M. Arcta Słownik ilustrowany języka polskiego/S (całość)

Z Wikiźródeł, wolnej biblioteki
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
<<< Dane tekstu >>>
Autor Michał Arct
Tytuł M. Arcta Słownik ilustrowany języka polskiego
Wydawca Wydawnictwo M. Arcta
Data wydania 1916
Drukarz Drukarnia M. Arcta
Miejsce wyd. Warszawa
Źródło Skany na Commons
Inne S – wykaz haseł
Pobierz jako: Pobierz jako ePub Pobierz jako PDF Pobierz jako MOBI
Indeks stron
S

S, 19-ta litera alfabetu; spółgłoska przednio-językowa czyli zębowa, szczelinowa, bezdźwięczna, twarda.

Sabat, Sabbat, hebr., siódmy dzień wypoczynku u Izraelitów; mniemana schadzka czarownic pod przewodnictwem szatana, odbywająca ś. co sobotę, połączona z obrzydliwemi zabawami i czarami.

Sabatnik, Szabaśnik, hebr., wieloramienny świecznik.

Sabbatowy, hebr., odnoszący ś. do sabatu; s. rok = według St. Test. każdy siódmy rok, rok świąteczny, w którym grunty ugorowały i niewolnicy otrzymywali wolność.

Sabeizm, cześć boska, oddawana ciałom niebieskim: słońcu, gwiazdom, planetom.

Sabejczyk, wyznawca sabeizmu; u mahometan nazwa, dawana Nazarejczykom, uznającym św. Jana Chrzciciela za proroka.

Sabeljanin, wyznawca sabeljanizmu.

Sabeljanizm, sekta, utrzymująca, że Trójca św. jest potrójnym objawieniem jednej osoby boskiej.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Sabot.png
Sabot, fr., drewniane obuwie, używane przez wieśniaków we Francji (fig.).

Sabotaż, fr., uszkodzenie; niszczenie urządzeń kolejowych przez robotników strajkujących.

Saburra, łć., zamulanie żołądka pokarmem niestrawionym.

Sacharometrp. Cukromierz.

Sacharoza, gr., nazwa chemiczna cukru trzcinowego.

Sacharyfikacja, łć., zamienianie ś. na cukier, cukrowanie ś.; scukrzenie.

Sacharymetr, gr., przyrząd do oznaczania gatunku i zawartości cukru w roztworach przy pomocy polaryzacji światła.

Sacharyna, gr., produkt, otrzymywany sztucznie ze smoły naftowej lub z węgla kamiennego, 280 razy słodszy od cukru, nie posiadający jednak własności pożywnych.

Sad, ogród owocowy.

Sadliczka, roślina z rodziny krzyżowych, pyleniec.

Sadlisty, obfitujący w sadło, tłusty, spasły.

Sadło, tłuszcz, tłustość w ciele ludzkim a. zwierzęcym; tłuszcz zwierzęcy, obszyty w błonę w kształcie bochenka dla przechowania; tyle, co komarowego s-a = nic prawie; spierać ś. o komarowe s. = o głupstwo bez znaczenia; zalać komu gorącego s-a za skórę = dokuczyć komu dotkliwie; obrastać w s. = bogacić ś.; głupi, jak s. = bardzo głupi; kto ma s., temu snadno = bogatemu dobrze na świecie; chodzi, jak pies, kiedy zje s. = wstydzi ś. popełnionej winy; czuje pies s. = przewiduje zysk, korzyść.

Sadłowaty, podobny do sadła.

Sadłowy, odnoszący ś. do sadła; zrobiony z sadła.

Sadłówka, odmiana gruszki.

Sadowić, wyznaczać komuś miejsce do siedzenia, usadzać, sadzać, umieszczać na siedzeniu; osadzać kogoś na jakim gruncie, wyznaczać mu ziemię pod osadę, kolonizować; s. ś., siadać, wybierać sobie miejsce do siedzenia, umieszczać ś. na siedzeniu; wybierać sobie miejsce na stały pobyt, pod osadę, osiedlać ś., zamieszkiwać, osiadać.

Sadowiec, pająk dwupłucny.

Sadowina, nędzny, lichy, biedny sad.

Sadownictwo, umiejętność zakładania i pielęgnowania sadów, ogrodnictwo.

Sadowniczka, kobieta, chodząca koło ogrodu; żona sadownika.

Sadownik, Sadowniczy, ogrodnik, zajmujący ś. sadem; dzierżawca owoców w sadzie.

Sadowy, ogrodowy, hodowany, szczepiony, nie dziki; rzecz., ogrodnik, sadownik.

Saduceusze, sekta żydowska z III-go wieku przed Chr., składająca ś. z arystokracji kapłańskiej, która odrzucała nieśmiertelność duszy i zmartwychwstanie.

Sadyba, ukr., miejsce zamieszkania, siedlisko, siedziba.

Sadystyczny, dotyczący sadyzmu.

Sadyzm, zwyrodnienie erotyczne mężczyzn, polegające na lubowaniu ś. w zadawaniu cierpień fizycznych kobietom.

Sadz, Sadź, Sadzowisko, skrzynia drewniana, podziurawiona, zanurzona w wodzie, w której przechowują ś. żywe ryby; s. ptaszy = kojec, dzięciorek, kurnik.

Sadza, węgiel drobno sproszkowany, wydzielający ś. z dymu i osiadający w piecach, kominach, szkłach w lampach i t. p.

Sadzać, umieszczać w pozycji siedzącej, usadzać, sadowić, wyznaczać komu miejsce do siedzenia; osadzać, wsadzać, umieszczać wewnątrz czego: s. do więzienia.

Sadzak, roślina z gromady grzybów, z rzędu workowców.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Sadzarka.png
Sadzarka, przyrząd, poruszany siłą zwierząt pociągowych, do sadzenia automatycznego kartofli (fig.).

Sadzawka, niezbyt wielkie zagłębienie, wykopane w ziemi, wypełnione wodą, dla przechowywania i rozmnażania ryb, a także dla upiększenia ogrodu, parku itp.

Sadzenie, rzecz., od Sadzić; wysadzanie, wykładanie, inkrustacja; s. ś., siadanie, osiadanie; s. ś. na co, chęć wystąpienia okazale, ponad możność, stan, pysznienie ś.

Sadzić, sadzać, usadzać, sadowić; wsadzać; wprawiać, wstawiać: s. cegłę w murze, drogie kamienie w złocie; wkładać roślinę korzeniami w ziemię, żeby ś. przyjęła i rosła; s. co czym, wysadzać, usadzać, wykładać, kameryzować, inkrustować co czym; przen., powtarzać co bez ustanku: s. konceptami, przysłowiami, djabłami; s. kury na jajach = podkładać pod nie jaja, żeby je wysiedziały; iść bardzo szybko, wielkiemi krokami; przeskakiwać, przesadzać, przelatywać przez co; s. ś., nadymać ś., puszyć ś., pysznić ś.; s. ś. na co, wysilać ś., kusić ś., starać ś. popisać, wyjeżdżać na harc z czym.

Sadziec, roślina z rodziny złożonych, upatrek.

Sadzinap. Sadowina.

Sadzisto, przysł., z obfitością sadów, sadzów.

Sadzisty, obfitujący w sady; pełen sadzów.

Sadznik, ogród, miejsce, gdzie odchowują szczepy; szkółka, płonnik.

Sadzonka, młode drzewko, przygotowane do przesadzenia; odcięty koniec gałązki drzewa, przygotowany do posadzenia w szkółce.

Sadzony, ten, którego usadzono, posadzono; jaja s-e = wylane w całości ze skorupek na roztopione masło i tak usmażone.

Sadzowaty, z wyglądu podobny do sadzy.

Sadź, szron; sadz.

Sadźcowe rośliny = jedno z plemion rodziny złożonych.

Safandulstwo, charakter safanduły, niedojdy, niedołęstwo, mazgajstwo, gamoniowatość.

Safanduła, Safandulski, gamoń, mazgaj, niedołęga, niedojda, jałopa.

Safeici, sekta mahometańska, powstała w VIII w. po Chr.

Safes (sefs), ang., skrzynki stalowe w skarbcu, opancerzonym stalą, na pieniądze i przedmioty wartościowe.

Saficzny, gr., wiersz = składający ś. ze strofek czterowierszowych, trzy pierwsze wiersze w strofce jedenastozgłoskowe, czwarty — pięciozgłoskowy.

Safizm, gr., nienaturalny pociąg erotyczny kobiety do kobiety, miłość lesbijska.

Safjan, pers., skóra koźla a. barania wyprawna, lekko garbowana, glansowana, w różnych kolorach, kurdyban.

Safjannik, pers., garbarz, wyrabiający safjan; szewc, szyjący obuwie safjanowe.

Safjanowy, pers., zrobiony z safjanu.

Safo, Safona, gr., nazwa, dawana kobietom-poetkom (od Safony, słynnej poetki greckiej).

Saflor, Safra, nm., gatunek farby błękitnej.

Saga, w wyr. na s-ę = na ukos, na skos.

Saga (zaga), skand., opowiadanie, bajeczne podanie skandynawskie.

Sagan, naczynie kuchenne żelazne a. miedziane w kształcie dużego garnka z uchami.

Sagitalny, łć., strzałkowy; s. szew = spojenie kości czaszki.

Sago, malajs., krupy i mączka jadalna z rdzenia palmy azjatyckiej.

Sagować, iść ukośnie.

Sagowaty, malajs., podobny do krupek sago.

Sagowcowate, malajs., rodzina roślin nagoziarnych.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Sagowiec.png
Sagowiec, malajs., roślina z rodziny sagowcowatych, palma sagowa, drzewo sagowe, rdzenica, cykas (fig.).

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Sagownica.png
Sagownica, malajs., roślina z rodziny palm (fig.).

Sagowy, malajs., przym. od Sago; drzewo s-e, palma s-ap. Sagowiec.

Sahajdactwo, tat., urząd sahajdaczego.

Sahajdaczny, tat., — p. Sajdaczny; dawny wódz Kozaków, drugi po atamanie.

Sahajdak, tat.p. Sajdak.

Sahib, arab., towarzysz, pan, w Persji i w Indjach tytuł, dawany Europejczykom.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Saimiri.png
Saimiri, małpa szerokonosa, obwisłoogonowa, małpka wiewiórkowata (fig.).

Saint-Simonista, fr., zwolennik saint-simonizmu.

Saint-Simonistka, fr., forma ż. od Saint-Simonista; przen., emancypantka.

Saint-Simonizm, fr., teorja socjalistyczna, zbudowana przez zwolenników nauki hr. Saint Simon’a (1760 — 1825), dążąca do zjednoczenia ludzi w jedną moralną i polityczną całość, do oparcia hierarchji społecznej na uzdolnieniu jednostek, oraz do zniesienia prawa dziedziczenia i przywilejów.

Sajan, wł., w starożytności krótka suknia żołnierska, przewiązywana w pasie.

Sajdaczny, Sahajdaczny, tat., zbrojny w sajdak.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Sajdak.png
Sajdak, tat., kołczan wraz z łukiem i strzałami (fig.).

Sajeta, fr., sukno cienkie kosztowne; żart., jedwabie, atłasy, kosztowne, wspaniałe stroje.

Sak, hebr., worek, torba, sieć na ptaki, na ryby; matnia, potrzask, sidło, łapka; skóra cielęca wyprawna; letni męski paltot, sakpalto.

Sakada, fr., krótkie i ostre pociągnięcie smyczkiem, biorące naraz kilka nut.

Saki, jap., przylądek; alkoholiczny, odurzający napój z ryżu.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Sakiewka.png
Sakiewka, mała sakwa, podłużny woreczek do pieniędzy, z dwoma pomieszczeniami, zasuwanemi na kółka (fig.).

Sakla, tat., chata u Tatarów, lepiona z ziemi a. pleciona z chróstu.

Sakłakp. Szakłak.

Sakofora, gr., pokutnik, odziany w gruby worek.

Sakpaltop. Sak.

Sakra, łć., rzeczy święte, odnoszące ś. do służby Bożej; wyświęcenie i namaszczenie na biskupa; zdjąć s-ę = pozbawić godności kapłańskiej.

Sakralny, łć., poświęcany, stanowiący własność kościoła; kościelny.

Sakramencki, łć., przekleństwo: niegodziwy, przeklęty.

Sakrament, łć., obrządek religijny uroczysty, uświęcający i obdarzający pod widomym znakiem niewidzialną łaską Bożą; Przenajświętszy S. = to samo, co Hostja; opatrzyć św. S-ami = wyspowiadać ś. i przyjąć Komunję św. przed śmiercią.

Sakramentalja, łć., błogosławieństwa kościelne, jako też rzeczy, należące do służby Bożej, a przez kościół poświęcone, np. woda święcona, olej, wino, palmy itp.

Sakramentalny, łć., mający moc sakramentu; uroczysty; stanowczy, tajemniczy; święcie zachowywany, uświęcony zwyczajem.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Sakramentka.png
Sakramentka, łć., zakonnica nieustającej adoracji Najświętszego Sakramentu, benedyktynka (fig.) — p. Petynetowa baba.

Sakryfikacja, łć., ofiara, poświęcenie.

Sakryfikować, łć., poświęcać, ofiarować, wyrzec ś. czego dla kogo; s. ś., poświęcać ś., robić z siebie ofiarę.

Sakrylegjum, łć., świętokradztwo, bluźnierstwo.

Saksofon, gr., instrument blaszany, dęty, o dźwięku fagotowym.

Saksończyk, stronnik Sasów; stronnik królewski za Augusta II i III w Polsce.

Sakum-pakum, przysł., oznaczający szybkie, pośpieszne zbieranie czego, zwłaszcza swoich manatków.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Sakwa.png
Sakwa, wór długi, mający otwór w środku, a zaszyty z obu końców, do przewieszania przez ramię biesaga (fig.); sakiewka, trzos, woreczek do pieniędzy, kaleta, mieszek.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Sakwojaż.png
Sakwojaż, fr., torba podróżna (fig.); zdr. Sakwojażyk.

Sala, fr., wielka i piękna komnata, przeznaczona zwłaszcza na miejsce: posiedzeń obradujących, zabaw, wogóle licznych zgromadzeń; duży pokój w szpitalu na wielu chorych a. do innych przeznaczeń: s. operacyjna, sekcyjna i t. p.; salon, pokój bawialny; towarzystwo, zebrane w sali, widzowie, słuchacze, goście i t. p.

Saladeros, hiszp., wielkie place w Buenos-Ayres, przeznaczone do rzezi bydła; surowe skóry bydła tamże.

Salam, arab., powitanie.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Salamandra.png
Salamandra, gr., zwierzę ziemnowodne ogoniaste, z plamami ognistemi na skórze, jaszczur (fig.).

Salami, wł., rodzaj salcesonu z mięsa wieprzowego, grubo posiekanego, z dodatkiem czosnku i pieprzu.

Salamlik, tur., sala przyjęć w domu tureckim.

Salamonjak, łć.p. Salmjak.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Salangana.png
Salangana, ptak wróblowaty z podrzędu ręczyńców, z rodziny jerzyków (fig.).

Salarjum, łć., zapłata, pensja.

Salaterka, fr., ozdobne szklane & lub porcelanowe dość głębokie naczynie do podawania na stół sałaty, kompotów i różnych potraw.

Salcefja, łć., lp., Salsefja

Salcerski, Selcerski, pochodzący ze źródeł wsi Selters; s-a woda = rodzaj wody mineralnej, do użytku stołowego.

Salceson, fr., kiszka gruba, nadziewana tłuszczem i mięsem krajanym a. siekanym, a. krwią zsiadłą; żart., policjant.

Salcesonik, fr., mały salceson.

Saldo, wł., różnica, zachodząca w pisanym rachunku między przychodem a rozchodem; w księgach rachunkowych, po zamknięciu rachunków, reszta po stronie: winien lub ma; per s-o = jako reszta z rachunku do wyrównania.

Saldować, wł., zamykać rachunki w księdze; płacić, wyrównywać rachunek.

Salem, ar., pozdrowienie u mahometan: pokój z tobą!

Salep, ar., rodzaj mączki, zawartej w bulwiastych korzeniach różnych gatunków storczyka, w pomieszaniu z substancją do gumy podobną, używany głównie na Wschodzie do przyrządzania miejscowych przysmaków.

Saletra, łć., związek solny kwasu azotowego i potażu, sól przezroczysta, smaku słonawo chłodzącego, znajdowana w naturze lub otrzymywana sztucznie, służy do konserwowania mięsa, do wyrobu prochu strzelniczego, także jako lek moczopędny; s. chilijska = połączenie sodu z kwasem azotnym, używa ś. jako nawóz bogaty w azot i do fabrykacji saletry zwyczajnej.

Saletran, Saletrzan, łć., połączenie kwasu azotnego z tlenkiem metalu.

Saletroród, to samo co azot.

Saletrować, zaprawiać saletrą.

Saletrowiec, minerał, będący związkiem solnym, wyprowadzonym z kwasów.

Saletrzany, Saletrowy, łć., zrobiony z saletry; zawierający w swym składzie saletrę.

Salezjanki, zakonnice św. Franciszka Salezego, pielęgnujące chorych i wychowujące dziewczynki.

Salgany, wielkie warzelnie łoju w stepach Rosji południowej.

Salickie prawo = prastare prawo Franków Salickich, wyłączające kobiety od dziedziczenia własności, zastosowane później do wyłączenia potomków żeńskich od dziedziczenia tronu.

Salicyl a. Salicylan, łć., sodu = połączenie kwasu salicylowego z węglanem sodu, ciało białawe, słodkawo-słone, w postaci łusek krystalicznych, stosowane jako środek leczniczy w chorobach reumatycznych i nerwowych.

Salicylowy, łć., odnoszący ś. do salicylu: s. kwas = bezbarwne i bezwonne kryształy, powstające przy działaniu kwasu węglanego na ogrzany związek fenolu z sodem, środek antyseptyczny i przeciwgnilny (trucizna).

Salicyna, łć., glikozyt, znajdujący ś. w korze i liściach wierzby.

Salifikacja, łć., tworzenie się soli.

Salina, łć., żupa solna, kopalnia soli, tężnia, warzelnia soli.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Salisburja.png
Salisburja, roślina z rzędu szyszkowatych, rosnąca w — Japonji, u nas w ogrodach często hodowana (fig.).

Saliwacja, łć., ślinotok, ślinienie.

Salizacja, łć., ruch drgający muskułów.

Salka, fr., mała sala.

Salmi, fr., rodzaj bigosu z pieczonego ptactwa (bekasów, kuligów, słonek), duszonego z winem, kawałkami chleba i t. p.

Salmiak a. Salamoniak, łć., związek chemiczny wodanu amonu z kwasem chlorowodorowym, sól krystaliczna, bezbarwna, smaku słonego, używana w medycynie, przemyśle technicznym.

Salol, łć., związek chemiczny fenolu z kwasem salicylowym, proszek krystaliczny, używany jako środek dezynfekcyjny i jako lek w reumatyzmach, w newralgjach.

Salon, fr., pokój, przeznaczony dla przyjęć gości, pokój bawialny, wykwintnie urządzony; przyjęcia, zebrania towarzyskie: otworzyć s. = zacząć podejmować gości; bywać na s-ach u pp. X. = na zebraniach towarzyskich; przen., towarzystwo arystokratyczne; wystawa obrazów.

Salonowiec, fr., bywalec salonowy, człowiek elegancki, pięknie ułożony, umiejący zachować ś. w towarzystwie.

Salonowość, fr., ułożenie wykwintne; wykwintny sposób obejścia ś.

Salonowy, fr., elegancki, wytworny; wagon s. = wagon kolei żelaznych, urządzony jak pokój, z wszelkiemi wygodami; muzyka s-a = muzyka popisowa, złożona z utworów błyskotliwych; człowiek s. = salonowiec; lew s. = mężczyzna, mający powodzenie u kobiet z wyższego świata; taniec s. = towarzyski, niebaletniczy.

Salopa, fr., długa, obszerna, zwykle watowana odzież wierzchnia kobieca z rękawami.

Salopina, fr., licha, nędzna, marna salopa.

Salpinka, gr., u dawnych Greków: trąbka.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Salsaparylla.png
Salsaparylla, łć., korzenie krzewu, rosnącego w Wirginji, używane jako środek leczniczy, wzbudzający poty i czyszczący krew (fig.).

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Salsefja.png
Salsefja, łć., korzenie kozibrodu łąkowego, jadane jako jarzyna, tak zwane owsiane korzonki (fig.).

Salsy, wł., niewysokie wzgórza wulkaniczne, z których wybucha błoto.

Salta, łć., gra dwuosobowa, do której potrzeba specjalnej tablicy i kamieni, cz. figur.

Saltarella, wł., skoczny taniec włoski o szybkim tempie, z towarzyszeniem gitary.

Salto mortale, wł., skok śmiały, niebezpieczny; przen., przedsięwzięcie, połączone z wielkim niebezpieczeństwem; nagła zmiana postępowania.

Salutacja, łć., powitanie za pomocą strzałów.

Salutować, łć., witać po wojskowemu, oddawać honory wojskowe.

Salutysta, łć., członek armji zbawienia, sekty religijnej angielskiej, usiłującej podnieść religijność i moralność wśród tłumów, zorganizowanej na sposób wojskowy.

Salwa, fr., wystrzały jednoczesne z wielu strzelb lub armat, dane na czyją cześć, przy powitaniu, nad grobem, podczas uroczystości; wybawienie, ocalenie.

Salwa-gwardja, fr., list żelazny, glejt bezpieczeństwa.

Salwator, łć., zbawiciel, zbawca.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Salwinja.png
Salwinja, łć., roślina z rzędu paproci wodnych czyli nierównozarodnikowych (fig.).

Salwować, łć., ratować, ocalić, strzec; s. ś., chronić ś., uciekać.

Sałaciarka, wł., forma ż. od Sałaciarz.

Sałaciarz, wł., amator sałaty; pog., dorożkarz, dryndziarz.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Sałata.png
Sałata, wł., roślina warzywna należąca do rodziny złożonych, podawana surowo z sosem pikantnym a. parzona wrzącą wodą i octem do mięsiwa (fig.); drobno krajane jarzyny, mięsiwo, ryby, podawane z sosem pikantnym; żart., dorożkarz, sałaciarz.

Sam, jeden tylko, bez drugiego, bez innych, bez nikogo, bez niczego, jedyny, pojedyńczy, samotny: s. w sobie = oddzielny, odosobniony, czysty, bez domieszki; wszystko najlepsze, wszyscy najlepsi: s. wybór, s. kwiat, s-a śmietanka; s. jeden został = samiuteńki, zupełnie sam; s. na s. = w cztery oczy, we dwoje, bez udziału osób trzecich, schadzka, rozmowa dwuch a. dwojga osób na osobności; dobrowolnie, bez pomocy, o swojej mocy, bez przyłożenia ś., bez udziału czyjegokolwiek; swoją osobą, osobiście, we własnej osobie, nie wyręczając ś. nikim: s. pan, s-a pani; s. z siebie = z własnej woli, z własnego popędu, nie z porady, nie z rozkazu czyjegokolwiek; s. od siebie = we własnym, nie w czyim imieniu; ten s. = tenże, nie inny, ten właśnie; taki s. = zupełnie podobny, takusieńki, kubek w kubek; s. jesteś taki = właśnie i ty jesteś taki; przy rzeczownikach i przymiotnikach oznacza najwyższe natężenie przymiotu a. ścisłe określenie miejsca, czasu, terminu, rozmiarów i t. p.: przyjechał w s. obiad = podczas obiadu, czuwał do s-ego rana = aż do rana, w s. czas = w porę; suknia do s-ej ziemi; s-a niecnota = wcielona niecnota; s. djabeł nic gorszego nie wymyśli = nawet djabeł; trafić w s. środek = akurat w środek; uderzyć w s-o oko, w s-o serce = prosto w oko, w serce; płatnąć s-ym końcem szabli = tylko końcem; s-i bogowie to mogą = nikt inny, tylko bogowie; wybrać s-ych najlepszych = najlepszych, jacy byli; pieniądze, i to s-e złote = tylko złote; w s-ej rzeczy = istotnie, rzeczywiście; w s. raz = doskonale pasuje, jak raz, akurat, właśnie.

Sam, przysł., tutaj, bliżej, tędy, ku mnie, ku nam; pójdź tu s. = zbliż ś.; s. tu!, s. do mnie! = chodź tutaj!; tam i s. = i tu, i tam, wszędzie, w różne strony, z jednej i z drugiej strony; ani tam, ani s. = nigdzie.

Sam (sem), skr. Samuel, ang., żartobliwa nazwa, nadawana Amerykanom Stanów Zjednoczonych.

Samar, pierwiastek metaliczny z gatunku metali cerytowych.

Samarytanin, mieszkaniec Samarji w dawnej Judei; człowiek miłosierny, pielęgnujący troskliwie rannych, wogóle chorych.

Samarytanka, forma ż. od Samarytanin.

Sambos, hind., dzieci Murzynów i Indjan lub Mulatów.

Sambuk, rodzaj kosztownego drzewa wonnego; dawny instrument muzyczny o 4 strunach.

Samczy, Samcowy, odnoszący ś. do samca, właściwy samcowi.

Samczyk, mały samiec, młody samiec.

Samica, Samka, człowiek, zwierzę albo roślina płci żeńskiej; pogardl., kobieta, nałożnica.

Samiczka, mała samica, młoda samica.

Samiczy, odnoszący ś. do samicy, właściwy samicy.

Samiec, człowiek, zwierzę a. roślina płci męskiej; przen., s. baba = sekutnica, herod-baba.

Samiel, hebr., u Żydów: djabeł, zły duch, najwyższy z szatanów.

Samiuchny, Samuchny, Samiutki, Samiuteńki, zupełnie sam.

Samkap. Samica.

Samoanaliza, analizowanie siebie samego, rozbiór własnych czynności, myśli.

Samobadanie, badanie siebie samego.

Samobój, samobójstwo.

Samobójca, człowiek, który odebrał sobie życie, który zabił a. usiłował zabić samego siebie.

Samobójczy, właściwy samobójcy, odnoszący ś. do samobójcy.

Samobójstwo, pozbawienie się życia, zabicie samego siebie.

Samobyt, Samobytność, istnienie samego przez ś., niezależnie od czynników zewnętrznych, samoistność, samodzielność.

Samobytny, istniejący sam przez ś., samoistny, samodzielny.

Samochcąc, Samochcący, przysł., dobrowolnie, nieprzymuszenie, z własnej woli, z własnego popędu.

Samochcący, chcący czego sam z siebie, postępujący według własnej woli i chęci, dobrowolny, nieprzymuszony — p. Samochcąc.

Samochlubnyp. Samochwalczy.

Samochodowy, odnoszący ś. do samochodu, właściwy samochodowi; sport s. = wyścigi samochodami.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Samochód.png
Samochód, pojazd, poruszany siłą motoru benzynowego a. elektrycznego, automobil (fig.); pług s. = pług parowy.

Samochwalba, chwalenie samego siebie.

Samochwalcap. Samochwał

Samochwalczy, odnoszący się do samochwalca, właściwy samochwalcy.

Samochwalecp. Samochwał.

Samochwalstwo, chwalenie samego siebie, przechwałki, chełpliwość.

Samochwał, Samochwalca, Samochwalec, człowiek, chwalący siebie samego, chełpliwy, zarozumiały.

Samociąż, ciągnąc własnoręcznie.

Samociernia, roślina z rodziny szakłakowatych.

Samoczucie, odczuwanie siebie samego, świadomość o sobie samym, samopoczucie, przytomność.

Samoczwart, przysł., razem z trzema innemi.

Samoczynność, niezależność w postępkach od czynników zewnętrznych, możność postępowania według własnej woli, samodzielność.

Samoczynny, postępujący dowolnie, niezależny w swych postępkach od czynników zewnętrznych, samodzielny; automatyczny, mechaniczny.

Samodoświadczenie, doświadczenie, zdobyte przez siebie samego.

Samodrukujący, drukujący mechanicznie, automatycznie: przyrząd s.

Samodział, sukno a. płótno proste, domowej roboty, na ręcznym warsztacie tkane.

Samodziałający, działający bez pomocy, bez udziału rąk ludzkich, automatyczny.

Samodzielnie, przysł., niezależnie od innych, samoistnie.

Samodzielność, działanie samoistne, niezależne od czynników zewnętrznych; charakter niepodległy, niezależność, niezawisłość.

Samodzielny, powstający bez udziału czynników postronnych, niezależny, oryginalny; niezawisły, samoistny, niepodległy.

Samodzierżca, Samodzierżec, samowładca, jedynowładca, monarcha nieograniczony, autokrata.

Samodzierżczy, właściwy samodzierżcy, odnoszący ś. do samodzierżcy.

Samodzierżczyni, monarchini samowładczyni, nieograniczona.

Samodzierżecp. Samodzierżca.

Samodzierżenie, władza samodzierżcy, panowanie samodzierżcze, samowładztwo, jedynowładztwo, monarchia nieograniczona.

Samodzierżnyp. Samodzierżczy.

Samogitia, łć., Żmujdź.

Samogłoska, dźwięk mowy, powstający, gdy powietrze, z płuc wychodzące, wprawia w drganie struny głosowe, a potym przechodzi przez jamę ustną (s-i ustne) a. ustną i nosową (s-i nosowe) bez przeszkody.

Samogłoskowy, odnoszący ś. do samogłoski, właściwy samogłosce.

Samogłośny, wydający głos sam przez ś.

Samograj, przyrząd, grający automatycznie, gramofon, fonograf, patefon.

Samogrający, grający bez udziału rąk ludzkich, automatycznie.

Samogwałcić się, dopuszczać ś. samogwałtu.

Samogwałtp. Onanizm.

Samohipnoza, hipnoza, skierowana ku samemu sobie, hipnotyzowanie ś.

Samoindukcja, oddziaływanie prądów elektrycznych na siebie.

Samoistnieniep. Samoistność.

Samoistność, istnienie samodzielne, niezależnie od czynników zewnętrznych; niepodległość, samodzielność, niezależność polityczna.

Samoistny, istniejący samodzielnie, niezależnie od czynników postronnych; niepodległy, niezależny, samodzielny pod względem ekonomicznym.

Samoiściec, samolub, sobek, egoista.

Samojad, Samożerca, ludożerca, ludojad, antropofaga; pożerający istoty własnego gatunku.

Samokalectwo, kalectwo, zadane samemu sobie.

Samokrytycyzm, Samokrytyka, krytyka samego siebie, świadomość własnych błędów i usterek, autokrytycyzm.

Samokształcenie, kształcenie ś. o własnych siłach, uczenie ś. bez nauczyciela, samouctwo, autodydaktyka.

Samokupstwop. Jedynokupstwo.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Samolot.png
Samolot, przyrząd do latania po powietrzu, machina, unosząca człowieka w powietrze, mająca ciężar gatunkowy większy, niż ciężar objętego powietrza, latawiec, aeroplan (fig.).

Samolub, człowiek, kochający tylko siebie samego, sobek, egoista.

Samolubność, samolubstwo.

Samolubny, kochający tylko samego siebie, dbający głównie o siebie, egoistyczny.

Samolubstwo, umiłowanie samego siebie, miłość własna, sobkostwo, egoizm.

Samołówka, przyrząd do łapania zwierząt i ptaków, zamykający ś. automatycznie za poruszeniem przynęty; pułapka, potrzask; przen., podejście, zasadzka, podstęp; s. sądowa = kruczek, wybieg, zręczne oszukanie przeciwnika; s. słowna = sofizmat.

Samołuda, Samozłuda, odczuwanie wrażeń świata zewnętrznego bez właściwych podniet; halucynacja.

Samołudzenie, łudzenie samego siebie.

Samoobrona, obrona siebie samego; obrona własna.

Samoobserwacja, obserwowanie samego siebie, zwracanie uwagi na własne czynności.

Samoocena, ocena siebie samego, stosunek krytyczny względem siebie samego.

Samoofiara, oddanie siebie samego na ofiarę, samopoświęcenie.

Samoograniczanie się, ograniczanie samego siebie.

Samoskarżenie, oskarżenie siebie samego.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Samopał.png
Samopał, rodzaj dawnej ręcznej broni palnej (f.).

Samopanowanie, władza nieograniczona, samowładztwo, autokracja.

Samopas, przysł., osobno ś. pasąc, pasąc ś. bez pasterza, przen., pojedyńczo, osobno, samotnie, luzem, bez nadzoru, swobodnie; s. chodzić, włóczyć ś. = wałęsać ś. bez dozoru.

Samopiszący, piszący automatycznie, mechanicznie, bez udziału rąk ludzkich; przyrząd s.

Samopłużny, wychodzący na pańszczyznę z własnym pługiem i własnym zaprzęgiem: chłop s.

Samopłynny, płynący sam z siebie, naturalnie, samorzutnie.

Samopoczucie, odczuwanie siebie samego, własnego stanu zdrowia, świadomość o sobie samym.

Samopomoc, liczenie tylko na siebie samego, nieoglądanie ś. na cudzą pomoc, pomoc własna; instytucje s-y = zrzeszenia, udzielające pomocy swym członkom w razie potrzeby.

Samoporuszający się, ruszający ś. mechanicznie, automatycznie,

Samoposiew, coś, co samo ś. wysiewa, wysiało.

Samopoświęcenie, poświęcenie samego siebie; samoofiara.

Samopowołany, ten, który dobrowolnie powołał do czego samego siebie.

Samopoznanie, poznanie samego siebie, świadomość o swojej wartości i swoich błędach, samowiedza.

Samoprząśnica, machina automatyczna przędząca i nawijająca przędzę — p. Selfaktor.

Samoprzezwyciężenie się, przezwyciężenie siebie samego.

Samopsza, odmiana pszenicy, mochnatka.

Samorachujący przyrząd = rachujący mechanicznie, automatycznie.

Samoregulujący, przyrząd regulujący mechanicznie, automatycznie.

Samoreklama, reklamowanie siebie samego.

Samorodek, metal, znajdowany w ziemi w stanie czystym, nie w rudzie, w postaci bryłek, blaszek, ziaren i t. p.

Samorodność, charakter tego, co jest samorodne.

Samorodny, ten, który sam ś. rodzi, nie zasiewany i nie hodowany przez człowieka, nie swojski, rodzimy, naturalny, dziki; oryginalny, nie naśladowany, nie wzorowany na niczym.

Samorosłyp. Samorodny.

Samorost, roślina, dziko rosnąca, winne ziele.

Samorozbiór, samoanaliza, samokrytyka, samowiedza.

Samorozwinięcie się, rozwinięcie samego siebie, bez udziału czynników zewnętrznych, rozwój własny.

Samorództwo, Samotwórstwo, teorja, według której pierwsze jestestwa na ziemi powstały wprost z materji nieorganicznej.

Samoruch, automat; przen., człowiek głupi, gamoń.

Samoruchowy, poruszający ś. sam przez ś.; automatyczny.

Samorząd, ustrój administracyjny, polegający na tem, iż obywatele miasta lub gminy sami ś. rządzą w sprawach miejscowych = autonomja.

Samorządca, samodzierżca, jedynowładca, autokrata; człowiek, który od nikogo nie zależy, pan swojej osoby i swoich, postępków.

Samorządczyni, forma ż. od Samorządca.

Samorządnośćp. Samorząd.

Samorządny, rządzący ś. sam, niezależny, autonomiczny.

Samorządztwo, monarchja nieograniczone samowładztwo, jedynowładztwo.

Samorzutnie, przysł., mimowolnie, bez udziału świadomości.

Samorzutność, charakter tego, co jest samorzutne, pochodzące z własnego popędu.

Samorzutny, dokonywający ś. samodzielnie, z własnego popędu, bez udziału kierującej woli i bez poczucia celu; mimowolny, żywiołowy, nieświadomy.

Samosadka, sól, sama ś. krystalizująca na jeziorach słonych.

Samosatenjanin, Samosateńczyk, członek sekty z 3-go w. po Chr., zaprzeczającej bóstwu Chrystusa, Sauljanin.

Samosąd, osądzenie przestępcy i dokonanie na nim wyroku przez samą ludność, bez udziału sądu koronnego; osądzenie samego siebie, samoocena, samokrytyka.

Samosiejka, zboże, które samo ś. wysiewa.

Samosiewka, roślina, która ś. sama wysiała.

Samoskrzele, skrzele bez błony przyskrzelowej.

Samosmar, przyrząd w maszynie do smarowania automatycznego.

Samostrzał, rodzaj łuku z kolbą, kusza; strzelba nabita, strzelająca za najlżejszym poruszeniem, zastawiana na zwierza, jako samołówka.

Samostrzelnik, rzemieślnik, wyrabiający samostrzały.

Samoszyjący, przyrząd, szyjący mechanicznie, automatycznie.

Samoświadomość, świadomość o sobie samym, samopoczucie, samowiedza.

Samoświecący, wydający z siebie światło sam przez ś.

Samotap. Samotność.

Samotaki, taki sam.

Samotażkiem, ciągnąc samemu, samociąż.

Samotka, zwierzę ssące z rzędu gryzoni, z rodziny myszy.

Samotnący, tnący mechanicznie, automatycznie.

Samotnia, życie samotne, samotność, osamotnienie; miejsce niezamieszkałe, samotne, odludne, pustelnia.

Samotnica, kobieta, żyjąca zdala od ludzi, prowadząca życie samotne.

Samotniczo, przysł., samotności, w odosobnieniu.

Samotniczy, samotny, odosobniony.

Samotnie, przysł.p. Samotniczo.

Samotnik, człowiek, stroniący od świata i ludzi, żyjący w samotności, w oddaleniu od ludzi, mizantrop, pustelnik; zabawka, gra dla jednej osoby.

Samotność, stan człowieka, żyjącego samotnie; bezludność, pustka, odosobnienie; obawa s-ci = rodzaj zboczenia umysłowego.

Samotny, pędzący życie w oddaleniu od ludzi i świata, żyjący samotnie; ustronny, odludny, zaciszny; bezludny, opuszczony.

Samotrawienie, trawienie samego siebie, frasunek, kłopot.

Samotreść, wino, ciekące z winogron przed ich tłoczeniem; wino z suchych jagód.

Samotrwały, nie potrzebujący zapewniać sobie trwałości przez przyswajanie cząstek obcych.

Samotrzask, łapka na ptaki, potrzask, samołówka.

Samotrzeć, przysł., razem z dwoma innemi, jeden z trzech.

Samotwór, to, co jest utworzone z samego siebie, nie wzorowane na niczym.

Samotwórczość, twórczość samodzielna, oryginalna, nie wzorująca ś. na niczym.

Samoubezpieczenie, odkładanie rat, któreby trzeba było płacić towarzystwu ubezpieczeń, w celu zebrania sumy na pokrycie strat w razie pogorzeli.

Samoubóstwienie, ubóstwienie siebie samego.

Samoucki, Samouczny, odnoszący ś. do samouka, właściwy samoukowi.

Samouctwo, uczenie ś. samemu, bez nauczyciela, samokształcenie, autodydaktyka.

Samouczekp. Samouk; podręcznik, według którego samemu można ś. nauczyć czego, np. języka obcego.

Samoucznyp. Samoucki.

Samoudoskonalenie, samodzielne udoskonalenie samego siebie.

Samoufność, ufność do siebie samego, wiara w siebie, w swe własne siły.

Samouk, człowiek, który sam ś. uczy a. nauczył czego, bez pomocy nauczyciela.

Samoumęczanie się, Samoumęczenie, umęczanie siebie samego.

Samouwielbienie, uwielbienie samego siebie.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Samowar.png
Samowar, ros., maszyna z kominkiem na węgle, do gotowania wody na herbatę (fig.).

Samowarek, ros., mały samowar.

Samowarnik, ros., stolik pod samowar.

Samowiązałka, maszyna rolnicza, wiążąca snopy automatycznie.

Samowiążący, przyrząd, wiążący mechanicznie, automatycznie.

Samowiedny, mający samowiedzę, mający samopoczucie.

Samowiedza, świadomość o sobie samym, samopoznanie, samopoczucie, uświadomienie sobie własnej swojej istoty.

Samowładać, panować samowładnie.

Samowładca, Samowładnik, monarcha nieograniczony, jedynowładca, sainodzierżca, autokrata.

Samowładczy, jedynowładczy, samodzierżawny, autokratyczny.

Samowładczyni, forma ż. od Samowładca.

Samowładnie, własną władzą, niezawiśle, nieograniczenie, jedynowładnie; samowolnie.

Samowładnikp. Samowładca.

Samowładny, odnoszący ś. do samowładzy, samodzierżczy, autokratyczny; wszechwładny, wszechmocny; władający samym sobą, samodzielny, niezależny, niezawisły, niepodległy; samowolny, arbitralny.

Samowładzap. Samowładztwo.

Samowładztwo, Samowładza, Samowładność, władza nieograniczona, jedynowładztwo, absolutyzm, monarchja; samowola, arbitralność.

Samowola, Samowolność, postępowanie według własnej woli, nie licząc ś. z nikim i z niczym; postępowanie niezgodne z przyzwoitością, nieprzystojne, niewłaściwe.

Samowolnie, według własnej woli, nie słuchając nikogo, nie zważając na innych; rozmyślnie, samowładnie, absolutnie, despotycznie.

Samowolnośćp. Samowola.

Samowolny, postępujący tylko według własnej woli, nie liczący ś. w swych czynach z nikim i z niczym, gwałcący w swych postępkach prawo i porządek społeczny, arbitralny, własnowolny; despotyczny, samowładny, samowładczy, absolutny, autokratyczny; dobrowolny, nie wymuszony; swobodny, niezależny, niepodległy; dowolny, pochodzący sam z siebie.

Samowtór, przysł., z jednym tylko towarzyszem, we dwóch, we dwoje; żart., będąc pijanym, podochoconym.

Samowtóry, będący z jednym towarzyszem; podweselony, podochocony, podpity; s-a = ciężarna, brzemienna (o kobiecie).

Samowychowanie, wychowanie samego siebie.

Samowzgarda, wzgarda dla samego siebie.

Samozachowanie, zachowanie samego siebie, dążenie do obrony własnej, instynkt samoobrony.

Samozachowawczośćp. Samozachowanie.

Samozachowawczy, dążący do obrony własnej, mający na celu zachowanie siebie samego: instynkt s.

Samozadowolenie, zadowolenie z samego siebie.

Samozapalny, zapalający ś. sam przez ś.

Samozapładnianie, Samozapłodnienie, zapładnianie ś. osobnika przez siebie samego.

Samozaprzaniec, człowiek, który zaparł ś. samego siebie; został czyimś bezwolnym narzędziem.

Samozaprzaństwo, zaparcie ś. samego siebie.

Samozasłużony, ten, a. to, na który a. na co kto sam zasłużył, który ś. sam zasłużył.

Samozatrucie, zatrucie ś. organizmu jadem, w nim samym wytworzonym.

Samozjadanie, zjadanie ś. wzajemnie; żarcie ś. z sobą, wzajemna, zaciekła nienawiść.

Samozłudzeniep. Samołuda.

Samozmazap. Samogwałt.

Samozwaniec, człowiek, który przywłaszcza sobie cudze imię, tytuł, godność, prawa i t. p.; fałszywie mianujący ś. kim.

Samozwanka, forma żeńs. od Samozwaniec.

Samozwańczo, przysł., w sposób samozwańczy.

Samozwańczy, dotyczący samozwańca, właściwy samozwańcowi.

Samozwaństwo, występowanie w cudzej roli, pod cudzym imieniem, na cudzym stanowisku itp.

Samozwańszczyzna, czasy samozwańców w Rosji w początkach XVII wieku.

Samożercap. Samojad.

Sampan, ten oto człowiek, jegomość pan, jeśpan, którego oto widzicie.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Sampan.png
Sampan, chińs., mała tratwa rzeczna a. łódź w Chinach, z domeczkiem mieszkalnym (fig.).

Samson, hebr., jeden z sędziów żydowskich, słynny z niezwykłej siły; przen., człowiek niezmiernie silny, siłacz; samolub, sobek; gatunek tytuniu mocnego.

Samum, Samun, arab., wicher gorący, duszny, unoszący tumany drobniutkiego pyłu, właściwy pustyniom Arabji, Syrji i północnej Afryki, chamsin.

Samura, świnia domowa; samica dzika, locha.

Samurai, jap., szlachcic japoński, wasal w Japonji.

Samusieńkip. Samiuchny.

Sanacja, łć., uzdrowotnienie; uporządkowanie, ulepszenie, poprawienie.

Sanatogien, łć., związek chemiczny kazeinu z glicerynofosforanem sody, dawany jako pokarm chorym i rekonwalescentom.

Sanatorjum, łć., zakład leczniczy w miejscowości zdrowotnej, uzdrowisko.

Sanbenito, hind., żółta koszula bez rękawów, z pomalowanemi na niej płomieniami i djabłami, w którą odziewano ludzi, skazanych przez Inkwizycję na spalenie.

Sanctissimum, łć., Najświętszy Sakrament; przen., to, co komuś jest najświętsze.

Sancyt, łć., w dawnym prawie polskim: wyrok sejmowy lub uchwała.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Sandacz.png
Sandacz, ryba cierniopromienna, piersiopłetwa, okuniowata (fig.)

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Sandał.png
Sandał, gr., drzewo, rosnące w Indjach, dostarczające cenionego drewna białożółtawego z pięknym zapachem, używanego do kadzenia i do wykładania zbytkownych wyrobów stolarskich, sandałowe drzewo, sandałowiec, sandałodrzew; rodzaj obuwia, złożonego tylko z podeszwy, przymocowanej do stóp rzemieniami, trepka (fig.).

Sandałek, gr., mały sandał.

Sandałodrzew, Sandałowiecp. Sandał.

Sandałowcowate, Sandałowate, gr., rodzina roślin dwuliściennych.

Sandarak, Sandaraka, gr., żywica, wydzielana przez niektóre gatunki drzew iglastych północnej Afryki, używana do wyrobu werniksów i lakierów.

Sandomierka, Sandomierska pszenica, odmiana pszenicy.

Sandwich (sendicz), ang., dwie skibki, dwa kawałki chleba z masłem, między które jest włożone mięsiwo, ser, szynka i t. p.

Sandżak, tur., chorągiew; część paszałyku, powiat, obwód w Turcji; s. szeryf = sułtańska chorągiew z jedwabnej tkaniny zielonej z napisami, niegdyś używana przez Mahometa.

Saneczki (-ek), małe sanie; sanki sportowe.

Saneczkować, używać sportu saneczkowego.

Saneczkowy, odnoszący ś do saneczek, odbywany na saneczkach: sport s. = zjeżdżanie na małych saneczkach z pochyłości górskich po śniegu, często na umyślnie urządzonych torach.

Sangwiniczność, Sangwinizm, łć. temperament sangwiniczny.

Sangwiniczny, łć., krwisty, krewki, żywy, ognisty, gwałtowny, wrażliwy, gorący: temperament s.

Sangwinik, łć., człowiek krewki, prędki, zapalczywy.

Sangwinistycznyp. Sangwiniczny.

Sanhedryn, Synedrium, hebr., najwyższa zwierzchność, rodzaj senatu, a zarazem najwyższego sądu u starożytnych Izraelitów.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Sanie.png
Sanie, wóz do jeżdżenia po śniegu, mający zamiast kół płozy (fig.); płozy, podkładane pod ciężary, dla łatwiejszego przesuwania ich z miejsca na miejsce.

Sanitarjusz, łć., dozorca chorych i rannych w czasie wojny a. epidemji; posługacz szpitalny.

Sanitarny, łć., zdrowotny, tyczący ś. utrzymania zdrowia i zapobiegania chorobom; s-a policja = policja lekarska; s-a komisja = władza, ustanowiona w celu przeprowadzenia środków ochronnych przeciw rozszerzaniu ś. chorób zaraźliwych; s-e oddziały = w wojsku służą do transportowania rannych, przy ambulansach i lazaretach; s-e pociągi = odpowiednio urządzone pociągi kolejowe do przewożenia rannych; s-e stacje = lokale, w których w każdym czasie znajduje ś. lekarz i felczer, gotowi do niesienia pomocy w nagłych wypadkach; s-y korpus = w wojsku ogół lekarzy wojskowych, pomocników szpitalnych i dozorców chorych pod władzą głównego lekarza armji.

Sanitarzysta, łć., urzędnik, mający nadzór nad wykonaniem przepisów sanitarnych.

Sankarz, robiący sanie a. sanki; powożący sankami, wynajmujący sanie, dorożkarz, jadący sankami.

Sankcja, łć., zatwierdzenie przez najwyższą władzę, uprawnienie, uprawomocnienie, uświęcenie czego; s. pragmatyczna — p. Pragmatyczny.

Sankcjonować, łć., potwierdzać, nadawać moc prawną.

Sankip. Sanie.

Sankiulota, fr., nazwa szydercza, nadawana partji ludowej, oraz zagorzałym republikanom w pierwszej rewolucji francuskiej.

Sankować, jeździć sankami, używać szlichtady.

Sankowy, odnoszący ś. do sanek; hamulec s. = podkładany pod koła wozu, aby ś. nie obracały.

Sanktissimump. Sanctissimum.

Sanktuarjum, łć., wnętrze kościoła; miejsce w głównym ołtarzu, gdzie ś. przechowuje Najświętszy Sakrament; miejsce, gdzie przechowują ś. świętości i relikwje; święty przybytek, świątynia.

Sanktus (skr. St.), łć., święty, część Mszy św.

Sanktyfikacja, łć., poświęcenie, uświątobliwienie; zaliczenie w poczet świętych.

Sanna, droga, usłana śniegiem do jeżdżenia saniami; jazda sankami, szlichtada.

Sanoka, roślina z rodziny lipowatych.

Sanskryt, hind., język klasyczny induskich Arjów, język uczonych i świętych ksiąg indyjskich, oraz pomników literatury indyjskiej.

Sanskrytolog, łć., znawca sanskrytu, badacz literatury sanskryckiej.

Sanskrytologja, łć., znawstwo sanskrytu i literatury staro-indyjskiej.

Santal, gr., substancja, znajdująca ś. w drzewie sandałowym.

Santonina, łć., organiczny związek chemiczny, otrzymywany z nasienia cytwaru, bezbarwne błyszczące kryształki, rozpuszczalne w alkoholu, eterze, używane jako lek przeciw robakom, w większych dozach trujące.

Santoryn, łć., cement, zawarty w skałach wulkanicznych.

Sań, zbiór., wielka ilość sanek.

Sap, Sapisko, Sapowisko, w lm., s-y, grunt błotnisty, mokradła, bagna, oparzeliska.

Sapa, ryba członkopromienna, karpiowata, klepiec.

Sapać, dok. Sapnąć; dyszeć, oddychać głośno i ciężko, wypuszczając powietrze przez nos, parskać; sykać, ksykać; przen., dąsać ś., fukać, sarkać; okopywać, ogarniać; grzęznąć.

Sapcio, żart., dzik.

Saper, fr., żołnierz z oddziału, będącego.pod dowództwem inżynierów wojskowych i zajmującego ś. sypaniem szańców, zakładaniem min, kopaniem rowów i t. p.

Saperment!, nm., tam do licha!, do djabła!

Saperski, fr., właściwy saperowi; wąsy s-e = miotlaste.

Sapiastyp. Sapowaty.

Sapieżanka, gatunek gruszy.

Sapiskop. Sap.

Sapjencja, łć., mądrość, rozum.

Sapjentp. Pedel.

Sapka, katar nosa; s. sucha = zapalenie błony śluzowej nosa, bez wydzielania ś. śluzu.

Sapliwy, mający usposobienie do sapania; syczący, piskliwy, skwierczący.

Sapnąćp. nied. Sapać.

Saponifikacja, łć., wytwarzanie mydła, zmydlanie.

Saponina, łć., pierwiastek roślinny, którego roztwór wodny pieni ś., jak mydło, przy rozcieraniu, otrzymuje ś. z mydlnika i innych roślin.

Sapor, łć., smakowitość; przysmak, przyprawa.

Sapowaty, Sapiasty, bagnisty, mokry, wilgotny: grunt s.; twarz s-a = gniewna, nadąsana.

Saprofity, gr., roztocze, grzyby i wogóle te rośliny, które czerpią pożywienie z rozkładających ś. ciał organicznych.

Saprofityzm, gr., żywienie ś. produktami rozkładu innych ciał organicznych, właściwe saprofitom.

Sarabanda, hiszp., staroświecki w poważnym tempie taniec hiszpański z kastanjetami i towarzyszeniem śpiewu; miarowy krok konia przy ujeżdżaniu go.

Saraceni, gr., nazwa jednego ze szczepów arabskich, nadawana w wiekach średnich Arabom, później rozszerzona na wszystkich mahometan, przeciw którym przedsiębrano wyprawy krzyżowe.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Saradela.png
Saradela, Seradela, roślina pastewna z rodziny motylkowatych (fig.).

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Sarafan.png
Sarafan, ros., sukmana chłopów rosyjskich; szeroka suknia zwierzchnia wieśniaczek rosyjskich, otwarta z przodu; szlafrok męski a. damski (fig.).

Sarcina, łć., gatunek bakterji kulistej.

Sardanapal, człowiek, pędzący życie w rozkoszach i zbytkach.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Sardela.png
Sardela, ryba członkopromienna, śledziowata (fig.).

Sardelek, wł.p. Serdelek.

Sardoniczny, łć., śmiech = pozór śmiechu z przyczyny kurczu niektórych mięśni twarzowych, właściwy pewnym cierpieniom mózgowym; śmiech gorzki, naigrawający ś., szyderczy, uszczypliwy.

Sardoniks, gr., biało i czerwono prążkowana odmiana chalcedonu, oszlifowana zwykle okrągło, używa ś. w jubilerstwie.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Sardynka.png
Sardynka, ryba brzuchopłetwa, śledziowata (fig.).

Sarenka, młoda, mała sarna; przen., młoda, żywa, zręczna, zgrabna dziewczyna.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Sargasso.png
Sargasso, hiszp., gronorośl, rodzaj morszczyny (wodorostu), przytwierdzonej korzeniem do dna morskiego, a wierzchołkiem sięgającej powierzchni; rośnie w takiej obfitości, że tworzy ławice na oceanach (fig.).

Sarkać, dok. Sarknąć; wciągać głośno nosem a. ustami płyn jakiś a. śluz, pociągać nosem, siąkać; narzekać, szemrać, skarżyć ś., użalać ś. na kogo, na co.

Sarkanie, narzekanie, użalanie ś., utyskiwanie.

Sarkastyczność, gr.p. Sarkazm.

Sarkastyczny, gr., szyderski, drwiący, ironiczny, dokuczliwie złośliwy, zjadliwy.

Sarkazm, gr., żart dotkliwy, drwiący, gryzące szyderstwo, zjadliwa ironja.

Sarknąć, gr. — p. nied. Sarkać.

Sarkoda, gr. — p. Protoplazma.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Sarkofag.png
Sarkofag, gr., wspaniała wielka trumna kamienna, bogato rzeźbami okryta, w której starożytni chowali królów i kapłanów; rodzaj kamiennego grobowca w kształcie trumny (fig.).

Sarkologja, gr., część anatomji, zajmująca ś. badaniem mięśni i miękkich części ciała ludzkiego.

Sarkom, gr., mięsak, guz często złośliwy, mogący rozwijać ś. na wszystkich organach, najczęściej pod skórą między mięśniami.

Sarkoza, gr., dzikie mięso, tworzące ś. na ranach.

Sarmaci, gr., plemię, które w starożytności zajmowało te części Europy, gdzie później osiedlili ś. Słowianie; nazwa, dawana Słowianom, a zwłaszcza Polakom.

Sarmacja, gr., starożytna Polska.

Sarmacki, gr., odnoszący ś. do Sarmacji a. Sarmaty, właściwy Sarmatom, polski.

Sarman, hind., kapłan a. filozof indyjski.

Sarmata, gr., Polak starej daty, szlachcic polski dawnych poglądów i obyczajów, zacofany.

Sarmatyzm, gr., cechy charakteru, wady i obyczaje starej, rubasznej, ale szczerej szlachty polskiej (nazwa, stworzona przez postępowców w XVIII w.).

Sarn, Samiec, Sarek, samiec sarni, rogal, kozieł.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Sarna.png
Sarna, zwierzę przeżuwające pełnorogie z rodziny jeleni (fig.).

Sarneczkap. Sarenka.

Sarni, należący do sarny, właściwy sarnie: s-e mięso = sarnina; nóżka s-a = rękojeść dyscypliny, z sarniej nogi wyrobiona.

Sarniak, młoda sarna; śrut sarni.

Sarnię, Sarniątko, młode sarny.

Sarnina, mięso sarnie, pieczeń z sarny.

Saros, okres astronomiczny, po upływie którego powtarzają ś. zaćmienia słońca i księżyca w dawnym porządku.

Sarpinka, ros., tkanina lniana a. bawełniana, wyrabiana przez włościan nadwołżańskich.

Sarsaparyllap. Salsaparylla.

Sasafras, Sasafrzan, wł., roślina z rodziny wawrzynowatych.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Sasanka.png
Sasanka, Sasanek, roślina z rodziny jaskrowatych, wietrznica, anemona, zawilec (fig.)

Saski kolor = jasnozielony.

Saszetka, fr., torebka a. poduszeczka, napełniona substancją wonną, używana do zapachniania bielizny i różnych innych przedmiotów.

Sataniczny, hebr., szatański, djabelski, złośliwy, dybiący na cudzą szkodę, rad z każdej cudzej szkody; s. kult — p. Satanizm.

Satanizm, hebr., ogół właściwości szatana, djabła; nienawiść do ludzi; zadowolenie z każdej cudzej szkody; sianie zepsucia i demoralizacji dla miłości zła; kult szatana; cześć, oddawana szatanowi przez niektóre sekty, oraz czarowników i czarownice; uwielbie nie pierwiastka zła w literaturze.

Satelita, łć., ciało niebieskie krążące dokoła swojej planety księżyc, trabant; przen., nieodstępny towarzysz.

Satrapa, gr., wielkorządca prowincji w starożytnej Persji; przen. tyran, ciemięzca.

Satrapja, gr., namiestnictwo prowincja w Persji.

Saturacja, łć., nasycenie płynu substancją rozpuszczalną; w chemji: zobojętnienie; lekarstwo: roztwór węglanu sodu, nasycony kwasem cytrynowym; w cukrownictwie: strącenie nadmiaru wapna z soku buraczanego za pomocą kwasu węglanego.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Saturn.png
Saturn, łć., w wierzeniach starorzymskich: bożek czasu (fig.); planeta z dwoma okrążającemi ją pierścieniami; u alchemików: nazwa ołowiu; S-a drzewo = postać drzewa, w jaką układają ś. cząsteczki ołowiu, gdy zanurzyć pałeczkę cynku w roztworze soli ołowianej.

Saturnalja, łć., uroczystości starorzymskie na cześć Saturna, podczas których znikała chwilowo wszelka nierówność stanów; zabawy rozpustne.

Saturniczny, łć., wiersz = miara wiersza dawnych poematów ludowych rzymskich.

Saturnizm, łć., chroniczne zatrucie ołowiem.

Saturować, fr., odwapniać.

Satyna, Satynka, Satyneta, fr., tkanina cienka bawełniana gładka a. prążkowana, naśladująca atłas.

Satynjerka, Satynówka, fr., przyrząd do satynowania, złożony głównie z gładkiej płyty i dwuch gładkich walców metalowych, obracanych korbą; pomiędzy walcami przechodzi na płytę materjał, podlegający satynowaniu (papier, tektura).

Satynować, fr., nadawać połysk, gładzić, przepuszczając przez satynjerkę.

Satynowanie, fr., nadawanie różnym wyrobom fabrycznym gładkości i połysku atłasu.

Satynowany, fr., ten, którego satynowano; s. papier = piękny, gładki, połyskliwy.

Satynówka, fr.p. Satynjerka.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Satyr.png
Satyr, gr., w mitologji greckiej: bożek leśny, wyobrażany z koźlemi nogami, różkami i ogonem (fig.); przen., człowiek cyniczny, lubieżnik, rozpustnik.

Satyra, łć., utwór: prozą lub wierszem, potępiający, wyszydzający lub z lekka ośmieszający przywary, wady i nałogi ludzkie; wyszydzanie wszelkiej śmieszności z humorem i dowcipem.

Satyrować, łć., oprowadzać kolorem dla nadania cienia przedmiotowi w rysunku.

Satyryczny, łć., uszczypliwy, sarkastyczny, szyderczy, dowcipny.

Satyryk, łć., autor satyr, szyderca, krytyk uszczypliwy.

Satyrystap. Satyryk.

Satyryzować, łć., ośmieszać, krytykować.

Satysfakcja, łć., zadośćuczynienie za urazę; zaspokojenie, zadowolenie, przyjemność.

Saurus, gr., jaszczur, wielka jaszczurka przedpotopowa.

Sawantka, fr., kobieta, popisująca ś. uczonością.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Sawany.png
Sawany, Sawanny, hind., stepy w Ameryce północnej (fig.).

Sażeń, ros., miara długości rosyjska = 7 stopom angielskim = 16 werszkom rosyjskim = 2,1343 metrom = prawie 3¼ łokcia miary nowopolskiej.

Sącza, roślina z rodziny pomarańczowatych.

Sączekp. Dren; haczyk u wędki.

Sączkarnia, prasa do wyrobu sączków, drenów.

Sączkarz, robotnik, układający sączki, drenarz.

Sączki, otwory pionowe w murach, zostawione dla odcieku wody wsiąkającej.

Sączkować, zakładać sączki, drenować.

Sączyć, wypuszczać z siebie płyn kroplami a. cieniutkim strumieniem; wyciskać płyn w małych ilościach; s. ś., wypływać, wyciekać kroplami, kapać: przedostawać ś. w małych ilościach, ciec, i przeciekać; przepuszczać przez siebie płyn; przechodzić przez pory roślinne w kształcie potu.

Sączykufel, opój, pijak, pijanica.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Sączyniec.png
Sączyniec, roślina z rodziny sączyńcowatych (f.).

Sączyńcowate, rodzina roślin dwuliściennych.

Sąd, wyraz zgody między dwoma pojęciami, zdanie, zawierające określenie stosunku między dwoma pojęciami, odpowiadającemi w zdaniu podmiotowi i orzeczeniu; wyrażona słowami opinja o czym, zdanie, mniemanie, pogląd, zapatrywanie; władza sądzenia, rozstrzygania u człowieka, rozsądek: mieć zdrowy s. o rzeczy; sądzenie, rozpatrywanie spraw i wydawanie wyroku, wyrok, dekret: oddać kogoś pod s. = zaskarżyć go; s. Salomonowy = mądry, przenikliwy; s. Boski, s. ostateczny = sądzenie wszystkich ludzi przez Chrystusa po końcu świata; on już na Boskim s-zie = umarł; s-y Boskie = wyroki Opatrzności; zdaję ś. na twój s. = chcę, byś mnie osądził; sprawa sądowa, proces; instytucja rządowa a. społeczna, wydająca wyroki, urząd sądowy, ogół sędziów, sędziowie, kadencja sądowa; s-y Boże — p. Ordalja.

Sądek, naczynie drewniane z otworem u góry węższym, dzierzka, ceberek.

Sądny, odnoszący ś. do sądu: s. dzień = dzień sądu ostatecznego, ostatni dzień świata; czekać do dnia s-ego = bardzo długo, do nieskończoności; przen., s. dzień = gwałt, zamieszanie, zamęt, straszna chwila; święto uroczyste u Izraelitów na pamiątkę zburzenia Jerozolimy, zwane Jomkipur.

Sądowe (-ego), opłata sądowa.

Sądownia, izba posiedzeń sądu.

Sądownictwo, sądy krajowe, władza sądowa w państwie, ogół urzędników i instytucji sądowych w kraju.

Sądowniczy, odnoszący ś. do sądownictwa.

Sądownie, przysł., drogą sądowego rozstrzygnięcia sprawy, przez sąd, przez odwołanie ś. do sądu.

Sądownik, urzędnik sądowy.

Sądowośćp. Sądownictwo.

Sądowy, odnoszący ś. do sądu, należący do sądu: izba s-a, władza s-a, wyrok s., koszty s-e, okrąg s. = do którego należy pewna część kraju i t. d.; wymowa s-a = umiejętność układania i wygłaszania mów oskarżycielskich i obrończych w sądzie; medycyna s-a = umiejętność określania rodzaju i powodów ran, skaleczeń i śmierci gwałtownej na podstawie nauk przyrodniczych; egzekucja s-a = wykonanie wyroku sądowego; rzecz., s. (-ego), asesor.

Sądy, Sondy, przyrząd do noszenia wody, złożony z drążka w środku płaskiego, opieranego na plecach z uwieszonemi u końców na łańcuszkach a. sznurach wiadrami a. konewkami, koromysło.

Sądzić, wydawać sąd o czymś, wygłaszać wyrok, wyrokować; wnioskować o osobach a. przedmiotach; myśleć, mniemać, uważać, wygłaszać zdanie swoje, opinję swoją; s-ę = zdaje mi ś.; s-łem = byłem pewien, s-ąc po ludzku = uważając po ludzka; mieć, zważać, poczytywać kogo, co za kogo, za co; mieć przeznaczenie: tak mu było sądzono; ujemne strony w kim a. w czym upatrywać, krytykować; zasiadać w instytucji sądowej, być sędzią, rozpatrywać sprawę sądownie, odprawiać sądy, wydawać wyrok, dekret; s. ś., czynić sąd na siebie, wyrokować o sobie; uważać, poczytywać, mieć siebie za kogo; prawować ś., procesować ś.; być sądzonym, ulegać kompetencji jakiego sądu.

Sąg, stos drzewa opałowego, mający sążeń długości.

Sągwa, glista płaska z gatunku wirków.

Sąk, dren, sączek.

Sąkwiel, roślina z rodziny dwuskrzydlcowatych.

Sąpierz, przeciwnik, strona pozwana: współzawodnik, rywal.

Sąsiad, człowiek, mieszkający blizko, tuż, obok kogoś; siedzący, stojący tuż obok kogoś; naród ościenny, graniczący z drugim narodem; rodzaj gry towarzyskiej.

Sąsiadka, forma ż. od Sąsiad.

Sąsiadować z kim, być jego sąsiadem, mieszkać tuż obok niego; siedzieć, stać przy kim.

Sąsiedni, należący do sąsiada; ościenny, pograniczny, przyległy.

Sąsiedzki, odnoszący ś. do sąsiada, stanowiący własność sąsiada; po s-u, jak sąsiedzi, po przyjacielsku.

Sąsiedztwo, najbliższa okolica, najbliżsi sąsiedzi, towarzystwo okoliczne; osoby, siedzące a. stojące najbliżej; narody sąsiednie, ościennicy.

Sąsiek, przedział w stodole, przeznaczony na układanie różnych gatunków zboża w snopach; skrzynia, zrobiona z gontów, na obrok; skrzynia z przegrodami wewnątrz.

Sążeń, miara długości = 3 łokciom = 6 stopom; równoległościenny stos drzewa opałowego pewnych wymiarów.

Sążniarz, robotnik, trudniący ś. rąbaniem a. rznięciem drzewa na opał i układaniem go w sążnie; rąbacz, drwal.

Sążniowy, mający sążeń jakiegoś wymiaru.

Sążnisty, ogromny, olbrzymi, potężny, długi.

Sążniście, przysł., ogromnie, olbrzymio, wielce.

Sc-, Sch-, Scz-, czasowniki dokonane, zaczynające się od tych liter, pochodzą ze złożenia przyimka z, przez amysilację zmienionego w s, i czasowników, nie podajemy ich przeto szczegółowo, odsyłając do tychże czasowników niedokonanych, np. scedzić = z+cedzić, scedować = z+cedować, schować = z+chować, schłonąć = z+chłonąć, sczarować = z+czarować, sczesać = z+czesać.

Scalać, dok. Scalić, Scałkować; połączyć, skupić w jedną całość, zespolić w jedno; s. grunta = robić komasację; s. ś., łączyć ś., jednoczyć ś., zrastać ś. w jedną całość.

Scalanie, rzecz. od Scalać; s. gruntów = komasacja.

Scalićp. nied. Scalać.

Scałkowaćp. Scalać.

Scałowaćp. nied. Scałowywać.

Scałowywać, dok. Scałować; całując zbierać ustami: s. łzy.

Scapieć, zgłupieć.

Scartabellusp. Skartabellus.

Scedować, łć., ustąpić na rzecz czyją.

Scedzać, dok. Scedzić; cedząc i zlewać.

Scena, gr., w teatrze miejsce podniesione ponad widownię, gdzie występują aktorowie; w utworze dramatycznym część, obejmująca jeden moment akcji, zdarzenie wpływające na bieg akcji, wejście na widownię a. wyjście ważnej osoby; miejsce, gdzie ś. coś dzieje; czynność; żywa akcja między kilku osobami; zdarzenie; burzliwe zajście, awantura; miejsce, gdzie ś. coś dokonywa, dzieje; robić s-y — robić wymówki, wyrzuty w tonie mniej więcej gwałtownym, awanturować ś.

Scenarium, gr., urządzenie sceniczne.

Scenarjusz, gr., książka, w którą wpisuje się porządek wejść każdego artysty na scenę, oraz wszelkie czynności i rekwizyty potrzebne do wystawienia sztuki teatralnej.

Scenerja, gr., przyozdobienie sceny; krajobraz, okolica, ułożenie scenerji w sztuce.

Sceniczny, gr., mający warunki odpowiednie do wystąpienia na scenie (talent sceniczny), do okazania, zaprodukowania, przedstawienia na scenie (postawa, fizjonomja, głos człowieka, układ utworu piśmienniczego).

Scenizator, gr.p. Reżyser.

Scenizować, gr., przystosowywać do warunków scenicznych.

Scenografja, gr.p. Skenografja.

Scentralizować, łć., skupić, skoncentrować.

Sceptr, Sceptrum, gr., berło, oznaka władzy monarszej.

Sceptycyzm, gr., powątpiewanie, niedowierzanie; powątpiewanie o prawdzie przyjętych twierdzeń i pojęć ustalonych; podawanie wszystkiego w wątpliwość.

Sceptyczka, gr., forma ż. od Sceptyk.

Sceptyczny, gr., wątpiący, niedowierzający.

Sceptyk, gr., człowiek wątpiący o wszystkim i nie wierzący, aby wątpliwości jego mogły być kiedy usunięte.

Scerować, cerując zreperować.

Schab, mięso przy żebrach, zwłaszcza u wieprza.

Schabek, Schabik, zdr. od Schab.

Schadzać sięp. Schodzić się.

Schadzka, spotkanie ś., widzenie ś. tajemne; dom s-ek = dom rozpusty, zamtuz.

Scharakteryzować, dać czyjąś charakterystykę, określić charakter czyjś a. czego.

Scheda, łć., dział majątku ze spadku; część dziedziczna, spadek, dziedzictwo.

Schedula, łć., karta, karteczka; list otwarty; kartka wyborcza; punktacja do kontraktu.

Schemat, gr., wzór, formuła, forma, zarys.

Schematyczny, gr., przedstawiający na rysunku a. w opisie wzór ogólny, podług którego zjawisko jakie ś. odbywa, czynność jaka jest wykonywana, przyrząd, jaki ś. buduje.

Schematyzm, gr., postępowanie podług pewnych wzorów oznaczonych, sztywne postępowanie; uzmysłowienie pojęć rozumowych za pomocą poglądów zmysłowych; w Austrji: spis nazwisk urzędników, skorowidz urzędów.

Schematyzować, gr., porządkować podług stałych wzorów a. formuł.

Schera, skand., skała, tworząca wzgórze nad morzem Norweskim (skały takie wzdłuż zatok i dokoła wysp są niebezpieczne dla żeglugi).

Schimerować, zgrymasić.

Schlać (się), spić ś., ululać ś., strąbić ś.

Schlapać, obryzgać czym, zwalać; zjeść, wypić co prędko, łapczywie; s. ś., zwalać ś.; stracić, przebrać w karty.

Schlastać, zmoczyć, tryskając płynem, schlapać, zachlapać, popryskać; zwalać, ubłocić, uszargać, zbłocić; zbić, śćwiczyć; ocenić surowo, skrytykować niemiłosiernie w pismach; s. ś., popryskać ś. jakim płynem, schlapać ś., zachlastać ś.; ubłocić ś, uszargać ś.; zniszczyć ś., wycieńczyć ś., stracić zdrowie przez zbytki.

Schlebiać, dok. Schlebić; pochlebiać, przypochlebiać komu; głaskać czyją próżność.

Schludnie, przysł., skromnie, ale czysto.

Schludny, skromny, ale czysty, porządny, chędogi, starannie utrzymany.

Schłonąć, pochłonąwszy strawić.

Schłopiały, który schłopiał.

Schłopieć, Schłopić się, stać ś. podobnym do chłopa, nabrać grubych obyczajów, zdziczeć, schamieć.

Schłostać, wybić, wytłuc, wysmagać; ostro skrytykować, zwymyślać.

Schmurniećp. Schmurzyć ś.

Schmurzyć, zachmurzyć, zasępić; s. ś., chmurami ś. okryć; stać ś. chmurnym, spochmurnieć, zasępić ś., zasmucić ś.

Schnąć, pozbyć ś. wilgoci przez wyparowanie jej, stawać ś. suchym, osychać, suszyć ś., podsychać; tracić soki żywotne, obumierać, zamierać z braku wilgoci, więdnąć z choroby a. ze starości (o roślinach); chudnąć, niknąc w oczach, tracić zdrowie, mizernieć (o ludziach); przen., trawić ś., niszczeć, marnieć, umierać, usychać: s. z miłości, z tęsknoty.

Schodek, mały schód, stopień; w lm., s-ki, rodzaj małej drabinki przenośnej.

Schodkować, w schodki układać.

Schodnisty, podnoszący ś. schodami, tarasowaty.

Schodowaty, kształtem zbliżony do schodów.

Schodówka, mięczak jednoskorupowy, brzuchopełz.

Schodzić, dok. Zejść; z miejsca wyższego przenosić ś. na niższe, zstępować; przen., zniżać ś., poniżać ś.; upływać, uchodzić, przechodzić, mijać (o czasie); s. ze świata = umierać; s. ś., zbierać ś., s. ś. z kim = spotykać ś., stawiać ś. na umówionym miejscu schadzki.

Schodzisty, pochyły, spadzisty, nachylony.

Scholar, gr., uczeń, szkolarz.

Scholarchat, gr., władza nadzorcza szkolna.

Scholasterja, gr., urząd scholastyka.

Scholastyczny, gr., dotyczący scholastycyzmu; s-a filozofja = oparta na systemacie zgodnym z objawieniem i na obowiązującej nauce Kościoła.

Scholastyk, gr., w wiekach średnich uczony, uprawiający filozofję scholastyczną, kanonik, członek kapituły; przełożony szkoły katedralnej lub kolegjalnej w wiekach średnich.

Scholastyka, gr., kierunek filozofji średniowiecznej, cechujący ś. podporządkowaniem badań filozoficznych pod powagę religji, oraz zamiłowaniem w djalektyce i rozbiorach subtelnych aż do drobiazgowości.

Scholia, gr., krótkie naukowe objaśnienie wyrazów w starożytnych pisarzach greckich i rzymskich.

Scholjasta, gr., uczony autor scholjów, komentarzy.

Schopić, kazać zejść z koni.

Schorować się, długo przechorować, zniszczyć ś., strawić ś. chorobą.

Schorowany, Schorzały, wycieńczony, zniszczony chorobą, osłabły wskutek choroby.

Schorzeć, przechorować długo, schorować ś., zniszczeć przez chorobę, zmizernieć, schudnąć po chorobie.

Schować, położyć, umieścić co w ukryciu, aby nie można znaleźć, utaić, ukryć, skryć; włożyć co w co, położyć na dawnym miejscu, wsunąć do czego, pod co; zachować, odłożyć na przyszłość, oszczędzić: s. pieniądze na czarną godzinę; s-aj swoje pieniądze, s-aj swoją radę = wynoś ś. ze swemi pieniędzmi, ze swoją radą; s. ś., umieścić ś. tak, żeby nie można znaleźć, skryć ś., ukryć ś., wsunąć ś., zasunąć ś.; zniknąć, zginąć, przepaść; s-aj ś. z tym! = wynoś ś. z tym!, nie wyjeżdżaj z tym na plac!

Schowadelko, przedmiot, w którym ś. coś chowa, ukrywa.

Schowalny, łatwy do ukrycia, dający ś. schować; służący do schowania w nim czego.

Schowanie, czynność chowania czego; miejsce, służące do schowania czego, schowanko, śpiżarka; miejsce, gdzie ś. można schować, ukryć, skrytka, schronienie.

Schowanko, chłodne miejsce przy mieszkaniu do przechowywania prowiantów, śpiżarka, śpiżarnia.

Schód, pochyłość, stok, spadzistość; zbliżanie ś. ku końcowi, schyłek; stopień, szczebel, trep, gradus; w lm., s-y, szereg stopni, opatrzonych poręczą, dla wchodzenia w górę i schodzenia na dół, z piętra na piętro; nierówrności w gruncie, idące ku dołowi, spadek; s. w rzece = kamieniste przeszkody, idące z góry ku dnu.

Schowekp. Schowanie.

Schromiały, ochromiały, chromy, okulawiały; przen., ten, który ś. nadpsuł, nadwerężony.

Schromieć, stać ś. chromym, kulawym, ochromieć; przen., nadpsuć ś., nadwerężyć ś.

Schron, Schronap. Schronienie.

Schroniciel, człowiek, który schronił kogo a. co.

Schronić (się), schować (ś.), ukryć (ś.), skryć (ś.), utaić (ś.), dać (znaleźć) przytułek.

Schronienie, czynność schraniania; miejsce, gdzie ś. można schronić, ukryć, schowanie, skrytka, kryjówka, przytułek; zakład dobroczynny, dający przytułek osobom bezdomnym a. niedołężnym.

Schronisko, szałas dla turystów w górach — p. Schronienie.

Schropawieć, Schropowacieć, stać ś. szorstkim, chropawym.

Schropowaciały, ten, który stał ś. chropowatym.

Schrupać, zjeść chrupiąc, rozgryzając z hałasem.

Schrustaćp. Schrupać.

Schrypnąć, Schrzypieć, chrypki dostać, ochrypnąć.

Schrystjanizowaćp. Schrześcijanić.

Schrześcijanić (się), Schrystjanizować (się), zrobić (ś.) chrześcijaninem a. chrześcijańskim.

Schuchrać się, stracić zdrowie, zmarnować ś. na zdrowiu, zmizerować ś, zniedołężnieć.

Schudły, ten, który schudł, wychudzony.

Schudnąć, chudym ś. stać, wychudnąć, stracić na tuszy.

Schudzić, chudym uczynić, wychudzić; wyjałowić, wrycieńczyć.

Schwacić się, dostać ochwatu, ochwacić ś. (o koniu).

Schwał, w wyr. Naschwrał: dla chwały, na pokaz, dla oka, dla pozoru; nad podziw, nad wyraz, nadzwyczaj.

Schwycić, Schwytać, złapać, ująć, pochwycić, porwać, złowić; zawładnąć kim, opanować; s. sposobność = skorzystać z czego; s. ś., chwytać, łapać, porwać jeden drugiego; wziąć ś., ująć ś. za co: s. ś. za głowę, pod bok, za szablę; złapać ś.; zerwać ś., porwać ś. z miejsca, uciec pośpiesznie.

Schylać, dok. Schylić; zniżać ku poziomowi, nachylać, pochylać, skłaniać, zginać, przyginać, opuszczać, spuszczać, zwieszać; zniżać, poniżać, zastosowywać do czegoś niższego; s. ś., zniżać ś. ku poziomowi, nachylać ś., pochylać ś., zginać ś., naginać ś., zwieszać ś.; zniżać ś., obniżać ś.; mieć ś. ku końcowi.

Schylony, nachylony, pochylony, przygięty, zgarbiony.

Schyłek, pochyłość, spadzistość, stok; zbliżanie ś. do końca, kres blizki: s. dnia = wieczór, zmierzch; s. życia = starość; na s-ku = pod koniec, ku końcowi czego.

Schytrzeć, stać się chytrym, przebiegłym.

Schyzma, gr., rozdział między Kościołem zachodnim a wschodnim w XI wieku; oderwanie ś. Kościoła wschodniego, który odrzucił władzę Papieża, odszczepieństwo.

Schyzmatyk, gr., odszczepieniec.

Sciagrafja, gr., sztuka światłocienia u malarzy starożytnych.

Scieleśnić, uczynić cielesnym, zmaterializować.

Scjatyka, gr.p. Scyjatyka.

Scjencja, łć., wiedza, umiejętność.

Scjentyficzny, łć., tyczący ś. wiedzy, ściśle naukowy.

Scjoptykon, gr.p. Skjoptikon.

Scudaczeć, stać ś. cudacznym, stać ś. dziwakiem, zdziwaczeć.

Scudzołożyć, uczynić cudzołożnicą, znieprawić, zdemoralizować.

Scudzoziemczeć, Scudzoziemczyć się, przemienić ś. na coś cudzoziemskiego a. cudzoziemca.

Scukrzać (się), dok. Scukrzyć (ś.); zamienić (ś.) w cukier.

Scyganieć, stać ś. cyganem; upodobnić ś. do cygana.

Scyjatyk, gr., chory na scyjatykę.

Scyjatyka, gr., choroba, polegająca na zapaleniu nerwu kulszowego, bolesna, długa, uporczywa, inaczej: ischias.

Scylla, w wyr., między Scyllą a Charybdą = być w opałach, w niebezpieczeństwie, w niepewności, między młotem a kowadłem.

Scyntylacja, łć., iskrzenie, migotanie gwiazd; migotanie, dostrzegane niekiedy przez lekarza przy badaniu oka pacjenta.

Scysja, łć., rozdwojenie, rozdział; spór, niesnaski, niezgoda, nieporozumienie.

Scytala, gr., pasek skórzany a. pergaminowy, który Spartanie nawijali na pałeczkę i pisali na nim rozkazy do swego wodza i, odwinąwszy, posyłali, a wódz, żeby odczytać, nawijał znowu pasek zapisany na pałeczkę tej samej grubości.

Scyzoryk, łć., mały nożyk kieszonkowy składany; przen., żart., uczeń szkół.

Sczaić (się), czając ś. ukryć ś., przyczaić ś.

Sczarować, zaczarować, oczarować; przen., olśnić, zachwycić.

Sczepiać, dok. Sczepić; czepiając jedno z drugim łączyć; zszywać, związywać.

Sczepka, to, co służy do sczepienia.

Sczerniały, ten, który szczerniał; okopcony, opalony, ogorzały, i ściemniały.

Sczernieć, czarnym ś. stać, poczernieć, ogorzeć, opalić ś.

Sczerstwieć, zeschnąć ś., stać ś. czerstwym.

Sczerwieniały, który ś. stał czerwonym.

Sczerwienieć, Sczerwienić się, stać ś. czerwonym, zaczerwienić ś., zarumienić ś, zapłonąć (z wstydu, z oburzenia i t. p.).

Sczesać, czesząc, zgarnąć co, ściągnąć grzebieniem.

Sczeszczyć, Sczeszyć, uczynić Czechem a. czeskim.

Sczeznąć, zmarnieć, przepaść, zginąć; bodajeś sczezł! = żebyś przepadł! (przekleństwo).

Sczłeczeć, Sczłowieczeć, stać ś. człowiekiem, przybrać postać ludzką, zmienić ś. na człowieka; nabrać uczuć ludzkich, stać ś. takim, jak przystoi na człowieka, poprawić ś. moralnie.

Sczłeczyć, Sczłowieczyćp. nied. Sczłowieczać.

Sczłowieczać, dok. Uczłowieczyć, Sczłeczyć; zmienić na człowieka; uczynić podobniejszym do człowieka, bardziej ludzkim.

Sczochrać, stargać, potargać.

Sczołgać się, dok. Sczołgnąć ś.; ześlizgiwać ś.

Sczynki, odpadki, zostające przy czyszczeniu zboża, plewy.

Sczyszczać, dok. Sczyścić; oczyszczając, zmiatać; zgarniając, ścierając czystym czynić; s. ś., oczyszczać ś.

Se, gwar., skr., sobie.

Seans, fr., posiedzenie.

Secesja, łć., odłączenie ś., oddzielenie ś., usunięcie ś., zerwanie związku.

Secesjonista, łć., odłączający ś., odstępca; malarz, stojący odrębnie poza urzędowemi Towarzystwami Sztuk Pięknych; zwolennik secesjonizmu.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Secesjonizm 1.png
M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Secesjonizm 2.png
Secesjonizm, Secesja, łć., w literaturze kierunek zbliżony do dekadentyzmu, mniej dbający o treść, a więcej o nastrój melancholijno-fantastyczny i o niezwykłość wrażeń; w rysunku, w budown.: falistość linji fantastycznych, często równoległych i wydłużonych nadmiernie, przy unikaniu trzeźwej naturalności (2 fig.).

Secesyjny, łć., dotyczący secesji.

Secina, sto sztuk, sto osób.

Secundo (sekundo), łć., powtóre.

Sedecemwirat, łć., rząd, złożony z 16 członków.

Sedecyma, łć., format książki, której arkusz złożony jest z 16 kartek czyli 32 stronic.

Sedentarjusz, łć., prowadzący życie siedzące.

Sedentarny, łć., siedzący, pozbawiony ruchu: życie s-e.

Sedes, łć., siedzenie; stolec; siedziba, mieszkanie.

Sediswakancja, łć., czas, w którym stolica wakuje.

Sednić, ścierać skórę, przecierać, odparzać; s. ś., odparzać, obcierać, ścierać sobie skórę.

Sednisty, mający poobcieraną skórę, poraniony od przetarcia.

Sedno, rana z przetarcia skóry na ciele, miejsce obtarte, odparzenie; przen., miejsce czułe, słaba strona; ruszyć, trafić kogo w s. = trafić w miejsce czułe, bolące; przen., jądro, istota rzeczy: trafić w s. = trafnie odgadnąć istotę czego.

Sedukować, łć., podchodzić, zwodzić.

Seduktor, łć., zwodziciel, kusiciel.

Sedycja, łć., bunt, niezgoda.

Sedyment, łć., osad, ustoiny.

Sedymentacja, łć., odłączenie ciał cięższych od lżejszych (np. zboża od zanieczyszczeń) za pomocą pławienia w cieczy, w której ciało lżejsze pływa, cięższe zaś opada na dno.

Sedymentowy, łć., osadowy: skały s-e.

Segalasówka, gatunek strzelby.

Segedilla, Segidilla, hiszp., hiszpański taniec w bardzo szybkim ¾ tempie; melodja do tego tańca; rodzaj wiersza w strofach, złożonych z 4 wierszy siedmio i pięcio-zgłoskowych, z których pierwszy rymuje ś. z ostatnim.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Segment.png
Segment, łć., część linji, powierzchni, bryły, odcinek; część powierzchni koła, odcięta łukiem i cięciwą (fig.).

Segmentacja, łć., podział, rozczłonkowanie.

Segregacja, łć., porządkowanie, układanie, rozdzielanie, rozgatunkowywanie.

Segregator, łć., rodzaj teki z przyrządem ruchomym wewnątrz, dozwalającym układać przybywające listy, rachunki, papiery, podług dat, alfabetu lub gatunków.

Segregować, łć., dzielić, rozgatunkowywać, porządkować, układać.

Seid, arab., tytuł potomków Proroka, którym wolno nosić zielony turban i zieloną suknię zwierzchnią, emir; niewolnik Mahometa, fanatycznie do niego przywiązany; przen., człowiek, będący czyim ślepo posłusznym narzędziem.

Seismiczny, gr., tyczący ś. trzęsienia ziemi; s-e fale = powstające na morzu wskutek trzęsienia ziemi.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Seismograf.png
Seismograf, Seismometr, Sysmograf, Sysmometr, służący do notowania ruchów powierzchni ziemi, wskazujący kierunek, siłę i czas trwania wstrząśnień (fig.).

Seismologja, gr., nauka o trzęsieniu ziemi.

Seismoskop, gr., przyrząd, wskazujący trzęsienie ziemi.

Sejdak, dawny taniec polski.

Sejm, zgromadzenie, zebranie, zjazd, wiec, kongres; spotkanie ś., zejście ś., schadzka; ludzie, którzy ś. zebrali, zgromadzenie, zjazd, rzesza, tłum; zgromadzenie senatorów i posłów w dawnej Polsce, rozstrzygające sprawy państwowe, ustanawiające podatki, prawa, wydające wyroki w ważnych przestępstwach stanu i t. p.: s. zwyczajny a. ordynaryjny; s. nadzwyczajny a. ekstraordynaryiny; s. konwokacyjny = podczas bezkrólewia w celu uchwalenia, kiedy ma ś. odbyć sejm elekcyjny; s. elekcyjny = dla obioru króla; s. koronacyjny; członkowie sejmu razem wzięci; zgromadzenie prawodawcze w niektórych państwach i prowincjach w dzisiejszej Europie: s. pruski, s. galicyjski i t. p.

Sejmik, zjazd szlachty województwa a. ziemi dla obioru posła na sejm, deputata do trybunału, przyjęcia od nich relacji; przen., nieład, chaos, rwetes, rozgardiasz.

Sejmikować, uczestniczyć w sejmiku, odbywać sejmik; przen., naradzać ś. nieporządnie; tracić czas na bezładnych naradach.

Sejmikowicz, człowiek, biorący udział w sejmiku; bywalec sejmikowy; krzykacz sejmikowy, warchoł.

Sejmować, uczestniczyć w sejmie, odbywać sejm, obradować na sejmie.

Sejmowe (-ego), dawna opłata od Żydów za wolny handel podczas trwania sejmu.

Sek, wł., słodkie wino hiszpańskie a. kanaryjskie.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Sekans.png
Sekans, łć., sieczna trygonometryczna, odcinek linji prostej, zawartej między środkiem koła a styczną; stosunek długości tej linji do długości promienia (f.).

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Sekator.png
Sekator, łć., nożyce ogrodnicze ze sprężyną, używane do ucinania gałązek (fig.).

Sekatura, wł., drażnienie ś., dokuczanie, dręczenie, ciemiężenie.

Sekciarstwo, charakter i zasady sekciarzy, odszczepieństwo, herezja.

Sekciarz, Sektarz, łć., zwolennik jakiej sekty; odszczepieniec, heretyk; człowiek, ślepo przywiązany do swojej doktryny.

Sekcja, łć., rozcinanie, rozdzielanie; w med., otwieranie jamy czaszkowej, piersiowej i brzusznej trupa dla zbadania zmian, poczynanych przez chorobę, i stwierdzenia przyczyny śmierci; wydział w niektórych urzędach; wydział ministerjum, oddział; mały oddział wojska (5 — 6 rot); s. koniczna, w matem., przecięcie stożkowe, figura, która wynikła z przecięcia stożka, płaszczyzna.

Sekcjonować, łć., robić sekcję, krajać, rozbierać anatomicznie.

Sekcyjny, łć., dotyczący wydziału jakiej dykasterji; dotyczący sekcji lekarskiej, służący do sekcji.

Sekluzja, łć., wyłączenie, oddzielenie.

Sekować, wł., dręczyć, nękać, dokuczać.

Sekrecik, łć., błahy sekret.

Sekrecja, łć., odłączenie; wydzielina z ciała, z gruczołów ciała.

Sekret, łć., tajemnica; przepis wiadomy małej liczbie osób a dotyczący sposobu wykonywania jakiej czynności, zwłaszcza gospodarskiej, a. jakiej sztuki, zdumiewającej widzów; s. poliszynela = tajemnica wszystkim znana.

Sekretarjat, łć., urząd i miejsce urzędowania sekretarza; s. papieski = gabinet papieski, z którego wychodzą bulle i brewe, dotyczące układów z mocarstwami.

Sekretarka, łć., kobieta, pełniąca obowiązki sekretarza.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Sekretarz.png
Sekretarz, łć., załatwiający korespondencję osoby, u której ma zajęcie koło różnych interesów; członek zgromadzania, redagujący sprawozdanie z posiedzenia, obrad i t. p.; urzędnik, zajmujący ś. przygotowywaniem aktów i czuwający nad biegiem spraw w kancelarji a. w biurze; książka, zawierająca wzory listów, podań i t. p.; rodzaj gry towarzyskiej, polegającej na pisaniu pytań i odpowiedzi i głośnym ich odczytywaniu: ptak drapieżny afrykański, spokrewniony z jastrzębiem (fig.); s. stanu = minister przy osobie monarchy, załatwiający najważniejsze sprawy państwowe.

Sekretarzować, Sekretarzyć, łć., pełnić obowiązki sekretarza.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Sekretarzyk.png
Sekretarzyk, łć., biureczko z szufladkami i pulpitem do pisania (fig.); szkatułka do przechowywania listów i dokumentów.

Sekretnica, łć., kobieta, umiejąca dotrzymać sekretu.

Sekretnik, łć., papier listowy bez koperty, zaklejany u brzegów; list, napisany na takim papierze.

Sekretny, łć., tajemny; s-e choroby = choroby weneryczne.

Seksagiena, łć., moneta: dawne dwa złote polskie.

Seksagon, gr., sześciokąt.

Seksta, łć., szósta klasa w szkołach (w Prusach najniższa); jedna z godzin kanonicznych, w których kapłani i zakonnicy odmawiają przepisane modlitwy; jedna z części modlitwy, zwanej godzinkami; w muz., szósty stopień gamy czyli szósty ton od tonu głównego.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Sekstans.png
Sekstans, Sekstant, łć., szósta część koła, czyli 60 stopni; przyrząd astronomiczny do mierzenia kątów, zwłaszcza zaś wysokości słońca nad horyzontem, w celu oznaczenia czasu i szerokości gieograficznej (f.).

Sekstern, łć., zeszyt do pisania, kajet.

Sekstet, a. Sekstuor, łć., utwór muzyczny na 6 głosów ludzkich lub na 6 instrumentów.

Sekstola, wł., w muz., grupa z 6 nut, powstała przez zdublowanie trójki, w wykonaniu trwająca tyleż, ile 4 nuty tegoż gatunku.

Sekstowy łć. akord = akord, utworzony z akordu zasadniczego przez umieszczenie najwyższej jego tercji najniżej.

Sekstuor, łć.p. Sekstet.

Sekstyljon, łć., szósta potęga miljona, wyrażana przez jedność z 36-ciu zerami, a. tysiąc kwintyljonów czyli jedność z 21 zerami.

Sekstyna, wł., zwrotka 6-cio wierszowa, złożona z jedenastozgłoskowych wierszy rymujących się: pierwszy z trzecim, drugi z czwartym i piąty z szóstym (co innego: Sestyna ob.).

Seksualny, łć., płciowy; wynikający z popędu płciowego.

Sekt, nm., mocne słodkie wino, tłoczone z najdojrzalszych, potym suszonych winogron, z dodaniem alkoholu i skoncentrowanego moszczu.

Sekta, łć., stronnictwo religijne, odstępujące od zasad wiary kościoła głównego.

Sektarstwop. Sekciarstwo.

Sektarz, łć., stronnik czyjej nauki, zasad jakiej sekty; człowiek uparty co do swych przekonań.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Sektor.png
Sektor, łć., wycinek, część koła, zawarta między dwoma promieniami i łukiem koła (fig.); narzędzie astronomiczne do mierzenia odległości ciał niebieskich od zenitu; część kuli, mająca postać ostrokręgu (stożka), którego podstawą okrągłą jest część powierzchni kuli, a wysokość równa ś. promieniowi tejże kuli.

Sekularny, łć., stuletni, odnoszący ś. do stulecia.

Sekularysta, łć., wolnomyślny, mający za cel etyczny rozwój człowieka.

Sekularyzacja, łć., zamiana stanu zakonnego na świecki; zniesienie dóbr duchownych i przyjęcie ich na rzecz skarbu.

Sekularyzować, łć., dokonywać sekularyzacji; majątek s-any = majątek poduchowny.

Sekund, Sekundo, wł., drugi głos, wtór; w nutach na 4 ręce: lewa strona nut, głos basowy.

Sekunda, łć., 60-ta część minuty godzinowej i minuty stopniowej (miara czasu i miara kąta); duplikat wekslu; w fechtunku cięcie pod ramię; w Prusach: druga klasa w szkołach (odpowiadająca naszej 6-ej); jedna z tak zwanych godzin kanonicznych, w których kapłani i zakonnicy odmawiają przepisane modlitwy; jedna z części, składających modlitwy, zwane godzinkami; w muz., drugi stopień gamy, drugi ton od toniki; drugie skrzypce; drugi klarnet; struna skrzypców, sąsiadująca bezpośrednio z kwintą; lewa strona nut (zwykle basowa) w utworach na 4 ręce.

Sekundant, łć., towarzysz pojedynkującego ś., układający warunki spotkania, i świadek pojedynku.

Sekundarja, łć., drugie niebezpieczniejsze objawy tej samej choroby; następstwa pierwszej nie wyleczonej.

Sekundarjusz, łć., lekarz podwładny prymarjusza; drugi ksiądz, drugi kaznodzieja przy tym samym kościele; drugi skrzypek w orkiestrze.

Sekundarny, łć., wtórny, powtórny; drugorzędny; s-a kolej = kolej z prostszą budową i urządzeniem ruchu, z węższym torem, z mnieiszą szybkością; kolej miejscowa.

Sekundnik, łć., umieszczony na cyferblacie zegarka kieszonkowego mały cyferblacik ze strzałką, wskazującą sekundy.

Sekundogienitura, łć., drugorodztwo, prawa drugiego syna do dziedziczenia.

Sekundować, łć., udzielać pomocy, pomagać; w muz., pomagać drugim głosem; wtórować; służyć za świadka w pojedynku.

Sekundowy, łć., odnoszący ś. do sekundy, trwający sdkundę; s-e wahadło = wahadło, które co sekundę wykonywa jedno całkowite wahnięcie w jedną i drugą stronę.

Sekundycje, łć., 50-ta rocznica pierwszej Mszy (prymicji) kapłana, 50-cioletni jubileusz kapłaństwa.

Sekutnica, łć., kobieta swarliwa, dokuczliwa, utrapiona baba, złośnica, jędza.

Sekutnik, łć., człowiek swarliwy, kłótnik, złośnik, piekielnik.

Sekutny, łć., swarliwy, kłótliwy.

Sekwela, łć., konsekwencja, następstwo, wynik; prejudykat.

Sekwencja, łć., w muz., następstwo tonów a. akordów; porządek; prowadzenie melodji następującemi po sobie tonami w górę lub na dół; s-e, nazwa starych hymnów kościelnych ze starogregorjańskiemi melodjami.

Sekwens, łć., następny, sąsiad; następstwo, kolej; w kartach: następstwo kilku kart porządkiem starszeństwa w jednym kolorze.

Sekwestr, Sekwestracja, łć., oddanie czyjegoś majątku do tymczasowego zachowania i zarządu i osobie trzeciej w celu zabezpieczenia żądań a. praw osoby drugiej; zajęcie majątku przez rząd na rzecz skarbu, a dla ściągnięcia należności rządowej.

Sekwestrator, łć., urzędnik, dopełniający sekwestru; urzędnik administracyjny, egzekwujący podatki.

Sekwestrować, łć., wykonywać sekwestr, zajmować dobra na skarb.

Seladon, fr.p. Teladon.

Selamlik, arab., w Turcji: pokój, w którym są przyjmowani interesanci.

Selcerskip. Salcerski.

Seledyn, łć., barwa blado-zielona.

Seledynowy, łć., blado-zielony.

Selekcja, łć., wybór, dobór.

Selekcta, łć., wybór z dzieł autorów, wypisy; w zakładach naukowych najwyższa klasa, do której tylko wybrani wstępują — p. Relecta.

Selen, gr., pierwiastek chemiczny, metaloid, nader rzadki w przyrodzie, ma barwę czerwoną, oświetlony staje ś. wybornym przewodnikiem elektryczności.

Selene, gr., księżyc; w mitol., Djana, jako bogini księżyca.

Selenit, gr., odmiana gipsu żółtawa, blaszkowata.

Selenita, gr., przypuszczalny mieszkaniec księżyca.

Selenizm, gr., lunatyzm, somnambulizm.

Selenografja, gr., opisanie księżyca.

Selenostat, gr., przyrząd do obserwacji księżyca.

Selenotropizm, gr., wpływ światła księżycowego na ruch niektórych roślin.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Seler.png
Seler, fr., roślina warzywna z rodziny baldaszkowych (fig.).

Selerówka, fr., gatunek wódki słodkiej.

Selfaktor, ang., przyrząd samoprzędący, samoprząśnica.

Self-help, ang., samopomoc, pomoc własna.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Selwasy.png
Selwasy, hind., nazwa wielkich obszarów, porosłych lasami, w Ameryce Południowej na południu rzeki Amazonki (fig.).

Sełedec, Sełedeć, ukr.p. Osełedec.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Semafor.png
Semafor, gr., pierwotnie nazwa optycznego telegrafu na wybrzeżach Francji, który oznajmiał o przybyciu i ruchach okrętów na pełnym morzu, później połączony z siecią telegraficzną stanowi komunikację z okrętami na pełnym morzu; służy także jako stacja meteorologiczna i daje ostrzegające sygnały burzowe; przyrząd sygnałowy optyczny na kolejach (fig.).

Semazja, gr., znaki, zapowiadające jakie zdarzenie, jakieś zjawisko.

Semazjologja, gr., w językoznawstwie: nauka o znaczeniu wyrazów.

Semejografja, gr., sztuka pisania znakami, umiejętność szybkiego notowania; sztuka przenoszenia tonów na papier; pisanie nut.

Semestr, łć., 6-cio miesięczny okres czasu, półrocze, zwłaszcza półroczny kurs w wyższych zakładach naukowych.

Semestralny, łć., półroczny.

Semicki, odnoszący ś. do Semitów, właściwy Semitom; s-e narody — p. Semici; s-e języki = arabski, hebrajski, fenicki, aramejski (syryjski i chaldejski), asyryjsko-babiloński.

Semihistoryczny, łć., nawpółhistoryczny.

Seminarjum, łć., zakład naukowy dla kształcenia duchownych; s. nauczycielskie = zakład, przygotowujący nauczycieli i nauczycielki szkół początkowych; zajęcia praktyczne przy uniwersytecie.

Seminaryjny, Seminaryjski, łć., odnoszący ś. do seminarjum.

Seminarzysta, łć., uczeń, wychowaniec seminarjum.

Seminizm, łć., pogląd fizjologiczny, podług którego obie płcie mają nasienie, wywierające wpływ na płodzenie.

Semita, łć., członek jednego ze szczepów wschodnich plemienia kaukaskiego: Żydów, Arabów, Syryjczyków (nazwa od Sema, syna Noego); w języku potocznym nazwa, dawana wyłącznie Żydom.

Semityzm, łć., sprzyjanie Żydom.

Semjografja, gr., stenografja.

Semjotyka, Semjologja, gr., część medycyny, zajmująca ś. obserwowaniem objawów organizmu człowieka żyjącego, w celu wyciągnięcia wniosków o stanie zdrowia lub choroby tegoż organizmu.

Semnologja, gr., mowa uroczysta, w tonie uroczystym.

Sen. skr.p. Senjor.

Sen, stan człowieka śpiącego, spanie: zabierać ś. do snu, zbudzić ś. ze snu; s. lekki, twardy, niespokojny, przerywany; śpiewać komu do snu, kołysać kogo do snu = usypiać, śpiewając, kołysząc; wybić ś. ze snu = nie móc więcej usnąć; sprowadzać s. = usypiać; brać na s. = lekarstwo usypiające; mówić, krzyczeć, płakać przez s. = śpiąc; książka, jak na s. = nudna; pamiętać, przypominać co sobie, jak przez s. = ledwo, ledwo; widzieć co, jak przez s. = jakby przez mgłę; ani mi to przez s. a. we śnie przez myśl nie przeszło = anim pomyślał o tym; s. wieczny = śmierć; to, co ś. komu śni, marzy, widzenie senne, wizja senna, marzenie śpiącego: sny mieć, w sny wierzyć; sny wykładać, tłumaczyć; młodość moja przeminęła, jak s. = jakby nigdy realnie nie istniała, minęła niepowrotnie, bez śladu; s. mara, Bóg wiara = nie trzeba zbytnio wierzyć w sny, straszyć ś. niemi; zdawało mi ś., że to s. = nie mogłem uwierzyć, że to istnieje rzeczywiście; urojenie, przywidzenie, czcze marzenie, brednie, głupstwa.

Senacki, łć., odnoszący ś. do senatu, właściwy senatowi.

Senat, łć., w starożytnym Rzymie rada rządząca, złożona z naczelników rodów patrycjuszowskich; w wiekach średnich rada miejska znaczniejszych miast; najwyższa władza sądowa w Rosji; izba wyższa parlamentu; w Ameryce Północnej zgromadzenie przedstawicieli wszystkich Stanów, należących do Związku; s. akademicki = rada pedagogiczna, złożona z profesorów akademji, uniwersytetu, zebrana dla sądzenia, przekroczeń, popełnionych przez studentów; najwyższa władza uniwersytecka, złożona z rektora i profesorów zwyczajnych.

Senator, łć., członek senatu, dygnitarz państwa, zasiadający w senacie.

Senatorczyk, łć., syn senatora.

Senatorjum, łć., część bocznej, nawy kościelnej, przeznaczona dla mężczyzn i zakonników.

Senatorować, łć., pełnić urząd senatora, zasiadać w senacie.

Senatorski, łć., właściwy senatorowi, odnoszący ś. do senatora; po s-u = jak senator, z powagą.

Senatorstwo, Senatorjum, łć., godność senatora.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Senes.png
Senes, arab., wyciąg z liści i łupinek owocowych rośliny, zwanej kasja, służy jako lek rozwalniający (fig.).

Senesowy, arab., właściwy senesowi, zawierający w sobie senes.

Senetyczny, łć., łączący teorję z praktyką.

Senjor, łć., najstarszy członek rodu; starszy; przełożony bractwa, konwiktu i t. p.; ojciec syna, noszącego to samo imię.

Senjorat, łć., starszeństwo; urząd senjora; prawo dziedziczenia następstwa tronu, wedle którego po śmierci monarchy tron przechodzi nie na syna, lecz na najstarszego w rodzie.

Senliwy, usypiający, sprowadzający sen, senność — p. Senny.

Senliwość, właściwość sprowadzania snu; ospałość, gnuśność.

Sennawy, trochę senny,

Sennie, Senno, przysł., nawpół śpiąc, jakby przez sen.

Sennik, książka, wykładająca znaczenie snów, bożek snów; ten, któremu ś. co śni, snowidz.

Sennodajny, Sennorodny, sprowadzający sen, usypiający, senliwy.

Senność, skłonność do snu, chęć spania; śpiączka, senliwość.

Senny, śpiący, pogrążony we śnie; ten, któremu chce ś. spać, rozespany, senliwy, zaspany; zjawiający ś. we śnie; przen., cichy, spokojny, nieruchomy.

Sens, łć., porządek, rozum, zdolność pojmowania; znaczenie, treść, myśl, zawierająca wniosek; s. moralny: wniosek, nauka, płynąca z bajki, ze zdarzenia, z opowiadania.

Sensacja, łć., wielkie wrażenie, podziw.

Sensacyjny, łć., sprawiający wielkie wrażenie, obrachowany na wzbudzenie podziwu.

Sensal, wł., kurjer, pośrednik, mekler; wyręczyciel, zastępca.

Sensat, łć., człowiek przesadnie poważny; człowiek stałych zasad.

Senserja, — wł., pośrednictwo, kurtaż, faktorne.

Sensualista, łć., zwolennik sensualizmu; człowiek zmysłowy.

Sensualizm, łć., zmysłowość; pogląd filozoficzny, oparty na twierdzeniu, że wszelką wiedze, zawdzięczamy wyłącznie spostrzeżeniom zmysłowym; pogląd, stawiający zadowolenie zmysłów jako cel i największe dobro.

Sensualny, łć., zmysłowy.

Sensybilizacja, łć., uczulenie; w fotogr., uczulenie papieru fotograficznego na działanie światła przez napojenie go solami srebra.

Sensytywa, łć., w bot.: to samo co mimoza, czułek; w hypnotyzmie: osoba łatwo ulegająca sugiestji hipnotycznej.

Sensytywność, łć., wrażliwość, podatność niektórych osób do wywoływania objawów medjumicznyeh.

Sensytywny, łć., w wysokim stopniu wrażliwy, czułostkowy.

Sentencja, łć., krótkie, treściwe zdanie, zawierające piękną, moralną myśl, głęboką prawdę życiową; przekonanie, maksyma; zdanie przysłowiowe, treść, myśl, znaczenie; zdanie, orzeczenie, osnowa wyroku sądowego.

Sentencjonalny, łć., bogaty w sentencje, wyrażający ś. zdaniami zwięzłemi, pełnemi głębszej myśli, ogólnego znaczenia.

Sentencjonarz, łć., księga sądowa, w którą zapisuje ś. podczas sesji sentencję czyli osnowę wyroku.

Sentencjonować, łć., wypowiadać swoje zdanie o sprawie; głosować.

Sentyment, łć., uczucie, uczuciowość, wrażenie, usposobienie.

Sentymentalizm, łć., uczuciowość, tkliwość, czułość, czułostkowość, przesadne oddawanie ś. uczuciom rzewnym.

Sentymentalizować, Sentymentować, łć., rozczulać ś., rozrzewniać ś.

Sentymentalność, łć.p. Sentymentalizm.

Sentymentalny, łć., przesadnie uczuciowy, czuły, tkliwy, łzawy.

Sep, danina w ziarnie, dawana panu, zsyp, zsypka, osep, małdr, małdrat.

Separacja, łć., rozłączenie, rozdzielenie; oddzielenie gruntów; rozłączenie małżeństwa na czas nieograniczony bez rozwodu (u katolików).

Separat, łć., małżonek nie rozwiedziony, lecz rozłączony sądownie z żoną.

Separatka, łć., żona nie rozwiedziona, lecz sądownie rozłączona z mężem; fr., oddzielny gabinet w restauracji.

Separator, łć., przyrząd, oddzielający śmietankę od mleka, centryfuga, rozdzielacz.

Separatysta, łć., ten, który ś. oddzielił od swego stronnictwa, wyznania, a. dąży do oddzielenia ś.

Separatystyczny, łć., dążący do oddzielenia ś.; odrębny.

Separatyzm, łć., odrębność, odłączenie ś. od większości, od swego stronnictwa politycznego lub religijnego.

Separować, łć., rozdzielać, oddzielać ś.; s. ś., rozłączać ś. (o małżeństwie, które zamierza żyć w separacji; o spólnikach, którzy występują ze spółki).

Sepecik, zdr. od Sepet.

Sepet, tur., kufer, skrzynia; gatunek sukna; przen., żart. tyłek, zadek, dać komu w s. = obić rózgą, oćwiczyć, wybatożyć.

Sepja, gr., mięczak głowopławy jednoskorupowy; płyn brunatny, używany do wyrobu brunatnej farby, z mięczaka morskiego, zwanego sepją, a. mątwą.

Seplenićp. Szeplenić.

Sepoje, ang.p. Sipoje.

Septanta, łć.p. Septuaginta.

September, łć., wrzesień.

Septembrysta, łć., członek partji terorystycznej, której dziełem była rzeź wrześniowa w Paryżu w 1792 r.

Septemwir, łć., w dawnym Rzymie jeden z siedmiu kapłanów, dozorujących obrzędy i obchody religijne.

Septemwirat, łć., rząd, złożony z siedmiu ludzi.

Septenalicja, łć., siedmioletni okres trwania parlamentu.

Septenat, Septennium, łć., siedmiolecie; siedmioletni okres, na który jest obierany prezydent Rzeczypospolitej francuskiej od czasu upadku Napoleona III.

Septentrjon, łć., kraje północne, północ; mieszkaniec północy; mieszkaniec daw. W. Księstwa Moskiewskiego, Moskwicin.

Septentrjonalny, łć., północny.

Septet, łć., utwór muzyczny na 7 głosów ludzkich lub na 7 instrumentów.

Septicemja, Septichemja, gr., rodzaj zakażenia krwi ptomainami, zjawiający ś. przy pewnych ciężkich cierpieniach, kończący ś. śmiercią.

Septimola, Septola, wł., grupa siedmiu nut jednakiej wartości.

Septizonia, łć., wysoka budowla z siedmiu szeregami kolumn jednych nad drugiemi.

Septony, gr., zgnilizna, materje gnijące.

Septuagesima, łć., dzień 70-ty, nazwa 9-tej niedzieli przed Wielkanocą, siedemdziesiątnica.

Septuaginta, łć., grecki przekład Starego Testamentu, dokonany przez 70 tłumaczy około 320 r. przed Chryst.

Septuor, łć.p. Septet.

Septyczny, gr., zakaźny, wywołujący rozkład, psucie ś., gnicie; s-e substancje = pierwiastki zakaźne, które, wprowadzone do żywego organizmu, powodują zatrucie wskutek rozpleniania ś. zawartych w nich bakterji chorobotwórczych.

Septyljon, łć., siódma potęga miljona, wyrażana przez jedność z 42 zerami, a. tysiąc sekstyljonów, czyli jedność z 24 zerami.

Septyma, łć., w muz., siódmy stopień gamy; siódmy ton od tonu głównego; siódma klasa w szkołach.

Septymowy, łć., odnoszący ś. do septymy: s. akord = akord, składający ś. z tonu podstawowego, tercji, kwarty i septymy.

Sepulkralna łć. maska = maska pośmiertna, zdjęta z twarzy nieboszczyka.

Sepultura, łć., akt zejścia, metryka pogrzebowa.

Ser, substancja stała, wyciśnięta z mleka zsiadłego i wysuszona, składa ś. z sernika i tłuszczu: s. krowi, owczy, kozi; s. zwycajny = krowi, wyrobiony w kształcie serca; s. litewski, szwajcarski, holenderski, śmietankowy itd.; żart., uczn., dawać komu s-a = ściskać go z dwuch stron w ławce; dać komu s-a w głowę = pokręcić mu boleśnie kułakiem po głowie; urządzać s-a = pocierać plecami o mur, gdy kogo swędzi.

Seradela, Saradela, roślina uprawna z rodziny motylkowatych, używana jako pasza.

Seraf, Serafin, hebr., anioł, należący do pierwszej hierarchji duchów niebieskich, otaczających tron Boga.

Seraficzny, Seraficki, hebr., właściwy serafum, anielski, niebiański; doktor s. = przydomek, dawany św. Bonawenturze z powodu jego pobożności; zakon s. = zakon św. Franciska z Asyżu.

Seraj, pers., pałac sułtański; nazwa, dawana także części domu, zamieszkiwanej przez kobiety w Turcji.

Seraskier, pers., w Turcji najwyższa godność wojskowa, tytuł ministra wojny, także tytuł głównego wodza armji.

Seraskierat, pers., ministerjum wojny w Turcji; obwód podległy władzy seraskiera.

Serbet, arab.p. Sorbet.

Serby (-ów), instrument muzyczny, gęśle serbskie.

Sercanka, zakonnica zgromadzenia Serca Jezusowego.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Serce.png
Serce, główny narząd w układzie naczynnym u człowieka i wyższych zwierząt, w kształcie worka mięsistego, rozprowadza krew po całym organizmie i podtrzymuje jej ciągłe krążenie (fig.): s. bije; s. bić przestało = umarł; słuchać czego z biciem s-a = z trwogą, ze wzruszeniem: jakby mu wraził nóż w s. = dotknął go boleśnie; z pod s-a bym sobie wyjął, a tobie dał = gotów jestem na wszelkie ofiary, byle ci dać; część piersi, gdzie mieści ś. serce: przycisnąć kogo do s-a, nosić co na s-u; dusza głąb duszy; wyobrażalne siedlisko uczuć, władza odczuwania, uczuciowość, miłość, skłonność, pociąg uczuciowy, sympatja, życzliwość, przywiązanie, przychylność, serdeczność, czułość: s. ś. kraje, ściska, s. boli = rozpacz, żal ogarnia; kochać kogo z całego s-a = gorąco, z oddaniem; przypadł mi do s-a = podobał mi ś. bardzo; s. nie sługa, nie wie, co to pany = nie można nikomu nakazać uczucia, miłości; nakłonić swoje s. do kogo = polubić, pokochać go; czuć co w głębi s-a = mieć co do czego głębokie przekonanie; człowiek bez s-a = nielitościwy, okrutny; dobre s., dobroć s-a = łagodność charakteru, dobroć; mieć s. do kogo = kochać go; mieć kogo, co w s-u = pamiętać serdecznie, zachowywać uczucie względem kogo, czego; mieć s. czyje = być kochanym przez kogo; wedle s-a = według życzenia; stracić s. do kogo = przestać go kochać; dla ciebie moje s. bije = kocham cię; brać co do s-a = przejmować ś. czym; z s-a, od s-a = szczerze, serdecznie, z całej duszy, gorąco; przyjaciel od s-a = serdeczny; rządzić ś. s-em = uczuciem, jako przeciwstawieniem do rozumu; proszę całym s-em = gorąco, serdecznie; dodawać komu s-a = dodawać mu otuchy, pobudzać go; psuć komu s. = martwić go; mieć coś na s-u = mieć co na duszy, mieć żal do kogo; prawe, zacne s. = charakter; co na s-u, to na języku = co ś. czuje, to ś. i mówi; przeczucie, przewidywanie, troska o to, co nastąpi: s. mi to mówiło = przewidywałem to; odwaga, męstwo, animusz: mężne, wielkie s., lwie s.; mieć s. = czuć; zajęcze s. = tchórzostwo; małe s. = małoduszność; pieszcz., moje s.! = moje kochanie!, moje złoto!, moja rybko!, mój aniołku!; przen., ognisko, centrum, ośrodek; s. w drzewie, w piórze = rdzeń; s. w dzwonie = drążek metalowy, najczęściej opatrzony u końca zgrubieniem a. kulą, uderzając nią o brzegi dzwonu, wydaje dźwięk; s. w moździerzu: tłuczek, tłuk; dziura w gardle matni, w sieci, w matnię wpuszczona i rozpięta; s. w okiennicy = otwór w kształcie serca; s. we flecie, w piszczałce: kawałek drzewa, zatykający główny otwór z jednego końca; s. w więcierzu a. skrzydlaku: sieć, ściągnięta w jego środku, przez który gdy ryba przejdzie, dla wązkości wrócić nie może.

Sercokwiat, roślina, zwana też inaczej kozodziczyną.

Sercowaty, mający kształt serca.

Sercowładca, człowiek, władający sercami wszystkich, kochany przez wszystkich.

Sercowy, odnoszący ś. do serca, dotyczący serca; człowiek s. = uczuciowy, serdeczny, czuły.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Sercówka.png
Sercówka, Sercak, małż morski bezgłowy, dwumuskułowy (fig.).

Sercunio, Sercuńcio, zdr. od Serce.

Serdaba, pers., cysterna do wody deszczowej i śniegowej w pustyniach Azji środkowej; punkt zborny karawan handlowych.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Serdak.png
Serdak, rodzaj kaftana góralskiego, sukiennego, a. podszytego kożuchem baranim, z wyszywaniami na wierzchu (fig.).

Serdar, Sardar, pers., naczelny wódz armji czynnej, feldmarszałek turecki.

Serdecznić się, okazywać wzajemnie wielką serdeczność.

Serdecznie, przysł., szczerze, gorąco, czule, uczuciowo.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Serdecznik.png
Serdecznik, kamień drogi, szlifowany w kształcie serca; roślina z rodziny wargowych (fig.).

Serdeczność, uczuciowość, przywiązanie, czułość, miłość.

Serdeczny, dotyczący serca, odnoszący ś. do serca, sercowy; przeniknięty tkliwością, idący z serca, tkliwy, czuły, szczery, gorący, uczuciowy; kochany bardzo, jedyny, najdroższy, najukochańszy; dzielny, mężny, odważny, ochoczy, bitny, sierdzisty, waleczny; płacz s. = rzewny; nienawiść s-a = zażarta, śmiertelna; śmiech s. = szczery, a. spazmatyczny; człowiek s. do wojny = zapalony, zamiłowany; s. palec = czwarty palec u ręki, palec pierścionkowy; żyła s-a = środkowa żyła ręki.

Serdel, Serdelas, Serdelans, wł., duży serdelek.

Serdelek, wł., krótka kiełbaska, napchana siekaną wieprzowiną, jedzona na gorąco a. na zimno.

Serdeńko, zdr. od Serce.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Serduszka.png
Serduszka, roślina z rodziny dymnicowatych (fig.).

Serduszko, zdr. od Serce.

Serduszkowaty, mający kształt małego serca.

Serdusznik, Serduszek, roślina z rodziny zapianowatych.

Serebszczyzna, Sierbszczyzna, danina pogłowna, opłacana dawniej przez Litwę i Ruś Tatarom.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Serecznik.png
Serecznik, roślina z rodziny ślazowatych, serownik, wełniak, chróścik (fig.).

Serecznikowate, Serecznikowe, rodzina roślin dwuliściennych.

Serek, mały ser; dać komu s-ów = pokręcić po głowie złożonym palcem; s. po zielonej krowie = figa marynowana, nic a nic; uczta wyprawiana z powodu uroczystości pogrzebowych.

Serenada, fr., muzyka lub śpiew, wykonane wieczorem lub nocą pod oknami jakiej osoby, dla okazania jej czci lub miłości.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Serenga.png
Serenga, Syrynga, łć., strzykawka, szpryca do wstrzykiwania płynu w ciało (fig.).

Serenissimus, łć., jaśnie oświecony, tytuł, dawany książętom panującym.

Serepszczyznap. Serebszczyzna.

Serfinki, fr., szczypczyki cienkie do chwytania brzegów rany, do chwytania arterji i tamowania krwi.

Serikultura, łć., hodowla drzew morwowych i jedwabników, produkowanie jedwabiu.

Serioso (-zo), wł., w muz., poważnie, uroczyście.

Serja, fr., kolej, następstwo, szereg, rząd liczb, następujących po sobie, a obejmujących jeden dział rzeczy: losów loteryjnych, przedstawień, występów, wydawnictw i t. p.

Serjarz, fr., lista, spis, regiestr.

Serjo, łć., poważnie, bez żartu; naprawdę, rzeczywiście.

Sernicap. Sernik.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Sernik.png
Sernik, budynek na czterech a. jednym słupie do suszenia i przechowywania serów (fig.); denko, krążek pleciony, na którym suszą ś. sery; kram, gdzie sprzedają sery; pierożek, nadziewany twarogiem a. z ciasta, pomieszanego z twarogiem, piróg leniwy; worek do wyciskania serów; człowiek, wyrabiający sery a. handlujący niemi; białkowata składowa część mleka, kazein.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Serojeszka.png
Serojeszka, Serojeżka, grzyb z rzędu bdeł, różnie ubarwiony (fig.).

Serologja, gr., nauka o działaniu różnych gatunków surowicy, jej przygotowywaniu i stosowaniu.

Seroterapja, łć., leczenie za pomocą zastrzykiwania surowicy, używane w niektórych chorobach zakaźnych.

Serowar, wyrabiający sery.

Serowarnia, fabryka serów.

Serowarstwo, wyrób serów.

Serowaty, Serzasty, mający kształt sera.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Serowiec.png
Serowiec, placek z serem; gatunek pająka, żyjącego w psującym ś. serze; roztocz lądowy (fig.).

Serownia, piwnica na sery; fabryka serów.

Serownictwo, umiejętność wyrabiania serów.

Serowoń, owad dwuskrzydły krótkorogi.

Serowy, Serny, zrobiony z sera.

Serpent, fr., wężownica, dawny instrument dęty, rodzaj trąby w kształcie skrętów węża, o nizkim tonie.

Serpentyn, łć., minerał barwy zielonawej, przechodzącej w żółtawą lub czarną i, jak skóra węża, pocentkowanej plamami czerwonemi, brunatnemi, żółtemi i szaremi, inaczej: wężowiec.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Serpentyna.png
Serpentyna, fr., taniec wężowy, wykonywany w lekkich szerokich sukniach z gazy, obficie fałdowanych, podrzucanych i rozwijanych nakształt splotów wężowych; długie, kolorowe wstążki papierowe, rzucane dla zabawy i rozwijające ś., jak węże; rodzaj farby; rodzaj śmigownicy, długie działo średniowieczne; krzywa szabla używana do stroju i do pojedynku (fig.); droga, prowadzona wężowato, wężownica.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Serso.png
Serso, fr., zabawa ogrodowa, polegająca na podrzucaniu i chwytaniu kółek za pomocą kijków (f.).

Serum, łć., surowica krwi, osocze, płyn przezroczysty, żółtawy, otrzymywany ze krwi, gdy w niej skrzepną i osiądą włóknik i ciałka krwi; płyn taki ze krwi osobników, immunizowanych przeciw jakiej chorobie, używa ś. do zastrzykiwań zabezpieczających od tej choroby.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Serwal.png
Serwal, zwierzę ssące drapieżne z rodziny kotów (f.).

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Serwantka.png
Serwantka, łć., szafa, oszklona ze wszystkich stron, przeznaczona na srebro, na szkło wykwintniejsze i na różne cacka ozdobne (fig.).

Serwaser, nm., kwas azotowy, kwas saletrzany: rozpuszcza kruszec.

Serwatczeć, zmieniać ś. w serwatkę.

Serwatka, płyn białawy, przezroczysty, pozostający z mleka po oddzieleniu śmietany i twarogu.

Serweta, fr., chusta biała lub kolorowa, do położenia na stole, do osłonięcia ubrania podczas jedzenia i otarcia ust po jedzeniu.

Serwetka, mała serweta.

Serwetnik, fr., tkacz, wyrabiający serwety.

Serwicjana, łć., służebnica w klasztorze.

Serwilista, łć., człowiek, płaszczący ś. przed kim, uniżony; służalec.

Serwilistyczny, łć., zupełnie oddany komu, służalczy, płaszczący ś.

Serwilizm, łć., służebnictwo, służalczość, niewolnicza uniżoność, płaszczenie ś., podlizywanie ś.

Serwis, fr., zastawa stołu, komplet naczyń stołowych ze szkła, porcelany lub srebra; przybór stołowy złożony z naczyniek do oliwy, octu, pieprzu, soli, cukru i chrzanu.

Serwita, łć., zakonnik reguły św. Augustyna.

Serwitor, łć., zakonnik, zawiadujący jadłodajnią w klasztorze.

Serwitorjat, łć., w dawnej Polsce przywilej królewski, dawany w miastach tym, którzy nie byli szlachtą, skutkiem tego zależeli tylko od króla.

Serwitorka, łć., zakonnica, mająca dozór nad kuchnią klasztorną.

Serwitut, łć., służebność, powinność, przynależność, ciężary przywiązane do czyjej własności lub majątku, z którego mają prawo inni pożytkować.

Serwować, łć., usługiwać, podawać, zwłaszcza piłkę w grze w tennis.

Serwus, łć., powitanie, wyrażające dosłownie: sługa!

Serynetka, fr., pozytywka.

Serzastyp. Serowaty.

Serzeć, Serzyć, o mleku: zsiadać ś., zmieniać ś. w ser.

Sesja, łć., posiedzenie, obrady, narada jakiego zgromadzenia a. kolegjum; okres czasu, na który parlament lub sąd bywa zwoływany.

Sesjonalny, łć., dotyczący sesji, służący do sesji (sala s.).

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Seslerja.png
Seslerja, roślina z rodziny traw (fig.).

Sesterca, łć., starorzymska moneta = 2½ asa = około 8 kop.

Sestercja, łć., kwota = 1,000 sesterc.

Sestyna, wł., forma poetycka z 6-ciu zwrotek 6-cio wierszowych z 7-mą trójwierszową, o kunsztownym splocie rymów.

Setcizna, danina z setnej części dochodów.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Seter.png
Seter, ang., gatunek wyżła o długim włosie (f.).

Setka, sto osób, secina, sto sztuk.

Setkować, rozkładać na setki; karać co setnego.

Setlewa, w grze w karty: 7 lew, w grach hazardowych: zagięcie karty, na które wygrywa ś. 7 razy stawkę.

Setniap. Setka.

Setnictwo, Sotnictwo, urząd, ranga setnika.

Setnie, przysł., sto razy, stokrotnie, stokroć; dużo, mnóstwo, wiele czego; bardzo, wielce, ogromnie, niezmiernie, doskonale, znakomicie, wybornie; bardzo dawno, od niepamiętnych czasów.

Setnik, Sotnik, przełożony nad stu ludźmi, stu żołnierzami, stu domami.

Setny, liczebnik porządkowy od sto; zawierający w sobie sto czego, złożony ze stu; jeden na sto, rzadki niezmiernie; każdy ze stu, każdy z kolei; przen., znakomity, wyborny, doskonały, dzielny, porządny; mnogi, liczny.

Serwska porcelana = słynna porcelana z fabryki w mieście Sevres we Francji.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Sezam.png
Sezam, arab., pierwsze słowo magicznego zaklęcia: „Sezamie, otwórz się“! (z Tysiąca i jednej nocy); przen., środek magiczny, pokonywujący wszelkie trudności; klucz odkrywający tajemnice; roślina z rodziny dwuliścieniowych (fig.).

Sezon, fr., pora roku; pora odpowiednia do czegoś, np. pora kąpieli, karnawału.

Sezonowy, fr., właściwy pewnej porze, stosowany w pewnej porze.

Sęczek, mały sęk.

Sęczkowaty, mający kształt sęczka; mający wiele sęczków.

Sędzia, osoba, wybrana a. wyznaczona przez rząd do sądzenia spraw cywilnych i kryminalnych, członek sądu; s. ziemski, miejski, trybunalski w dawnej Polsce; s. pokoju w Rosji; s. gminny; s. kapturowy = zasiadający podczas bezkrólewia; s. polubowny = wybrany przez strony dla zgodnego załatwienia sprawy, rozjemca, pośrednik; s. przysięgły = wybrany z pośród obywateli dla rozstrzygnięcia sprawy kryminalnej; s. handlowy: do spraw handlowych; s. najwyższy = Róg; członek sądu konkursowego, juror; rozstrzygający na wyścigach, kto został zwycięzcą; osoba, rozstrzygająca w grach towarzyskich, co powinien kto zrobić za fant; najwyższy urzędnik u Izraelitów przed ustanowieniem królestwa; księga s-ów = siódma księga Starego Testamentu.

Sędzianka, córka sędziego.

Sędziątko, dziecko sędziego.

Sędzic, syn sędziego.

Sędzielizna, Sędzioły, szron.

Sędzina, żona sędziego.

Sędziostwo, urząd sędziego; sędzia z sędziną.

Sędziwość, wiek sędziwy, podeszły, starość.

Sędziwy, posiwiały, siwy; podeszły w latach, stary, właściwy ludziom starym, stateczny, poważny.

Sęk, najtwardsza i najściślejsza część pnia, skąd wychodzą gałęzie; część gałęzi, pozostająca przy drzewie po jej ucięciu a. uschnięciu; przen., trudność, przeszkoda, szkopuł, zawada; w sitowiu, w sieci s-a szukać = zrzędzić, nudzić, ganić bez przyczyny, wynajdywać nie istniejące trudności; w tym s., tu s., to s., a w s-u dziura = w tym cała trudność, to trudne do załatwienia, do zrobienia; gdy przyjdzie do s-u = kiedy natrafi ś. na trudność; zadać komu s., w głowę s. zadać = dać trudną rzecz do zrobienia, wątpliwość do rozstrzygnięcia; jechał cię s.! = przekleństwo; w lm., koniuszczki u rogu jeleniego.

Sękacz, kij sękaty, sękowiec; brona z drzewa jodłowego, w której sęki długie zastępują miejsce zębów, sękal; zydel, w którym ucięte gałęzie zastępują miejsce nóg jego.

Sękato, przysł., z sękami; z przeszkodami.

Sękaty, Sękowaty, Sęczasty, pełen sęków, obfitujący w sęki, pełen przeszkód, zawierający wiele trudności, trudny do zrobienia; niegładki, nierówny: s. styl.

Sękiel, nm., część osi, na której obraca ś. koło.

Sękowatyp. Sękaty.

Sękowiecp. Sękacz.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Sęp.png
Sęp, ptak z rzędu sokołowatych z rodziny sępów starego świata (fig.); przen., drapieżnik, okrutnik, barbarzyńca, ciemiężca, tyran; posępność, ponurość, zasępienie, troska; statek morski dawnych Normandów; pokazać, postawić s-a = zmarszczyć czoło, namarszczyć ś.; chodzi, jak s. = nachmurzony, zmarszczony, nasępiony.

Sępi, Sępowy, właściwy sępowi, odnoszący ś. do sępa.

Sępić (się), otaczać (ś.) mrokiem, zaciemniać (ś, ), mroczyć (ś.), zachmurzać (ś.); przen., zasępiać (ś.), smucić (ś.), martwić (ś.).

Sępny, Sępowaty, pochmurny, posępny, ponury, smętny, smutny; okazujący na twarzy troskę, zasępiony, zachmurzony.

Sępota, roślina z rodziny poziołkowatych, kobea.

Sępowaty, z kształtu podobny do sępa — p. Sępny.

Sęstwop. Sędziostwo.

Sęsymonizmp. Saint-Simonizm.

Sf-, czasowniki dokonane, zaczynające ś. od tych liter, pochodzą ze złożenia przyimka z z czasownikami niedokonanemi, zaczynającemi ś. na f, nie podajemy ich przeto szczegółowo, odsyłając do tychże czasowników niedokonanych, np. sfabrykować = z+fabrykować, sfałszować = z+fałszować i t. d.

Sfaleryt, łć., minerał: blenda cynkowa.

Sfalszywieć, stać ś. fałszywym.

Sfatygowany, żart. podniszczony — p. Fatygować.

Sfen, gr., minerał z gromady sylikoidów.

Sfenoid, gr., czworościan krystalograficzny.

Sfera, gr., kula jako ciało niebieskie; przestrzeń nieba, okalająca ziemię, obręb; zakres działania, myśli, wiedzy; warstwa towarzyska, społeczna; strefa, pas ziemi, obszar; dziedzina, granice czego; s. armiralna = przyrząd astronomiczny, używany w starożytności do pomiarów położenia gwiazd na niebie, złożony z kilku kół, które mogą być ustawione odpowiednio do zasadniczych kół sfery niebieskiej i tworzą jakby przezroczystą sieć dokoła globusu niebieskiego.

Sferoida, gr., ciało kształtu kuli spłaszczonej, elipsoida.

Sferoidalny, gr., kształtu sferoidy, kształtu spłaszczonej kropli, kulisty.

Sferolit, Sferulit, gr., gałkowiec, szklisty feldspat.

Sferometr, gr., przyrząd do mierzenia grubości przedmiotów bardzo cienkich.

Sferyczny, gr., odnoszący ś. do sfery; kulisty; kąt s. = kąt kulisty, którego ramionami są dwa koła wielkie kuli, przecinające ś. z sobą; trójkąt s. = trójkąt kulisty, którego bokami są trzy koła wielkie kuli, przecinające ś. z sobą; trygonometrja s-a = część trygonometrji, zajmująca ś. nauką rozwiązywania zadań o trójkątach sferycznych.

Sferystyka, gr., sztuka grania w piłkę.

Sfiksowany, łć., zwarjowany.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Sfinks.png
Sfinks, gr., u starożytnych Egipcjan bóstwo, wyobrażane w postaci leżącego lwa, z głową i piersiami kobiety (fig.); w mitologji greckiej: bajeczny potwór; przen., symbol tajemniczości; nazwa gatunku motyla zmierzchnicy.

Sfinksowaty, gr., zagadkowy, tajemniczy.

Sfinksowy, gr., zagadkowy.

Sflaczały, który stał ś. flakowatym, miękkim.

Sflaczeć, Sflakowacieć, stać ś. flakowatym, rozlazłym, miękkim.

Sflegmieć, stać ś. flegmatycznym, obojętnym.

Sforap. Swora.

Sfragistyka, gr., część heraldyki: nauka o starych pieczęciach i medalach.

Sfrancuziały, który stał ś. Francuzem, przyjął obyczaj francuski.

Sfukać kogo = złajać, zgromić, zbesztać, skrzyczeć.

Sfumata, wł., dym biały ze spalonych kartek z nazwiskami kardynałów, proponowanych na papieża, ukazujący ś. nad kominem sali, gdzie ś. zbiera konklave, gdy wybór nie doszedł do skutku dla braku potrzebnej większości, wynoszącej ⅔ głosów.

Sfygmograf, Sfygmometr, Sfygmoskop, gr., instrument, służący do mierzenia i notowania automatycznie szybkości i siły tętna krwi, pulsomierz.

Shampooing (szampuin), ang., zwitek łyczka, zastępujący gąbkę; mycie głowy roztworem spirytusowym mydła; wogóle mycie i nacieranie po kąpieli.

Sherry (szeri), ang., nazwa angielska wina Xeres.

Shintoizm, jap., ubóstwianie i przyrody.

Siaber, błrs., krewniak, brat, druh, towarzysz, wspólnik: dawna forma rodowego posiadania ziemi.

Siacie — siano; zboże, owies.

Siać, rozrzucać ziarno po roli, by wrzeszło; zasiewać, obsiewać; usiewać, pokrywać czymś gęsto; przen., rozpowszechniać, szerzyć, krzewić, mnożyć, przysparzać; rozsypywać, upuszczać, rozrzucać; roztaczać, rozciągać, rozpościerać, rozlewać; s. pod bronę, pod sochę = po zasianiu bronować, przyorywać; s. rutkę = pozostawać w staropanieństwie, nie wychodzić za mąż; s. łacinę, francuszczyznę = sadzić łaciną, francuszczyzną; s. pieniędzmi = rozrzucać, szafować, rozsypywać je przez nieuwagę a. marnotrawstwo; rozgłaszać, roznosić: s. plotki, s. niezgodę, waśni, zazdrość = pobudzać do nich; s. rękami = żywo giestykulować; s. ś., być sianym, rozsiewać ś.; sypać ś., prószyć.

Siadać, dok. Siąść: dotykać pośladkami powierzchni czego zgiętą w miednicy częścią ciała, w tej pozycji zajmować, zabierać jakie miejsce, usiadać; wsiadać, zajmować miejsce na powierzchni albo w środku czego: s. na koń, s. do karety; s. komu na karku = ujarzmiać go, opanowywać go, objadać go, być mu uciążliwym, niepożądanym; takie, że proszę s.! = wyborne!, doskonałe!, delicje!; s.! s.! = wołanie na kury, żeby szły na spoczynek; s-aj! = przestań mówić, bo nic mądrego nie powiesz!, daj spokój!, zaprzestań!, zamilcz!

Siadalny, służący do siedzenia, na którym można siadać, do siedzenia przeznaczony.

Siadany, ujeżdżony do wierzchowej jazdy; noga s-a konia = lewa zadnia; s-e, taniec i śpiew weselny, poprzedzający chwilę, kiedy orszak siada na wozy, udając ś. do kościoła.

Siadło, siedlisko, siedziba, mieszkanie; grzęda.

Siadły, nizki, przysadzisty, krępy.

Siak, przysł., nie tak, inaczej, owak; tak i s. = różnie, rozmaicie, w różny sposób; jeden tak, drugi s. = nie mogą ś. zgodzić na jedno; ni tak, ni s. = nic określonego.

Siaki, nie taki, inny, owaki; s. taki = jakiś tam, byle jaki; jaki taki, nienajgorszy, wcale niezły; ni taki, ni s. = ni to, ni owo, niewiadomo kto.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Siamang.png
Siamang, małpa wązkonosa człekokształtna z rodziny szympansów, gibon zrosłopalcy (f.).

Sianko, zdr. od Siano; źdźbło siana; potraw.

Siano, trawa skoszona i wysuszona, służąca na karm dla koni i bydła oraz dla innych użytków; sterta siana, stóg; leży pies na s-ie, sam go nie je, a krowie go nie da = sam nie używa, a drugiemu nie chce udzielić; zajechało mu to w głowę, jak fura s-a = wbił sobie w głowę, nie można mu wytłumaczyć, wysoko sięga, ma wielkie pretensje; nie grab, dudku, s-a = nie porywaj ś. do nieswoich rzeczy; wykręcić ś. s-em = wykpić ś., wyłgać ś. z czego; mieć s. w głowie = być głupim.

Sianobranie, Sianozbiór, sprzęt siana.

Sianokos, Sianożęcie, koszenie siana; pora, kiedy ś. kosi siano; łąka, na której można kosić trawę.

Siara, pierwszy pokarm w piersi niewiasty, która dopiero co urodziła; mleko w wymionach podczas cielenia ś. krów i bezpośrednio przed i po nim.

Siarczan, sól, pochodząca od kwasu siarczanego.

Siarczanka, świeca siarczana.

Siarczany, Siarkowy, z siarki zrobiony, zawierający siarkę, pomieszaną a. połączoną chemicznie z innemi ciałami.

Siarczyk, Siarczek, Siarnik, zapałka.

Siarczynp. Siarkon.

Siarczysty, siarką nasycony, siarczany; przen., dziarski, ognisty, zapalczywy, dzielny, krewki, gorący, pełny temperamentu, żywy; tęgi, serdeczny, gorący: s. mróz = bardzo silny, trzaskający; jaskrawy, krzyczący.

Siarczyście, przysł., żywo, ogniście, gorąco, z temperamentem.

Siarek, związek siarki z innym pierwiastkiem.

Siarka, pierwiastek niemetaliczny z gromady tlenu; przen., ogień, duch wojenny; gwałtowny temperament, żywość charakteru.

Siarkokwas, kwas, w którym atomy tlenu zostały zastąpione atomami siarki.

Siarkon, Siarczyn, sól, pochodząca od kwasu siarkowego.

Siarkonośny, wydający siarkę, zawierający siarkę.

Siarkosaletra, mieszanina dwuch cząstek saletry i jednej cząstki siarki, służąca do wyrobu ogni sztucznych.

Siarkosól, sól, pochodząca jak gdyby od kwasu tlenowego.

Siarkować, Siarczyć, zaprawiać siarką, nasycać siarką.

Siarkownia, fabryka, gdzie przyrządzają siarkę.

Siarkowodór, siarek wodoru, kwas siarkowodorny.

Siarkowożółty, mający barwę żółtozieloną.

Siarkowyp. Siarczany.

Siarniczka, Siarniczek, zapałka.

Siartka, drobna, gładka sierść.

Siateczka, mała siatka.

Siatecznia, rodzaj polipnia, czyli korala.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Siatka.png
Siatka, niewielka sieć; rodzaj robótki kobiecej, wiązanej w kratkę, robota siatkowa, robota szydełkowa w oko; muślin a. inna rzadka tkanina, rozpięta na ramach, wstawianych w okna dla zabezpieczenia mieszkania od much; s. pajęcza = pajęczyna; przen., sidło, zasadzka, pułapka; każda rzecz podobna do siatki, czyli gęstej kratki: s. gieograficzna = utworzona z przecinających ś. południków i równoleżników na mapie; s. hydrograficzna = zbiór wszystkich wód w danym kraju, w danej okolicy, system wodny; część błony, okrywającej kiszki; siatkówka w oku; rozgałęzienie nerwu a. naczynia; drugi żołądek zwierząt przeżuwających, czepiec; roślina z klasy zielennic, z gromady wodorostów (fig.).

Siatkoskrzydły, mający skrzydła podobne do siatki: owady s-e = rząd owadów, np. osa, pszczoła, mucha i t. p.

Siatkować, wyrabiać siatki, nakształt siatki dzierzać, krajać w kształcie siatki; łatać, zarabiać siatką; krajać w podłużne, wązkie paski.

Siatkowaty, Siatczysty, Siatczany, mający kształt siatki, ażurowy.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Siatkowiec.png
Siatkowiec, roślina z gromady grzybów; motyl dzienny z rodziny południc (fig.).

Siatkowy, odnoszący ś. do siatki, ułożony w siatkę; podobny do siatki, siatkowaty.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Siatkówka.png
Siatkówka, błona wewnętrzna oka, w której rozpościerają ś. zakończenia nerwu ocznego (fig.).

Siatnica, owad dwuskrzydły, muchowaty.

Siatnik, rzemieślnik, wyrabiający sieci, powroźnik — p. Retiarius.

Siąg, odległość dwuch krańcowych punktów rozpostartych skrzydeł ptaka a. owada.

Siąkać, dok. Siąknąć; wciągać powietrze nosem, pociągać nosem; wycierać nos, smarkać; wsiąkać.

Siąknąćp. nied. Siąkać.

Siąpić, mżyć (o deszczu).

Siąśćp. nied. Siadać.

Sic (sjik), łc., tak, dosłownie!; wyraz kładziony zwykle w nawiasie dla zwrócenia uwagi na przytoczenie dosłowne.

Sicz, ukr., stolica kozaków zaporoskich; przen., kozacy zaporoscy.

Siczowiec, ukr., kozak, należący do Siczy, zaporożec.

Siczowy, ukr., należący do Siczy, zaporoski.

Sidełko, małe sidło.

Sidlić (się), wikłać (ś.), łapać (ś.) w sidła.

Sidlnik, szermierz, uzbrojony w sidła.

Sidło, samołówka, potrzask, pułapka, matnia, samotrzask; w lm., przen., zasadzka, podstęp, podejście.

Siebie, 2 przyp. zaimka osobowo-zwrotnego, 3 przyp.: sobie, 4 przyp.: siebie, się, 6 przyp.: sobą, 7 przyp.: sobie (1-go przypadku niema), oznacza, że czynność osoby zwraca ś. ku niej samej i stosuje ś. do wszystkich trzech osób i obu liczb: chwalę ś., chwalisz ś., chwali ś., chwalimy ś., chwalicie ś., chwalą ś.; mam w tobie drugiego siebie = drugiego „ja“; myśleć o sobie = o swoim ratunku; samemu myśleć o sobie = nie potrzebować niczyjej opieki; nie wiem, co z sobą robić = kędy ś. obrócić, co począć; robić pod siebie = oddawać urynę a. kał w ubranie a. w łóżko; po sobie = po swojej stronie, na swoją korzyść; znam to po sobie = wiem, że to moja wada; doznać po sobie = zdradzać ś. wyrazem twarzy; poświęcać siebie na co = nie szczędzić ś., wyrzekać ś. czego; nie wyssałem tego sobie z palca = słyszałem, widziałem, mówię prawdę; przez ś., sam przez ś. = samoistnie, niezależnie od innych, bezpośrednio; rozmawia sam z sobą = myśli głośno; proszę iść z sobą = udać ś. za mną; brać kogo z sobą = iść z kim razem; pomyśl sobie = zastanów ś.; leżę, siedzę, czytam, idę, śpiewam sobie = bawię ś., spędzam czas; krzycz sobie = krzycz, ile chcesz; idź sobie = wynoś ś.; sobie pan, sobiepan = człowiek niezależny, swobodny; od s.! od ś.! = na prawo!, k’sobie!, k’se! = na lewo! (wołanie na konie, na woły); sam z s., z s. = z własnej inicjatywy, z własnego popędu, własnego pomysłu, oryginalnie; trzymać ręce przy sobie = w blizkości ciała, nie wymachiwać niemi; mieć co przy sobie = w kieszeni, pod ręką; zachowaj to przy sobie = nie mów nikomu; brać co na siebie = na własną odpowiedzialność, na własne ryzyko; mówić, pisać co od siebie = we własnym imieniu; bądźmy sobie przyjaciółmi = nawzajem; mam prawo po sobie = jest za mną, według prawa; zaimek ten oznacza też poczucie samego siebie, świadomość, samopoczucie, przytomność: odchodzić od siebie = tracić przytomność; wracać, przychodzić do siebie = odzyskiwać przytomność; oznacza mieszkanie własne, kraj ojczysty, okolice rodzinne: być u siebie = w swoim mieszkaniu, w swoim pokoju; wrócić do siebie = do domu; bądź, jak u siebie = jak we własnym mieszkaniu; się tworzy w połączeniu z czasownikami czynnemi czasowniki: 1) zwrotne, np. myć ś., czesać ś., chwalić ś., ranić ś.; 2) wzajemne, np. bić ś., całować ś., strzelać ś. z kim; 3) zaimkowe, np. bać ś., śmiać ś., lękać ś.; 4) stronę bierną czasowników, np. wychowywać ś. = być wychowywanym, wydawać ś. = być wydawanym; 5) czasowniki, mające odrębne znaczenia, np. kochać ś. w kim, zabierać ś. do czego; 6) czasowniki nijakie, np. rozchodzić ś., rozlatywać ś., rozsypywać ś.; 7) w połączeniu z 3 osobą liczby pojedyńczej tworzą wyrażenia nieosobiste, np. mówi ś., robi ś., chodzi ś.

Siec, Siekać, uderzając czymś ostrym, rąbać, płatać; dzielić na części, rąbać na miazgę; łupać, ciosać, łamać coś twardego, np. kamienie; kosić, żąć; ćwiczyć, smagać, chłostać, bić; wiatr siecze = tnie, jest ostry; przen., krajać, próć, rozcinać: s. powietrze skrzydłami, fale wodne wiosłami; przen., gryźć, kłóć, kąsać, dokuczać; s. ś., być sieczonym; siec siebie nawzajem; o włosach: leźć, wyłazić, wypadać.

Sieciarka, forma ż. od Sieciarz.

Sieciarz, rzemieślnik, wyrabiający sieci.

Sieciowy, Sieciany, odnoszący ś. do sieci, właściwy sieci.

Sieczba, sieczenie, kośba, koszenie, żniwo.

Sieczczany, odnoszący się do sieczki; służący do rznięcia sieczki.

Siecze, zboże dojrzałe.

Sieczka, słoma pocięta drobno na paszę dla bydła; siekanie, rąbanina, rzeź; rodzaj siekacza w kształcie halabardy z krótkim trzonkiem; paciorki szklane w kształcie drobnych kawałeczków cienkiej sieczki; na s-ę roznieść, pobić, rozbić, rozgromić na głowę; to i torby s-i nie warte = nic nie warte; mieć s-ę w głowie = mieć nieporządek w głowie, być głupim.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Sieczkarnia.png
Sieczkarnia, przyrząd ręczny a. obracany siłą zwierząt pociągowych do rznięcia sieczki (fig.); komora do przechowywania sieczki.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Sieczna.png
Sieczna, Przesieczna, Sekans, mat., prosta, przecinająca krzywą w dwu lub więcej punktach; płaszczyzna s. = płaszczyzna przecinająca powierzchnię; w trygon., jedna z funkcji trygonometrycznych (fig.) — p. Sekans.

Sieczny, siekący, służący do sieczenia: broń s-a = broń ostra, biała; ząb s. = ząb przedni siekacz; linja s-ap. Sieczna.

Sieć, przyrząd do łapania ryb, ptaków i t. p. w kształcie worka lub w innym kształcie, wiązany z nici w duże oka; przen. pułapka, zasadzka, sidła, matnia; s. pajęcza = pajęczyna; rozgałęzienie, rozchodzące ś. w kształcie sieci: s. dróg, kanałów i t. p.; część błony otrzewnej; s. gieograficzna — p. Siatka.

Siedem, Siedm, liczebnik główny = 7.

Siedemdziesiąt, Siedmdziesiąt, liczebnik główny = 70.

Siedemdziesiąte, Posiedemdziesiąte, przysł., siedemdziesiąty raz; z siedemdziesiątego powodu.

Siedemdziesiątka, cyfra 70; siedemdziesiąt lat wieku, siódmy krzyżyk.

Siedemdziesiątkrotny, siedemdziesiąt razy powtórzony a. powtarzający ś.

Siedemdziesiątnica, trzecia niedziela przed Wielkim postem.

Siedemdziesiątny, składający ś. z siedemdziesięciu części.

Siedemdziesiąty, liczebnik porządkowy od siedemdziesiąt.

Siedemdziesięciokilkoletni, mający siedemdziesiąt kilka lat wieku.

Siedemdziesięciolecie, siedemdziesiąt lat; siedemdziesiąta rocznica.

Siedemdziesięcioletni, Siedemdziesiątletni, mający siedemdziesiąt lat.

Siedemdziesięcioro, liczebnik zbiorowy od siedemdziesiąt.

Siedemdziesięciu, forma osobowo-męska od siedemdziesiąt.

Siedemkroć, Siedmiokroć, Siedmiokrotnie, siedem razy.

Siedemkroćstotysięcy, siedemsettysięcy.

Siedemnaste, Po siedemnaste, na siedemnastym miejscu, z siedemnastego powodu.

Siedemnastka, cyfra 17; siedemnaście lat wieku, siedemnasty rok życia.

Siedemnasty, składający ś. z siedemnastu części.

Siedemnastobok, figura gieometryczna o siedemnastu bokach.

Siedemnastokątp. Siedemnastobok.

Siedemnastolatka, dziewczyna, kobieta, mająca 17 lat życia.

Siedemnastolecie, okres siedemnastu lat, siedemnasta rocznica.

Siedemnastoletni, mający 17 lat.

Siedemnasty, liczebnik porządkowy od 17.

Siedemnaście, liczebnik główny = 17.

Siedemnaścioraki, złożony z siedemnastu różnych gatunków a. rodzajów czego.

Siedemnaścioro, liczebnik zbiorowy od 17.

Siedemset, Siedmiuset, Siedmset, liczebnik główny = 70U.

Siedemsetkrotny, 700 razy powtarzający ś. a. powtórzony.

Siedemsetny, liczebnik porządkowy od siedemset.

Siedlić (się), osiedlać (ś.); wybierać komu (sobie) jakie miejsce na mieszkanie.

Siedlisko, siedziba, sadyba, gniazdo, dom, mieszkanie; s. czego = ognisko, punkt główny, zbiorowisko.

Siedmp. Siedm.

Siedmio, w wyrazach złożonych oznacza, że osoba a. przedmiot posiada czego w liczbie siedm, że składa ś. z siedmiu części.

Siedmiobarwny, posiadający siedem barw.

Siedmioboczny, posiadający siedem boków.

Siedmiobok, figura gieometryczna o siedmiu bokach.

Siedmiobramy, o siedmiu bramach.

Siedmiocalowy, mający siedem cali wysokości, grubości, szerokości a. głębokości.

Siedmiodniowy, siedem dni trwający.

Siedmiofuntowy, ważący siedem funtów.

Siedmiogłoskowy, składający ś. z siedmiu głosek.

Siedmiogłośny, Siedmiogłosowy, złożony z siedmiu głosów, wydający siedm głosów.

Siedmiogłowy, posiadający siedem głów.

Siedmiogodzinny, ciągnący się siedem godzin.

Siedmiogórny, składający ś. z siedmiu gór.

Siedmioherbowy, posiadający siedem herbów.

Siedmiojęzyczny, odnoszący ś. do siedmiu języków; mówiący siedmiu językami.

Siedmiokątp. Siedmiobok.

Siedmiokątny, o siedmiu kątach.

Siedmiokilogramowy, ważący siedem kilogramów.

Siedmioklasowy, składający ś. z siedmiu klas, odnoszący ś. do siedmiu klas.

Siedmiokolorowyp. Siedmiobarwny.

Siedmiokrotnie, siedem razy.

Siedmiokrotny, Siedmiorazowy, powtarzający ś. siedem razy.

Siedmiokształtny, mający siedem różnych kształtów.

Siedmiolatek, chłopiec, mający siedem lat życia; wogóle stworzenie siedmioletnie.

Siedmiolatka, dziewczyna siedmioletnia.

Siedmiolecie, okres siedmioletni, siódma rocznica.

Siedmioletni, mający siedem lat wieku; ciągnący ś. siedem lat.

Siedmiolistny, Siedmioliściowy, posiadający siedem liści.

Siedmiołokciowy, mający siedem łokci długości, szerokości, grubości a. głębokości.

Siedmiomiarowy, składający ś. z siedmiu miar, siedmiostopowy.

Siedmiomiesięczny, mający siedem miesięcy życia; ciągnący ś. siedem miesięcy.

Siedmiomiljonowy, wynoszący siedem miljonów.

Siedmiomilowy, mający siedem mil długości; s-e buty = bajeczne buty, w których człowiek za każdym krokiem mógł robić siedem mil drogi.

Siedmiomorgowy, mający przestrzeni siedem morgów; posiadający siedem morgów gruntu.

Siedmionogi, Siedmionożny, posiadający siedem nóg.

Siedmiooktawowy, składający ś. z siedmiu oktaw.

Siedmioosobowy, składający ś. z siedmiu osób; przeznaczony dla siedmiu osób.

Siedmiopagórkowy, składający ś. z siedmiu pagórków; wzniesiony, zbudowany na siedmiu pagórkach.

Siedmiopalczasty, posiadający 7 palców.

Siedmioperłowy, ozdobiony siedmiu perłami.

Siedmiopiędziowy, mający siedem piędzi długości, szerokości, głębokości a. grubości.

Siedmiopiętrowy, składający ś. z siedmiu pięter.

Siedmiopostaciowyp. Siedmiokształtny.

Siedmiopręcikowy, posiadający siedem pręcików.

Siedmioprocentowy, przynoszący siedem procentów; zawierający siedem procent czego.

Siedmioprogi, opatrzony siedmiu progami.

Siedmiopromienny, opatrzony siedmiu promieniami.

Siedmioraki, składający ś. z siedmiu niejednakowych rodzajów a. gatunków czego.

Siedmioramienny, opatrzony siedmiu ramionami, odnogami.

Siedmioro, liczebnik zbiorowy od siedm; w s. składać = siedem razy jeden kawał czego składać.

Siedmiorogi, opatrzony siedmiu rogami.

Siedmiorzeczny, Siedmiorzeki, do którego wpada siedem rzek.

Siedmiorzędny, idący siedmiona rzędami, ułożony w siedem rzędów.

Siedmiosekundowy, trwający siedem sekund.

Siedmioskórny, Siedmioskóry, mający na sobie siedem skór.

Siedmioskrzydły, mający siedem skrzydeł

Siedmiosłupkowy, kwiat, posiadający siedem słupków.

Siedmiostopny, mający siedem stopni; mający siedem stóp długości, szerokości, grubości a. głębokości; składający ś. z siedmiu stóp; wiersz s.

Siedmiostruny, opatrzony siedmiu strunami.

Siedmiosylabowyp. Siedmiozgłoskowy.

Siedmiościan, bryła ograniczona siedmiu ścianami płaskiemi.

Siedmiotygodniowy, mający siedem tygodni życia; trwający siedem tygodni.

Siedmiotysięczny, zawierający siedem tysięcy, składający ś. z siedmiu tysięcy.

Siedmiowiorstowy, mający siedem wiorst długości.

Siedmiowiosłowy, Siedmiowiosły, zaopatrzony w siedem wioseł.

Siedmiozgłoskowy, Siedmiosylabowy, złożony z siedmiu zgłosek.

Siedmiu, forma osobowo-męska cd Siedem.

Siedmiuset, forma osobowo-męska od Siedemset.

Siedząco, przyślą w postawie siedzącej.

Siedzący, ten, który siedzi; posąg s. = przedstawiający osobę siedzącą; życie s-e = ciągle siedząc, nie używając ruchu, wymagające siedzenia, sedenterja; przeznaczony do siedzenia, taki, na którym można usiąść: miejsce s-e w teatrze, na koncercie, w kościele itp. = nie stojące.

Siedzenie, miejsce do siedzenia, to na czym ś. siedzi, w ciele: pośladek; miejsce w ubraniu, przypadające na pośladki; pozostawanie w jednym miejscu w postawie nieruchliwej, siedzącej; odsiadywanie kary w więzieniu; wszystko to, na czym ś. siada, jak np. ławka, kanapa, krzesło, fotel, zwłaszcza ławka wymoszczona a. wyściełana w bryczce, powozie, karecie, samochodzie: tylne s. = twarzą do kierunku drogi, przednie s. = tyłem do kierunku drogi.

Siedzeniowy, dotyczący siedzenia.

Siedziba, miejsce, gdzie kto stale siedzi, czyli mieszka; miejsce stałego zamieszkania, sadyba, siedlisko.

Siedzieć, zajmować miejsce, opierając ś. pośladkiem i biodrami na podstawie, z górną częścią tułowia prostopadłą, z nogami zgiętemi lub wyciągniętemi: s. na krześle, na koniu, na ławie, na ziemi; s. po turecku = na dywanie, z podgiętemi nogami; siedź prosto=nie zginając kręgosłupa, nie garbiąc ś.; pozostawać w pewnym miejscu, nie ruszając ś., nie oddalając ś., nie zmieniając postawy: s. w domu = nie wychodzić z domu; s. jak na lodzie być w niepewności, w niebezpieczeństwie; s. z założonemi rękami, próżno s. = nic nie robić, gnuśnieć; s. cicho = nie ruszać ś. z miejsca, nie odzywać ś.; s. jak na rozżarzonych węglach, jak na szydłach, jak na szpilkach = niecierpliwić ś.; s., jak mysz pod miotłą = nie śmieć ś. odezwać, ruszyć z przerażenia; s. w więzieniu = przebywać; s. na jajach: wysiadywać je; s. nad książką, nad robotą i t. d. = ślęczeć nad niemi; s. na pieniądzach = mieć duże kapitały; s. na gruncie, na majątku = posiadać je prawem dziedzicznym; s. komu na karku: przeszkadzać mu w robocie, być na jego utrzymaniu, być mu uciążliwym; s.!, s.!, s.! = nawoływanie drobiu na spoczynek; s. u kogo w kieszeni = być mu wiele dłużnym; wiedzą sąsiedzi, jak kto siedzi = znają warunki materjalne jego życia, nie dadzą ś. okłamać; mieścić ś., znajdować ś., być położonym, leżeć; mieszkać, zamieszkiwać, przebywać; tkwić, trzymać ś. w obsadzie.

Siedź, grzyby, rosnące w gromadzie.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Sieja.png
Sieja, Siga, ryba brzuchopłetwa, łososiowata (fig).

Siejba, Siew, sianie ziarna w rolę.

Siejbowłos, mniemany środek na porost włosów.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Siekacz 1.png
M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Siekacz 2.png
Siekacz, ten, który sieka; ząb przedni (fig); noż do siekania, tasak; rodzaj siekiery; nóż ogrodniczy, sekator; narzędzie do cięcia roślin pastewnych na karm dla inwentarza (fig).

Siekaćp. Siec; s. ś., pękać od mrozu, od wilgoci (o skórze).

Siekalnica, deska, na której siekają, stolnica.

Siekaniec, rodzaj grubego śrutu.

Siekanina, czynność siekania, rąbanina, rzeź; coś siekanego — p. Siekanka.

Siekanka, coś posiekanego: lekkie i wątróbka, drobno posiekane, zaprawione ostrym sosem, jako potrawa.

Siekawica, ostry wiatr siekący, deszcz siekący, deszcz, połączony z wiatrem.

Siekiera, narzędzie stalowe do rąbania, ostrze u nasady węższe, osadzone na krótkim toporzysku, mały topór; spadła mu s. z toporzyska w rzekę = doznał niepowodzenia; powietrze ciężkie, choć s-ę powiesić = złe powietrze, zaduch; zła s. nigdy nie zginie = złego nikt nie chce brać; najgorsza s. u kowala = wytwórca nie ma nigdy własnego wyrobu dla siebie, do swojego użytku; jak s-ą wyrąbał = jasno wyłożył; od s-y = niezręczny, niezgrabny, ciężki; bieda, choć s-ą rąbać = wielki niedostatek; s. utonęła = wieść przepadła o czym, zginęło, jak kamień w wodę; wydrzeć komu s-ę z ręki = rozbroić go; przen., cyfra siedem, siódemka.

Siekierka, mała siekiera; pomieniał ś. stryjek, s-ę na kijek = mówi ś. o niekorzystnej zamianie; siódemka, cyfra siedem; dwie s-i = 77 lat życia.

Siekierne (-ego), opłata za wyrąb drzewa w lesie.

Siekiernica, roślina z rodziny motylkowatych.

Siekiernik, kowal, wyrabiający siekiery; żołnierz, uzbrojony w siekierę, halabardnik, topornik; rodzaj tasaka, używanego w aptekach.

Siekieromłot, narzędzie, służące za siekierę i młot zarazem.

Siekierowaty, podobny kształtem do siekiery.

Siekierzyński, żart., ostatni z S-ich = ostatni pieniądz, ostatnia karta świętna i t. p.

Siekierzysko, rękojeść siekiery, toporzysko.

Sieklin, roślina z rodziny kosaćcowatych.

Sielanka, rodzaj utworu poetycznego, przedstawiającego na tle pogodnej natury życie ludzi prostych, szczerych i szczęśliwych i mającego za treść najczęściej uczucie miłosne, idylla, bukolika, skotopaska, pastorałka; przen., scena z życia o charakterze sielskim, o nastroju sielankowym.

Sielankarstwo, Sielankopisarstwo, pisanie sielanek, twórczość sielankopisarza.

Sielankarz, poeta, piszący sielanki, sielankopisarz; miłośnik sielanek.

Sielankopisarka, forma żeńs. od Sielankopisarz.

Sielankopisarz, Sielankarz, autor sielanek.

Sielankować, bawić ś. w sielankę, żyć na wsi, z naturą, zdala od cywilizacji i gwaru miejskiego.

Sielankowość, nastrój sielankowy.

Sielankowy, odnoszący ś. do sielanki, idylliczny.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Sielawa.png
Sielawa, ryba brzuchopłetwa, łososiowata (f.).

Sielawka, mała sielawa.

Sielski, wiejski, wioskowy, wieśniaczy, pasterski; sielankowy, idylliczny.

Siemieniasty, Siemienisty, Siemieniaty, podobny do siemienia, obfitujący w siemię; pstry.

Siemieniec, polewka z tartych nasion konopi z mlekiem; zupa a. breja rzadka.

Siemienny, odnoszący ś. do siemienia, nasienny; główka s-a = nasiennik; plemienny, rodowy, rodzinny.

Siemię, nasienie, ziarno nasienne; owoc konopi, lnu.

Siemionka, drobne siemię, drobne ziarno.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Sienga.png
Sienga, ryba jadalna, żyjąca w morzu Północnym i zachodniej części Bałtyckiego, skornik (fig.).

Sieniowy, odnoszący ś. do sieni, sienny.

Siennica, skład, stodoła na siano; stóg siana.

Sienniczek, mały siennik; ten, co sprzedaje siano.

Siennik, wór płaski, podłużny, słomą lub sianem wypchany, do leżenia na nim, materac z siana a. słomy.

Sienny, właściwy sieni; odnoszący ś. do siana.

Sień, kurytarz, przechodzący przez całą szerokość chaty a. dworu, obszerne miejsce na parterze domu, z którego prowadzą drzwi a. schody do izb mieszkalnych a. mieszkań i innych pomieszczeń; przedsionek, westybul.

Siepacki, Siepaczy, dotyczący siepacza.

Siepacz, kat, oprawca, ceklarz, zbir.

Siepać, dok. Siepnąć; szarpać, targać, szamotać, rwać kim, czym, krajać, siekać, rznąć; wyciągać nitki z tkaniny, skubać; przen., obmawiać, szkalować; s. ś., bić ś., rznąć ś., szarpać ś., pasować ś., mocować ś., tarmosić ś., rzucać ś.

Siepnąćp. nied. Siepać.

Siepota, roślina z rodziny siepowatych.

Siepowate, rodzina roślin jednoliściennych.

Sierbszczyzna, p. Serebszczyzna.

Siercik, gatunek mola.

Siercisty, ostry, szorstki.

Sierćp. Sierść.

Sierdzić, gniewać, złościć, drażnić, jątrzyć; s. ś., gniewać ś., srożyć ś., srożeć; nie masz ś. o co s., a. swarzyć = niewielka szkoda.

Sierdzistość, skłonność do gniewu, gniewliwość, opryskliwość, zapał, żarliwość.

Sierdzisty, skory do gniewu, gniewliwy, opryskliwy, zapalczywy; żarliwy, gorliwy, pełny zapału.

Sierdziście, przysł., gniewnie, gorliwie; z zapałem, żarliwie.

Siermięga, proste wiejskie, samodziałowe sukno, ubranie chłopskie, z tego sukna uszyte, sukmana, gunia.

Siermiężka, mała siermięga.

Siermiężnik, człowiek, zwłaszcza chłop, ubrany w siermięgę; wieśniak, włościanin.

Siermiężny, odnoszący ś. do siermięgi, właściwy na siermięgę; ubrany w siermięgę.

Sierocić, czynić kogo sierotą, pozbawiać rodziców a. dzieci, osamotniać; pozbawiać dziedzictwa, czynić ubogim.

Sierocieć, stawać ś. sierotą, tracić rodziców a. dzieci.

Sieroctwo, stan sieroty, osierocenie; przen., stan człowieka opuszczonego, zapomnianego przez wszystkich, osamotnienie; zbior., sieroty.

Sierocy, dotyczący sieroty, właściwy sierocie.

Sierota, dziecko, któremu umarli oboje rodzice lub jedno z nich; ojciec lub matka, osierociali po stracie dzieci; wdowiec a. wdowa; człowiek biedny, opuszczony.

Sieroteczka, Sieroteńka, Sierotka, zdr. od Sierota.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Sierp.png
Sierp, narzędzie do żęcia w kształcie półksiężyca (f.); przedmiot w kształcie sierpa.

Sierpień, ósmy miesiąc roku.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Sierpik.png
Sierpik, Sierpnik, roślina z rodziny złożonych (fig.); mały sierp.

Sierpnica, roślina z rodziny baldaszkowych.

Sierpniowy, właściwy sierpniowi, przypadający w sierpniu.

Sierpniówka, wycieczka zamiejska, urządzana w sierpniu.

Sierposz, Sierzpodziób, roztocz lądowy.

Sierpowaty, mający kształt sierpa.

Sierścień, owad półpokrywy wszołowaty.

Sierścist, Szerścisty gęsto obrosły sierścią, kudłaty; wyrobiony z sierści; szorstki, jak sierść.

Sierść, Szerść, Sierć, włosy, okrywające skórę zwierzęcia, kudły, wełna; znać po s-i = znać nawskroś, znać doskonale.

Sierzpowatyp. Sierpowaty.

Sierzytka, roślina z rodziny marzanowatych, śmierdziuszka.

Sierżancki, fr., właściwy sierżantowi; przen., chamski, ordynarny, grubiański.

Sierżant, fr., najstarszy podoficer, zastępujący oficera.

Siestrzan, roślina z rodziny złożonych — p. Siestrzan.

Siestrzon, belka, którą podciągają wpoprzek pod inne belki, aby je podpierała i wiązała, podciąg.

Siew, sianie nasienia w ziemię, pora zasiewów; to, co zasiano, posiew, ziarno.

Siewaćp. Siać.

Siewbap. Siew.

Siewca, rolnik, który sieje; przen., krzewiciel, szerzyciel, propagator.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Siewka.png
Siewka, płachta, używana przy sianiu zboża; ptak z rzędu siewkowatych, z podrzędu kuligów (fig.).

Siewnia, Siewalnia, naczynie, którym nabiera ś. zboże do siewu.

Siewnica, ptak brodzący z rodziny siewek.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Siewnik.png
Siewnik, maszyna rolnicza do siania zboża (fig.).

Siewny, Siejny, odnoszący ś. do siania; Matka Boska s-a = uroczystość dnia 8 września.

Siewruga, ryba kostołuska, jesiotrowata.

Się, przyp. 4-ty zaimka osobowo-zwrotnego — p. Siebie.

Sięgać, dok. Sięgnąć; rękę wyciągać po co, wyprężać rękę, aby czego dostać, starać ś. dosięgnąć czego ręką a. jakim przedmiotem, piąć ś. po co; wkładać rękę w co dla wydostania czego: s. do kieszeni; podnosić rękę dla odnalezienia, namacania czegoś; dochodzić do pewnego miejsca, do pewnej wysokości a. szerokości, dostawać dokąd: woda s-a pod pachy; rozciągać ś. daleko; przen., wnikać, dociekać, badać wszechstronnie; pożądać czego namiętnie, pragnąć gorąco, zamyślać zuchwale: s. po koronę = pożądać władzy królewskiej; daleko, wysoko s. = być niezmiernie ambitnym; s. wzrokiem = widzieć, móc dojrzeć na pewnej przestrzeni, na pewną odległość; s. pamięcią, myślą = pamiętać, przypominać sobie; s. kogo listami = pisać do kogo listy; kule armatnie s-ają na pewną odległość = donoszą; s. ś., rzucać ś., porywać ś.

Sięgnąćp. nied. Sięgać.

Sięgorz, glista płaska, pasorzylna.

Siękia, roślina z rodziny krwawnicowatych.

Sięknąćp. Siąknąć.

Siępićp. Siąpić.

Siężyplon, gatunek palmy.

Siężypuchla, roślina z rodziny ślazowatych.

Sigap. Sieja.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Sigillaria.png
Sigillaria, łć., rośliny skamieniałe, właściwe pokładom węglowym (fig.).

Sigle, pojedyńcze głoski początkowe wyrazów.

Sigonota, Sygonota, lit., kapłan litewski, wajdelota.

Sikacz, żart. wino a. piwo lekkie, liche, cienkusz, lura.

Sikać, dok. Siknąć; puszczać na kogo jak z sikawki strumień wody a. innego płynu, tryskać, strzykać płynem; wypuszczać urynę.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Sikawka.png
Sikawka, przyrząd do wyrzucania i rozpryskiwania strumienia wody: s. ogrodowa, s. ogniowa (fig.).

Siklawa, wodospad górski.

Siklawica, mała siklawa.

Siknąćp. nied. Sikać.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Sikora.png
Sikora, ptak śpiewający zębodzioby z rodziny tegoż miana (fig.); dziewczyna.

Sikoreczka, Sikorka, młoda, mała sikora.

Silenp. Silny.

Sileniec, roślina z rodziny ponętkowatych.

Silić, wysilać, wytężać, forsować; przezwyciężać kogo, mocować ś. z kim; gwałt komu zadawać; s. ś., wysilać ś., wytężać ś., borykać ś., sadzić ś.; piąć ś.; rość, wzmagać ś., potęgować ś., pomnażać ś., rozrastać ś., zwiększać ś.

Silnia, Silnica, Silnikp. Motor.

Silnictwop. Mechanika.

Silnie, przysł., z siłą, mocno, gorliwie, żarliwie, bardzo, niezmiernie, potężnie, nadzwyczaj.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Silnik.png
Silnikp. Motor; roślina z rodz. pokrzywowatych (f.).

Silność, siła, potęga, moc; silenie ś.

Silny, Silen, posiadający siłę, moc, mocny, krzepki, tęgi, potężny, możny; duży, wielki, znaczny, liczny; usilny, natężony, gorący, żarliwy, gorliwy; s. wzrok = bvstry; s-a wola, s. charakter = niezłomny, nieugięty; s-a wiara = gorąca; s-e postanowienie = niecofnione; s-e zdrowie = opierające ś. chorobom: s-a armja = liczna; s. prąd = bystry; s-a trucizna, s-e lekarstwo = silnie działające, gwałtowne; s-e rozdrażnienie, podniecenie = wielkie; s-a gorączka = wysoka; s-e uczucie = serdeczne; s-e wrażenie = głębokie, wstrząsające; s. dowód, argument = przekonywający; mróz s. = tęgi; s-e wyrażenie = dosadne; s. zarzut = trudny do zbicia; s-a reakcja = gwałtowna.

Silograf, gr., satyryk.

Silometr, łć., w żeglarstwie: przyrząd, wskazujący szybkość jazdy.

Silva rerum, łć., dosł., las rzeczy: zbiór rozmaitych wiadomości; za czasów Rzeczypospolitej Polskiej nazwa notat, zdarzeń, spisywanych w domach szlacheckich, lub przez księży; księga, zawierająca listy znakomitych osób, mowy okolicznościowe, wypadki polityczne, spostrzeżenia własne, rozmaite przepisy, sentencje, dykteryjki i t. p.

Siła, zdolność podołania czemu, wykonania jakiejś pracy a. dania jakiegoś oporu, moc, dzielność, energja, potęga; jednostka, mająca dużą moc, wpływ, mogąca wiele zdziałać, człowiek znacznych zdolności a. dzielności, cenny pracownik w społeczeństwie; oddziaływanie jednego ciała na drugie, jako przyczyna jakiegoś zjawiska: s. fizyczna, materjalna, organiczna, żywotna, duchowa = pobudzająca do życia, do energji, do działania; s. światła, ciepła, elektryczności, magnetyzmu; s. odśrodkowa — p. Odśrodkowy; nabierać sił, opadać z sił, tracić siły, ustawać na siłach; mus, gwałt, przemoc; stopień natężenia, wysiłek: s. głosu, s. przekonania, s. dowodu; uderzyć z całej s-y, ze wszystkich sił; umrzeć w sile wieku = w pełni sił żywotnych; chodzić; o swej sile = bez cudzej pomocy; s. jak u komara = nędzna, słaba; nad s-ę = nad możność; s-ą = gwałtem; to przechodzi moje s-y = nie mogę tego wykonać, nie starcza mi na to sił; s. wyższa = niezależna od nas, zrządzenie losu, fatalność; s. lądowa, s. zbrojna = armja; s. morska = flota; s-y piekielne = duchy nieczyste; będę ś. starał wszystkiemi s-ami = wytężę wszystkie usiłowania; ze wszystkich sił = z całej mocy; s-y na chorego biją = poty, humory, pasuje ś. z sobą; przysł., wiele, dużo, mnogo, masa, mnóstwo; ile?, wiele?, w jakiej ilości?; tyle, ile, ile tylko: pijcie, s. chcecie = ile tylko chcecie; s. złego na jednego = mówi ś., gdy ktoś spotyka jednocześnie wiele przeciwieństw a. przeciwników.

Siłacz, człowiek bardzo silny, osiłek, atleta; człowiek, popisujący ś. publicznie swą siłą, np. w cyrku, zapaśnik cyrkowy.

Siłaczka, kobieta, obdarzona niezwykłą siłą.

Siłakp. Siłacz.

Siłkiem, przysł., siłą, przemocą, gwałtem.

Siłodajny, Siłodawczy, dający siłę, wzmacniający pod względem fizycznym, posilny, pożywny.

Siłomierzp. Dynamometr.

Siłotka, roślina z rodziny wiesiołkowatych.

Siłotwór, rzecz, wytwarzająca siłę.

Siłować, usiłować; zmuszać, zniewalać; s. ś., przymuszać ś.

Simara, wł., długi wierzchni płaszcz prałatów i kardynałów.

Similor, Semilor, fr., aljaż, złożony z 5 części miedzi i 2 części cynku, podobny do złota, tombak.

Sinp. Cyjan.

Sinawy, trochę siny, niezupełnie siny.

Sinekp. Sinek.

Siniaczek, mały siniak.

Siniaczyć, uderzyć tak, że wyskoczy siniak na skórze.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Siniak.png
Siniak, plama sina na skórze od uderzenia; ptak z rodziny gołębi, dziupnik, kozdubek (fig.); rodzaj grzyba, modrzak, podlasek, zajączek, grzyb siny, podgrzybek, dębniak, borowik polny a. zajęczy.

Siniara, roślina z rodziny psiankowatych.

Sinica, chorobliwa siność skóry.

Sinić, czynić sinym.

Siniecp. Siniak; narzędzie garncarskie do wyrabiania garnków i dzbanków; rodzaj ryby z rodziny karpiowatych.

Sinieć, nabierać koloru sinego, wydawać ś. sinym.

Siniło, nazwa rośliny: urzet farbiarski.

Siniuchny, Siniutki, Siniuteńki, całkiem siny.

Sinolicy, mający sine lica.

Sinolog, gr., badacz i znawca języka chińskiego i literatury chińskiej, chinolog.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Sinorosty.png
Sinorosty, klasa roślin z gromady rozszczepkowców, z działu bezsprzężnych, z podkrólestwa plechowców (fig.).

Siność, barwa sina; siniak, siniec.

Sinus, łć., zatoka, odnoga; w trygonom., wstawa, połowa cięciwy łuku dwa razy większego, niżeli łuk dany.

Siny, mający kolor ciemniejszy od błękitnego; modry; s. kamień = kamień piekielny, lapis.

Sińp. Siność.

Sio!, wykrz., oznaczający odpędzanie ptaków, zwłaszcza kur.

Siodełko, małe siodło; poprąg z poduszkami na konia w uprzęży pojedyńczej; przełęcz górska; pióra ciemnego koloru na skrzydłach ptasich.

Siodlarczyk, syn siodlarza; uczeń u siodlarza.

Siodlarka, żona siodlarza.

Siodlarnia, warsztat siodlarza; miejsce przy stajni, gdzie przechowują ś. siodła, uprzęże i t. p., siodłownia.

Siodlarz, rzemieślnik, wyrabiający siodła, uprząż i wogóle wyroby z rzemienia, rymarz.

Siodłać konia: wkładać na niego siodło, kulbaczyć; s. człowieka = opanowywać go, ujarzmiać, uciemiężać.

Siodłały, mający grzbiet innej barwy, szary; mający skrzydła w połowie czarne (o gęsi).

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Siodło.png
Siodło, siedzenie dla ludzi, wkładane na konia, zrobione przez rymarza, kulbaka (fig.): koń pod s. = zdatny do konnej jazdy; wysadzać kogo z s-a = wykoleić go, los mu zwichnąć; gniazdo, siedlisko; jarzmo; przełęcz górska; s. u armaty = kawałek bala, mocno okuty, na którym spoczywa dno armaty.

Siodłogłowy, mający czaszkę wklęsłą na ciemieniu.

Siodłowatość, wklęśnienie płaskie w kształcie siodła.

Siodłowaty, z kształtu zbliżony do siodła.

Siodłowy, odnoszący ś. do siodła.

Sioło, wieś, wioska.

Sionka, mała sień.

Siostra, córka tych samych obojga rodziców wobec reszty dzieci (s. rodzona), a. jednego z rodziców (s. przyrodnia), a. stryja (s. stryjeczna), a. wuja (s. wujeczna), a. ciotki (s. cioteczna); s. mleczna = kobieta, wykarmiona przez tę samą mamkę; s. w Chrystusie = chrześcijanka wobec innej chrześcijanki a. chrześcijanina; zakonnica, mniszka; s. miłosierdzia = szarytka; kobieta, należąca do bractwa religijnego; przen., wspólniczka, mająca coś z kimś a. z czymś wspólnego, podobnego.

Siostrobójca, zabójca siostry.

Siostrobójczyni, zabójczyni siostry.

Siostrobójstwo, zabójstwo siostry.

Siostrunia, zdr. od Siostra.

Siostrzanp. Siostrzeniec.

Siostrzanowy, odnoszący ś. do siostrzana.

Siostrzany, Siostrzyny, dotyczący siostry.

Siostrzenica, córka siostry.

Siostrzeniec, syn siostry.

Siostrzeńczyk, zdr. od Siostrzeniec.

Siostrzeństwo, pokrewieństwo, wzajemny stosunek sióstr między sobą.

Siostrzyca, dorodna siostra.

Siostrzyczka, zdr. od Siostra.

Siostrzyn, Siostrzyńskip. Siostrzany.

Siostrzysko, niegodziwa siostra; siostra godna politowania.

Siódemka, cyfra 7; karta do gry a. kostka z siedmiu okami; siódma część całości; haczyk zakrzywiony, którym gałganiarka grzebie w śmietniku; gra hazardowa w kości.

Siódma (-ej), siódma godzina.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Siódmaczek.png
Siódmaczek, roślina z rodziny pierwiosnkowatych (fig.).

Siódmak, pieniądz, mający wartość siedmiu mniejszych jednostek; uczeń klasy siódmej; belka siedem sążni długości.

Siódme, Po siódme, przysł., siódmy raz, z. siódmego względu.

Siódmoklasista, uczeń klasy siódmej.

Siódmoklasistka, uczennica klasy siódmej.

Siódmy, liczebnik porządkowy od 7.

Siółko, małe sioło.

Sipaje, ang., spahi, wojsko angielskie w Indjach, utworzone z krajowców.

Sir (sör), ang., pan.

Sire (sir), fr., tytuł dawany monarchom: Apasza Królewska Mość, Najjaśniejszy Panie.

Siriasis (-zis), łć., porażenie słoneczne, zapalenie mózgu i opon mózgowych skutkiem skwaru słonecznego.

Sirocco (siroko), wł., suchy, gorący wiatr południowo-wschodni, wiejący we Włoszech na wiosnę i w jesieni.

Siroma, Siromacha, ukr., biedak, nieborak.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Sit.png
Sit, Sitowie, Sitnik, roślina z rodziny sitowatych (fig.).

Sitarka, żona sitarza; kobieta, robiąca a. sprzedająca sita.

Sitarski, dotyczący sitarza.

Sitarstwo, zajęcie sitarza; wyrób sit; handel sitami.

Sitarz, rzemieślnik, wyrabiający sita; handlarz sit.

Siteczko, małe sito; przen., człowiek żywego i lekkiego usposobienia, na którym przeżyte wrażenia nie pozostawiają żadnego śladu.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Sitek.png
Sitek, roślina z rodziny ciborowatych (fig.); gatunek grzyba.

Sitko, małe sito; rodzaj gry dziecięcej; nowe s. na kołek = nowa przyjaźń każe zapomnieć o dawnej, nowe wrażenie zaciera dawne.

Sitkowaty, mający kształt sitka.

Sitniak, chleb wypieczony z mąki sitnej, chleb sitny, chleb półpytlowy.

Sitny, odnoszący ś. do sita; przesiewany przez sito: mąka s-a; chleb s. = wypieczony z takiej mąki.

Sito, narzędzie w kształcie nizkiego walca do przesiewania przez rzadką tkaninę o gęstszych dziurkach, niż przetak i rzeszoto; gwiazdozbiór, zwany Włosami Bereniki; rodzaj gry towarzyskiej.

Sitofobja, gr., wstręt do jedzenia.

Sitologja, gr., nauka o pokarmach.

Sitowaty, mający kształt sita; s-e, rodzina roślin jednoliściennych.

Sitowiany, Sitowi, odnoszący ś. do sitowia; zrobiony z sitowia.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Sitowie.png
Sitowie, roślina z rodziny ciborowatych, sitowina (fig.) — p. Sit.

Sitowiec, gatunek pliszki.

Sitowisko, Sitnisko, Sitowie, miejsce zarosłe sitem.

Sitowyp. Silny.

Sitówka, jagnię tegoroczne.

Sitrza, roślina z rodziny marantowatych.

Siurczeć, płynąć z pewnym szmerem, płynąć ciurkiem.

Siurkiem, ciurkiem płynąć = o strumyku, o strudze: szemrząc.

Siurpryza, fr., niespodzianka.

Siusiać, sikać ciurkiem, oddawać mocz.

Siuta, bezroga samica zwierząt, mających rogi: łania, sarna, danielica, owca górska i t. d.

Siwak, człowiek siwy; zwierzę maści siwej; wyroby garncarskie z gliny czarnej a. siwej.

Siwawy, trochę siwy.

Siwek, koń maści siwej.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Siwerniak.png
Siwerniak, ptak śpiewający z rodziny pliszek, gatunek świergotka (fig.).

Siwić, robić siwym; s. ś., ukazywać się w barwie siwej.

Siwiecp. Siwosz.

Siwieć, stawać ś. siwym, szpakowacieć; siwym ś. zdawać, mieć barwę siwą.

Siwiotek, owad łuskoskrzydły zmierzchnicowaty.

Siwiuchny, Siwuchny, Siwiutki, Siwiuteńki, całkiem siwy.

Siwizna, siwość, siwe włosy.

Siwkap. Siwoszka.

Siwobrody, mający brodę siwą.

Siwo-czarny, przez pół siwy, przez pół czarny.

Siwoglowy, mający głowę siwą.

Siwo-jabłkowy, przez pół siwy, przez pół jabłkowy.

Siwokrzyn, roślina z rodziny marzanowatych.

Siwooki, mający oczy siwe.

Siwopióry, mający pióra siwe.

Siwosz, człowiek, koń siwy, siwek.

Siwoszka, klacz siwa.

Siwość, siwizna.

Siwowąsy, Siwowąsaty, mający wąsy siwe.

Siwowłosy, mający włosy siwe.

Siwucha, wódka prosta; nazwa siwej krowy, kozy, kury.

Siwy, mający kolor czarno-biały, szary; modrawy, błękitnawy; mający włosy siwe, stary: s., jak gołąb = zupełnie siwy, o włosach mleczno-białych; przen., doświadczony, wytrawny; rzecz., starzec siwy, siwosz.

Sjenit, łć., skała, złożona z kwarcu, feldspatu i miki, używana jako materjał budowlany (od miasta Sjeny w Egipcie).

Sjenna, wł., żółta odmiana urabry.

Sjesta, hiszp., wypoczynek południowy; drzemka.

Sk-, czasowniki dokonane, zaczynające ś. od tych liter, pochodzą ze złożenia przyimka s, zmienionego przez asymilację w s, i czasowników niedokonanych, nie podajemy ich przeto szczegółowo, odsyłając do tychże czasowników niedokonanych, np. skurczyć = z+kurczyć, skalać = z+kalać, skosić = z+kosić, skusić = z+kusić.

Skabinat, łć., urząd ławniczy, ławnictwo.

Skabinus, łć., ławnik (rajca miejski).

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Skabjoza.png
Skabjoza, łć., roślina z rodziny szczeciowatych, dryjakiew (fig.).

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Skafander.png
Skafander, gr., ubiór gumowy nieprzemakalny dla nurków, złączony szczelnie z miedzianą banią, zaopatrzoną w szkła na oczy, a wdziewaną na głowę, komunikujący ś. z okrętem za pomocą długiej giętkiej rury, przez którą wtłaczają ciągle z zewnątrz świeże powietrze (fig.).

Skafit, gr., skamieniała muszla.

Skakać, dok. Skoczyć; odbijając ś. nogami od ziemi, unosić ś. cokolwiek, podnosić ś. nagle do góry i opadać, wogóle czynić ruch gwałtowny; przeskakiwać przez co, zeskakiwać z czego, wskakiwać na co, w co; podskakiwać, podrygiwać, tańczyć: s. z radości = żywemi ruchami okazywać radość; tak s., jak kto zagra = być posłusznym cudzej woli, być uległym cudzym rozkazom; wzbijać ś., strzelać w górę, unosić ś., wzmagać ś,, zwiększać ś. gwałtownie: ceny skoczyły = podniosły ś.; trząść ś., drżeć, drgać, tętnić: ręka, serce, dusza skacze; rzucać ś., porywać ś., zrywać ś., dopadać, doskakiwać, przyskakiwać do kogo, do czego; udawać ś. dokąd pośpiesznie: skocz-no do sklepu, na pocztę; skoczyć po rozum do głowy = wpaść na pomysł; w ogieńby za nim skoczył = jest mu cały oddany.

Skakanina, skakanie ciągłe, podskoki, podrygi; przeskakiwanie z przedmiotu na przedmiot: w rozmowie, w wykładzie i t. p.

Skakanka, obręcz, sznur a. drut z rękojeściami u końców, przez który dzieci, zwłaszcza dziewczynki, przeskakują dla zabawy; skakanie, tańce, zabawa taneczna.

Skala, łć., miara, podziałka z napisem, określającym stosunek jej do miary, używanej dla przedmiotów, istniejących w rzeczywistości — p. Masztab; w muz., gama, rozległość głosu, szereg tonów, jakie głos śpiewaka lub instrumentu wydać może; przen., stopa życia, zakrój; s. uczuć = wszystkie stopnie uczucia.

Skald, skand., poeta i śpiewak u dawnych ludów skandynawskich; pienia skaldów są zebrane w księdze pod tytułem Edda.

Skaleczeć, stać ś. kaleką — p. Kaleczeć.

Skalenoedr, gr., w krystalografii: dwunastościan z trójkątów równobocznych.

Skaleńp. Feldspat.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Skalikurek.png
Skalikurek, ptak z rzędu wróblowatych, rodziny bławatników (fig.).

Skalina, szczelina, rozpadlina.

Skalipka, roślina z rzędu paproci.

Skalirzęs, roślina z gromady paprotników.

Skalisty, obfitujący w skały; kamienisty, opoczysty, z kształtu zbliżony do skały; przen., twardy, jak skała, nieużyty, niewzruszony.

Skalnica, roślina z rodziny skalnicowatych, łomikamień.

Skalnicowate, rodzina roślin dwuliściennych.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Skalnik.png
Skalnik, motyl dzienny z rodz. oczennic (fig.).

Skalny, właściwy skale; podobny do skały; mieszkający wśród skał: orzeł s., wróbel s., kozieł s.

Skalp, ang., skóra, zdarta z włosami z głowy zabitego wroga, jako trofeum u Indjan.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Skalpel.png
Skalpel, fr., nóż chirurgiczny i anatomiczny (fig.).

Skalpować, ang., zdzierać z głowy skórę razem z włosami.

Skała, jednorodna postać skamieniałej warstwy ziemi, często górzystej; wielki głaz, opoka; przen. człowiek nieczuły, niewzruszony, nieubłagany.

Skałka, niewielka skała; minerał z gromady tlenków, krzemień, krzesak; krzemień do strzelby, używany dawniej zamiast pistonu; s. na oku = biała plama, bielmo; krosta na podniebieniu u dziecka.

Skałkowy, odnoszący ś. do skałki; opatrzony skałką: broń s-a.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Skałkówka.png
Skałkówka, strzelba, w której proch zapala ś. przez wydobycie iskier z krzesiwa, czyli skałki (fig.).

Skałmuczyć się, przerobić ś. na Kałmuka.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Skałopstrąg.png
Skałopstrąg, gatunek pstrąga, żyjącego w jeziorach górskich (fig.).

Skałosz, zwierzątko z rodziny wielokopytnych.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Skałotocz.png
Skałotocz, rodzaj małża bezgłowego, raszpelka (fig.).

Skałowdzier, roślina z rodziny naigrawnikowatych, naigrawnik.

Skamforować się, zniknąć bez śladu, jak kamfora, ulotnić ś.

Skamielinap. Skamieniałość.

Skamieniać, dok. Skamienić; w kamień obracać.

Skamieniałość, Skamielina, szczątek roślinny lub zwierzęcy, obrócony w kamień przez przeniknięcie cząstkami mineralnemi, z zachowaniem jednak pierwotnej postaci: s. językowa = forma językowa, stworzona przez działające niegdyś prawo językowe, a dziś używana jeszcze, chociaż prawa te przestały działać.

Skamieniały, obrócony w kamień; fauna, flora s-a = skamieniałości zwierząt i roślin; s. z przerażenia = zdrętwiały, struchlały.

Skamienieć, obrócić ś. w kamień; zdrętwieć, zakrzepnąć; osłupieć z przerażenia, z bólu.

Skamienielinap. Skamieniałość.

Skamlać, Skamłać, o psie: skowyczeć; o człowieku: prosić o co natrętnie, żebrać.

Skandal, gr., zdarzenie gorszące, wywołujące oburzenie; rzecz gorsząca, wstyd publiczny, awantura.

Skandaliczny, gr., gorszący, oburzający, rażący, przynoszący wstyd.

Skandalik, gr., zdr. od Skandal.

Skandalizować się, gr., stawać ś. skandalicznym, dochodzić do skandalu.

Skandować, łć., mówić a. czytać wiersze rytmicznie, uwydatniając głosem podział na długie i krótkie zgłoski, uwydatniać rytm głosem przy wygłaszaniu.

Skantować, obrócić, przewrócić, przechylić co na kant; s. ś., oddać kał.

Skapaćp. nied. Skapywać; zmarnieć, znędznieć, zniszczeć, zmarnować ś., dojść do upadku, skąpiec; umrzeć, zginąć; o małom nie s-ał ze wstydu = byłem bardzo zawstydzony.

Skapany, ten, który skapał, nędzny, marny.

Skapcanieć, Skapconieć, zbiednieć, zmarnieć, podpaść na majątku a. na siłach, zniedołężnieć.

Skapiećp. Skapać.

Skaplerz, łć.p. Szkaplerz.

Skapować, spostrzec; zrozumieć, pojąć.

Skapywać, dok. Skapać; kapiąc spadać, ściekać, spływać kroplami; stryskiwać, opryskiwać, okapywać, pokapywać.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Skarabeusz.png
Skarabeusz, łć., chrząszcz z rodziny tęgopokrywych, czczony przez starożytnych Egipcjan jako bóstwo słońca (fig.).

Skaranie, czynność ukarania, kara; to s. boskie! = to prawdziwe nieszczęście.

Skarb, ukryty zbiór pieniędzy a. kosztowności, wogóle nagromadzenie pieniędzy a. rzeczy drogocennych, bogactwa; miejsce, gdzie chowają drogie rzeczy, skarbiec, skarbnica; miejsce, w którym odnajdują pieniądze a. kosztowności dawniej schowane; fiskus, kasa państwowa, własność rządowa, finanse państwa; zarząd gospodarki państwowej; przen., człowiek nieoszacowany, niezastąpiony, nieoceniona rzecz, klejnot.

Skarbczyk, mały skarbiec.

Skarbić, zbierać, ciułać, gromadzić: s. bogactwa, pieniądze; skarby niebieskie, t. j. dobre uczynki; przen., s. sobie co = zaskarbiać, zjednywać, kaptować.

Skarbiec, miejsce, przeznaczone do chowania skarbów, kosztowności, kasa.

Skarbne (-ego), opłata skarbowa.

Skarbnica, skrzynia, szafa do przechowywania pieniędzy a. kosztowności, kasa, skarbonka, puszka do składania drobnych oszczędności, skarbieniec; przen., źródło, zapas, zbiór kosztowności, klejnotów; kasjerka.

Skarbniczek, zdr. od Skarbnik; mały skarb; gatunek staroświeckiego pojazdu, wozu, bryczki.

Skarbniczka, zdr. od Skarbnica; puszka do zbierania pieniędzy.

Skarbnik, urzędnik, mający nadzór nad finansami, podskarbi; urząd tytularny w dawnej Polsce; urzędnik honorowy w instytucji dobroczynnej, w kooperacji i t. p., mający sobie powierzoną kasę i prowadzenie rachunkowości, kasjer; duch, wedle podań górników przemieszkujący w kopalniach; rodzaj dużego staroświeckiego wozu podróżnego, rodzaj bryczki, wóz skarbny, skarbniczek.

Skarbnikostwo, Skarbnikowstwo, urząd skarbnika; skarbnik z żoną.

Skarbokradztwo, kradzież skarbu publicznego.

Skarbona, zdr. Skarbonka; puszka do składania drobnych oszczędności.

Skarbowość, zawiadywanie skarbem, czyli dochodami pieniężnemi; zawiadywanie kasą państwową, państwowa gospodarka finansowa; ministerjum skarbu, wydział skarbu.

Skarbowy, odnoszący ś. do skarbu, fiskalny, rządowy; należący do dziedzica, dworski.

Skarga, zażalenie, zaskarżenie; akcja sądowa, skierowana przeciw komu, czemu; skarżenie ś., uskarżanie ś., użalanie ś., utyskiwanie, żal.

Skarlały, Skarłowaciały, zmalały, zdrobniały; który odstąpił od wielkich idei i czynów swych poprzedników albo ich nie rozumie.

Skarleć, Skarlić się, Skarłowacieć, stać ś. karłem, karłowatym, zmaleć, zdrobnieć; nie pojmować dawnych wielkich dążeń i czynów.

Skarliga, roślina z rodziny sandałowcowatych.

Skarłupap. Skorupa.

Skarogniady koń, maści ciemnogniadej.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Skarp.png
Skarp, ryba koścista, skrzelowata, bokopływa (f.).

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Skarpa.png
Skarpa, fr., pochyła ściana wykopu lub nasypu ziemnego, płaszczyzna spadzista przedpiersienia, zamykająca jedną stronę rowu fortecznego; murowana gruba podpora w kształcie klina, opierającego ś. górnym wązkim końcem o ścianę, a dolnym, szerszym, o ziemię, przeznaczona do wzmocnienia wysokich murów, zwłaszcza w budynkach sklepionych, niekiedy ozdobiona wieżyczkami, posągami itp. (fig.).

Skarpetka, Skarpeta, wł., pończocha męska o krótkiej cholewce.

Skarpować, podeprzeć skarpami, usypywać ziemię pochyło.

Skarpowaty, mający kształt skarpy.

Skartabel, Skartabellus, wł., świrczałka; w dawnej Polsce: człowiek nowo-uszlachcony za zasługi wojenne, którego potomkowie dopiero stawali ś. szlachtą z pełnemi prawami rycerskiemi.

Skartabellat, wł., stan skartabellusa.

Skartelować się, związać ś. kartelem, zrzeszyć ś. kartelem.

Skaryfikacja, łć., nacięcia, robione lancetem na skórze ludzkiej; stawianie baniek.

Skaryfikator, łć., narzędzie chirurgiczne do robienia wielu nacięć naraz na skórze ludzkiej, baniecznik; narzędzie rolnicze do spulchniania ziemi.

Skarżyciel, ten, co skarży, oskarżyciel; w sądzie: powód.

Skarżyć, zanosić skargę na kogo, oskarżać, zaskarżać, obwiniać;. s. a. s. ś. na kogo, nie ukrywać jego przestępku, ujawniać jego winę; s. ś., użalać ś., utyskiwać, narzekać.

Skat, nm., gra w karty trzyosobowa, do której potrzebne są odrębne karty niemieckie.

Skating (sketin), ang., jazda na wrotkach; s. ring (-rin), s. park = toczysko, tor, przeznaczony do ślizgania ś. na łyżwach z kółkami (wrotkach) i sam ten sport.

Skaut, ang., członek drużyny, złożonej z młodzieży w wieku szkolnym, a zorganizowanej celem ćwiczeń wojskowo-gimnastycznych pod gołem niebem, oraz wyrabiania siły i hartu ciała, orjentowania ś. i obserwacji, bystrości zmysłów, wreszcie siły charakteru, szlachetności uczuć, koleżeństwa i wzajemnej pomocy, inaczej: wywiadowca, harcerz.

Skauting, ang., system wychowywania młodzieży, wymyślony przez generała Baden-Powella, a polegający na jednoczesnym ćwiczeniu ciała i ducha; organizacja młodzieży w patrole skautowskie, ogół skautów w danym kraju.

Skautka, ang., dziewczyna, należąca do drużyny skautowskiej, inaczej: harcerka, przewodniczka, samarytanka.

Skautowski, ang., odnoszący ś. do skautingu; właściwy skautowa.

Skawalać się, dok. Skawalić ś.; zbijać ś., zlepiać ś. w bryły, w kawały, tracić sypkość.

Skaza, rysa, pęknięcie, szczelina, blizna, plama; przen., wada, usterka, poszlaka, zarzut, brak, niedostatek; uszczerbek, szkoda; zepsucie, zgorszenie; roślina z rodziny ostrojowatych.

Skazaćp. nied. Skazywać.

Skazaniec, człowiek, skazany przez sąd na jakąś karę, zwłaszcza na karę śmierci, delikwent.

Skazić, porobić na czymś skazy, rysy; zepsuć, zniszczyć, uszkodzić, nadwerężyć; zepsuć pod względem duchowym, moralnym; spaczyć, skalać, splamić, zbezcześcić, sprofanować, zdemoralizować, zepsuć, zarazić; s. ś., ulec skażeniu, zepsuciu; zdemoralizować ś., zarazić ś.

Skazitelność, podleganie skazie, zepsuciu; krótkotrwałość, znikomość.

Skazitelny, podlegający skazie, zniszczeniu, zepsuciu; nietrwały, krótkotrwały, przemijający, znikomy.

Skazka, baśń, klechda, podanie.

Skazówka, strzałka ruchoma, osadzona na osi, na zegarze a. innym przyrządzie, ukazująca cyfry na tarczy nieruchomej; pałeczka, pręcik do pokazywania; oznaka, znak, po którym można coś poznać, skaźnik, wskazówka.

Skazywać, dok. Skazać; pokazywać, okazywać, ukazywać, wytykać palcem, oznajmiać, ogłaszać; sądzić, wydawać wyrok, uznawać winnym, wyrokować na czyją niekorzyść, potępiać sądownie: s. na śmierć, na gardło; s. na banicję, na wygnanie; s. na kim winę = skazywać go na karę pieniężną; przeznaczać komu jaki los, orzekać coś co do czyjej przyszłości.

Skaźnik, rejestr, spis, wykaz — p. Skazówka.

Skażenie, zepsucie, nadwerężenie, splugawienie, zeszkaradzenie, zdemoralizowanie, sprofanowanie.

Skażony, ten, którego ktoś skaził; spirytus s.p. Denaturowany.

Skąd, przysł., z którego miejsca; z jakiej przyczyny, w jaki sposób, co znowu!

Skądbądź, przysł., z któregokolwiek miejsca.

Skądciś, przysł., z któregoś miejsca, niewiadomo z którego miejsca.

Skądinąd, Skądindziej, Zinąd, przysł., z innego miejsca; z innego źródła; z innego względu, z innej przyczyny; poza tym, zresztą.

Skądkolwiek, przysł.p. Skądbądź.

Skąpać się, zmoczyć ś. mimowolnie; przen., wleźć w biedę, w ambaras, doznawać niepowodzenia w jakim interesie, stracić.

Skąpica, Skąpicha, forma ż. od Skąpiec.

Skąpić, zanadto oszczędzać, mało wydawać, żałować sobie a. innym wszystkiego.

Skąpiec, człowiek do przesady oszczędny, sknera, kutwa, liczykrupa.

Skąpieć, stawać ś. skąpym.

Skąpigroszp. Skąpiec.

Skąpiradło, wstrętny skąpiec.

Skąpka, rodzaj małża.

Skąpo, przysł., mało, niedostatecznie, biednie, szczupło; s. o co = braknie czego, trudno o co.

Skąpość, brak, niedostatek; skąpstwo.

Skąpstwo, charakter skąpca, przesadna oszczędność, sknerstwo.

Skąpy, przesadnie oszczędny; w zbyt małej ilości będący, niedostateczny, niewystarczający, biedny, szczupły, nędzny; rzecz., skąpiec: s. dwa razy traci = skąpstwo naraża na wielkie straty.

Skenografja, Scenografja, gr., malarstwo dekoracji teatralnych.

Skeptyczny, gr.p. Sceptyczny.

Skeptyk, Skeptycyzm, gr.p. Sceptyk, Sceptycyzm.

Skerco (Scherzo), wł., utwór muzyczny treści wesołej, lekkiej żartobliwej; część środkowa sonaty, symfonji.

Ski, Sky, norw.p. Narty.

Skiba, podłużny pas ziemi między dwiema brózdami; cienki, podłużny kawałek czego, np. chleba.

Skibka, mała skiba.

Skibowaty, mający kształt skiby.

Skielet, gr.p. Szkielet.

Skiepścieć, Skiepszczeć, stać ś. kiepskim, znędznieć, zmizernieć, zniedołężnieć.

Skierka, iskierka.

Skierowywać, dok. Skierować; nadawać czemu pewien kierunek, zwracać dokąd, naprowadzać — p. Kierować.

Skik! wykrz., oznaczający skok a. zachętę do skoku.

Skinąć, dać znak okiem, głową, ręką kiwnąć; zrzucić, spuścić (oczy, spuścić z ceny).

Skinienie, kiwnięcie, znak, dany giestem, wezwanie milczące.

Skioptikon, gr., przyrząd projekcyjny, przyrząd optyczny, używany przy odczytach, wykładach do rzucania na ekran powiększonych obrazów, wydoskonalona latarnia magiczna.

Skipieć, kipieć, wrząc spłynąć; przen., być przejętym silnym wrażeniem, wzburzyć ś., wstrząsnąć ś.

Skirp. Hak.

Skisiały, ten, który skisiał, skisły.

Skisić, skwasić, ukwasić.

Skisnąć, Skiśnieć, Skisieć, skwaśnieć, ukwasić ś.; przen., zmarnieć, zginąć, zdechnąć: bodajeś skisł = przekleństwo.

Skiz, najwyższa karla w grze, zwanej tarokiem.

Sklamrzeć, użalać ś., utyskiwać, skarżyć ś.; prosić wciąż o coś jednostajnym, płaczącym głosem.

Sklep, sklepienie; pomieszczenie, nakryte z góry sklepieniem, loch, piwnica, krypta kościelna; grób sklepiony, murowany; lokal z osobnym wejściem od ulicy, przeznaczony do sprzedaży różnych towarów, skład, magazyn.

Sklepiczarka, sklepikarka.

Sklepiczarz, sklepikarz.

Sklepiczyna, nędzny sklepik.

Sklepić, robić sklepienie; przen., zasklepiać, zalepiać, zamykać, sklejać, stulać; s. ś., robić z siebie sklepienie, zasklepiać ś., zamykać ś., mieć kształt sklepienia.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Sklepienie.png
Sklepienie, murowana a. kamienna pokrywa, lochu izby, w kształcie wklęsłego stropu (fig.); wszystko, mające kształt sklepienia: s. niebieskie = firmament, strop nieba.

Sklepieniowy, Sklepienny, dotyczący sklepienia.

Sklepik, niewielki sklep; mały sklep spożywczy, handel wiktuałów.

Sklepikarka, Sklepiczarka, właścicielka sklepiku spożywczego.

Sklepikarstwo, zajęcie sklepikarza.

Sklepikarz, Sklepiczarz, właściciel sklepiku spożywczego.

Sklepina, lichy sklep.

Sklepiony, Sklepisty, powstały przez zasklepienie, mający kształt sklepienia

Sklepisko, miejsce zasklepione, loch zasklepiony.

Sklepistyp. Sklepiony.

Sklepowa (-ej), oficjalistka, obsługująca kupujących w sklepie, sprzedająca towary w sklepie.

Sklepowy, odnoszący ś. do sklepu, właściwy sklepowi.

Sklepówka, cegła klinowata, używana do sklepień.

Sklera, gr., bielmo, zewnętrzna twarda powłoka oka.

Skleremja, gr., stwardnienie tkanki łącznej.

Skleritis, gr., zapalenie rogówki oka.

Skleroftalmja, gr., stwardnienie rogówki i spojówki oka.

Skleroma, gr., zgęstnienie, stwardnienie, zatkanie.

Sklerometr, gr., przyrząd do oznaczania twardości minerałów.

Skleroza, gr., stwardnienie chorobliwe żył a. jakich organów wewnętrznych skutkiem zwapnienia.

Sklubiać, dok. Sklubić; brać w kluby, krępować.

Sklut, rodzaj szerokiego topora.

Skład, czynność składania, układania; to, z czego coś ś. składa: s. osobisty jakiegoś gremium = osoby, z których ś. ono składa; układ, stosunek wzajemny części do całości, budowa: s. twarzy = rysy, s. ciała = budowa ciała; plan, kompozycja: s. budynkowy = plan; s. gramatyczny = składnia; zręczność. udatność; dobry układ, porządek, składność: ani ładu, ani s-u = niema żadnego porządku; do s-u = porządnie, składnie; przen., do rymu; zbieg, stan: s. okoliczności, rzeczy; kwesta, składka, pieniądze ukwestowane; rzecz, składająca ś. z różnych części: s. apostolski = Wierzę w Boga, jako treść dogmatów wiary; fałda po złożeniu, składka; depozyt, pokład; rozpęd, rozmach; sklep, jako miejsce sprzedaży pewnych towarów; pomieszczenie na pewne towary a. rzeczy, magazyn; zbiór, skarbiec.

Składacz, składający co; w druk., zecer, składający czcionki w wyrazy i zdania; monter; poeta, kompozytor muzyczny.

Składaczka, forma ż. od Składacz; robotnica, wyrabiająca krawaty.

Składać, dok. Złożyć; zginając w różnych miejscach, układać; kładąc jedno na drugie, tworzyć stos, kupę, gromadzić, nagromadzać, zbierać; zaoszczędzać, odkładać, ciułać; przykładając jedno do drugiego, łączyć: s. ręce = modlić ś., prosić, zaklinać ś. ze złożonemi rękami; łącząc części ze sobą, tworzyć całość: s. maszynę = montować; s. czcionki = tworzyć z nich kolumny i szpalty; s. litery, zgłoski = sylabizować; s. zdanie = z wyrazów tworzyć zdanie; pisać, tworzyć, układać: s. wiersze, historje; zwoływać: s. radę, sejm; zdejmować co z kogo a. z czego; pozbawiać kogo jakiego stanowiska, odbierać urząd: s. z tronu, z urzędu; opuszczać jakie stanowisko: s. koronę, urząd, godność; s. broń = zaprzestawać wojny, poddawać ś.; umieszczać co w jakim miejscu: s. głowę do trumny, w trumnie a. do grobu = umrzeć; wyzbywać ś. czego, wyzuwać ś. z czego: s. pychę z serca = upokarzać ś., s. serce = upadać na duchu; zasadzać, gruntować; doręczać, do rąk oddawać, wręczać; ofiarowywać, darowywać, dawać; wyrażać, oświadczać: s. podziękowanie, dzięki, hołd, ukłon; s. swe kroki w pewną stronę = kierować ś.; s. rachunki = zdawać, przedstawiać; s. przysięgę = przysięgać; s. świadectwo, dowody = przedstawiać; s. zeznanie = zeznawać; s. powinszowanie = winszować; s. egzamin = zdawać; s. życie w ofierze = oddawać; s. co na ofiarę = poświęcać; s. głowę = przypłacać życiem; s. gdzie głowę, s. kości = znaleźć gdzie przytułek, schronić ś.; s. ukłon = kłaniać ś.; s. dowody odwagi = dawać je; s. ku komu grot, kopję = mierzyć; s. meble, towary gdzie = dawać na skład; s. ś., być zginanym w różnych miejscach dla ułożenia; być pisanym, tworzonym, układanym; być złożonym z czego; mieć w sobie co, jako części, jako czynniki składowe; zbierać ś., nagromadzać ś.; robić składkę, dawać składkę; s. ś. bronią = zaczynać walkę, zasłaniać ś. od ciosu; s. ś. czym, wymawiać ś.; s. ś. dobrze, źle = brać dobry, zły obrót; darzyć ś. lub ś. nie darzyć.

Składalnia, oddział fabryki, przeznaczony do układania towaru w paczki, pakownia; maszyna do składania towaru.

Składalny, dający ś. składać, składany.

Składany, ten, którego składano — p. Składalny; złożony z różnorodnych części: widowisko s-e = złożone z różnych oddzielnych monologów, arji, duetów, scen itp.; procent s. = polegający na tym, że procent nie podniesiony dolicza ś. do kapitału.

Składka, kolekta, kwesta, składanie ś. na co; pieniądze ukwestowane; zwalanie, składanie winy.

Składkowy, ze składek kupiony, powstały; opłacany w równej mierze przez wszystkich uczestników: obiad s.

Składnia, nauka o stosunkach wyrazów w zdaniu prostym i zdań prostych w zdaniu złożonym, syntaksys.

Składnie, przysł., zręcznie, porządnie.

Składnik, utrzymujący skład towarów, właściciel składu towarów; pierwiastek chemiczny, wchodzący w skład jakiegokolwiek ciała; część jakiejś całości: s. dodawania sumy = każda z dodawanych liczb lub wielkości.

Składność, symetryczność, zgodność, harmonja, foremność, zręczność, podatność.

Składny, dobrze ułożony, symetryczny, harmonijny, kształtny, zgrabny, wdzięczny; zręczny, szykowny.

Składowe (-ego), opłata za przechowanie towarów a. mebli na składzie; prawo składu, depozytu.

Składowisko, miejsce składów, zbiorowisko.

Składowy, odnoszący ś. do składu; rzecz., dozorca składu, magazynier.

Skłaniać, dok. Skłonić; schylać, zwieszać, spuszczać, opuszczać, uginać, zginać, przychylać, nachylać; przen., naginać, nakłaniać, namawiać, zjednywać, pobudzać, zniewalać, zmuszać; kierować, obracać, zwracać; s. gdzie głowę = przytulać ś., chronić ś.; s. serce ku komu, czemu = nabierać przychylności; s. ś., nachylać ś., zwieszać ś., zwisać, przechylać ś.; mieć ś., chylić ś. ku schyłkowi: słońce s-a ś. ku zachodowi, oczy do snu; s. ś. ku komu, czemu = przechylać ś. na czyjąś stronę, brać czyjąś stronę, przystawać na co, decydować ś. na co; kłaniać ś., składać ukłon; zwracać ś., obracać ś., kierować ś.; s. ś. do upadku = być blizkim upadku.

Skłąbia, roślina z rodziny pochrzynowatych, żółw.

Skłębić (się), zwinąć (ś.) w kłąb, zgmatwać (ś.).

Skłon, sklepienie niebieskie, firmament.

Skłonićp. nied. Skłaniać.

Skłonno, w wyraż.: s. mi do czego = jestem blizki czego, skłonny do czego.

Skłonność, usposobienie, popęd, pociąg, chęć, żyłka do czego, zamiłowanie, słabość, nałóg do czego; miłość, przychylność ku komu, sentyment, sympatja; łatwe uleganie czemu, podatność, usposobienie do czego: s. do zaziębienia, do suchot.

Skłonny, łatwo ulegający czemu, usposobiony do czego: s. do zaziębienia; przychylny, mający skłonność, sympatję do kogo; gotowy, chętny, pochopny do czego.

Skłopotany, zgnębiony kłopotami, strapiony, sfrasowany.

Skłócać, dok. Skłócić; waśnić, różnić, siać niezgodę; bełtać, mącić — p. Kłócić.

Skłótwa, rodzaj polipa stułbi.

Sknera, skąpiec, kutwa, liczykrupa.

Sknerowaty, trochę skąpy.

Sknerstwo, skąpstwo.

Sknerzyć, skąpić.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Skobel.png
Skobel, hak u drzwi, w który wkładają wrzeciądz, kłódkę, w który wsuwają zasuwę; klubka, wkręcana na śrubkę; jeden z haków, na które zawieszają zawiasami drzwi; część zamka ślusarskiego, przymocowana do framugi, w którą wchodzi rygiel zamka i klamka (f.).

Skobiecieć, Skobiecić się, stać ś. podobnym do kobiety, zniewieścieć, stracić hart męski.

Skoblica, rodzaj dłuta żłobiastego do wydłubywania, do wy strugi wania wewnątrz naczyń drewnianych.

Skobuzieć, zmienić ś. w kobuza; przen., osowieć, sposępnieć, stracić na humorze.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Skoczek.png
Skoczek, człowiek a. stworzenie, które dobrze skacze; lino, skok, akrobata; koń, dobrze skaczący; konik w szachach; zwierzę ssące z rzędu gryzoniów, z rodziny tejże nazwy (fig.); owad: skaczący, konik polny.

Skoczka, kobieta, dobrze skacząca; akrobatka, baletnica; przen., dziewczyna a. kobieta żywego temperamentu.

Skocznia, wał, usypany ze śniegu, do wykonywania skoku na nartach.

Skoczny, odnoszący ś. do skoku, podskakujący, skłonny do skakania, żywy; pobudzający do skakania, do tańca, raźny, drygliwy.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Skoczogon.png
Skoczogon, Skoczogonek, owad bezskrzydły, z rzędu skoczogonnych (fig.).

Skoczyćp. nied. Skakać.

Skojarzaćp. Kojarzyć.

Skojarzenie, połączenie, powiązanie; spowinowacenie, spokrewnienie;, w psychologji: wywoływanie jednych wyobrażeń przez drugie dzięki związkowi pomiędzy niemi, asocjacja.

Skojec, 1/24 część grzywny.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Skojka.png
Skojka, małż słodkowodny (f.).

Skok, gwałtowny ruch dla przesadzenia dość wysokiej a. szerokiej przeszkody, podskok, sus; rozpęd, rzut; zdolność skakania; żart. dryg; przen., nagła odmiana, gwałtowny postęp, przeskok, przejście nagłe; przeniesienie ś., przerzucenie ś. niespodziewane od jednego przedmiotu do drugiego w rozmowie, w rozumowaniu; w matem., postęp, progres; w muz., nagłe przejście od tonów niższych do wyższych; w lm., s-i, nogi zająca; część nogi ptaka od goleni do palców; w s., s-iem = pędem, w cwał, biegiem, w lot.

Skokietować, kokietując zjednać, zbałamucić.

Skokliwyp. Skoczny.

Skoknąćp. Skoczyć.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Skokowy.png
Skokowy, odnoszący ś. do skoku; kość s-a = umieszczona nad piętą, napiętkowa (f.); staw s. = łączący goleń z kością skokową.

Skolankowacieć, stać ś.kolankowatym.

Skolić, skomlić; roznosić o kim wieści.

Skoligować się, stowarzyszyć ś., sprzymierzyć ś., zbratać ś.

Skolja, gr., rodzaj czapeczki na tonsurę, używanej przez księży.

Skolje, gr., u starożytnych Greków: krótkie, najczęściej z jednej strofki złożone pieśni, rozmaitej treści, śpiewane po biesiadzie przy puharze.

Skoljoza, gr., skrzywienie kręgosłupa, spowodowane wadliwym siedzeniem przy pisaniu.

Skolonizować, rozdzielić na kolonje, rozparcelować.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Skolopendra.png
Skolopendra, zwierzę stawonogie, żyjące w Afryce i w Indjach Wschodnich (fig.).

Skołatać, zrujnować, zniszczyć, rozbić.

Skołczeć, stanąć kołkiem, zesztywnieć, zdrętwieć, osłupieć, skostnieć.

Skołojrza, Skołojrzak, gatunek owsa.

Skołowaciały, który stał ś. jakby nieruchomym, który stracił głowę, zbaraniał.

Skołowacieć, zdrętwieć, zesztywnieć; stracić głowę, zbaranieć, zgłupieć.

Skołysać, zmorzyć snem, uśpić, ukołysać.

Skoma, drętwienie zębów po spożyciu kwasów, oskoma, oskomina; chętka, chrapka, ślinka, apetyt na co; zazdrość; s., gr., dowcip szyderczy, docinek, dogryzek.

Skomatyczny, gr., szyderczy, uszczypliwy, dotkliwy, złośliwy.

Skombinować, obmyślić, zmiarkować, przyjść do pewnego przekonania.

Skombrjap. Skumbrja.

Skomięgap. Uchatka.

Skomlećp. Skamlać.

Skomoroch, Skomroch, człowiek, wodzący niedźwiedzie, niedźwiednik; kuglarz, pajac, błazen.

Skomplikowany, złożony z wielu elementów, z części składowych; zawiły, zawikłany, zagmatwany.

Skomprymowany, zgęszczony, ścieśniony.

Skomrochp. Skomoroch.

Skon, zgon, śmierć.

Skonać, skończyć życie, umrzeć; przen., zakończyć ś., przestać, urwać ś.

Skonaniep. Skon.

Skoncentrowany, ześrodkowany, skupiony; sprowadzony w jeden punkt, w jedno miejsce; stężony.

Skondensowany, zgęszczony; przen., streszczony.

Skonić, zrobić piechura kawalerzystą, kazać mu służyć w konnicy.

Skonsolidowanie, łć., zespolenie, zjednoczenie; ścisłe wewnętrzne zorganizowanie ś. i zbliżenie członków jakiego stronnictwa.

Skonsolidowany, łć., ubezpieczony na czym (np. na dochodach); zjednoczony.

Skonstantować, łć., sprawdzić, stwierdzić; dowieść jasno; przekonać ś. o czem.

Skonsternowany, łć., zbity z tropu, zdziwiony, zmieszany, przerażony, osłupiały, zgnębiony.

Skonto, Sconto, wł., potrącenie z należności przy płaceniu za towar gotówką, lub przed terminem.

Skontro, Scontro, wł., księga handlowa, w której prowadzą ś. oddzielnie rachunki przychodu i rozchodu pojedyńczych artykułów oraz zysków i strat; wzajemne wyrównanie rachunków.

Skontrować, łć., wyrównywać wzajemnie rachunki; w grze w karty: wygrać następną partję po przegranej; podwoić stawkę w grze w brydża.

Skonwinkować, zjednać, ująć, zobowiązać.

Skończony, ten a. to, co skończono; wykwalifikowany w jakim zawodzie, uzdolniony w pewnej specjalności; przen., zupełny, zdeklarowany, kompletny: s. osieł = głupiec, oszust; przen., doskonały, wytworny, wykwintny.

Skończyć, doprowadzić co do końca, ukończyć, zakończyć; przestać mówić; skonać, umrzeć; s. ś., dobiec, dojść do końca, ukończyć ś., zakończyć ś.; minąć, upłynąć.

Skoordynować, łć., przystosować do wspólnego celu — p. Koordynować.

Skoordynowany, łć., uporządkowany.

Skop, baran kastrowany.

Skopcy, ros., tajemna sekta religijna w Rosji, której wyznawcy pozbawiają ś. organów płciowych.

Skopić, zebrać w kopę.

Skopić, trzebić barany.

Skopowina, baranina.

Skoralić się, Skoralowić się, zaczerwienić ś.

Skorbut, łć.p. Szkorbut.

Skorcić, pobudzać do czego, skusić; s. ś. = nabrać chęci do czego, skusić ś.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Skorek.png
Skorek, owad prostoskrzydły biegający (fig.).

Skorniap. Skórnia.

Skoro, przysł., szybko, prędko, nagle, skwapliwie; zaraz, natychmiast; spójn., równo z czym, jednocześnie z czym, jak tylko, gdy tylko co nastąpi: s. świt; jeśli, jeżeli: s. tak, to....

Skorochód, szybkobieg, szybkobiegacz.

Skoropis, pismo a. wiersz, naprędce ułożony, pismo pośpieszne ze skróceniami, stenografja; rodzaj pisma cerkiewno-słowiańskiego z abrewjacjami czyli skróceniami; rzecz., pisarz, piszący ze skróceniami, abrewjator, stenograf.

Skoropiśny, odnoszący ś. do skoropisu a. skoropisa.

Skoropłynny, szybko płynący.

Skoroschnący, schnący szybko.

Skorość, szybkość, pośpiech.

Skorowidz, spis alfabetyczny czego.

Skorowóz, ten, który prędko wozi; wóz do przewożenia naprędce z miejsca na miejsce.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Skorpjon.png
Skorpjon, gr., zwierzę stawonogie z gromady pająków, zamieszkujące południową Europę i kraje podzwrotnikowe, którego ukłucie jest bardzo bolesne (fig.); niedźwiadek; nazwa gwiazdozbioru, jeden z dwunastu znaków zodjaku: Rak.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Skorsonera.png
Skorsonera, Skorzonera, wł., korzenie rośliny wężymord ogrodowy, używane na jarzynę (fig.).

Skortacja, łć., nierząd, prostytucja.

Skorumpowany, zepsuty, zdemoralizowany, przekupiony.

Skorupa, ułamek rozbitego naczynia glinianego, czerep; naczynie gliniane, zwłaszcza liche, słabe; zwierzchnia twarda powłoka czego: s. jajka; s. ślimaka = muszla, s. żółwia = pancerz, s. orzecha, migdała i t. p. = łupina; s. lodu na wodzie; s. ziemi = zewnętrzna twarda warstwa kuli ziemskiej; materja zaschnięta na ranie, strup.

Skorupiak, zwierzę stawonogie należące do gromady tejże nazwy.

Skorupiany, ze skorupy złożony.

Skorupiasty, Skorupowaty, Skorupiany, mający kształt skorupy.

Skorupić, powlekać skorupą, sklepić.

Skorupieć, zamieniać ś. w skorupę; twardnieć na kształt skorupy.

Skorupka, mała skorupa; czym s. za młodu nasiąknie, tym na starość trąci = nałogów, nabytych w młodości nie można później wykorzenić; rodzaj gry, w której idzie o to, która skorupka rzucona pod wodę dalej poskoczy.

Skorupowy, odnoszący ś. do skorupy.

Skoruszyna, jarzębina.

Skory, prędki, nagły, szybki, pośpieszny; pochopny, skwapliwy, chętny; żwawy, krewki, gwałtowny, skłonny, łatwo ulegający czemu.

Skorzej, stop. wyż. od Skoro; prędzej, łatwiej.

Skorzo, Skorso, wł., miesiąc ubiegły, miniony termin wekslu.

Skorzonerap. Skorsonera.

Skos, kawałek tkaniny, odcięty pod kątem ostrym do kierunku nitek: na s., przysł., ukośnie, na ukos.

Skosić, skrzywić; ściąć kosą, z aec.

Skosmacić (się), zrobić (ś.) kosmatym.

Skosmopolityzować się, stać ś. kosmopolitą.

Skostniały, Skościały, który skostniał; zdrętwiały, zesztywniały, zgrabiały; przemieniony w kość.

Skostnieć, zmienić ś. w kość; zdrętwieć, zesztywnieć, zgrabieć, osłupieć.

Skosztować, popróbować, jak smakuje, pokosztować; doświadczyć czego, spróbować.

Skościałyp. Skostniały.

Skościećp. Skostnieć.

Skośnica, linja skośna.

Skośnogłowy, człowiek, mający głowę skośną.

Skośnooki, mający skośne oczy, zezowaty.

Skośnoszczęki, mający skośne, wystające szczęki.

Skośny, ukośny, pochyły, spadzisty; s-e linje = dwie proste w przestrzeni, nie przecinające ś. i nie równoległe.

Skot, bydło, zwłaszcza rogate.

Skotakp. Skotarz.

Skotarkap. Skotopaska.

Skotarz, Skotak, pastuch, pasterz.

Skotnica, droga pod lasem między polami, wygon.

Skotnikp. Skotarz.

Skotograf, gr., przyrząd do pisania w ciemności.

Skotołóstwo, nierząd ze zwierzęciem, sodomja.

Skotopaska, pasterka, pastuszka, skotarka; sielanka, idylla.

Skotysta, łć., zwolennik skotyzmu.

Skotyzm, łć., pogląd filozoficzny angielskiego filozofa Jana Dunsa Scota († 1308 r.), który upatrywał podstawy teologji chrześcijańskiej raczej w uczynkach, niż w spekulacji.

Skowany, skuty, okuty.

Skowroda, patelnia.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Skowronek.png
Skowronek, ptak śpiewający stożkodzioby, z rodziny tejże nazwy (fig.).

Skowronkowyp. Skowrończy

Skowrończę, pisklę skowronków.

Skowrończy, Skowrończany, Skowronkowy, odnoszący ś. do skowronka, właściwy skowronkowi.

Skowyczeć, Skowytać, skomleć, jak pies, wydawać głos żałosny przeciągły, właściwy psu.

Skowyknąć, zaskowyczeć.

Skowyt, Skowyk, skowyczenie.

Skowytaćp. Skowyczeć.

Skowyra, gderacz, zrzęda, nudziarz; sknera, skąpiec.

Skowyrny, żywy, żwawy, ruchliwy, prędki, zgrabny.

Skozaczały, ten, który stał ś. Kozakiem, skozaczony.

Skozaczeć, skozaczyć ś.

Skozaczyć się, Skozaczeć, stać ś. Kozakiem, nabrać cech, właściwych Kozakom.

Skoźleć, stać ś. podobnym do kozła, zmienić ś. w kozła; nabrać cech, właściwych kozłowi.

Skóbelp. Skobel.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Skóra.png
Skóra, zwierzchnia powłoka ciała ludzkiego i zwierzęcego (fig.); skóra, zdarta ze zwierzęcia dla celów użytkowych, z sierścią a. bez niej, futro, rzemień; kora na drzewie; zwierzchnia spieczona powłoka chleba; łupina na owocach; przen., postać zewnętrzna, charakter, obyczaj: zmienić s-ę = zmienić ś., zmienić charakter a. obyczaje swoje; wleźć w czyją s-ę = wrodzić ś. w niego, być do niego podobnym; przen., bezpieczeństwo, życie, głowa; do s-y = do żywego, boleśnie, dotkliwie; oberwać po s-rze = być obitym, dostać nauczkę; odzierać, drzeć, łupić ze s-y, do trzeciej s-y, do żywej s-y = wyzyskiwać, krzywdzić; z jednego wołu dwuch s-r nie drą = z jednej rzeczy nie można mieć dwojakiego zysku; zdzierać z kogo s-ę = bić nielitościwie, wyzyskiwać go, kazać sobie za co płacić bardzo drogo; znać kogo po s-rze = po powierzchowności; czuć przez s-ę = przeczuwać, domyślać ś.; wrzeszczy, drze ś., jakby go ze s-y obdzierali = drzeć ś. w niebogłosy; znać kogo przez s-ę = przenikać go nawskroś; ledwo nie wyskoczę ze s-y = doznaję silnego wzruszenia; siedzi pod figurą, a ma djabła za s-ą = obłudny świętoszek; nie chciałbym być w twojej s-rze = w twoim położeniu; wilk w baraniej s-rze = człowiek zły, udający niewinnego, łagodnego; chodzić, jak w nie swojej s-rze = czuć ś. nie swój; zaleźć komu za s-ę, zalać sadła za s-ę = dokuczyć mu; dać komu w s-ę = wybić po pośladku; wart dostać po s-rze = zasłużył na to, by go wybić; s. jego będzie w robocie = wybiją go; nie ośla na mnie s. = nie jestem nieczuły na plagi; tego na wołowej s-rze nie spisze = jest tego bardzo wiele; przepijać s-ę niedźwiedzia, który jest jeszcze w lesie, a. jeszcze s. na baranie, a już kuśnierz pije na nią = zawczasu liczyć na spodziewane a niepewne zyski; słuchać psiej s-y = być żołnierzem, słuchać komendy, wybijanej na bębnie; s. a kości = człowiek przeraźliwie chudy; ma twardą s-ę = jest nieczuły, nieużyty; przyoblec ś. w inną s-ę = poprawić ś. z błędów; wytrzepać komu s-ę = wybić go, pobić go, zwyciężyć; s. a. skórka na buty = nic nie wart, gałgan, huncwot.

Skórczan, roślina z rodziny brezyljowatych.

Skórka, mała, cienka skóra; zewnętrzna powłoka owocu, łupina, skorupa; błona, błonka; s. na buty = nicpoń, huncwot, łajdak; gęsia s. = krosteczki, występujące na ciele ludzkim od zimna; s. barania = list zastawny; s. za wyprawę nie stanie = rzecz nie warta zachodu; panieńska s. = rodzaj ciasta, wyrabianego w cienkich tabliczkach.

Skórkowaty, mający kształt skórki.

Skórkowy, odnoszący ś. do skórki, zrobiony ze skórki.

Skórłat, stara skóra do łatania.

Skórnia, Skórznia, Skorzeń, rodzaj obuwia z wysokiemi cholewkami, sztylpa, kamasz.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Skórnik.png
Skórnik, garbarz, handlujący skórami; lekarz chorób skórnych, dermatolog: naczynie skórzane do przenoszenia płynów, burdziuk; gatunek chrząszcza (fig.).

Skórny, odnoszący ś. do skóry; objawiający ś. na skórze: choroby s-e.

Skórodrzew, roślina parczelina.

Skórołup, wyzyskiwacz, zdzierca, oskórowały, mający wygląd skóry, skórkowaty; znajdujący ś. na skórze zwierząt.

Skórzak, grzyb z rodziny bedłkowatych; nowotwór torbielowaty; s-ki, spodnie skórzane, skórznie.

Skórzany, zrobiony ze skóry.

Skórzniap. Skórnia; w lm., s-ep. Skórzak.

Skórzyca, skóra, kora.

Skórzyn, roślina z rodziny mirtowatych, bertoletja, orzesznica.

Skówka, okucie na końcu laski, pręta u parasola; sztaba żelazna w kształcie klamry do przytrzymywania belek przy robocie ciesielskiej.

Skra, iskra.

Skracać, dok. Skrócić; Czynić krótszym, redukować, upraszczać, doprowadzać do prostej postaci, obcinać; kulić, kurczyć, cofać, umykać; s. sobie życie, dni swoje = popełniać samobójstwo; w malarstwie: przedstawiać na rysunku a. na obrazie, jakąś osobę a. przedmiot lub część osoby albo przedmiotu mniejszemi, stosownie i do perspektywnego oddalenia; w matem., s. ułamek: upraszczać go przez podzielenie licznika i mianownika przez wspólny największy dzielnik; s. ś., stawać ś. krótszym, prostszym.

Skracalny, dający ś. skracać.

Skradać się, dok. Skraść ś.; udawać ś. dokąd chyłkiem, ukradkiem; pełzając, czołgając ś., chyłkiem zbliżać ś. dokąd, podchodzić, podkradać ś.

Skraj, brzeg, kraj, krawędź; kawałek chleba, kromka.

Skrajać, Skroić, ukrajać wedle miary; ściąć, zerznąć z czego warstwę zwierzchnią; pokrajać, nakrajać, nasiekać, naciąć, uderzyć, wybić, wyłomotać, skropić; s. komu kurtę = dać mu ś. we znaki, wybić go a. zwymyślać, dokuczyć mu, zaszkodzić mu w czym.

Skrajność, objaw skrajny, krańcowość.

Skrajny, położony na skraju, brzeżny, końcowy, ostatni; przen., doprowadzony do ostatnich granic, krańcowy, ostateczny, radykalny co do przekonań.

Skrapiać, dok. Skropić; spryskiwać, stryskiwać kogo, co, bryzgać kroplami na kogo, na co, zwilżać; kropiąc zmywać; uderzać, kropić.

Skraplaczp. Kondensator.

Skraplać (się), dok. Skroplić (ś.); zmieniać (ś.) w krople, przeprowadzać (przechodzić) ze stanu lotnego w płynny.

Skraść, wziąć podstępnie, chyłkiem czyją własność, przyswoić ją sobie, ukraść; s. ś.p. nied. Skradać ś.

Skraśnieć, sczerwienić ś., zarumienić ś.

Skrawaćp. dok. Skrajać.

Skrawek, ścinek, zrzynek, okrawek; przen., niewielka cząstka z brzegu czego, pasek brzeżny, spłacheć, zagon gruntu.

Skrawy, iskrzący ś., jaskrawy.

Skrąglać, dok. Skrąglić; okrągłym czynić, zaokrąglać.

Skrążać, okrążać, obchodzić, objeżdżać; poruszać, przesiewać; krajać w krążki.

Skredowacieć, zamieniać ś. w kredę.

Skrekoczeć, o sroce: głos wydawać, krzektać, skrzeczeć.

Skreślać, dok. Skreślić; kreślić, rysować, pisać; przekreślać, wykreślać, przemazywać; odpisywać., odejmować co z rachunku, usuwać co z napisanego; opisywać, przedstawiać, odmalowywać słowami a. na piśmie.

Skrewić, nie dopisać, zawieść oczekiwanie; w grze w karty: mieć więcej ok, aniżeli potrzeba.

Skrewnić (się), spokrewnić (ś.), spowinowacić (ś.).

Skręcać, dok. Skręcić; kręcąc splatać, uwijać; kręceniem robić, kręcąc tworzyć, wić; łamać: s. nogę = zwichnąć; s. kark = rozbić ś. śmiertelnie; s. kark, s. łeb jakiej sprawie = udaremnić ją, pogrzebać ostatecznie, umorzyć; kierować, zawracać, zbaczać, odchylać na stronę, odwracać, sprowadzać na inne tory, skłaniać w inną stronę, ku innemu przedmiotowi; s. ś., zwijać ś., splatać ś.; zmieniać kierunek, zwracać ś. w inną stronę, odchylać ś., zbaczać, odwracać ś.; nie umieć sobie dać rady, być w wielkim kłopocie: myślałem, że ś. skręcę, mało ś. nie skręcę.

Skręcalny, dający ś. skręcać, skrętny.

Skręt, coś skręconego; w lm., s-y = zwoje, sploty, kędziory, pierścienie, pasma, zwitki; skręcenie w bok, zakręt; miejsce, gdzie ś. skręca, zawraca; część wozu, poruszająca ś. na sworniu, ramię sznic, trzymające dyszel.

Skrętek, roślina z gromady mchów liściastych — p. Skrętka.

Skrętka, Skrętek, rulon, zwitek; pasmo skręconych nici; klamka u okna, zakładana na hak, umieszczony u drugiej połowy okna; rodzaj skorupiaka.

Skrętliczka, roślina z rodziny ostrojowatych.

Skrętny, mający skręty, skręcony, spiralny.

Skrętogrodek, rodzaj mięczaka.

Skrob, Skrobia, krochmal.

Skrob! Skrob!, wykrz., oznaczający skrobanie.

Skrobacz, człowiek, który skrobie — p. Skrobaczka.

Skrobaczka, kobieta, która skrobie; narzędzie do skrobania, skrobadło, skrobak.

Skrobać, dok. Skrobnąć; pociągać po powierzchni czego czymś ostrym, drapać, oczyszczać len z paździerzy; ostrym narzędziem zdzierać z czego zwierzchnią powłokę, oskrobywać: s. ryby, kartofle; żart. pisać smarować; s. komu marchewkę = idąc za nim, deptać mu po piętach, przekomarzając ś..z kim, udawać na palcach skrobanie; przen., broić; s. ś., drapać ś., skrobać samego siebie; gmerać ś., grzebać ś., gramolić ś.

Skrobanina, coś oskrobanego; pismo skrobane, pismo niedbałe; mieisce wyskrobane na papierze.

Skrobanka, sztuka sosnowa zdatna na belki, tylko okorowana; płótno, na nitki podarte, szarpia; potrawa ze skrobanego mięsa.

Skrobiap. Skrob.

Skrobipiórek, lichy pisarz, gryzipiórko; żart., pogardl., urzędnik niższego stanowiska.

Skrobnąćp. nied. Skrobać; uderzyć, grzmotnąć, lunąć; uciec szybko, pierzchnąć, drapnąć; przymówić komu, przytyk mu zrobić, dociąć mu; s. kogo po kieszeni = narazić go na wydatek, wyzyskać, skazać na karę pieniężną; s. ś., palnąć ś., uderzyć ś., grzmotnąć ś.

Skrobowaty, mający skroby, krostawy.

Skroby (-ów), rodzaj wysypki świerzbiącej.

Skrocz, kłus koński, polegający na jednoczesnym poruszaniu naprzód i w tył nogami tej samej strony.

Skrofuliczny, łć., chory na skrofuły, zołzowaty.

Skrofuły, łć., choroba krwi, zazwyczaj dziedziczna, której zwykłemi objawami bywają: chroniczny katar, zapalenie powiek, obrzmienie gruczołów limfatycznych, wysypka skórna, owrzodzenia, zapalenie stawów i kości.

Skroićp. Skrajać.

Skrom, tłuszcz zwierzęcy, sadło.

Skromić, poskromić, powstrzymywać, łagodzić; skąpić.

Skromnie, z nieśmiałością, niewinnie, powściągliwie, wstydliwie, przyzwoicie,

Skromnisia, iron., kobieta udająca skromność, udająca wstydliwość.

Skromnisiostwo, charakter skromnisia a. skromnisi.

Skromniś, człowiek bardzo skromny; człowiek, udający skromność.

Skromniuchny, Skromniusieńki, Skromniutki, Skromniuteńki, niezmiernie skromny.

Skromność, wstydliwość, nieśmiałość; niewinność, cnotliwość, niewygórowane mniemanie o sobie; umiarkowanie, powściągliwość.

Skromnotka, roślina z rodziny ogórecznikowatych.

Skromny, umiarkowany, powściągliwy, nie oddający ś. zbytkom, nadużyciom; cnotliwy, niewinny, moralny, przystojny; wstydliwy, nieśmiały; nie mający wygórowanego mniemania o sobie, nie zarozumiały, pokorny; prosty, niepokaźny, niezbytkowny, nieprzesadny; szczupły, niewielki, skąpy, lichy, marny.

Skroniowy, dotyczący skroni.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Skroń.png
Skroń, boczna część czoła w okolicy ucha (fig.); przen., głowa; przen., siwa s., siwe s-nie = wiek sędziwy, siwizna.

Skropićp. nied. Skrapiać.

Skroplićp. nied. Skraplać.

Skrostowacieć, Skrostawieć, stać ś. krostowatym, dostać krost.

Skrócenie, dokonana czynność skracania; rzecz skrócona, abrewjacja; krótki zbiór, skrót, kompendjum.

Skróciciel, człowiek, który co skrócił.

Skrócićp. nied. Skracać.

Skródlić, broną grudę rozbijać, bronować.

Skróś, przysł., wskroś, przez wnętrze czego, na wylot, dokładnie, zupełnie, całkiem, od końca do końca.

Skrót, rzecz skrócona, skrócenie; utwór literacki skrócony, wyjątek z niego, konspekt, kompendjum; osoba a. przedmiot lub ich części, zmniejszone na obrazie a. rysunku wskutek oddalenia perspektywicznego.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Skrub.png
Skrub (skrob), ang., zarośla karłowate, gęste, kolczaste, trudne do przebycia, zwłaszcza w Australji (f.).

Skrucha, żal serdeczny za grzechy, kajanie ś., przyznanie ś. do winy i żałowanie tego czynu.

Skrupić (się), zemleć (ś.) grubo, zeszrotować (ś.), zbić (ś.) w gruzełki; s. ś. na kim = odpowiadać a. odpokutować za czyje winy; jednemu ś. zmiele, tobie ś. skrupi = niewinny odpokutuje.

Skrupulat, Skrupulant, łć., człowiek pełen skrupułów, drobiazgowo pilnujący ś., żeby nie uchybić swoim obowiązkom; człowiek wrażliwy, delikatny; unikający wyrządzania komu przykrości.

Skrupulatność, łć., wielka ścisłość i dokładność w wypełnianiu obowiązków, sumienność; drobiazgowe roztrząsanie wątpliwości sumienia, jakie nasuwa każdy własny czyn lub postępek.

Skrupulatny, łć., sumienny, akuratny, punktualny, drobiazgowy, dokładny; mający wiele skrupułów, dręczony skrupułami.

Skrupulizować, łć., być zbyt ostrożnym; mieć wątpliwości, być niepewnym w rzeczach sumienia, drobiazgowo rozważać, czy wykonany lub zamierzony czyn jest bez zarzutu.

Skrupuł, łć., niepokojąca wątpliwość w rzeczach sumienia; delikatność, drażliwość, wstrzymująca od postępku, mogącego sprawić komu przykrość; waga aptekarska = 1/3 uncji = 20 granom.

Skruszały, ten, który skruszał.

Skruszeć, stać ś. kruchym; przen., zmięknąć, spokornieć.

Skrutator, łć., obliczający głosy, podane przez głosujących; badacz, indagator.

Skrutować, łć., badać, śledzić, dochodzić.

Skrutynjum, łć., w prawie kościelnym przedwstępne zdadanie, czy powołany do zajęcia urzędu kościelnego odpowiada uzdolnieniem zadaniu; obliczenie głosów, oddanych przy tajnym głosowaniu, stwierdzenie wyniku wyborów.

Skrwawy, zakrwawiony, krwawy; czerwony, jak krew.

Skryba, Skrybent, łć., piszący, pisarz, sekretarz; gryzmoła, pismak.

Skrybenda, łć., bazgranina; utwór pisarski wartości nieznanej i wątpliwej.

Skrycie, rzecz., dokonana czynność skrywania, ukrycia; schrowanie, schowek, tajnik; przysł., tajnie, pokryjomu.

Skryćp. nied. Skrywać.

Skrypt, łć., pismo, dokument, rękopis; piśmienny dowód zaciągnięcia pożyczki, rewers, pokwitowanie, zobowiązanie.

Skryptor, łć., pisarz, autor, literat; tytuł wyższego urzędnika bibljotecznego.

Skryptury, łć., korespondencje, pisma, listy, papiery, dotyczące jakiego interesu.

Skrystalizowany, łć., zastygły w formy krystaliczne przy wydzielaniu ś. z roztworu; przen., ujęty w pewną stałą formę, obleczony w kształty konkretne, z dziedziny teorji wprowadzony w praktykę, powołany do istnienia, do życia, uformowany, wyraźny.

Skrytka, schowek, schowanie, schowanko, tajnik, ukrycie, kryjówka.

Skrytobójca, człowiek, zabijający kogoś z ukrycia.

Skrytobójczy, właściwy skrytobójcy.

Skrytobójczyni, forma żeńs. od Skrytobójca.

Skrytobójstwo, morderstwo, popełnione z ukrycia.

Skrytokwiatowep. Skrytopłciowe.

Skrytopłciowe, Skrytokwiatowe, dział roślin, nie dających kwiatu ani nasienia, ale rozmnażających ś. za pomocą zarodników, rośliny zarodnikowe.

Skrytosz, skorupiak krótkoogonowy.

Skrytość, charakter skryty; tajemność, tajemnica, sekret; miejsce ukrycia, kryjówka; w s-ci = skrycie, pokryjomu, potajemnie.

Skryty, ten, którego ukryto, będący w ukryciu, tajny, utajony, sekretny, tajemniczy, kryjomy, pokątny, niezbadany, niedocieczony, niedościgły; niełatwy do znalezienia, zapadły, taki, w którym można ś. dobrze ukryć; zamknięty w sobie, nie otwarty, nie lubiący wypowiadać tego, co myśli i czuje.

Skrywać, dok. Skryć; ukrywać, chować, taić, tak umieszczać, żeby trudno było znaleźć; okrywać, zasłaniać, osłaniać; s. ś., chować ś., ukrywać ś., taić ś.

Skrzat, duch domowy w postaci karzełka, krasnoludek; ognik błędny; małe dziecko, malec, bęben.

Skrzący, iskrzący ś., rzucający iskry, roziskrzony, błyszczący.

Skrzeczeć, Skrzekotać, krzektać, skrzek wydawać, piszczeć; s. na kogo = krzyczeć; gadać ciągle wszystko ganiąc, narzekać, żalić ś.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Skrzeczek.png
Skrzeczek, zwierzę ssące z rzędu gryzoniów, z rodziny skoczków, chomik, piesek ziemny (fig.).

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Skrzeczka.png
Skrzeczka, roślina z klasy krasnorostów (f.); skwarka, grzęzy, resztki kruszcu po wytopieniu go; w mysi., przynęta w pułapce.

Skrzek, głos skrzeczący, skrzeczenie; ikra zwierząt ziemnowodnych, składana kłębami lub sznurami: s. żabi; potrawa przesolona: słony, jak s.

Skrzeka, człowiek byle czego skrzeczący, żalący ś., płaczący, piskla.

Skrzekliwy, skrzeczący, piskliwy.

Skrzekot, głos skrzeczący, skrzek.

Skrzekotaćp. Skrzeczeć.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Skrzele.png
Skrzele, narządy oddechowe ryb i niektórych płazów (fig.); w anat., muszla, koncha: s. ucha, nosa.

Skrzelice, Skrzeliny, okiennice zrobione z ruchomych listewek poprzecznych, zachodzących na siebie brzegami, żaluzje.

Skrzelodyszne ryby = skrzelami i oddychające.

Skrzelowaty, Skrzelonoszy, mający wyraźne skrzele.

Skrzelówka, ryba cierniopromienna.

Skrzemieniały, ten, który skrzemieniał, zmieniony w kamień.

Skrzemienić, obrócić w krzemień.

Skrzep, rzecz skrzepła, zastygła, krew ścięta.

Skrzepiać (się), dok. Skrzepić (ś.); wzmacniać (ś.), posilać (ś.), hartować (ś.), wzmagać (ś.).

Skrzeplina, skrzep krwi, zatykający naczynie krwionośne.

Skrzepliwy, łatwo krzepnący.

Skrzepłość, stan tego, co jest skrzepłe; rzecz skrzepła.

Skrzepły, ten, który skrzepł, zastygły, ścięty; zdrętwiały, zgrabiały, zesztywniały; przen., zamarły, zmartwiały, osłupiały.

Skrzepnąć, ze stanu ciekłego przejść w stały, zsiąść ś., stężeć, stwardnieć, zgęstnieć; zesztywnieć, zgrabieć, skostnieć, zdrętwieć.

Skrzęt, krzątanina, rwetes.

Skrzętnie, zabiegliwie, pracowicie, czynnie.

Skrzętność, gospodarność, zabiegliwość, pilność, pracowitość, staranność.

Skrzętny, krzątający ś., uwijający ś. koło czego, czynny, pilny, pracowity, troskliwy, zabiegliwy, staranny.

Skrzybać, skrobać głośno.

Skrzyczeć, złajać, sfukać, zgromić, zwymyślać; s. ś., zmęczyć ś. krzykiem.

Skrzyć, Skrzyć się, iskrzyć ś., żarzyć ś., lśnić ś, błyszczeć.

Skrzydelnik, Skrzydlatek, mięczak brzuchopełzy trąbikowy w dawnych utworach kredowych.

Skrzydelny, Skrzydłowy, odnoszący ś. do skrzydła a. skrzydeł.

Skrzydełko, małe skrzydło; dolne sprężyste części nosa; część składowa niektórych przyrządów do przędzenia; boczny płatek korony roślin motylkowatych.

Skrzydełkowaty, skrzydełkami opatrzony.

Skrzydlacz, istota, obdarzona skrzydłami; koć prędki w biegu; roślina z rodziny zatwarowatych; brzuchopełz przodoskrzelny.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Skrzydlak.png
Skrzydlak, w bot., niełupka, zaopatrzona w dwa skrzydełka, jak np. u klonu, u wiązu (fig.); ozdoba architektoniczna w kształcie skrzydeł.

Skrzydlasty, Skrzydlaty, opatrzony w skrzydła, uskrzydlony; przen., bystry, lekki, lotny, powiewny.

Skrzydlica, roślina z gromady wodorostów.

Skrzydlić, opatrywać w skrzydła; s. ś., dostawać skrzydeł.

Skrzydlik, plasterek, płatek, zrazik.

Skrzydlina, marne, liche skrzydło.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Skrzydłacz.png
Skrzydłacz, gatunek małża (fig.).

Skrzydłak, Skrzydlak, rodzaj więcierza.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Skrzydło 1.png
M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Skrzydło 2.png
Skrzydło, przednia kończyna ptaka, opatrzona w pióra i służąca za narząd do latania, unoszenia ś. w powietrzu (fig.); narząd do latania u owadów, niektórych ssących i gadów; wyrostki kostne kości klinowatej: s. nosa = bok, odgraniczający na zewnątrz dziurki nosa, s-a płuc = zrazy płuc, s-a podniebienne = wyrostki skrzydłowate, skrzydlate; skrzele, płetwa u ryb; miotełka z piór do okurzania delikatnych przedmiotów; śmiga u wiatraka; strona, bok, połać: s. budynku = pawilon boczny, s. wojska = jeden z dwu bocznych oddziałów w szyku bojowym; s. surduta = poła; s. namiotu = jedna z dwu bocznych zasłon, zasłaniających wejście; s. u kapelusza = rondo, kania; s. u okna, u drzwi = jedna z dwu połów; s. u wrót = wierzeja; s. u husarza = ozdoba u ramion w kształcie skrzydła (fig.); s. wiosła = boczna część jego; s. u dachówki = boczny zagięty jej brzeg; boczna nawa kościoła z niższem sklepieniem; boczna część sieci, więcierza, niewodu; wygięta blacha nad kołami powozu dla uchronienia jadących od pryskającego błota; pieczeń wołowa przy zrazowej; przen., opieka, piecza, obrona, ochrona, osłona: być pod czyimś s-em = pod opieką, s-a opiekuńcze; pęd, lot, polot, fantazja: mknąć na s-ach pieśni, wyobraźni; przyciąć komu s-a = pozbawić go polotu, poskromić jego butę, samowolę; strach dodawał mu s-eł = popędzał do biegu; opadły mu s-a = stracił fantazję.

Skrzydłobiały, opatrzony białemi skrzydłami.

Skrzydłobłonisty, opatrzony błoniastemi skrzydłami.

Skrzydłolotny, Skrzydłoloty, latający na skrzydłach.

Skrzydłonogi, mający skrzydła u nóg, szybko biegający, bystronogi.

Skrzydłookienny, odnoszący ś. do skrzydła okiennego.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Skrzydłopław.png
Skrzydłopław, Skrzydłopławka, Skrzydłonóg, rodzaj mięczaka (fig.).

Skrzydłopłochy, pierzchliwy.

Skrzydłoruchy, ruszający skrzydłami.

Skrzydłoryb, rodzaj ryby skamieniałej.

Skrzydłoszponp. Zbun.

Skrzydłowaty, mający kształt skrzydła.

Skrzydłowy, odnoszący ś. do skrzydła; stojący na skrzydle, na końcu kolumny.

Skrzydłówka, rodzaj mięczaka.

Skrzyknąć, zwołać krzykiem.

Skrzyń, roślina z rodziny marzanowatych.

Skrzyneczka, mała skrzynia.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Skrzynia.png
Skrzynia, paka drewniana, okuta, często skórą obita, zamykana, z wiekiem, unoszonym na zawiasach, do przechowywania różnych przedmiotów, lada, skarbona, skarbczyk (fig.); przyrząd w kształcie skrzyni, w różnych rzemiosłach używany lub stanowiący część składową różnych maszyn; paka drewniana okuta do przewożenia węgli w kopalni lub trzymania węgli, drzewa i t. p. w domu; wóz w kształcie skrzyni zamykanej z kratami do przewożenia niektórych zwierząt, do wiezienia psów schwytanych; w ogr., deski, ułożone w formie skrzyni z oknami do siania i ochrony niektórych flanc, kwiatów, warzyw i t. p.; s. a. skrzynka szkła = paka, zawierająca 120 tafli; s. przymierza Pańskiego = skrzynia, w której starożytni Izraelici przechowywali tablice przykazań Boskich, arka przymierza.

Skrzyniarz, rzemieślnik, wyrabiający skrzynie.

Skrzyniasty, Skrzyńczasty, mający formę skrzyni, zaopatrzony w skrzynie.

Skrzyniowy, Skrzynny, odnoszący ś. do skrzyni.

Skrzynka, mała skrzynia.

Skrzynkowaty, mający kształt skrzynki.

Skrzynkowy, odnoszący ś. do skrzynki.

Skrzyp! wykrz., oznaczający skrzypnięcie.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Skrzyp.png
Skrzyp, skrzypienie, skrzypnięcie; roślina z gromady paprotników, z rzędu skrzypów (fig.).

Skrzypaczka, forma żeń s. od Skrzypak.

Skrzypakp. Skrzypek.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Skrzypce.png
Skrzypce (-piec), zdr. Skrzypki (-ek), narzędzie muzyczne strunowe pewnego przyjętego kształtu (fig.); trzymać w czym pierwsze s. = rej wodzić, być dowódcą, stać na czele czego, być główną sprężyną.

Skrzypcowaty, mający kształt skrzypiec.

Skrzypeczki (-czek), małe skrzypce.

Skrzypecznik, Skrzypkarz, robiący skrzypce.

Skrzypek, artysta, grający na skrzypcach; skrzypiciel, grajek karczemny, muzykus; przen., poeta, śpiewak.

Skrzypica, skrzypce.

Skrzypicielp. Skrzypek.

Skrzypić, sprawiać, aby coś wydawało skrzyp; wydawać skrzyp.

Skrzypieć, wydawać głos trzeszczący, ostry, przykry, wydawać skrzyp, trzeszczeć, zgrzytać, od tarcia jednej niegładkiej powierzchni o drugą; rzęzić, grać w piersiach; grać licho na instrumencie smyczkowym, rzępolić; wydawać głos (o drozdzie); coś s-i = nie idzie gładko, wlecze ś. opornie; s-ące drzewo najdłużej stoi = człowiek chorowity nieraz dłużej żyje niż inni, zdrowi.

Skrzypnąćp. nied. Skrzypieć.

Skrzypotać, krzyczeć skrzypliwie, przeraźliwie.

Skrzysty, iskrzący ś.

Skrzywdzić, krzywdę wyrządzić komu, pokrzywdzić.

Skrzywiać (się), dok. Skrzywić (ś.); robić (ś.) krzywym, wykrzywiać (ś.), nachylać (ś.), zginać (ś.); s. ś., robić kwaśną minę, okazywać twarzą niezadowolenie, wykrzywiać ś.

Skrzyżaczyć się, przemienić ś. w Krzyżaka.

Skrzyżal, kamień piaskowiec, dający się łupać taflowato.

Skrzyżować, złożyć co na krzyż; s. ś. z kim = stanąć z nim do walki, pojedynkować ś.; przejść sobie drogę nawzajem.

Sksiężeć, stać ś. księdzem.

Skubać, dok. Skubnąć; szczypiąc wyrywać, skubiąc, rozdzielać: s. szarpie; oskubywać: s. drób = wyrywać mu pierze; s. pierze = odrywać puch od sypułek; przen., s. kogo, wyzyskiwać, ciągle go potrochu obdzierać, okradać; niepokoić ciągłemi napadami; dłubać, gmerać; s. ś., skubać siebie samego, być skubanym; przen., guzdrać ś., marudzić, mitrężyć; zwlekać z wydatkiem przez skąpstwo.

Skubanka, wełna a. inna tkanina skubana, używana zamiast waty i pierza; szarpie; piłka z kawałków gumy.

Skubnąćp. nied. Skubać.

Skućp. nied. Skuwać; s. ś. = upić ś.

Skud, wł., dawna moneta złota lub srebrna różnej wartości w różnych krajach.

Skudlić, stargać (o włosach).

Skudło, deszczułka z jednej strony podłużnie karbowana, służąca do podbijania słomy w górę przy robieniu słomianych dachów, strzechałka, strycharka; deszczułka łupana do krycia dachów.

Skulawić, uczynić kulawym, okulawić.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Skulling.png
Skulling, ang., wązka łódź, kierowana przez jednego wioślarza, poruszającego d w om a wiosłami (fig.).

Skulnąć, stoczyć co raptownie, zsunąć.

Skulptor, łć., rzeźbiarz, snycerz.

Skulptura, łć., snycerstwo, rzeźba, rzeźbiarstwo.

Skulpturalny, łć., rzeźbiony.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Skumbra.png
Skumbra, Skombrja, rodzaj makreli, poławianych w morzu Czarnym (fig.).

Skundleć, o psach: wyrodzić ś.

Skuner, ang., mały statek dwumasztowy, szoner.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Skunks.png
Skunks, ang., zwierzę drapieżne z rodziny kun, żyjące w Ameryce północnej, rodzaj śmierdziela (fig.); w lmn., futro z tego zwierzęcia.

Skunksowy, ang., odnoszący ś. do skunksa; zrobiony z futra skunksa.

Skup, zakup, zakupywanie, wykupywanie.

Skupczyna, Skupsztyna, serb., sejm w Serbji.

Skupiać, dok. Skupić; układać na kupę, zgromadzać w jedno miejsce, zgarniać, koncentrować, łączyć; s. ś., zbierać ś. do kupy, zgromadzać ś. w jedno miejsce, jednoczyć ś., koncentrować ś., ześrodkowywać ś.

Skupiciel, człowiek, który co skupia a. skupił.

Skupićp. nied. Skupiać.

Skupićp. nied. Skupywać.

Skupienie, dokonana czynność skupywania; dokonana czynność skupiania; grupa przedmiotów w klasyfikacji; zbiór atomów w jakiejś materji.

Skupina, klomb z krzewów i drzew.

Skupowaćp. Skupywać.

Skupywacz, człowiek, który co skupuje.

Skupywać, kupować wiele rzeczy, wykupywać.

Skurcz, skurczenie ś. mięśnia, zwłaszcza mięśnia serca; takie położenie figury na obrazie, iż patrzącemu wydaje ś. krótszą, niż jest istotnie, skrót.

Skurczenie, przykrócenie; ściągnięcie, aby było krótsze; s. ś., skurcz, przykurczenie.

Skurczybyk, Skurczybut, Skurczypałka, wyzwiska: nic nie wart, nicpoń, gałgan, łotr.

Skurpieć, mieszkając między Kurpiami, stać ś. wkońcu Kurpiem.

Skurzyć, strzepać, zetrzeć kurz z jakiego przedmiotu; spalić, wypalić, spłonąć, zgorzeć; s. ś., spalić ś., wypalić ś.; zesmrodzić ś.

Skutecznie, ze skutkiem, z dobrym rezultatem, należycie, jak być powinno, jak oczekiwano, niezawodnie.

Skuteczność, wydawanie dobrego, należytego skutku, dzielność, moc w skutkowaniu.

Skuteczny, przynoszący skutek, dzielny w skutkowaniu, niezawodny, zbawienny.

Skutek, to, co wynika z jakiejś przyczyny, wynik, rezultat, następstwo, owoc; spełnienie ś., ziszczenie ś., wykonanie, urzeczywistnienie; wynik działania lekarstwa; w s., w s-ku, s-em, przysł., z powodu, z przyczyny, z racji, w nai stępstwie czego.

Skutkować, wywoływać pożądany skutek, okazać ś. skutecznym; działać; pomagać.

Skuwać, dok. Skuć; łączyć przez kucie, spajać kując, lutować; robić, wytwarzać kuciem, wykuwać; przerabiać kuciem, przekuwać; bić, grzmocić; s. ś., upijać ś., urzynać ś.

Skuzynować się, spowinowacić ś., spokrewnić ś.

Skwadrować, pomnożyć, zwiększyć czterokrotnie.

Skwapliwie, przysł., pośpiesznie, prędko.

Skwapliwość, pośpiech.

Skwapliwy, pośpieszny, prędki, pochopny, skory, chętny, gorliwy.

Skwar, wysoka temperatura powietrza, spiekota, upał, żar.

Skwarekp. Skwarka.

Skwarka, Skwarek, usmażony kawałek słoniny a. tłustej skórki, szperka; szwed; w lm., rodzaj wysypki na ustach.

Skwarny, mający wysoką temperaturę, upalny, gorący, parny (o powietrzu).

Skwarota, roślina z rodziny złożonych.

Skwarzenina, coś uskwarzonego.

Skwarzyć, prażyć, smażyć: s. tłuszcz; dokuczać skwarem, palić, piec, prażyć; s. sobie mózg = wysilać umysł nad czym; s. ś., być skwarzonym, topić ś. na ogniu (o tłuszczu); być wystawionym na działanie słońca, piec ś., prażyć ś.; usychać z żalu, z tęsknoty.

Skwasićp. nied. Skwaszać.

Skwaszać, dok. Skwasić; pozwalać zakwasić ś., czynić kwaśnym, kwasić, kisić; przen., psuć, warzyć: s. komu humor = wprowadzić w złe, przykre usposobienie; s. ś., stawać ś. kwaśnym, kwaśnieć; przen., na niczym ś. kończyć, przechodzić, kończyć ś. marnie.

Skwaszony, ten, którego skwaszono; przen., mający kiepski humor, kwaśny, zgryźliwy, zwarzony.

Skwaśniały, który skisł, skwaśniał; przykry, nieprzyjemny.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Skwatter.png
Skwatter (skuoter), ang., osadnik na nieuprawnych gruntach północ. Ameryki; w Australji dzierżawca pastwisk, nie należących do obszarów wymierzonych (fig.).

Skwer, ang., plac publiczny w mieście, obsiany trawą i zadrzewiony.

Skweres, łć., wielki kłopot, zamęt, ambaras; bieda.

Skwierczeć, wydawać głos skrzeczący, wydawać skwierk, skrzeczeć, trzeszczeć, syczeć; przen., utyskiwać, uskarżać ś. płaczliwie; świerkać, świergotać, świegotać.

Skwierczek, człowiek, który wciąż utyskuje.

Skwierk, pisk, syk, trzask suchy i niezbyt głośny; świergot; utyskiwanie, lament.

Skwierknąć, wydać głos skwierczący.

Skwirkp. Skwierk.

Skwitować, pokwitować, zwolnić z należności; s. z czego = zaprzestać, zerwać z czym; s. ś. = zwolnić ś. wzajemnie z należności, z zobowiązań; wyrównać wzajemne rachunki..

Sky, Ski, norw.p. Narty.

Slawista, łć., badacz i znawca języków lub literatur słowiańskich.

Slawistyka, łć., filologja słowiańska.

Slawizm, łć., słowiańszczyzna, cechy i charakter słowiańskie.

Slojd, szwedz., kształcenie zręczności rąk u dzieci i młodzieży za pomocą wprawy w używaniu różnych narzędzi rzemieślniczych.

Sloka, hind., dwuwiersz w poezji starożytnej u Hindusów.

Słabić, czynić słabym, osłabiać; przytłumiać, przyćmiewać.

Słabiećp. Słabnąć.

Słabiuchny, Słabiutki, całkiem słaby.

Słabizna, miejsce słabe, słaba strona, słabość, rzecz słaba, kiepska, zły stan rzeczy; tandeta; ściany boczne brzucha między żebrami i biodrem; pachwiny.

Słabnąć, stawać ś. słabym, tracić siły, omdlewać.

Słabo, przysł., niedostatecznie; s. mi = niedobrze mi, ckliwo mi, nudzi mię; s. umieć lekcję = być źle przygotowanym.

Słaboduszny, właściwy słabej duszy, małoduszny.

Słabogłowy, mający słabą głowę, trudno pojmujący.

Słabomyślny, mający umysł słaby a. osłabiony.

Słabosiły, mający słabe siły. Słabostka, pewna słabość charakteru, niewielka wada, mała usterka, błahy błąd; nałóg, przyzwyczajenie niezbyt naganne, manja.

Słabość, charakter tego, co jest słabe; dobroduszność, brak energji, silnej woli, słaby charakter, skłonność, żyłka, pociąg, nałóg, upodobanie do kogo a. do czego; brak zdrowia, choroba, niemoc, niedyspozycja; połóg, poród; drobna wada, mała usterka charakteru.

Słabować, być chorym, chorować, niedomagać.

Słabowitość, delikatność zdrowia, łatwość ulegania chorobom.

Słabowity, łatwo ulegający chorobom, skłonny do chorób, chorowity, mający słabe, wątłe zdrowie; nie mający dość energji, będący dość słabego umysłu.

Słaby, nie mający wiele siły, niemocny, bezsilny; nietrwały, niewytrzymały, bezbronny; kiepski, wątły, marny; nieudolny, niewykwalifikowany, niebiegły, mało zdolny; niewyraźny, chwiejny, niestały, niestanowczy, nieenergiczny; nie dość ciężki, nie dość liczny; nietęgi, lekki (o trunkach, o tytuniu); głos s. = cichy, nie doniosły; strona s. = czuła, na którą łatwo mieć wpływ; w grze: s. karta = nie zapewniająca wygranej; miejsce s-e = dotkliwe; s. nadzieja = niepewna; niedostateczny w działaniu, nie wywierający należytych skutków; nieco chory, cierpiący, niedysponowany; w gram., spółgłoska s-a = przy której wytwarzaniu brzmią struny głosowe, dźwięczna, głośna.

Słać, posyłać, wysyłać, zasyłać, załączać, wyprawiać; ślę wyrazy szacunku, ślę serdeczne pozdrowienie i t. p. = formuła zakończenia listu.

Słać, urządzać posłanie, zaściełać łóżko, kłaść na nim pościel; przygotowywać sobie legowisko: s. gniazdo = przygotowywać, uściełać, wić; kłaść jedną płaszczyznę na drugiej, rozściełać, rozkładać, rozpościerać: s. dywan, s. podściółkę pod konie; s. prośbę pod czyje nogi = przedkładać pokornie; s. most, drogę = układać, torować; kłaść mostem, pokotem, rozciągać; upokarzać; s. sobie drogę do czego = ułatwiać sobie dostęp, otwierać drogę; s. ś., być słanym, rozpościerać ś., rozściełać ś., być uściełanym, padać, upadać, kłaść ś. pokotem; rozciągać ś. na daleką przestrzeń; uniżać ś., upokarzać ś. przed kim; sanna ś. ściele = szykuje ś., śnieg pada; s. ś. komu do nóg = upadać do nóg; ściele ś. droga do czego = otwiera ś., toruje ś.

Słaniać, suwać, powłóczyć; s. ś., iść krokiem niepewnym, chwiać ś. na nogach; błąkać ś., błądzić, wałęsać ś., włóczyć ś.

Słaniec, posłaniec, wysłaniec, poseł.

Sława, chwała, rozgłos, głośne, wielkie imię; opinja, reputacja, dobre imię, uznanie; zła s. = hańba, sromota, dyshonor, niesława; podanie, tradycja.

Sławetnieć, stawać ś. sławetnym, nabywać prawa mieszczanina.

Sławetny, tytuł ławnika miejskiego a. wogóle mieszczanina; rzecz., mieszczanin.

Sławianożerca, zacięty wróg Słowian.

Sławiaństwo, słowiańszczyzna, słowiaństwo.

Sławić, sławnym czynić, sławę czyją głosić, rozsławiać, chwalić, wysławiać; opiewać, opisywać; mówić, powiadać, rozgłaszać; zniesławiać, obmawiać, czernić, szkalować, osławiać; s. ś., mieć sławę, rozgłos, być sławnym, znanym powszechnie, słynąć; rozchodzić ś., rozgłaszać ś., szerzyć ś. (o wiadomości, o plotce).

Sławin, roślina z rodziny motylkowatych, popielucha.

Sławnogłośny, głośny ze swej sławy.

Sławny, słynny, głośny, rozgłośny; okryty sławą, sławę mający, powszechnie znany; wiekopomny, pamiętny; zawołany, okryty niesławą, osławiony.

Sławodajny, okrywający sławą.

Sławofil, człowiek, sprzyjający Słowianon, przyjaciel Słowian.

Sławofilstwo, sprzyjanie Słowianom, słowianofilstwo.

Sławokraśny, cieszący ś. sławą.

Słoboda, osada, gdzie dobrowolnie zamieszkali wolni włościanie; mała osiadłość wiejska.

Słobodnik, Słobodzianin, mieszkaniec słobody; roślina z rodziny sączyńcowatych.

Słocin, roślina z rodziny miedlinowatych.

Słodkawo-czuły, czuły i słodki zarazem.

Słodkawość, lekki smak słodyczy, umiarkowana słodycz; ckliwość.

Słodkawy, trochę słodki.

Słodki, mający smak cukru a. miodu; przyjemny, miły, rozkoszny, luby, zachwycający, ujmujący; s-a = wódka słodka.

Słodkobrzmiący, Słodkodźwięczny, przyjemny, rozkoszny dla ucha.

Słodkocierpki, słodki a przytem cierpki; dotkliwy, napółzgryźliwy.

Słodkogorzki, słodki i zarazem gorzki, niby słodki.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Słodkogórz.png
Słodkogórz, roślina z rodziny psiankowatych (fig.).

Słodkogronny, mający grona słodkie.

Słodkokwaskowaty, słodki, a przytem kwaskowaty.

Słodkomocz, choroba cukrowa, cukrzyca.

Słodkomówny, mówiący słodko, wymowny, uprzejmy, pochlebiający.

Słodkonudny, ckliwy.

Słodkopachnącyp. Słodkowonny.

Słodkopłynny, rozkosznie, mile i płynący.

Słodkopowiewny, rozkosznie powiewający.

Słodkorymny, tworzący dźwięczne rymy.

Słodkosłony, słodki a przytem słony.

Słodkość, Słodycz, smak słodki; w lm., łakoć, smakołyk słodki; słodkie słowa, obejście słodkie, pieszczotliwe.

Słodkotrawny, przyjemny w smaku, chociaż trujący.

Słodkoustny, pięknie mówiący, wymowny.

Słodkowdzięczny, pełny rozkosznego wdzięku.

Słodkowodny, odnoszący ś. do słodkiej wody; zawierający słodką wodę, żyjący w słodkich wodach, i powstający w słodkich wodach.

Słodkowonny, Słodkopachnący, mający słodką, rozkoszną woń.

Słodnieć, Słodnąć, stawać się słodkim; napełniać ś. słodkością, rozkoszą.

Słodniowy (korzeń), lukrecjowy.

Słodny, zaprawiony słodem.

Słodować, doprowadzać ziarna sztucznie do kiełkowania dla wydobycia z nich słodu.

Słodownia, izba w browarze, w której rozsypuje ś. ziarno dla kiełkowania.

Słodownik, robotnik, przygotowujący słód w słodowni.

Słodowy, odnoszący ś. do słodu, zrobiony ze słodu, przyrządzony ze słodem: ekstrakt s., cucier s.

Słodyczp. Słodkość.

Słodyś, Słodziuszek, słodziutki człowieczek, lizus.

Słodzić, czynić słodkim, osładzać, zaprawiać słodyczą; s. piwo = zaprawiać słodem, odejmować substancjom leczniczym części kwaśne i słone; w chem., zobojętniać kwas; przen., uprzyjemniać, umilać, czynić rozkosznym.

Słodzień, korzeń słodki, lukrecja.

Słodziny (-in), pozostałość ze słodu, z którego wydobyto wszystkie substancje potrzebne do wyrobu piwa.

Słodziszek, rośl.p. Bób.

Słodziuchny, Słodziutki, Słodziuteńki, Słodziuśki, Słodziusieńki, niezmiernie słodki, całkiem słodki.

Słodziuszekp. Słodyś.

Słodź, Słódź, lek gęsty i słodki, zaprawiony cukrem i miodem.

Słoik, Słoiczek, mały słój.

Słoikowaty, mający kształt słoika.

Słojecznica, roślina z gromady porostów.

Słojekp. Słój.

Słojować, naśladować za pomocą malowania słoje na drzewie a. marmurze, fladrować, mazerować.

Słojowaty, ułożony w słoje, mający po sobie słoje, żyłkowany, prążkowany, fladrowaty.

Słoma, źdźbło zbożowe; mnóstwo ździebeł razem, zwłaszcza po omłóceniu ziarna; przynosić s-ę na ogień = podżegać, podniecać, roznamiętniać; pustą s-ę młócić = mówić o rzeczach błahych.

Słomiak, bałwan ze słomy; ul słomiany; roślina z rodziny złożonych.

Słomian, Słomianka, roślina z rodziny złożonych.

Słomianka, plecionka ze słomy do wycierania obuwia przy wejściu do mieszkania; słomiana kadź a. kosz; słomiany kapelusz.

Słomiano-żółty, mający kolor słomy.

Słomiany, odnoszący ś. do słomy, zrobiony ze słomy; s. cukier = ugotowany do karmelu i wyciągany w laski; przen., nietrwały, chwilowy, wątły, niestały: s. ogień = chwilowy zapał; byle jaki, lichy, marny, kiepski, mizerny; lepszy s. żywot, niż jedwabna śmierć = lepiej byle jak żyć, niż umrzeć; lepsza s-a zgoda, niż złoty proces = lepiej byle jak godzić ś., niż ś. kłócić; nierzeczywisty, nieistotny, pozorny: s. wdowiec, s-a wdowa = małżonek podczas dłuższej nieobecności drugiego małżonka.

Słomiasty, obfitujący w słomę; ze słomy wyrobiony, słomiany.

Słominka, zdr. od Słoma.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Słomka.png
Słomka, źdźbło słomy; ptak siewkowaty z podrzędu kuligów, z rodziny bekasów (fig.).

Słomkowy, zrobiony ze słomki; kolor s. = jak słomy.

Słonawy, trochę słony.

Słoneczko, zdr. od Słońce.

Słonecznica, zjawisko atmosferyczne, jakby słupy koło słońca a. księżyca, chmurki czerwonawe, ukazujące ś. przy zachodzie słońca.

Słoniecznie, Słoneczno, jasno, pogodnie, świetlano.

Słonecznieć, jaśnieć jak słońce.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Słonecznik.png
Słonecznik, roślina z rodziny złożonych (fig.).

Słonecznikowy, odnoszący ś. do słonecznika, właściwy słonecznikowi, wytłoczony z ziarn słonecznika.

Słonecznolicy, mający lica jasne, jak słońce.

Słoneczność, blask słoneczny, jasność słoneczna, promienie słońca.

Słoneczny, odnoszący ś. do słońca, właściwy słońcu; s. system planetarny = słońce wraz z krążącemi dokoła niego planetami i ich księżycami; strona s-a = wystawiona na działanie słońca; dzień s. = pogodny; zegar s. = kompas; kąpiel s-a = wystawianie na operację słoneczną całego obnażonego ciała a. jego części w celach leczniczych; przen., jasny, pogodny, wesoły.

Słonip. Słoniowy.

Słonić, osłaniać, zasłaniać od słońca; s. ś., przebywać na słońcu, wystawiać ś. na działanie słońca.

Słonieć, stawać ś. słonym, nabierać smaku słonego.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Słonik.png
Słonik, gatunek chrząszcza czteroczłonkowego (fig.).

Słonimia, roślina z rodziny pomarańczowatych.

Słonina, warstwa tłuszczu pod skórą na bokach nierogacizny; kawał a. kawałek tego tłuszczu, jako przyprawa do potraw.

Słoniniec, minerał: biały, tłusty łojek wodnisty.

Słoninka, mały kawałek słoniny.

Słoniowacina, Słoniowatość, rodzaj trądu, powodującego zgrubienie członków.

Słoniowaty, mający kształt słonia, podobny do słonia.

Słoniowy, odnoszący ś. do słonia, właściwy słoniowi: kość s-a — z kłów słonia; wyrobiony z kości słoniowej.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Słonirośla.png
Słonirośla, Słoniorośl, roślina z rodziny palm, palma słoniowa (fig.).

Słonistęp, roślina z rodziny złożonych; roślina z rodzaju skłąbi.

Słonizna, coś bardzo słonego.

Słonkap. Słomka (ptak).

Słonko, zdr. od Słońce.

Słono, przysł., ze smakiem soli; przen., drogo.

Słonokwaśny, słony a przytem kwaśny; przen., cierpki.

Słonomiar, narzędzie do mierzenia ilości soli w roztworze.

Słonosiarczany, słony, zawierający siarkę.

Słoność, smak słony; ilość soli w roztworze.

Słony, mający smak soli, przyprawiony solą, solony, osolony; zawierający w sobie sól, wydzielający sól; przen., nieskromny, niemoralny, drażliwy, tłusty, pieprzny, rozwiązły; drogi; s-e ceny = wygórowane, nieprzystępne.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Słoń.png
M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Słoń morski.png
Słoń, zwierzę ssące kopytowe, z rzędu trąbowców, czyli słoni (fig.); s. morski = zwierzę ssące z rzędu płetwonogich, z rodziny morsów, trąbnik (fig.); przen., człowiek wielki i ciężki, nieruchawy, niezgrabny.

Słońce, stała gwiazda, wydzielająca światło i ciepło, dokoła której krąży ziemia i planety, ośrodek systemu planetarnego; każda gwiazda stała; miejsce oświecone przez słońce, a nie przysłonięte cieniem: leżeć na s-u, wychodzić na s.; w s-u śnieg prędzej topnieje; gatunek fajerwerku; przen., radość, szczęście; coś pięknego, uroczego; ideał, wzór; coś świecącego, promiennego; nimb, aureola, światłość; pod s-em = na ziemi, na świecie; jedno s. dość na ziemi = mówi ś. o dwu ludziach, którzy znosić ś. nawzajem nie mogą; rzucać ś. z motyką na s. = chcieć osiągnąć rzeczy, niemożliwe do urzeczywistnienia; to pewne, jak s. na niebie = nie ulega żadnej wątpliwości; plamy na s-u szukać = upatrywać usterek w człowieku bez zarzutu a. w rzeczy doskonałej; oko s-a = krąg, tarcza słońca; na s-u kogo, co mieć = naśladowrae; nim s. wejdzie, rosa oczy wyje = niepewna nadzieja poprawy losu.

Słońcokłon, roślina z rodziny złożonych.

Słońcokrąg, tarcza słońca; w bot., roślina Tomiłek.

Słończę, pisklę słonki.

Słończysty, mający kształt słońca, tarczowaty, promienisty.

Słop, samołówka na zwierza dzikiego.

Słopiec, pułapka, potrzask.

Słota, deszcz kilkodniowy, niepogoda, szaruga, flaga.

Słotny, dżdżysty.

Słotwian, roślina z rodziny parolistnikowatych.

Słowaczeć, zmieniać ś. w Słowaka, stawać ś. Słowakiem.

Słowaczyć, nadawać charakter słowiański, tłumaczyć na język słowiański; przemieniać na Słowaka, nadawać charakter słowacki; s. ś.p. Słowaczeć.

Słowianizm, właściwość języka słowiańskiego i charakteru słow.

Słowianofil, przyjaciel Słowian i wszystkiego, co słowiańskie; człowiek, wierzący w wyższość rasy słowiańskiej nad innemi; zwolennik wspólności słowiańskiej.

Słowianofilstwo, Słowianofilizm, przekonania, upodobania słowianofila.

Słowianoruski, słowiański o zabarwieniu rosyjskim.

Słowianożerca, prześladowca, gnębiciel, wróg zażarty Słowian.

Słowianożerstwo, nienawiść względem Słowian.

Słowiaństwo, Słowiańszczyzna, Słowianie, ludy słowiańskie, charakter słowiański.

Słowiańszczeć, Słowiańszczyć się, przemieniać ś. na Słowianina, nabierać cech słowiańskich.

Słowiańszczyć, przemieniać na Słowianina, nadawać charakter słowiański; s. ś., słowiańszczeć.

Słowiańszczyzna, ziemia zamieszkana przez Słowian, kraje słowiańskie, ludy słowiańskie; wszystko, co jest słowiańskie, np. język, literatura, charakter.

Słowiczeć, mieć głos podobny do słowiczego.

Słowiczek, mały, młody słowik.

Słowiczę, pisklę słowicze.

Słowiczka, samica słowika.

Słowiczy, Słowikowy, właściwy słowikowi, odnoszący ś. do słowika; taki, jak u słowika.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Słowik.png
Słowik, ptak wróblowaty śpiewający, z rodziny drozdów, podrodziny słowików (fig.); rodzaj dawnej armaty.

Słowikowyp. Słowiczy.

Słownictwo, Słownikarstwo, umiejętność układania słowników, leksykologja; dział słowników w literaturze; zasób wyrazów w pewnym zakresie, terminologja; cały zasób wyrazów w pewnym języku.

Słownie, przysł., ustnie, nie na piśmie, słowami; dosłownie, literalnie; dotrzymując słowa.

Słownik, zbiór wyrazów, ułożonych w porządku alfabetycznym z wyjaśnieniem ich znaczenia, a. z przekładem na język obcy, leksykon, dykcjonarz: s. języka polskiego, s. polsko-francuski i t. d.; s. encyklopedyczny — p. Encyklopedja; s. biograficzny = zbiór życiorysów krótkich, ułożony w porządku alfabetycznym; s. gieograficzny = objaśnienie nazw gieograficznych porządkiem abecadłowym.

Słownikarski, odnoszący ś. do słownikarza.

Słownikarz, autor słownika, leksykograf.

Słownikowy, Słowniczy, odnoszący ś. do słownika.

Słowność, dotrzymanie słowa, akuratność, rzetelność.

Słowny, wyrażony słowami, nie na piśmie, ustny; dotrzymujący słowa, akuratny, rzetelny, wierny danemu słowu; oparty na czczych tylko słowach, nieistotny, nieprawdziwy; niepoważny; odnoszący ś. do słowa, do czasownika, jako części mowy, z czasownika utworzony, czasownikiem wyrażony.

Słowo, wyraz; mowa, zdolność mówienia, wymowa; część mowy odmienna, wyrażająca czynność a. stan osoby a. przedmiotu, czasownik; w lm., s-a, = czcza, pusta gadanina; s-a do piosenki, do arji = tekst słowny podłożony pod muzykę; mądrej głowie dość dwie s-ie = rozumnemu nie trzeba długo tłumaczyć; dobrego, poczciwego s-a mu nie dał = pochwały, zachęty serdecznej; marnego, złego s-a nie powiedziałem = nie zrobiłem najlżejszej wymówki; nie da sobie s-a powiedzieć = zrobić uwagi; na jedno s. go słucha = odrazu; od słów do uczynków = o szybkim urzeczywistnianiu przyrzeczeń, zamierzeń; od słów do bójki, do kijów = zwada kończy ś. bijatyką; od s-a do s-a = rozgadawszy ś., porozumiawszy ś. słownie, posprzeczawszy ś.; ani s-a więcej! = nic nie mów; ani s-a! = to prawda, niema co mówić; jeśli mi s. piśniesz! = siedź cicho, nic nie mów, bo będzie z tobą źle!; i s-a nie powiedział = nie odezwał ś.; na te s-a = po tym powiedzeniu; ozwał ś. w te s-a, temi s-y = tak powiedział; powiedzieć co w dwu s-ach, ubić interes w dwu s-ach = krótko, węzłowato, bez niepotrzebnej gadaniny; s-em = krótko mówiąc, nie rozwodząc ś.; to moje ostatnie s. = najdalej idące ustępstwo (przy targach, przy układach); s. w s., co do s-a = dosłownie, nic nie zmieniając; chwytać za s-a = korzystać z niezręcznie użytego wyrazu; s. po s-ie = dokładnie, nic nie opuszczając; zwymyślać ostatniemi s-ami, od ostatnich słów = złajać ordynarnie, brutalnie; s-em, w s-ie = formalnie, nieistotnie, nierzeczywiście; wedle słów Pisma Św., wedle słów mędrca, poety = jak mówi Pismo Św., mędrzec, poeta; nie móc przemówić s-a = być silnie wzruszonym; przyjść do s-a = uzyskać możność wypowiedzenia ś., zabrać głos; opowiadać swojemi s-ami = nie dosłownie; powiedz za mną dobte s. = wstaw ś.; dobre s. = łagodna, grzeczna mowa; s. Boże = Pismo Św., Ewangielja; chrześcijańskie pozdrowienie: niech będzie pochwalony Jezus Chrystus; s. stało ś. ciałem = Chrystus wcielił ś. w człowieka; przen., mówi ś. żartobliwie, kiedy przybędzie nagle ten, o którym ś. przed chwilą mówiło; przyrzeczenie, zobowiązanie, zapewnienie ustne: s. honoru, s. szlacheckie, s. uczciwości, s. najświętsze, s. uczciwego człowieka; s. daję!, s.! = przyrzekam uroczyście; na moje s. = na moją odpowiedzialność; uiścić ś. w s-ie, stawić ś. na s-ie, dotrzymać s-a = dotrzymać przyrzeczenia, zobowiązania; dawać towar na s. = na kredyt; pożyczać na s. — bez rewersu, bez kwitu; wierzyć, ufać na s. = bez piśmiennego zobowiązania; trzymam cię za s. = polegam na twym przyrzeczeniu; panna dała mu s. = przyjęła konkurenta; już po s-ie = po przyrzeczeniu wzajemnym pobrania ś.; zwolnić kogo ze s-a = z zobowiązania; cofnąć swoje s. = cofnąć przyrzeczenie.

Słowomocny, władający dobrze słowami, mową.

Słowopłynny, mówiący gładko.

Słoworóbp. Słowotwórca.

Słoworóbstwo, tworzenie nowych wyrazów, neologizmów.

Słoworód, nauka o tworzeniu i pochodzeniu wyrazów, etymologja.

Słowotwórca, Słoworób, tworzący nowe wyrazy, neologizmy.

Słowotwórczy, odnoszący ś. do słowotwórcy.

Słowozbiór, zbiór, zasób wyrazów.

Słód, ziarna zboża, doprowadzone w cieple i wilgoci do sztucznego kiełkowania.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Słój.png
Słój, warstwa czego, leżąca na drugiej warstwie; warstwa drzewa, przyrastająca w ciągu roku (fig.); s. na marmurze, kamieniu = warstwy różnorodne lub różnokolorowe, żyłki, deseń; naczynie szklane cylindryczne do przechowywania cieczy.

Słówkop. Słowo; nie piśnij i s-a = nic nie mów; s. wróblem wyleci, a powróci wołem = plotka rośnie, szerząc ś.; w s-a, osobne wyrazy z języka obcego, wyjęte ze słownika.

Słówkołów, człowiek, łowiący cudze słówka.

Słuch, zmysł, pozwalający odbierać wrażenia dźwiękowe, zmysł słuchowy, słyszenie; słuchanie, uwaga; zdolności muzyczne: mieć s., nie mieć s-u; w lm., s-y, to, co ś. słyszeć daje, to, co słyszymy, dźwięk, głos; pogłoska, wieść, fama, posłuch; uszy zajęcze; w s. = głośno, na głos; grać do s-u = nie do tańca; wiem, znam to ze s-u = ze słyszenia; cały w s. ś. zamienił = zaczął słuchać z natężoną uwagą; w fortyf., s. ziemny = otwór w ziemi, przez który można słyszeć zdaleka.

Słuchacz, człowiek, który słucha: s. na odczycie, na koncercie; wolny s. w uniwersytecie = młodzieniec, uczęszczający na wykłady, ale nie będący studentem.

Słuchaczka, forma żeńska od Słuchacz.

Słuchać, pojmować słuchem, odbierać wrażenia słuchowe, nadstawiać ucho do słyszenia; s. kogo, czego, być mu posłusznym; s. kogo spowiedzi = spowiadać go; dawać posłuch komu, czemu, uważać na czyjąś mowę: wszystkich ś. radź, a jednego s-aj = stosuj ś. do jego rad, wskazówek; nie s. = nie zważać na to, co kto mówi; Bóg grzesznych nie s-a = nie zważa na ich prośby; miałem za to co s. = dostałem burę; król s-a posłów = udziela im posłuchania, audjencji; s. ucznia lekcji = przesłuchiwać dla sprawdzenia, czy ś. nauczył: s. profesora = chodzić na jego wykłady; s-ajno, ty! = ostre, pogardliwe zwrócenie ś. do kogoś; s-am pana = jestem na pańskie rozkazy; s-am jestem, uważam = uprzejme zwrócenie ś. dokogoś, jeśli ś. nie zrozumiało a. nie dosłyszało jego wyrazów, zamiast: co?, co takiego?

Słuchalnia, pomieszczenie, gdzie ś. słucha, audytorjum, sala wykładowa, odczytowa.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Słuchawka.png
Słuchawka, przyrząd u telefonu, który ś. przykłada do ucha by słyszeć przesyłaną rozmowę (fig.); narzędzie do wysłuchiwania chorego, zwłaszcza płuc i serca.

Słuchomierz, przyrząd do mierżenia bystrości słuchu.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Słuchota.png
Słuchota, brzuchopełz przodoskrzelny (fig.).

Słuchowy, odnoszący ś. do słuchu; rożek s.p. Rożek; rura s-aTuba.

Sługa, mężczyzna służący, pozostający u kogoś na służbie: s. Boży, Chrystusowy, s. ołtarza = ksiądz; s. sług Bożych = papież, ojciec święty; s. kościelny = zakrystjan; s. słowa Bożego = minister protestancki, predykant; s. miejski = policjant, pachołek; s. marszałkowski = ceklarz, oprawca; s. sądowy = woźny; s. Melpomeny = aktor; s. jakiej damy = wielbiciel, adorator; s.! najniższy s., s. uniżony, powolny s., pokorny s. = ugrzeczniony sposób witania i żegnania kogoś, a. zakończenia listuj, uniżony! = żegnam cię!, bywaj mi zdrów!, nie chcę z tobą mieć do czynienia; kobieta służąca, służebna, służebnica; s-gi go zjadły = miał ich za dużo; kto ma s-gi, te mu robią długi = narażają na duże wydatki.

Sługiwać, służyć wielokrotnie i w różnych domach.

Sługus, lichy sługa, posługacz, fagas.

Słup, belka, wbita w ziemię, pal; znak postawiony na rozstajnych drogach; filar, kolumna; pas, bryt; przen., wał, snop: s. dymu, kurzu, ognia; koń daje s-a = staje dębem; stanąć s-em, w s. ś. obrócić = osłupieć, znieruchomieć z powodu silnego wzruszenia; oczy w s. poszły = stanęły nieruchomie z przerażenia; oczy postawić w s. = przestać niemi poruszać z wrażenia; mówię, jak do s-a = nie słuchają mnie; do s-a bym wolał gadać = nie znajduję posłuchu; milczę, jak s. = nic nie mówię; s. powietrzny, wodny = trąba powietrzna, wodna; s. a. stos pacierzowy, kręgowy = kręgosłup; s. w barometrze = rtęć w rurce barometru.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Słupek.png
Słupek, Słupeczek, mały słup; w szydełkowej robótce: cząsteczka długa i grubsza w deseniu; narząd płciowy żeński u roślin kwiatowych (fig.); zając daje s., staje s-a = staje na tylnych łapach i słucha.

Słupiasty, obfitujący w słupy, mający kształt słupa.

Słupić, obracać w słup, czynić osłupiałym, zdrętwiałym; s. ś., stawać dęba (o koniu).

Słupiec, słup; podpora w kształcie słupa, filar; s. u lichtarza = podstawa, noga, rączka; słup w tyle statku = w który jest wprawiony rudel; część drewniana pługa, służąca do połączenia nasadu z grządzielem.

Słupieć, drętwieć, truchleć, stawać kołem, słupem.

Słupieńp. Bazalt.

Słupiętka, roślina z rodziny słupiętkowatych, przeciskok, łojownik.

Słupiętkowate, rodzina roślin dwuliściennych.

Słupisko, duży, ciężki, niezgrabny słup.

Słupistyp. Słupiasty.

Słupkookie, dział skorupiaków.

Słupkowaćp. Kołkować.

Słupkowały, mający kształt słupka.

Słupkowie, ogół słupków w kwiecie.

Słupkowy, odnoszący ś. do słupka; mający tylko słupki: kwiat s.; sól s-a = w bałwanach, kopalna.

Słupnik, pustelnik, mieszkający na słupie.

Słupogłów, kapitel filaru, głowica.

Słupować, wkopywać na linji słupy; przecinać tarczę herbową słupem a. pasem.

Słupowy, odnoszący ś. do słupa.

Słusznie, przysł., sprawiedliwie, tak, jak ś. należy; to prawda, istotnie, tak jest.

Słuszność, charakter tego. co jest słuszne; prawo naturalne, racja, zasadność: mieć s. = mieć za sobą prawdę a. prawo.

Słuszny, ze słuszności wypływający, zasadny, usprawiedliwiony, wedle sumienia, zgodny z prawem naturalnym; właściwy, należyty, przyzwoity, sprawiedliwy, dogodny; regularny, prawidłowy; s. do czego, ku czemu, stosowny, nadający ś., sposobny, podatny; postawny, okazały, rosły, pokaźny, duży; dojrzały, dorosły; uczciwy, godny, poważny, stateczny.

Służalczość, charakter służalczy, uniżoność, płaszczenie ś. przed kim.

Służalczy, uniżony, płaszczący ś. zbytnio, niewolniczy, zapominający o godności własnej.

Służalec, służący, lokaj, pachołek, służebnik, fagas.

Służalstwop. Służalczość; zbior., służalcy, słudzy, niewolnicy.

Służały, ten, który długo służył, który zestarzał ś. na służbie; na służbie zostający, służący.

Służąca, kobieta służąca, sługa, panna s. = pokojówka, suberetka.

Służący, mężczyzna służący.

Służba, pozostawanie u kogoś w charakterze służącego, wypełnianie obowiązków służącego, służenie u kogoś: przyjąć s-ę u kogo, wstąpić do s-y, przyjąć kogo na s-ę, zgodzić ś. do s-y, podziękować za s-ę, porzucić s-ę, być w s-ie a. na s-ie u kogo, być bez s-y, wypowiedzieć komu s-ę, zmieniać s-ę, oddać kogo do s-y, na s-ę, być na s-ie = mieć obowiązek pilnowania, iść na s-ę = do obowiązku, do zajęcia; psia s. = ciężkie, przykre obowiązki; s. wolność traci = służba wymaga uległości; s. publiczna = służenie krajowi w jakim zawodzie, urzędowanie, posada, praca przy wypełnianiu obowiązków honorowego stanowiska społecznego; s. wojskowa a. żołnierska = stan żołnierski, wyprawa wojenna; s. Boża = stan duchowny; kapłaństwo, zawód duchowny; nabożeństwo, msza św.; usługa, posługa; uleganie komu, jako panu, podległość, poddaństwo; dawny ugrzeczniony sposób witania ś. a. żegnania: powolne s-y, najniższe s-y; s-y czyje komu powiadać = kłaniać ś. od kogo, s-y swoje komu zalecać = kazać ś. kłaniać komuś; s. stołowa = kredens, bufet, srebro stołowe, serwis; służący, słudzy, obsługa: s. zdrowia = lekarze publiczni, cywilni a. wojskowi; s. kolejowa = urzędnicy, służący na kolei: s. ruchu = obsługa parowozów i pociągów oraz urzędnicy stacyjni; s. drogowa = inżynierowie i robotnicy, pilnujący porządku na torze; s. kmieca = pewna miara gruntu, z której robiło ś. a. opłacało pańszczyznę.

Służbista, człowiek akuratny i gorliwy w pełnieniu obowiązków służby.

Służbistość, akuratność, pilność w pełnieniu obowiązku służby.

Służbisty, pozostający w służbie, pilny, gorliwy w pełnieniu obowiązków służbowych.

Służbobiorca, człowiek, najmujący służbę.

Służbodawca, dający służbę, chlebodawca.

Służbowiec, służący, oficjalista, urzędnik.

Służbowość, znajomość obowiązków służby, pilne ich wypełnianie; sprawy dotyczące służby.

Służebna (-ej), służąca; panna s. = pokojówka, młodsza, panna służąca, subretka, garderobiana.

Służebnicap. Sługa.

Służebnictwop. Służebność.

Służebniczkap. Służebnica.

Służebniczy, dotyczący służebnika, służbowy; służalczy, niewolniczy, poddańczy, pokornie uległy.

Służebnikp. Sługa.

Służebnośćp. Serwitut.

Służebny, pozostający w służbie, służący: s. żołnierz = najemny; sługa; s-a panna — p. Służebna.

Służka, zdr. od Sługa; najniższy s. = wyrażenie uniżoności w podpisie listu.

Służyć, pozostawać u kogo na służbie, być czyim sługą, usługiwać, posługiwać komu; pełnić jaką powinność: s. za kucharkę, za młodszą, za stangreta, za pastucha, za sekretarza; s. do krów, do świń, do drobiu; s. w piechocie, w konnicy, w artylerji, przy ułanach; s. do stołu = usługiwać, podawać potrawy; s. ojczyźnie = wypełniać obowiązki publiczne, starać ś. o dobro ojczyzny; s. damie = nadskakiwać jej, wyświadczając jej różne przysługi, zalecać ś. jej; czym mogę ci służyć? = w czym ci mogę być użytecznym?, czego sobie życzysz ode mnie?, co ci mogę podać (przy stole)?; s. komu czym = częstować go; s. do mszy = być ministrantem przy mszy św.; s. Bogu = żyć wedle Jego przykazań, pobożnie, oddawać Mu cześć; s. komu = być do jego rozporządzenia; s-ę panu = proszę, niech pan będzie łaskaw, jestem na pańskie rozkazy; s. nad kim = pielęgnować go w chorobie; o psie: podnosić ś. na tylne łapy; być użytecznym, przydawać ś., przynosić pożytek; s. za co, zastępować co; s. do czego, być przeznaczonym, używanym do jakiego celu; dobrze komu robić, wychodzić komu na dobre, na zdrowie: jedzenie, lekarstwo mu służy; przysługiwać, być właściwym, uchodzić, przystoić, godzić ś., wypadać; zdrowie, nogi, serce mi nie s-ą = są w kiepskim stanie, szwankują; s-y mi czas, szczęście, lata = sprzyja, przysługuje, pozwala; zdarzać, być przychylnym.

Słychaćp. Słyszeć; dawać ś. słyszeć, rozlegać ś.; rozszerzać ś., rozpowszechniać ś., jako wieść, pogłoska; s. = mówią, powiadają; co s.? = co się dzieje, co mówią?, co nowego?; śmierdzieć, zalatywać, cuchnąć, oddawać jaką wonią.

Słynąć, być znanym, sławnym, znakomitym; dawać się słyszeć, rozlegać ś., brzmieć.

Słynny, znany powszechnie, słynący, sławny, rozgłośny, znakomity, wsławiony.

Słyszalny, którego można słyszeć.

Słyszeć, mieć słuch, nie być głuchym; odbierać wrażenia dźwiękowe, pojmować co za pomocą słuchu: s., jak przez sen = niewyraźnie; s., jak trawa rośnie = być przenikliwym, domyślnym, wiedzieć o wszystkim; s-ał, że dzwonią, ale nie wie w którym kościele = ma niedokładne informacje, płytkie wiadomości o czym; s-ę! = rozumiem!, jestem posłuszny!, dobrze!; s-ysz!, s-ałeś! = rozumiesz?, rozkazuję ci!; dać ś. s. = powiedzieć co, wypowiedzieć swe zdanie, wyjawić swe zapatrywanie, zabrzmieć, rozlec ś., rozgłosić ś., rozejść ś., jako wieść; dowiedzieć ś. o czym z opowiadania od innych ludzi, z czyich ust: wyjeżdżasz, s-ę, zagranicę = podobno; co ja s-ę? = czy to prawda?, czy to być może?

Słyszenie, rozpoznawanie czego słuchem; słuch.

Smaczek, zdr. od Smak.

Smaczelina, roślina z rodziny okrętnicowatych, żółtopla, mangostan, garcynja.

Smaczliwka, roślina z rodziny wawrzynowatych.

Smacznie, Smaczno, przysł., tak, że dobrze smakuje.

Smaczniuchny, Smaczniutki, niezmiernie smaczny.

Smacznop. Smacznie.

Smacznobrzmiący, rozkosznie brzmiący.

Smaczny, taki, co dobrze smakuje, smakowity, mający przyjemny smak, dobry w smaku, apetyczny; przen., przyjemny, miły, wdzięczny, pociągający, ponętny; przen, s. kąsek = rzecz łakoma, wzbudzająca pożądanie.

Smagać, dok. Smagnąć; bić, siec, prażyć biczem, rózgą, chłostać, ćwiczyć, biczować; o deszczu, o wietrze: zacinać, trzepać, siepać; przen., karać, prześladować, wystawiać na klęski, na męki.

Smaganiec, człowiek smagany; kara smagania, biczowanie.

Smaglica, owad dwuskrzydły, krótkorogi, muchowaty.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Smagliczka.png
Smagliczka, roślina z rodziny krzyżowych, burak morski, kamienne ziele, opoczylec (f.).

Smagławy, nieco smagły, śniadawy, czarniawy.

Smagły, smukły, wiotki, zręczny, gibki, wysmukły, cienki a długi, strzelisty; o kolorze: ciemny, śniady, czarniawy.

Smagnąćp. nied. Smagać.

Smak, jeden ze zmysłów, umiejscowiony w języku i podniebieniu, służący do rozróżniania potraw a. wogóle wszystkiego, co ś. bierze do ust; przen., apetyt, chętka, pragnienie, chrapka; uczucie estetyczne, zdolność rozróżniania rzeczy pięknych od brzydkich; gust, upodobanie, zamiłowanie: nabrać s-u do czego = zagustować w czym, przypadać komu do s-u, w s. iść, być do s-u komu = podobać ś.; obliż ś., obejdź ś. s-m = nic nie dostaniesz; nie mieć s-u w gębie = mówić rzeczy nieprzyzwoite; przymiot potrawy a. wogóle jakiejś rzeczy, którą ś. bierze do ust, wywołujący w myśli pewne wrażenie smaku; dobry smak czego, smakowitość; przyprawa, nadająca smak jakiej potrawie; przysmak, smakołyk; zapach smacznej potrawy; przymiot rzeczy, wywołującej przyjemne wrażenie estetyczne, wrażenie piękna; rozkosz, słodycz, przyjemność, ukontentowanie.

Smakołyk, przysmaczek, łakoć, frykas.

Smakosz, człowiek, lubiący dużo i smacznie jadać, znawca rzeczy smacznych; przen., znawca sztuk pięknych, esteta.

Smakoszostwo, usposobienie smakosza.

Smakować, być obdarzonym zmysłem smaku, mieć smak, móc rozróżniać smak; próbować, kosztować czego dla odróżnienia smaku; odznaczać ś. pewnym smakiem, w pewien sposób oddziaływać na zmysł smaku; mieć dobry, przyjemny smak, być smacznym; przen., przypadać do gustu, podobać ś.; s. sobie kogo, co, w kim, w czym = mieć w kim, w czym upodobanie, lubić kogo, co, kochać ś. w kim, czym; nie w s. = nie podoba ś., jest niemiłe, niechętnie widziane.

Smakowicie, przysł., smacznie.

Smakowity, mający dobry smak, pełen dobrego smaku, smaczny, wyśmienity, wyborny.

Smakowny, przyjemny, wdzięczny, gustowny, miły.

Smakowy, odnoszący ś. do smaku.

Smalecp. Szmalec.

Smalić, opalać, osmalać, kopcić, przyswędzać; palić, kurzyć fajkę, tytuń; s. cholewki do kobiety, do panny = umizgać ś, zalecać ś. do niej, stroić koperczaki; duby s-e = brednie, banialuki.

Smalta, ang., farba niebieska tak zw. błękit królewski, otrzymywana ze szkła potasowego, stopionego z tlenkiem kobaltu i zmielonego potym na proszek.

Smaltyn, ang., minerał: związek kobaltu z arsenem; krystaliczny, barwy białej, ciężki i dość twardy, używany do otrzymywania barwników kobaltowych.

Smar, materja gęsta, tłusta, używana do smarowania osi, maszyn lub ich części, smarowidło, maź.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Smardz.png
Smardz, gatunek grzyba (fig.).

Smark, wydzielina z nosa; przen., dzieciak, dzieciuch, fąfel, smarkacz, smarkaty, smarkata.

Smarkacz, dzieciak, niedorostek, młody chłopiec zarozumiały, chłopiec nieznośny, młokos.

Smarkaczostwo, wiek smarkacza, charakter smarkacza.

Smarkać, dok. Smarknąć, oczyszczać nos od smarkocin przez ich wydmuchiwanie; s. ś., walać ś. smarkami.

Smarkata, mała dziewczyna, fąfel, smarkacz, smark.

Smarkatka, zdr. od Smarkata; świeca z kiepskiego łoju; chustka do nosa.

Smarkaty, pełen smarków, zasmarkany; rzecz.p. Smark.

Smarknąćp. nied. Smarkać.

Smarkocinyp. Smark.

Smarkulp. Smark.

Smarnia, fabryka smarów, maźnia.

Smarować, mazać, namazywać, pomazywać, nacierać zwłaszcza czymś tłustym, namaszczać; przen., malować niestarannie, bez talentu, gwazdać, paćkać; pisać szybko, niewyraźnie; smolić, walać, świechtać; s. kogo, komu skórę = bić, ćwiczyć, chłostać; przen., pomykać, gnać, pędzić; ujmować sobie kogo darami: przekupywać; kto s-je, ten jedzie = kto płaci, daje łapówki, popiera swoją sprawę, ten dojdzie celu; s. ś., smarować siebie.

Smarowanie, namazywanie; lek do wcierania, smarowidło, maść; przen., baty, wały, chłosta.

Smarowidło, to, czym ś. smaruje, smar.

Smarownia, miejsce, gdzie smarują co smarami.

Smarownie, przysł., pomyślnie, prędko a dobrze, jak po mydle, jak po stole, jak po maśle; gładko.

Smarownik, człowiek, który smaruje; robotnik, którego obowiązkiem jest smarowanie osi kół pociągów kolejowych, smarowóz.

Smarowny, dający ś. smarować; posuwisty, szybko mknący, chybki.

Smarowózp. Smarownik.

Smażenina, potrawa smażona.

Smażyć, prażyć na ogniu jakąś tłustość a. potrawę jaką na tłuszczu; topić tłustość na ogniu; z trudem co wynajdywać, z wielką pracą komponować, klecić: s. koncepty; s. sobie mózg, głowę = męczyć ś., wysilać ś. nad czymś; s. ś., być smażonym, prażonym; być wystawionym na gorąco, na upał, skwarzyć ś.; przygotowywać ś., knuć ś.; dojrzewać, płowieć (o zbożu); przen., suszyć sobie głowę, silić ś., wysilać ś., dulczeć, ślęczeć nad czymś, troskać ś., trapić ś.

Smażywiecheć, liczykrupa, skąpiec, sknera.

Smerda, dzieciak, żak, smarkacz, fąfel, młokos zuchwały; u starożytnych Słowian i Polan rodzaj żołnierza uzbrojonego w dzidę i łuk.

Smereczyna, Smreczyna, gałązki świerkowe, świerk.

Smerekp. Świerk.

Smęcićp. Smucić.

Smędzićp. Swędzić.

Smętp. Smutek.

Smętarzp. Cmentarz.

Smętekp. Smutek.

Smętnica, istota smętna, uosobienie smętku.

Smętnie, smutnie.

Smętny, smutny.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Smoczek.png
Smoczek, mały smok; wiaderko w pompie podobne do kociołka; kawałek bułki umoczony w mleku, zawinięty w szmatkę, dawany niemowlęciu w usta by go ssało i przestało płakać; gumowa rurka nakładana na flaszeczkę z mlekiem, zapomocą której niemowlę pije mleko; gęba u niektórych owadów (fig.).

Smoczę, płód smoczy.

Smocznice, rodzaj robaków.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Smocznik.png
Smocznik, ryba cierniopromienna (fig.).

Smoczy, odnoszący ś. do smoka, właściwy smokowi jaszczurczy, s. drzewo — p. Smokowiec.

Smoczydrzewp. Smokowiec.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Smok 1.png
M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Smok 2.png
Smok, gatunek jaszczurki skrzydlatej (fig.); potwór bajeczny, mający skrzydła, szpony i ogon węży, o jednej a. wielu głowach, hydra, żmij; lewar do przelewania cieczy z jednego naczynia do drugiego; wąż gumowy do przelewania płynów, syfon; koniec przewodu ssącego przy pompie, opatrzony wentylem ssącym, koniec rury wodociągowej, ssący wodę z rzek, stawów, studzien i t. p. (fig.); jeden z gwiazdozbiorów; trąba morska; s. powietrzny = tęcza, wedle wierzeń ludowych, ssąca wodę z rzek i potoków; s. turecki = Turcja.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Smoking.png
Smoking, ang., rodzaj krótkiej męskiej marynarki z długicmi klapami, z przodu nie zapinanej (fig.); zwierzchni długi żakiet damski z klapami, otwarty z przodu.

Smoknąćp. nied. Smoktać.

Smokobójca, zabójca smoka.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Smokowiec.png
Smokowiec, roślina z rodziny liljowatych, smokiew, smoczydrzew, smokowe a. smocze drzewo (fig.).

Smoktać, Smukać, dok. Smuknąć; mlaskać ustami a. językiem, cmokać; ssać, pić głośno; chłeptać, żłopać, chlipać; całować; s. ś., całować ś.

Smokwa, owoc figi.

Smolak, drzewo smolne; pochodnia smolna; strażnik pograniczny w lesie, pobereżnik — p. Smolarz.

Smolanka, odmiana gruszek.

Smolany, odnoszący ś. do smoły, zrobiony ze smoły; posmarowany smołą, smolny, wylany smołą.

Smolarnia, Smołownia, miejsce, do wytapiania smoły, gdzie pędzą, wyrabiają smołę.

Smolarstwo, rzemiosło i zajęcie Smolarzy.

Smolarz, człowiek, pędzący z drzewa smołę; handlarz smoły; robotnik, który smaruje co smołą, smarownik, smarowóz.

Smolastyp. Smolny.

Smolić, smarować, mazać, wylewać smołą; walać, brudzić; pić tęgo, golić, trąbić; s. cholewki = zalecać ś.; kocioł garnkowi przygania, a sam s-i = widzimy u innych wady, a nie widzimy takich samych w sobie.

Smolisty, pełen smoły, obfitujący w smołę.

Smolnica, naczynie na smołę, maźnica.

Smolnikp. Smolarz.

Smolny, Smolasty, zawierający w sobie smołę, żywicę, żywiczny; napełniony smołą.

Smoluch, człowiek zasmolony, brudas.

Smoła, żywica, ciecz gęsta, otrzymywana z suchej destylacji drzewa, zwłaszcza z drzew iglastych; s. szewcka = takaż ciecz zgęszczona; s. ziemna — p. bitum, asfalt; czarny, jak s. = zupełnie czarny; przylepił ś. jak s. = nie można ś. od niego odczepić, jest nieznośnie natrętny; s. mu z oczu kapie = ma oczy czarne; s-ę ma w ręku = ma skłonność do kradzieży.

Smołka, smoła sącząca ś. w milerzu podczas zwęglania; pierwsze wypróżnienie się dziecięcia po urodzeniu.

Smołowiec, sztuczny beton, a. asfalt, smoła z piaskiem lub żwirem do wykładania chodników, podłóg i t. p.

Smołowy, odnoszący ś. do smoły; zrobiony ze smoły a. ze smołą.

Smorgończyk, niedźwiedź, wytresowany w szkole smorgońskiej; przen., cham, gbur, prostak.

Smorgoński, odnoszący ś. do miasteczka Smorgoń na Litwie, gdzie był zakład tresowania niedźwiedzi; akademik s., gagatek s. = niezgrabiasz, cham, człowiek źle wychowany, bez obycia.

Smorzewka, roślina z rodziny motylkowatych.

Smółka, suchy wosk czarny; młoda żywica na drzewach iglastych; mleko krowy przed ocieleniem.

Smreczyna, Smrek, świerk.

Smrekowy, świerkowy.

Smrodek, zdr. od Smród.

Smrodliwy, wydający smród, pełen smrodu, śmierdzący.

Smrodyniap. Porzeczka.

Smrodzić, wydawać smród, napełniać smrodem, osmradzać; wypuszczać z siebie smrodliwe wiatry, kurzyć.

Smrodziuch, ten, co smrodzi, śmierdziel.

Smród, woń odrażająca, fetor; człowiek odrażający, wstrętny, śmierdziuch, plugawiec, smarkacz, śmierdziel, fąfel, dzieciuch; niech cię s. ogarnie = przekleństwo żartobliwe; łże, że aż s. = kłamie bezczelnie.

Smucić, zasmucać, trapić, martwić, frasować, zasmucać, napełniać smutkiem, pogrążać w smutku; s. ś., martwić ś., być pełnym smutku, trapić ś., frasować ś.

Smug, Smuga, ślad pociągnięcia, muśnięcia, pas, strych, brózda, pręga; wązki a długi pas ziemi, łąki, lasu, pola; zwój, pasmo; strumień, strumyk, wstęga, wodna; przesmyk, cieśnina morska.

Smugla, roślina z rodziny biegunecznikowatych.

Smugowany, mający po sobie smugi, pasiasty, moręgowaty.

Smugowaty, wązki a długi, wydłużony, podługowaty.

Smugowie, rola zarosła trawą.

Smukać, dok. Smuknąć; smokać, cmokać; ssać, chłeptać; wciągać nosem, zażywać: s. tabakę; muskać, pociągać, gładzić ręką dla wyrównania; wylatywać; wymykać ś., wypuszczać ś., porywać ś., pędzić za czym; ściągać, kraść; s. ś., muskać ś., stroić ś., przystrajać ś. elegancko.

Smukla, roślina z rodziny palm.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Smukluch.png
Smukluch, małpa wązkonosa, nie człekokształtna (f.).

Smukły, cienki a długi, wysmukły, smagły, wiotki; wymuskany, gładki.

Smuknąćp. nied. Smukać.

Smulec, sól nieczysta w Wieliczce, zmieszana z błotem i piaskiem.

Smutek, Smętek, stan umysłu przygnębionego, przenikniętego cichym bólem a troską; zmartwienie, strapienie, zgryzota, frasunek, troska, ból serca po stracie czego a. kogo.

Smutnawy, trochę smutny.

Smutnieć, Smętnąć, stawać ś. smutnym.

Smutno, Smutnie, przysł., żałośnie; żałobnie, posępnie, tęsknie.

Smutnooki, mający oczy smutne.

Smutnowrogi, złowrogi.

Smutny, Smętny, przepełniony smutkiem, zasmucony, zmartwiony, posępny, strapiony, stroskany, cierpiący w cichości; świadczący o smutku; wywołujący smutek, przykry, godny pożałowania, okropny, żałobny.

Smuzić, wydawać głos właściwy zającowi.

Smuż, skórka zajęcza.

Smużka, mała smuga.

Smycz, rzemień, na którym charty na polowanie prowadzą, a potym je z niego spuszczają; para chartów; rzemień, pas u strzelby; charty biegną s-ą = wyciągniętą linją, jeden za drugim; prowadzić kogo na s-y = powodować nim być panem jego woli; jak ze s-y odpowiedział = odrazu, bez namysłu.

Smyczek, Smyk, narzędzie z włosia końskiego, którym pociąga ś. po strunach instrumentu dla wywołania tonu; rzemyk, sznurek u bata, sidła z włosienia na ptaki.

Smyczkowy, odnoszący ś. do smyczka: s-e instrumenty = strunowe, rznięte, na których gra ś. smyczkiem; kwartet s. = 1-e i 2-gie skrzypce, wiolonczela, basetla a. flet.

Smykp. Smyczek; smarkacz, fąfel, berbeć, smark, chłystek; grajek jarmarczny; złodziej zręczny, rzezimieszek, porywacz; pies myśliwski, pożerający ukradkiem zwierzynę; ogon zająca.

Smyk!, wykrz., oznaczający ruch nagły, skok: myk! szust! chlust!

Smykać, dok. Smyknąć; zemknąć; umykać, uciekać, uchodzić pośpiesznie; chwytać, zabierać ukradkiem; s. ś., suwać ś., pełzać, czołgać ś., ślizgać ś.

Smyknąćp. nied. Smykać.

Smyrg, Smyrk, wykrz., oznaczający rzucenie, ciśnięcie, a. ruch nagły: hyc! szust! chlust! skik!

Smyrgać, dok. Smyrgnąć; ciskać gwałtownie, rzucać z rozmachem; skakać, śmigać.

Snaćp. Snadź.

Snadnie, Snadno, przysł., łatwo.

Snadniuchny, bardzo łatwy.

Snadno, przysł.p. Snadnie.

Snadnomówny, wymowny.

Snadny, łatwy, sposobny, zdatny, nadający ś., dogodny, odpowiedni, właściwy.

Snadzizna, miejsce płytkie, mielizna.

Snadź, Snać, przysł., widać, widocznie, pewnie, prawdopodobnie, niezawodnie, wprawdzie, właściwie; broń Boże, nie daj Boże, czego Boże broń!

Snaść, wóz wiejski, wasąg.

Snaźny, czysty, schludny, cnotliwy, nieskazitelny.

Snob, ang., człowiek bez wychowania i majątku, udający pana; nadęty i pyszałkowaty parwenjusz; człowiek z nizkiemi popędami, wielbiący nizkie czyny; głupiec zadowolony z siebie, zarozumialec.

Snobinetka, ang., kobieta-snob.

Snobizm, ang., pyszałkowatość, udawanie dystynkcji.

Snop, pęk zboża zżętego a. słomy związany powrósłem; wogóle pęk duży, wiązka: s. kwiecia, promieni: s. żelaza = 12 prętów żelaznych’ razem związanych; padają jak s-y = pokotem, jeden obok drugiego.

Snopek, Snopeczek, zdr. od Snop.

Snopkowe, (-ego), dziesięcina w snopkach, wybierana przez plebana od parafjan.

Snopowy, odnoszący ś. do snopa.

Snow, snowanie ś., pasmo.

Snowaćp. Snuć.

Snowidło, przyrząd do snucia nici.

Snowidz, ten, co miewa sny, ten, co sny tłumaczy.

Snoza, zatyczka, boczna jarzma; klamra drewniana do przymocowywania rąk winowajcy do ławki na której wymierzają mu karę, deseczka w ulu, do której pszczoły przyczepiają plastry miodu.

Snuć, Snować, wyciągać z czego nić długą, wysnuwać, rozwijać nici z kłębka; rozwijać, rozkładać, rozpościerać, rozciągać; układać w myśli, w marzeniu jedno pojęcie za drugim, jakby nicią związane, s. ś., rozwijać ś. z kłębka, wyciągać ś. w kształcie nici z czego, prząść ś., pasmem ś. snuć; układać ś. w myśli, w marzeniu jedno za drugim, wić ś., troić ś, powstawać w głowie, przebiegać myślą, rozwijać ś. w umyśle; przechodzić, przepływać, tułać ś., wałęsać ś., przesuwać ś. w różnych kierunkach; kręcić ś., biegać tam i z powrotem, błądzić, plątać ś., uwijać ś., krzątać ś.; wić ś., iść, przebiegać kręto: s-je ś. strumyk, droga; s. ś. na języku = kręcić ś. na języku, być komu na języku, już — już mieć być wypowiedzianym.

Snuź, pszczoły napastnicze, rabujące miód innym.

Snycerka, rzeźbiarka.

Snycernia, nm., pracownia snycerza.

Snycerski, nm., rzeźbiarski.

Snycerstwo, nm., rzeźbiarstwo.

Snycerszczyzna, nm., wyroby snycerskie.

Snycerz, nm., artysta rzeźbiarz, rzeźbiący na drzewie i kości słoniowej.

Sobaczka, mała sobaka, piesek.

Sobaczy, psi, suczy; przen., niegodziwy, nędzny, podły.

Sobaczyć, łajać, besztać, wymyślać, lżyć.

Sobaka, pies; przen., łotr, łajdak, niegodziwiec.

Sobą, przyp. 6-ty od Się.

Sobek, samolub, egoista; pieniądze, uciułane przez podbieranie kogoś blizkiego, np. męża przez żonę; żart. S. = król Jan Sobieski.

Sobiepan, człowiek, nie ulegający nikomu, samodzielny, niezależny, niezawisły duchowo, wolny.

Sobkiem, przysł., samemu, pojedyńczo.

Sobkowstwo, samolubstwo, egoizm.

Soboistka, roślina z rodzaju oplątwy.

Sobolowaty, koń, maści ryżawej.

Sobolowy, Soboli, właściwy sobolowi, pochodzący z sobola; brwi s-e = gęste, krzaczaste.

Soborny, ros.p. Soborowy.

Soborować, ros., odbywać sobór, uczestniczyć w soborze.

Soborowy, Soborny, ros., odnoszący ś. do soboru.

Sobota, hebr., szósty dzień tygodnia, wigilja niedzieli; wielka s., wigilja niedzieli wielkanocnej.

Sobotni, hebr., odnoszący ś. do soboty, przypadający w sobotę; s-nim sztychem na niedzielny targ = aby prędzej, byle jak.

Sobotować, hebr., obchodzić sobotę, święcić szabas.

Soboty, podsienia na filarach, mające dach płaski.

Sobowtór czyj = jakby drugi on sam; osoba zupełnie podobna do drugiej.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Soból.png
Soból, zwierzę drapieżne z rodziny kun (fig.); w lm., futro z tego zwierzęcia.

Sobór, ros., świątynia; cerkiew katedralna w kościele prawosławnym; zgromadzenie członków Kościoła w celu narad nad sprawami Kościoła i wyznania.

Sobótka, uroczystość ludowa w wigilję św. Jana, polegająca na paleniu ogni, przeskakiwaniu przez nie, tańców do koła nich i śpiewów oraz przepędzaniu przez nie bydła.

Sobranje błg., sejm w Bulgarji.

Sobrzan, roślina z rodziny owełkowatych.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Socha.png
Socha, drzewo rosochate do podparcia, dźwigania, rosocha; sprzęt kuchenny do wieszania naczyń; radło, całe z wyjątkiem kroju i lemiesza, wyrobione z drzewa (fig.); s. ziemi = dwudziesta część morga; s. wołów = para wołów.

Sochacz, Socharz, mieszkaniec przedmieścia a. wieśniak, mający prawo sprzedawać mięso na targu miejskim, s-cze = suche gałęzie na drzewie.

Socjal-demokrata, członek stronnictwa politycznego ludowego, dążącego do urzeczywistnienia zasad socjalizmu.

Socjalista, łć., wyznawca zasad socjalizmu.

Socjalistka, łć., forma ż. od Socjalista.

Socjalistyczny, łć., odnoszący ś. do socjalizmu; właściwy socjaliście.

Socjalizacja, łć., uspołecznienie (dóbr), ażeby wszyscy mieli w nich udział.

Socjalizm, łć., teorja społeczna, zalecająca zniesienie prywatnego władania ziemią, bogactwami przyrody i środkami produkcji, a wprowadzenie natomiast formy władania społecznego, zaprowadzenie równości praw i równego podziału mienia i pracy; kolektywizm.

Socjal-litwacki, właściwy socjalistom-litwakom.

Socjalizować, urządzać według zasad socjalizmu.

Socjalno-demokratyczny, właściwy socjalnym-demokratom, odnoszący ś. do socjal-demokratyzmu.

Socjalny, łć., dotyczący społeczeństwa ludzkiego, społeczny; s-a demokracja = stronnictwo polityczne, dążące do usunięcia wszelkich różnic społecznych i kapitalistycznego sposobu produkcji, a żądającego uregulowania pracy, bezpłatnego kształcenia i uważania religji za sprawę prywatną, progresywnego podatku dochodowego i wzbronienia pracy dzieci; s-a kwestja = badanie, jak usunąć złe stosunki społeczne i jak poprawić położenie klas pracujących.

Socjalny-demokratap. Socjal-demokrata.

Socjal, łć.p. Socjalista.

Socjologiczny, łć., odnoszący ś. do socjolgji; społeczny, socjalny.

Socjologja, łć., nauka o objawach życia społecznego, o prawach, którym ono jest podległe, o podstawach i urządzeniu bytu społecznego w zgodzie z dobrem powszechnym.

Socjusz, łć., towarzysz, wspólnik, kompan, sprzymierzeniec.

Socynista, łć.p. Socynjanin.

Socynjanin, łć., członek sekty religijnej, niewierzącej w Bóstwo Chrystusa, arjanin (od nazw. herezjarchów Laeljusza i Fausta Socynów, którzy żyli w XVI w).

Socynjanizm, łć., sekta religijna, założona przez Socyna w XVI w., odrzucająca naukę o Trójcy Św., antitrynitarjanizm, arjanizm.

Soczelica, roślina z rodziny dziurawcowatych.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Soczewica.png
Soczewica, roślina warzywna z rodziny motylkowatych (f.); sprzedać co za garć s-y, za miskę s-y, za byle co, za marną zapłatę.

Soczewicowy, Soczewiczny, odnoszący ś. do soczewicy, właściwy soczewicy.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Soczewka 1.png
M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Soczewka 2.png
Soczewka, część wahadła, ciężar w kształcie mocno spłaszczonej kuli, podobny do wielkiego ziarna soczewicy; szkło przezroczyste, wypukłe a. wklęsłe (fig.) s. oka = ciałko okrągłe, przezroczyste, wypukłe, podobne do soczewicy, służące do zbierania w oku promieni światła (fig.).

Soczewkowaty, nakształt soczewki.

Soczewkowy, odnoszący ś. do soczewki.

Soczewnik, gatunek grzyba.

Soczne, rodzina roślin dwuliściennych.

Socznica, pora, kiedy na wiosnę z naciętych drzew liściastych wypływa sok, czyii oskoła; woda, spływająca z lasu iglastego na łąkę a. pole orne, szkodliwa dla roślinności — p. Powój.

Soczówka, ziarno soczewicy.

Soczyć, zastawiać sidła, podchodzić; s. ś. = wynosić ś. nad innych.

Soczystkowate, rodzina roślin dwuliściennych.

Soczysty, zawierający znaczną ilość soku, przepełniony sokiem; mający na sobie gorące, doskonale sharmonizowane tony.

Sod, wł., pierwiastek chemiczny, w stanie wolnym w przyrodzie nie spotykany, metal srebrzysto-biały, zielonego blasku; w połączeniu z chlorem stanowi sól kuchenną.

Soda, wł., związek tlenku sodu z kwasem węglanym, cz. węglan sodu, sól ługowa, znajdująca ś. w popiele roślin morskich, otrzymywana chemicznie w różny sposób.

Sodalicja, łć., bractwo religijne, poświęcone czci N. M. P., którego celem jest rozszerzanie wiary, moralności i czystości obyczajów; Kongregacja Najświętszej Maryi Panny.

Sodalis, łć., członek jakiego bractwa, towarzysz; S. Marianus, członek sodalicji Najświętszej Marji Panny.

Sodnik, roślina z rodziny komosowatych, solówka, solanka.

Sodoma, rozpusta, rozwiązłość, zbiór wszelkich grzechów, S. i Gomora = zgorszenie wielkie, zamęt, chaos, zamieszanie.

Sorfomczykp. Sodomita.

Sodomita, Sodomczyk, człowiek winny grzechu sodomskiego.

Sodomja, Sodomski grzech, cielesność przeciwprzyrodzona z osobą tej samej płci, a. z niemą istotą (zwierzęciem), grzech niemy (od miasta Sodomy, o którego zniszczeniu ogniem niebieskim za grzechy opowiada Pismo Św.).

Sodowy, wł., odnoszący ś. do sody; przyrządzony z sodą: s-a woda.

Sodówka, kobieta, sprzedająca wodę sodową w kiosku.

Sofa, arab., duży mebel, bez poręczy, a. z niemi, wyściełany, do leżenia, często z otwieranym wnętrzem.

Sofista, gr., uczony, należący do szkoły filozofów greckich, hołdujących djalektyce, według których wszystko na świecie jest względne, i że przy pomocy sztuki dowodzenia można wykazać, że każde zdanie jest zarówno prawdziwe jak fałszywe; przen., usiłujący dowieść rzeczy fałszywej za pomocą zręcznej djalektyki i podstępnych argumentów.

Sofisterja, gr., dowodzenie wykrętne, na sofizmatach oparte.

Sofistyczny, gr., zwodniczy, wykrętny.

Sofistyka, gr., sztuka dowodzenia rzeczy fałszywych w założeniu, przy pomocy błędnych wniosków i pozornie słusznych argumentów; dowodzenie za pomocą sofizmatów.

Sofizmat, gr., ubranie fałszu w pozory prawdy; wniosek pozornie prawdziwy, oparty na błędnej zasadzie a. na błędnym rozumowaniu, wniosek wykrętny.

Sofizmatyczny, gr., sofistyczny, oparty na sofizmatach.

Sofka, arab., mała sofa.

Sofronista, gr., stróż obyczajów w starożytnej Grecji.

Softa, pers., wychowaniec akademji mahometaóskiej w Turcji; turecki mnich, odprawiający modły nad grobami sułtanów.

Softy (-ego), hebr., sędzia u starożytnych Izraelitów.

Soja, wł., najlepszy gatunek wełny kiprowanej.

Soja, łć., ekstrakt czyli wyciąg wygotowany z grzybów i buljonu w połączeniu z ostremi korzeniami, dodany do potraw, nadaje im smak pikantny; gatunek fasoli.

Sojusz, przymierze, związek, aljans.

Sojuszać (się), dok. Sojuszyć (ś.); wiązać (ś.) sojuszem, sprzymierzać (ś.).

Sojusznica, Sojuszniczka, forma żeńs. od Sojusznik.

Sojuszniczy, sprzymierzeńczy.

Sojusznik, sprzymierzeniec, aljant.

Sojuszowy, sprzymierzeńczy, aljansowy, związkowy.

Sok, część płynna czego, ciecz zawarta w czym; płyn wytłoczony z gron, z owoców; syrop; sos, podlewa; płyn w organizmie zwierzęcym a. roślinnym, służący do różnych celów: s. żołądkowy = służy do rozpuszczania pokarmów; s-iorganiczne w roślinie.

Sokma, tatarski korpus wojska.

Sokolarnia, miejsce, gdzie chowają sokołów; wszystkie sokoły, należące do jednego właściciela.

Sokolę, pisklę sokołów.

Sokoli, Sokołowy, właściwy sokołowi, odnoszący ś. do sokoła: lot s. = bystry, wzrok s. = przenikliwy; oko s-e = bystre, z daleka spostrzegawcze.

Sokolica, samica sokoła; skała wysoka, niedostępna; przen., dziewczę ukochane, kochanka.

Sokolik, mały, młody sokół; przen., chłopiec dorodny, kochanek.

Sokolnia, sala gimnastyczna stowarzyszenia sokołów.

Sokolnictwo, sztuka chowania i tresowania sokołów; polowanie z sokołem.

Sokolniczy, właściwy sokolnikowi; rzecz.p. Sokolnik.

Sokolnik, człowiek, zajmujący ś. wychowywaniem i układaniem sokołów i wogóle ptaków myśliwskich; przełożony nad polowaniem z sokołem; dawny urzędnik dworski, zawiadujący sokolnictwem.

Sokolski, odnoszący ś. do stowarzyszenia gimnastycznego sokołów.

Sokolstwo, związek sokołów — gimstastyków; wszyscy sokoli w danym kraju a. prowincji.

Sokołowaty, z kształtu zbliżony do sokoła; s-e = rząd ptaków.

Sokora, gatunek topoli.

Sokorzyna, lasek sokorowy; drewno sokory.

Sokotok, nadmierne wydzielanie ś. soku.

Sokowy, odnoszący ś. do soku.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Sokół.png
Sokół, ptak sokołowaty z rodziny tejże nazwy (fig.); przen., młodzieniec dzielny i dorodny; członek towarzystwa gimnastycznego sokołów; rodzaj niewielkiego działa, falkonet.

Sokratyczny, gr., właściwy Sokratesowi, mędrcowi greckiemu († 399 r. przed Chr.); s-a ironja = udawanie, że się nie rozumie czego, aby lepiej poznać myśli drugiego; s-a metoda uczenia = metoda polegająca na nauczaniu nie za pomocą wykładu, lecz przez zadawanie pytań odpowiednio dobieranych, które pobudzają do samodzielnego zastanawiania ś. i zmuszają ucznia do czynnego współudziału w zdobywaniu wiedzy; s-a miłość = czysta, idealna, platoniczna.

Sokratyk, gr., zwolennik filozofji Sokratesa.

Sol, wł., piąta nuta gamy c dur: g.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Sola.png
Sola, łć., gatunek ryby z rodzaju płaszczek, delikatnym mięsie, zamieszkującej dna mórz piasczystych (fig.).

Solanina, łć., trucizna alkaloidowa w kiełkach starych kartofli i innych rodzajach roślin psiankowatych, działa paraliżująco na organy oddechowe i muskuły serca.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Solanka.png
Solanka, podłużna, walcowata bułeczka osypana grudkami soli; duża solniczka; beczka po soli, solówka; woda ze źródła zawierającego sole, najczęściej sól kuchenna; roślina z rodziny komasowatych (fig.).

Solankowy, odnoszący ś. do solanki, przygotowany z solanki, kąpiele s-e.

Solano, hiszp., gorący i suchy wiatr, wiejący w południowej Hiszpanji od czerwca do września.

Solarjum, łć., zegar słoneczny; kompas; czynsz gruntowy; ganek nakryty, altana przy domu.

Solarnia, miejsce, gdzie solą mięsiwo.

Solarny, łć., słoneczny.

Solarstwo, zajęcie, praca solarza, handel solą.

Solarz, handlarz solą, prasoł.

Sola wł. weksel = weksel własny, którego tylko jeden egzemplarz wystawiono.

Sold, wł., moneta włoska, 20-ta, część lira = 5 centisimi.

Soldateska, wł., stan żołnierski; buta żołnierska; żołnierstwo niekarne.

Solecyzm, gr., błąd przeciw składni; wyraz lub wyrażenie pospolite, gminne, trywjalne; zwrot przeciwny piękności i wytworności języka literackiego; wykroczenie przeciw dobremu tonowi.

Solenity, łć., skamieniałe skorupiaki kształtu pochwy do noża.

Solenizacja, łć., uroczystość, np. imienin, urodzin i t. p.

Solenizant, łć., obchodzący uroczystość swoją, np. imieniny.

Solenizantka, łć., forma ż. od Solenizant.

Solenizować, łć., obchodzić w sposób uroczysty, świętować.

Solennie, łć., uroczyście.

Solenność, łć., uroczystość, obchód jakiej uroczystości, ceremonja solenna.

Solenny, łć., uroczysty, świąteczny.

Solenoid, gr., drut miedziany owinięty około walca żelaznego, lub zwinięty swobodnie w postaci linji śrubowatej i tworzący kształt rurki, połączony końcami z baterją elektryczną, przyrząd do, doświadczeń z elektromagnetyzmem, posiadający własności igły magnesowej.

Solfatara, wł., jaskinia, jama, jezioro, jako krater wulkanu, ziejącego parą wodną, dymem i gazem, najczęściej siarczystym, ale nie wybuchającego gwałtownie.

Solfeddżja, wł., w nauce śpiewu ćwiczenia głosowe, przy których śpiewaniu trzeba wymawiać nazwy nut: do, re, mi, fa, sol, la, si; śpiewanie gam.

Solfedżjować, wł., wykonywać solfedżje.

Solferino kolor = kolor jaskrawo czerwony (od nazwy wsi w półn. Włoszech, pamiętnej krwawym zwycięstwem Napoleona III nad Austrjakami, 1859 r.).

Solica, wybuch błotnisty pochodzący z gazu zapalnego napojonego solą morską.

Solicytant, łć., dopraszający ś., domagający ś.

Solicytować, łć., niepokoić.

Solić, posypywać, zaprawiać solą, przesypywać solą; czynić słonym, nadawać słoność.

Solidarność, łć., odpowiedzialność każdego z członków związku za zobowiązania wszystkich i całego związku, za każdego z członków (jeden ze wszystkich i wszyscy za jednego), łączność, wspieranie ś. wzajemne; zgodność w postępowaniu członków stronnictwa, zgodność interesów.

Solidarny, łć., jednozgodny, obowiązany do łączności, łączny, wzajemny, spólny, odpowiedzialny jeden za drugiego, jeden za wszystkich i wszyscy za jednego.

Solidaryzować się, łć., łączyć ś., zgadzać ś., być tego samego zdania w jakiej sprawie, co i inni, być wspólnie odpowiedzialnym.

Solidny, łć., mocny, trwały; gruntowny, niezachwiany, pewny, dokładny, rzetelny, niezawodny, zasługujący na kredyt.

Solidometrja, łć., część gieometrji traktująca o linjach i kształtach w przestrzeni, zajmująca ś. pomiarem i własnościami brył, stereometrja.

Solidyfikacja, łć., przejście ze stanu płynnego w stan ciała stałego, stężenie.

Solinowy, wyrobiony ze szkła solinowego, t. j. średniego gatunku, przy którego wyrobie używają soli zamiast saletry.

Solipedy, łć., jednokopytowe zwierzęta o jednym kopycie u każdej nogi (koń, osieł).

Solipsyzm, łć., pogląd filozoficzny uznający tylko świadomość swego ja za rzeczywistość, cały zaś świat zewnętrzny za złudzenie, krańcowy subjektywizm.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Soliród.png
Soliród, Soliródka, Soliróg, roślina z rodziny komosowatych (fig.).

Solista, łć., wirtuoz a. śpiewak, grający koncertowo, mogący popisywać ś. pojedyńczo, nie w chórze, nie w orkiestrze, trzymający prym w muzyce, w śpiewie.

Solistka, łć., forma żeńska od Solista.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Soliter.png
Soliter, fr., tasiemiec, glista płaska, żyjąca pasorzytniczo w przewodzie pokarmowym człowieka lub zwierząt (f.); wielki djament osobno oprawiony; rodzaj gry jednoosobowej łamigłówkowej: samotnik.

Solmizacja, łć., śpiewanie gam, wymawiając nazwy nut: do, re, mi, fa, sol, la, si, do.

Solnicap. Solniczka.

Solnictwo, nauka o kopaniu i warzeniu soli.

Solniczka, Solnica, naczynie a. naczyńko na sól.

Solnik, pisarz na komorze solnej; dozorca solny; źródło wody słonej, z której ś. sól wywrza.

Solnisko, step, przesycony solą.

Solny, odnoszący ś. do soli; żupa s-a, góra s-a = kopalnia soli; huta s-a = warzelnia soli; kwas s. = kwas chlorowodorny, chlorowodór.

Solo, wł., sam jeden; samotnie, pojedyńczo; utwór muzyczny lub śpiew wykonany na jednym instrumencie, lub przez jednego śpiewaka, z akompanjamentem lub bez; taniec wykonany przez jednego tancerza lab tancerkę.

Solodajny, Solonośny, zawierający sól; wydający sól.

Solomierz, narzędzie do oznaczania ilości soli w roztworze, halimetr.

Solon, prawodawca Aten, jeden z siedmiu mędrców greckich (594 przed Chr.); przen., mądry prawodawca.

Solonka, mięso solone.

Solonośnyp. Solodajny.

Solotworny, tworzący sól, wydający sól.

Solowar, człowiek, zajmujący ś. warzeniem soli.

Solowarnia, warzelnia soli, huta solna.

Solowarny, służący do warzenia soli.

Solowe (-ego), cło od soli, podatek od soli.

Solowy, wł., wykonywany przez jedną osobę: gra s-a, taniec s.

Solówka, sos słony, pozostający od solonych potraw, np. mięsa, śledzi i t. p.; beczka na sól, po soli.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Solpuga.png
Solpuga, łć., gatunek pająka z działu tejże nazwy (fig.).

Solsticjum, łć., punkt największego oddalenia słońca od równika, przesilenie dzienne (letnie), 21 czerwca, albo nocne (zimowe) 21 grudnia.

Solucja, łć., rozwiązanie zagadnienia; roztwór; przejście w stan ciekły; rozwolnienie żołądka, wypróżnienie.

Solut, łć., w drukarstwie: ustęp, złożony pismem tekstowym, bez spacji.

Solwencja, łć., możność płacenia zobowiązań.

Solwować, łć., rozwiązać; zapłacić; odłożyć (sesję), odraczać.

Soła, woda słona; rafa podwodna, mielizna.

Sołdacik, ros., zdr. od Sołdat.

Sołdacki, ros., żołnierski, żołdacki.

Sołdat, ros., szeregowiec w wojsku rosyjskim.

Sołdatka, ros., żona żołnierza rosyjskiego.

Sołectwo, posiadłość ziemska, do której był przywiązany urząd sołtysa, godność, urząd sołtysa.

Sołek, piwniczka na mleczywo, sklepik.

Sołoducha, Słoducha, ukr., zupa słodka, przyrządzana z mąki żytniej i gryczanej.

Sołowy, (od Sół) śpiżarniany.

Sołpuga, łć.p. Solpuga.

Sołtana, dawna suknia kobieca futrem podbita.

Sołtys, nm., najniższy urzędnik administacyjny wiejski, przełożony nad jedną z kilku wsi, tworzących gminę.

Sołtysiak, nm., syn sołtysa.

Sołtysianka, Sołtysówna, nm., córka sołtysa.

Sołtyska, Sołtysowa, nm., żona sołtysa.

Sołtysostwo, Sołtysowstwo, nm., urząd sołtysa; dom sołtysa; sołtys z żoną; bardzo mała królewszczyzna, dawana za zasługę, jako chleb dobrze zasłużonym.

Sołtysowski, Sołtysi, Sołtysowy, nm., odnoszący ś. do sołtysa, właściwy sołtysowi.

Soma, sanskr., u starożytnych Hindusów: napój boski, nektar.

Somacja, łć., żądanie połączone z zagrożeniem, odezwa nalegająca, ultimatum.

Somatologja, gr., nauka o ciele ludzkim, o kościach, o mięśniach.

Somatoza, gr., wyciąg z białka mięsnego, jako pożywny środek leczniczy.

Somatyczny, gr., dotyczący tylko ciała.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Sombrero.png
Sombrero, hiszp., kapelusz z wielkim rondem zrobiony z liści palmowych (fig).

Sombreryt, min., fosforan zbity wapnia, tworzący się przez wodę deszczową przenikającą do podłoża wapiennego.

Somnambulik, Somnambul, łć., lunatyk.

Somnambulistka, łć., lunatyczka.

Somnambulizm, łć., lunatyzm.

Somniferyczny, łć., usypiający.

Somnolencja, łć., półsenność, śpiączka, ospałość.

Somo kolor, słomkowy, paljowy.

Sonancja, łć., dźwięczność; treść, brzmienie, osnowa.

Sonant, łć., spółgłoska zgłoskotwórcza.

Sonata, wł., utwór muzyczny klasyczny złożony z 4 części, o ściśle określonym charakterze: allegro, andante lub adagio, menuet lub scherzo i rondo albo finał.

Sonatina, wł., mała sonata najczęściej dla dzieci skomponowana, złożona z 2 lub 3 części.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Sonda 1.png
M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Sonda 2.png
Sonda, fr., przyrząd do mierzenia głębokości wód, zwykle sznurek z ciężarkiem na końcu, ołowianka (fig.); narzędzie chirurgiczne do badania wnętrza ran i jam ciała, zgłębnik (fig.).

Sondować, fr., mierzyć głębokość; zgłębiać, badać.

Sonecik, wł., zdr. od Sonet.

Sonecista, wł., autor sonetów.

Sonet, wł., utwór poetyczny rozmaitej treści i kolorytu, złożony z czternastu 11-sto lub 13-sto zgłoskowych wierszy w czterech strofach, z których dwie pierwsze są czterowierszowe, a dwie ostatnie trzywierszowe.

Sonika, fr., w grze zwanej faraon: pierwsza karta odkryta przez bankiera.

Sonometr, łć., słuchomierz; przyrząd do mierzenia siły dźwięków.

Sopek, ros., mogiła usypana, kopiec, kurhan, żalnik.

Sopel, śpiczasty kawał lodu, zwieszony na dół, okiść; stalaktyt, stalagmit, sopleniec, naciek; s. w zamku, w kłódce = trzpień, w który klucz wchodzi; s. u nosa = gil, glut.

Sopelek, mały sopel.

Sopka, ros., nazwa wielu gór stożkowatych na Syberji, po większej części wulkanów wygasłych; stożek wulkanu.

Soplasty, mający kształt sopla.

Sopleniecp. Sopel.

Soplowatyp. Soplasty.

Soporifera, łć., środki nasenne, lekarstwa, sprowadzające sen.

Soporyficzny, łć., sprowadzający sen; usypiający; przen., nudny.

Sopran, wł., najwyższy głos kobiecy; przen., osoba, śpiewająca tym głosem.

Sopranista, wł., śpiewający sopranem, rzezaniec.

Sopranistka, wł., kobieta, śpiewająca sopranem.

Sopranowy, wł., właściwy sopranowi; śpiewany sopranem.

Sopratarap. Supertara.

Sorba, odmiana jabłek.

Sorbać, chłeptać, żłopać; pić wolno wciągając płyn w usta trochę otworzone; cedzić przez zęby.

Sorbet, arab., chłodzący i orzeźwiający napój z wody, cukru, soków owocowych i zapachów, z kawałkami lodu; zdr. Sorbecik.

Sorbona, dawniej słynna akademja teologiczna w Paryżu; obecnie gmach, w którym odbywają ś. akademickie wykłady literatury i nauk ścisłych.

Sorbonista, uczeń Sorbony (uniwersytetu w Paryżu).

Sordino, wł., tłumik, przyrząd do tłumienia, do przyciszania tonów instrumentu muzyczn., surdynka.

Soredje, gr., komórki będące organami rozmnażania ś. w pleśni; uniesione wiatrem, gdy znajdą ś. w warunkach sprzyjających, rozwijają ś. w pleśnie.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Sorek.png
Sorek, zwierzę ssące owadożerne z rodziny tejże nazwy (fig.).

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Sorgo.png
Sorgo, ind., rodzaj traw zbożowych, których najważniejszemi gatunkami są: proso afrykańskie, dające mąkę dla ludzi i karmę dla żywego inwentarza (fig.), i niektóre rośliny cukrodajne.

Sort, fr., gatunek.

Sortjer, fr., specjalista, umiejący gatunkować wełnę owczą i owce podług ich wełny.

Sortować, fr., gatunkować, dobierać, układać według gatunków.

Sortownia, fr., izba, gdzie sortują towar.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Sortownik.png
Sortownik, fr., robotnik, zajęty sortowaniem przędziwa; przyrząd do sortowania zboża, kartofli i t. p., sortownica (fig.).

Sortyment, fr., wybór różnych gatunków jednego i tego samego towaru, przeznaczonych na sprzedaż; w księgarni: zapas i dobór książek różnych wydawców, asortyment.

Sortymentowy, fr., odnoszący ś. do sortymentu, asortymentowy.

Soryt, gr., wniosek łańcuchowy, z którego wyprowadzone wnioski tak są z sobą połączone, że stanowią jakby jeden wspólny wniosek.

Sorzycha, roślina z rodziny motylkowatych.

Sos, fr., płynna przyprawa do potraw; proszek z kredki, używany przez rysowników do nakładania cieniów; humor: wstać, być w dobrym, a. złym s-ie.

Sosenka, mała sosna.

Sosik, fr., zdr. od Sos.

Sosiska, fr., kiełbaska parowa.

Sosisty, fr., soczysty, pełen soku, sosu.

Sosjerka, fr., naczynie do sosu.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Sosna.png
Sosna, drzewo z rodziny szyszkowatych (fig.).

Sosnogronp. Welingtonja.

Sosnorodny, wydający, rodzący sosny; rodzący ś. na sosnach.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Sosnowiec.png
Sosnowiec, owad tęgopokrywy (fig.).

Sosnowy, Sośniany, odnoszący ś. do sosny, właściwy sośnie.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Sosnówka.png
Sosnówka, ptak wróblowaty śpiewający zębodzioby z rodziny sikor (fig.); motyl z rodziny prządek, z rodzaju barczatek; gatunek gruszek.

Sosrąb, belka, na której wspierają ś. poprzeczne belki, siestrzan, podciąg.

Soszka, mała socha.

Soszywka, owad dwuskrzydły, długorogi.

Sośniak, sosna karłowata; las sosnowy.

Sośnica, roślina z rodziny gruboszowatych.

Sośnina, drzewo sosnowe, wierzchołek a. gałąź sosny; młoda, niewielka sosna; las sosnowy.

Sośninka, zdr. od Sośnina.

Sotnia, ukr., setka, secina.

Sotnictwo, ukr., urząd setnika; ogół osób zostających pod zwierzchnictwem setnika.

Sotniczanka, córka sotnika.

Sotniczka, ukr., żona sotnika.

Sotnik, ukr.p. Setnik.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Sowa.png
Sowa, ptak z rzędu kraskowatych, z podrzędu i rodziny tegoż miana (fig.); z pustej stodoły rade lecą s-y: mówi ś. o pustce w głowie; nonosić s-y do Aten = zanosić coś w takie miejsce, gdzie tego jest dużo, wykonywać pracę bezpożyteczną; symbol mądrości.

Sowi, właściwy sowie; oczy s-e = małe i ciemne; mina s-a = posępna.

Sowiątkop. Sowię.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Sowicha.png
Sowicha, roślina z rodziny palm, widlica (fig.).

Sowicie, Sowito, przysł., hojnie, obficie, pod dostatkiem.

Sowieć, posępnieć, smutnieć, ponurym ś. stawać, tracić humor.

Sowię, pisklę sowy.

Sowito, przysł.p. Sowicie.

Sowitość, hojność, obfitość.

Sowity, hojny, obfity, bogaty, dostatni; suty, szczodry.

Sowizdrzalska (-ej), kobieta lekkomyślna, wietrznica.

Sowizdrzalstwo, charakter sowizdrzała, płochość, wietrzność, lekkomyślność.

Sowizdrzał, narwaniec, lekkomyślnik, lekkoduch, wietrznik, trzpiot, pustak, postrzeleniec.

Sógłówka, ścieżka polna, miedza.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Sójka.png
Sójka, ptak wróblowaty z rodziny kruków (fig.); kuks, kuksaniec, szturchaniec; wybierać się, jak s. za morze = guzdrać się długo.

Sól, kryształy solne wydobywane z głębi ziemi: s. kopalna; związek chemiczny, powstający gdy w kwasie wodór bywa zastąpiony przez metal, a. kiedy w wodanie zasadowym wodór jest zastąpiony przez sodnik kwasowy, a. związek bezwodnika kwasowego z bezwodnikiem zasadowym, a. związek kwasu z zasadą: s. amonjaku = chlorek amonu, salamonjak, salmjak; s. cynowa = chlorek cyny; s. kuchenna = warzona z solanki i oczyszczona od przymieszek; chlorek sodu; s. angielska, gorzka = siarkan magnezowy; s. i glauberska = siarczan sodu; przyjmować kogo chlebem i s-ą = gościnnie; wychodzić naprzeciw kogo z chlebem i s-ą = witać ostentacyjnie na progu domu, niosąc na tacy chleb i sól na znak gościnności; zjadłem z nim beczkę s-i = znam go bardzo dawno, od lat wielu; jeść z s-ą = bez okrasy, zachowując ścisły post; sprzedawać, kupować co z pieprzem i s-ą = bardzo drogo; być komu s-ą w oku = być przedmiotem nienawiści a. zazdrości serdecznej; s. atycka = dowcip wytworny.

Sół, spiżarnia chłopska; komora, śpichrz, śpiehlerz.

Sóweczka, zdr. od Sowa, Sówka; ptak drapieżny nocny z rzędu i rodziny sów.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Sówka 1.png
M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Sówka 2.png
Sówka, mała, młoda sowa; ptak z rzędu sów (fig); motyl z rodziny nocnicówek (fig.).

Sp-, czasowniki dokonane, zaczynające ś. od tych liter, pochodzą ze złożenia przyimka z, przez asymilację zmienionego w s i z czasowników, nie podajemy ich przeto poniżej, odsyłając do tychże czasowników niedokonanych we właściwych miejscach alfabetu, np. spakowac = z+pakować, spalić = z+palić, sprać = z+prać, spłoszyć = z+płoszyć.

Spacer, nm., przechadzka, przejażdżka; miejsce przechadzki, przejażdżki; iść na s. = na przechadzkę, przejść ś., pójść na s.; jechać na s. = przejechać ś.; wybierać ś. na s.

Spacerować, nm., przechadzać ś., używać spaceru.

Spacerowicz, nm., człowiek, często używający spaceru, chodzący dla użycia ruchu; wycieczkowicz.

Spacerowy, nm., przeznaczony do spaceru, odnoszący ś. do spaceru.

Spachać, popełnić co, dopuścić ś. czego.

Spacja, nm., w drukarstwie: czcionka bez litery, do rozdzielania liter lub wyrazów; przedział między wierszami.

Spacjować, nm., wstawiać spacje między literami, między wyrazami, rozstawiać litery.

Spacjowany nm. druk, rozstrzelony, rozsuwany.

Spacjum, łć., przestrzeń, miejsce, odstęp.

Spaczny, paczący ś., spaczony, skrzywiony, wygięty.

Spać, używać snu, być pogrążonym w śnie; s. z kobietą = mieć z nią sprawę cielesną; przysł., być o co spokojnym, pozostawać w stanie spokoju, o nic ś. nie troszczyć, nie kłopotać ś., nie lękać ś. niebezpieczeństwa, być bez obawy; być bezczynnym, próżnować, nic nie robić, pozostawać obojętnym, gnuśnym; pozostawać w stanie nierozwinięcia, nieświadomości; s. snem wiecznym, s. na wieki = być umarłym, nie żyć, leżeć w grobie; s. na oba uszy = być zupełnie spokojnym; dusza śpi, serce śpi = jeszcze ś. nie obudziły; iść s. = udawać ś. na spoczynek; chce mi ś. s. = jestem senny; już s-łem na drugim boku = dawno już zasnąłem; s. z otwartemi oczami = spać czujnie; djabeł nie śpi, licho nie śpi = może ś. przydarzyć coś złego; nie budźcie licha, niech śpi = nie tykajcie sprawy drażliwej, nie wywołujcie niebezpieczeństwa.

Spadp. Spadek.

Spadać, dok. Spaść; wskutek działania ciążenia powszechnego zbliżać ś. ku centrowi przyciągania; padać, upadać z góry na dół, zlatywać; wywracać ś., obalać ś.; s. na kogo, zwalać ś. na kogo, dotykać kogo, przytrafiać ś. komu; zwisać, zwieszać ś., opadać; iść na dół, opuszczać ś., obniżać ś., zniżać ś.: barometr s-a: zmniejszać ś. (o cenie, o kursie); schodzić na niższy poziom, upadać moralnie, opuszczać ś., przychodzić do upadku; s. na czym, z czego, tracić co: s. z sił, z ciała = schudnąć; s. na kogo, dostawać ś. drogą spadku, w dziedzictwie; s-asz, jak z nieba = w samą porę przychodzisz; s-dł, jak z księżyca = nie wie, co ś. naokoło dzieje; skąd s-łeś? = skądeś ś. wziął; spaść z ambony = być ogłoszonym przez księdza z ambony w zapowiedziach ślubnych; spaść na kogo z wojskiem = napaść gwałtownie i nagle; s. z etatu = być pozbawionym posady etatowej z rozporządzenia władzy wyższej; s-dł mi kamień z serca = pozbyłem ś. kłopotu, zmartwienia, troski; korona ci z głowy nie spadnie = ujmy ci to nie przyniesie; zasłona s-ła mu z oczu = przestał ś. łudzić; włosy s-ają = wypadają, wyłażą; w myśl., ptaki spadły = zleciały, sfrunęły na jakie miejsce.

Spadać (się), popękać, potrzaskać ś., posiekać ś.

Spadek, spadanie z góry na dół ciał nie podpartych w kierunku pionowym; spadnięcie, spadzistość, stok, pochylenie; obniżenie ś., zniżenie ś., obniżka (o cenach, o kursach): zmniejszenie ś., upadek; s. wody = ściek, utrata, zguba, ruina, klęska, katastrofa; s. tonów, głosów = spuszczanie tonu, przechodzenie od tonów wyższych do niższych; kadencya rytmiczna, rytm; puścizna, dziedzictwo, sukcesja w znaczeniu materjalnym, a także fizycznym i duchowym.

Spadkobierca, człowiek, biorący spadek po kim, sukcesor, dziedzic.

Spadkobierczyni, dziedziczka, sukcesorka.

Spadkobierstwo, spadek, dziedzictwo, sukcesja, puścizna.

Spadkobrać, otrzymywać spadek, być sukcesorem.

Spadkodawca, człowiek, zostawiający komu spadek, zapisujący komu majętność, testator, zapisodawca.

Spadkodawczyni, zapisodawczyni, testatorka.

Spadkowy, odnoszący ś. do spadku, sukcesyjny, dziedziczny.

Spadlać, dok. Spodlić; czynić podłym.

Spadły, ten, który spadł, opadł na dół; przypadający na kogo, dostający ś. w spadku; urzędnik s. z etatu = który stracił posadę wskutek rozporządzenia władzy.

Spadnięcie, spadek, upadek.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Spadochron.png
Spadochron, przyrząd w kształcie otworzonego parasola, służący do powolnego opuszczania ś. na ziemię ze znacznej wysokości, zwłaszcza z balonu (fig.).

Spadochronista, człowiek spuszczający ś. spadochronem z balonu.

Spadzistość, pochyłość, stoczystość, stok, spadek.

Spadzisty, pochodzisty, pochyły, połogi, stoczysty, stromy; suknia s-ta = wolno puszczona.

Spadź, wypot roślin, sączący ś. z liści i gałązek.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Spahowie.png
Spahowie, tur., dawniej nieregularna kawalerja turecka; w Algierze lekka jazda francuska, złożona po większej części z krajowców, dowodzona przez oficerów europejskich (fig.).

Spajać, dok. Spoić; łączyć dwie rzeczy tak, iż tworzą jedną całość; zczepiać, spinać, zlepiać, sklejać, zbijać: czynić spoistym, ściskać; przen., łączyć, kojarzyć w jedno pod względem duchowym; s. ś., łączyć ś. ściśle, wiązać ś., zrastać ś., jednoczyć ś., kojarzyć ś. w jedno.

Spajać, dok. Spoić; czynić pijanym, upajać, odurzać trunkiem a. wogóle narkotykiem.

Spalaćp. Palić.

Spaleniec, człowiek, zasługujący na spalenie, łotr, łajdak, obwieś, wisielec.

Spalenisko, zgliszcze, miejsce spalenia ś. czego, pogorzelisko.

Spalenizna, przypalenie; przyswędzenie; coś przypalonego; swąd rozchodzący ś. od rzeczy przypalonej; zgorzelizna, gangrena,

Spalićp. Palić; zniszczyć co ogniem, puścić z dymem, obrócić w perzynę; strawić ogniem; wypalić, zużyć na palenie; wysuszyć, spiec, s. ś., ulec spaleniu, stracić mienie skutkiem pogorzeli; opalić ś., nabrać cery ogorzałej; dostać zły stopień przy egzaminie; s. na panewce: nie wystrzelić, nie udać ś; s. za sobą mosty, okręty = nie zostawić sobie możności wycofania ś. z czego.

Spała, nacięcie podłużne z góry na dół drzewa iglastego dla wydobycia żywicy.

Spałować, robić nacięcia na drzewach iglastych w celu zdobycia z nich żywicy.

Spamiętać, zatrzymać w pamięci, nie zapomnieć.

Spaniały, wspaniały.

Spanie, sen.

Spanieć, stać ś. panem a. pankiem, spanoszyć ś., zhardzieć.

Spanoszały, ten, który spanoszał, wzbogacił ś., stał ś. panem.

Spanoszeć, Spanoszyć się, wzbogacić ś., dochrapać ś. majątku, dorobić ś.

Spapużeć, stać ś. papugą, a. jak papugą.

Sparadnieć, stać ś. paradnym, okazałym.

Sparadrap, fr., kawał płótna pociągnięty z jednej strony roztworem wosku, stanowiący plaster lepki.

Sparafjanieć, stać ś. parafjańskim, nabrać manjer zaściankowych, parafjańskich.

Sparceta, fr.p. Esparceta.

Sparciały, który sparciał.

Sparcieć, stracić jędrność i soczystość wskutek zestarzenia ś., przerośnięcia, złykowacieć: (o rzodkiewce, rzepie, brukwi itp.); przen., zestarzeć ś., stać ś. strupieszałym.

Sparek, wyziewy, gorąco duszne, powstające po ciepłym deszczu.

Sparkiet, flaszka metalowa, zawierająca płynny węglan sody, w której można przyrządzać wszelkie rodzaje płynów musujących.

Sparodjować, gr., zrobić parodję: coś poważnego przedstawić w sposób komiczny; zepsuć utwór (muzyczny, dramatyczny) lichym jego wykonaniem.

Sparszećp. Sparszywieć.

Sparszywiały, Sparszały, który sparszywiał.

Sparszywieć, dostać parchów, zachorować na parchy, stać ś. parszywym; nędznym, marnym.

Spartanin, Spartańczyk, łć., obywatel Sparty; przen., człowiek surowej moralności, mężny, wytrzymały i unikający wygód.

Spartański, należący do Sparty, do Spartan; właściwy Spartanom, odznaczający ś. cnotami, któremi zasłynęli Spartanie; surowych obyczajów.

Sparzelinap. Oparzelina.

Sparzyćp. nied. Parzyć; złączyć w parę, dobrać do pary, skojarzyć; s. ś., = złączyć ś. cieleśnie (o zwierzętach); zawieść ś., źle wyjść na czym; kto ś. na gorącym sparzy i na zimne dmuch a = kto doznał straty, ten nabiera przesadnej ostrożności.

Spas, miejsce na brzegu lasu, na którym się bydło pasie.

Spasać, dok. Spaść; wypasać, zjadać, jako paszę: s. łąkę, zboże; paść, tuczyć, czynić tucznym; s. co kim, dawać co komu do zjedzenia, jako paszę.

Spasiony, Spasły, Spaśny, otyły, tłusty; o człowieku: gruby; o zwierzęciu: tuczny.

Spaskudnieć, stać ś. paskudnym, zeszpetnieć.

Spasłyp. Spasiony.

Spasować, podczas gry w karty; nie deklarować gry; zaprzestać, nie brać udziału, dać za wygranę; zbiednieć, zmarnieć.

Spaszować, zaniechać, zbiednieć, dojść do upadku, zmarnieć, stracić.

Spaśćp. nied. Spadać.

Spaśćp. nied. Spasać.

Spaśne (-go) zapłata za pasienie, za paszę; wynagrodzenie za szkody w polu a. na łące, wyrządzone przez bydło; prawo pastwiska wspólnego.

Spaśnyp. Spasły.

Spat, Szpat, nm., nazwa mineralogiczna ciał krystalicznych, dzielących ś. na blaszki rozmaitej grubości o powierzchni mieniącej ś.; s. ciężki = to samo co baryt; s. djamentowy = jest nieprzezroczystą, chropowatą, brudno zabarwioną odmianą korundu; s. islandzki czyli s. wapienny = jest dużym, przezroczystym, bezbarwnym kryształem węglanu wapnia, załamuje światło podwójnie i dlatego używa ś. do wyrobu narzędzi optycznych.

Spatula, łć., łopateczka do przyciskania języka przy oglądaniu gardła; łopateczka do mieszania lekarstw, do nakładania farby na paletę lub zbierania z niej — p. Szpachla.

Spauzować, wstrzymać ś., zaprzestać.

Spawać, łączyć kuciem dwa kawałki żelaza a. metalu, rozpaliwszy je w ogniu.

Spawalny, dający ś. spawać, spajalny; służący do spawania.

Spazm, gr., automatyczny, mimowolny skurcz mięśni; s-y, w języku potocznym: krzyk nerwowy, silny płacz ze łkaniem, omdleniem, kurczowym niepohamowanym śmiechem, nerwową czkawką i biciem serca.

Spazmatyczka, gr., kobieta, często chorująca na spazmy.

Spazmatyczny, gr., mający cechy ataku nerwowego, kurczowy.

Spazmatyk, gr., człowiek cierpiący na spazmy.

Spazmodyczny, łć.p. Spazmatyczny.

Spazmować, dostawać spazmów.

Spaźniaćp. Spóźniać.

Spąchać, zwąchać, zwietrzyć, zwęszyć; s. ś. z kim = porozumieć ś., umówić ś., zwąchać ś., wejść w konszachty z kim.

Spąg, spodnia warstwa ciał kopalnych.

Specjalik, łć., zdr., od Specjał.

Specjalista, łć., oddający ś. wyłącznie jednemu zawodowi, studjujący poszczególną tylko gałąź wiedzy, wszechstronnie i gruntownie znający jaki przedmiot, biegły, znawca.

Specjalistka, łć., forma żeńs. od Specjalista.

Specjalizacja, łć., wyodrębnianie, dzielenie nauk, zajęć na odrębne fachy; doskonalenie się w wybranem zajęciu, nauce, rzemiośle i t. p.

Specjalizować, łć., rozłożyć na poszszególne części, kierunki, zakresy, wyszczególniać; s. ś., zawód jaki wszechstronnie poznawać, zawód ten wyłącznie uprawiać, badać, opracowywać.

Specjalnie, łć., wyłącznie, głównie, szczegółowo.

Specjalność, łć., gałąź wiedzy, zawód, zajęcie, któremu wyłącznie ktoś ś. oddaje, a. które zna wszechstronnie i gruntownie; biegłość wyłączna w jakim kierunku lub zakresie.

Specjalny, łć., dotyczący głównie jednej rzeczy; wyłączny, wyjątkowy, szczególny, właściwy, umyślny, odrębny; niezwykły, przedni, wyborowy, przedziwny; charakterystyczny; s-a broń = nazwa artylerji, inżynierji wojskowej i sztabu gieneralnego.

Specjał, łć., przysmak, łakoć; osobliwość.

Specyficzny, łć., właściwy czemu; wyłączny; wynikający z odrębności natury jakiej rzeczy; s. środek lekarski — p. Specyfik; s-a waga = oznaczenie, ile razy ciało jest cięższe niż woda lub niż powietrze tejże samej objętości, ciężar właściwy.

Specyfik, łć., lekarstwo służące wyłącznie do leczenia pewnej tylko choroby.

Specyfikacja, łć., wyliczenie pojedyńczych rzeczy, tworzących jedną całość; wyszczególnienie, spis szczegółowy.

Specyfikować, łć., wyliczać szczegóły, stanowiące razem jedną całość a. jeden zbiór, wyszczególniać.

Specymen, łć., wzór, próba, okaz próbny, robota próbna.

Spedycja, wł., załatwienie; przewóz lub wysyłka rzeczy i towarów do miejsc odległych.

Spedytor, wł.p. Ekspedytor.

Spektakl, łć., widowisko, przedstawienie teatralne.

Spektator, łć., widz.

Spektralna łć. analiza, rozbiór widmowy, badanie składu chemicznego ciał na podstawie widma, które dają świecące ich pary i gazy.

Spektrometr, łc., spektroskop, połączony z narzędziem mierniczym do określenia linji widmowych.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Spektroskop.png
Spektroskop, łć., przyrząd optyczny, przeznaczony do otrzymywania widm ciał płonących, dokładnego badani a ich i mierzenia (f.).

Spektrum, łć., widmo; w optyce obraz świetlny, otrzymany przez rozszczepienie na części składowe promieni światła, przechodzących przez pryzmat, widmo optyczne; straszydło, zjawisko.

Spekulacja, łć., dosł. rozważanie, badanie; w filozofji dochodzenie prawd, leżących po za obrębem doświadczenia; domysły nie dające ś. oprzeć na podstawie doświadczenia; rachuby i widoki w życiu potocznym, w handlu, w przemyśle; przedsiębiorstwo, interes, obliczony na zysk, zależny od warunków, okoliczności niezawisłych od przedsiębiorcy; kupno przedmiotu, kiedy jest tańszy, w przewidywaniu zysków ze sprzedaży jego, kiedy podrożeje; s. giełdowa = obliczanie zysków z powodu przewidywanej różnicy cen i kursów.

Spekulacyjny, łć., przym. od Spekulacja; s-a filozofja = filozofja wywodząca poznanie za pomocą dociekania rozumowego (w przeciwieństwie do filozofji empirycznej.

Spekulant, łć., przedsiębiorca oddający ś. spekulacjom handlowym, goniący za zyskami niepewnemi, zależnemi od okoliczności.

Spekulatywny, łć., badawczy.

Spekulować, łć., obmyślać co, rozważać, kombinować; liczyć na co, obmyślać jaki interes korzystny, prowadzić interesy handlowe ryzykowne.

Spekulum, łć., zwierciadełko lekarskie, narzędzie chirurgiczne do badania wnętrza niektórych organów ciała, wziernik.

Speleologja, łć., nauka o jaskiniach, część gieologji.

Spelunka, łć., jaskinia, nora; przen., obskurna miejscowość, lokal brudny; kąt zakazany, zapadły.

Spełna, zupełnie, pełno, całkiem; s. w wyraż.: jest niespełna rozumu = bzik, warjat, narwaniec.

Spełniacz, Spełniciel, człowiek, który co spełnia, wykonawca.

Spełniać, dok. Spełnić; wprowadzać w czyn, wykonywać, dokonywać, dopełniać, uskuteczniać, doprowadzać do końca, urzeczywistniać; ziszczać, uiszczać; s. kielich = wypróżniać, pić do dna; s. czyje zdrowie = pić z życzeniem komu zdrowia; s. puhar goryczy, rozkoszy, rozpaczy i t. d = doznawać wszelkiej goryczy, rozkoszy, rozpaczy i t. p.; s. puhar mądrości = wszystkiego ś. uczyć; s. ś., wchodzić w czyn, w wykonanie, uskuteczniać ś., urzeczywistniać ś., sprawdzać ś., ziszczać ś., być doprowadzanym do skutku; skończyć ś.

Spełnićp. nied. Spełniać.

Spełzać, dok. Spełznąć; czołgając ś., pełznąc, zsuwać ś., ześlizgiwać ś.; tracić żywość barw, płowieć, blaknąć, blednieć; s. na niczym = nie doprowadzać do żadnego rezultatu, nie przychodzić do skutku, na niczym ś. kończyć, rozchwiewać ś., nie dopisywać.

Spełzły, spłowiały, wyblakły; ten, który spełzł na niczym, nie doprowadził do żadnego rezultatu.

Spełznąćp. nied. Spełzać.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Spencer.png
Spencer, ang., ubiór krótki męski i kobiecy, jakby frak bez poł (f.).

Spencerek, ang., mały spencer.

Spendować, nm., wydatkować, łożyć, ofiarowywać.

Spenetrować, łć., przetrząsnąć, przeszukać, zbadać, wyśledzić, przeniknąć.

Speranda, łć., zysk spodziewany, nadzieje, widoki na coś.

Sperka, kawałek słoniny skwarek, szperka.

Sperlać (się), pokrywać ś. jakby perłami, przybierać kształt i wygląd pereł.

Sperma, gr., płyn nasienny.

Spermacet, gr.p. olbrot.

Spermatoblasty, gr., komórki w kanalikach nasiennych, zawierające spermatozoa.

Spermatocyty, gr.p. Spermatoblasty.

Spermatozoa, gr., tak zwane żyjątka nasienne, złożone z główki i ogonka, wykonywające żywe ruchy.

Speza, wł., wydatek, koszt.

Spędzaćp. nied. Spędzić; zganiać do kupy, pędząc zgromadzać; odpędzać precz, rozpędzać, pędząc usuwać z drogi; przepędzać, przeżywać, przebywać, trawić: s. czas, zimę, wakacje i t. d.; pędzeniem mordować: s. konie, męczyć nadto; poniżać, upokarzać, zrzucać, strącać; s. płód = wywoływać sztucznie poronienie; s. na kogo winę = składać, zmawiać.

Spędzićp. nied. Spędzać.

Spiąćp. nied. Spinać.

Spichlerz, nm.p. Spichrz.

Spichrz, Spichlerz, nm., budynek na zboże w ziarnie; skład, zbiór.

Spicz, ang., krótka, dosadna mówka, przemówienie, toast.

Spiczak, młody jeleń, dostający pierwszych rogów; przen., gołowąs, młodzieniaszek, młokos.

Spiczastyp. Spiczasty.

Spićp. nied. Spijać.

Spiecp. nied. Spiekać.

Spiek, Spieka, Spiekota, skwar, upał, gorąco.

Spiekać, dok. Spiec; ściskać gorącem, wysuszać nadto, palić; spiec raka = zarumienić ś., oblać ś. rumieńcem; opiekać, opalać; s. ś., zsychać ś. od gorąca, palić ś.; parzyć ś, opalać ś.

Spiekielniać, dok. Spiekielnić; robić piekielnym, strasznym, nikczemnym, podłym; s. ś., stawać ś. piekielnym, złym, podłym, nikczemnym, okropnym.

Spiekły, spieczony, zapiekły, spalony.

Spiekotap. Spiek.

Spieniężać, dok. Spieniężyć; zmieniać na pieniądze, sprzedawać dla zyskania gotówki.

Spieniężeć, zmienić ś. w pieniądz, zostać spieniężonym.

Spierać, dok. Zeprzeć; spychać, odpychać, odpierać, wypierać, wypędzać, przepędzać, prąc, zbijać, spychać do kupy; opierać, wspierać, gruntować, zasadzać; kolka mię s-a = mam kłucie w boku; sparło mię = mam kurcze żołądka; a bodaj cię kolka sparła! = przekleństwo; s. ś., zbijać ś., spychać ś. do kupy: kry lodowe ś. sparły; sprzeczać ś., kłócić ś., prowadzić z kim dyskusję, polemikę.

Spierać, dok. Sprać; wypierać, wymywać brud, plamy; przen., bić, tłuc, łomotać kogo; s. ś., dawać ś. sprać, niknąć, płowieć po praniu.

Spierścieniać, skręcać, zwijać.

Spieszać (się), dok. Spieszyć (ś.); robić (ś.) z konnego pieszym.

Spieszniep. Śpiesznie.

Spieszno komu, śpieszy ś., pilno mu jest.

Spiesznyp. Śpieszny.

Spieszyćp. Śpieszyć.

Spięcie, dokonana czynność spinania; coś służącego do spinania, spinka, zapinka, sprzążka, klamra.

Spięknieć, wypięknieć, wyładnieć.

Spiętrzać, dok. Spiętrzyć; wznosić ś. do góry, wzbijać ś. do góry, gromadzić; s. ś., gromadzić ś. do góry, wysoko wznosić ś., wzbijać ś. ku górze.

Spijać, dok. Spić; pić, upijać z wierzchu, wypijać to, co było na powierzchni jakiego płynu; wypijać, wychylać kielichy, urządzać libacje; s. ś., upijać ś., używać za wiele trunków; przen., odurzać ś. rozkosznie, upajać ś.

Spikać się, dok. Spiknąć ś.; zmawiać ś. tajemnie, sprzymierzać ś., porozumiewać ś., sprzysięgać ś., zwłaszcza na czyjąś niekorzyść; zespalać ś., łączyć ś.

Spikanard, ang., u starożytnych nazwa rozmaitych substancji aromatycznych pochodzenia roślinnego, a zwłaszcza nazwa olejku wonnego, wydobywanego z gatunku rośliny kozłek indyjski, używanego do namaszczania i bardzo cenionego, na Wschodzie stosowanego jako lek, nard.

Spiknienie, spisek, zmowa, sprzysiężenie.

Spilśniać (się), dok. Spilśnić (ś.); zbijać (ś ), sklejać (ś.) wkształcie pilśni, filcować (ś.), skłębiać (ś.).

Spiłowaćp. nied. Spiłowywać.

Spiłowywać, dok. Spiłować; ścinać, zbierać pilnikiem a. piłą.

Spina, łć., w anat., krzyż, grzbiet; długi i szeroki mur wysunięty, mający przeszło 8 stóp szerokości, przedzielający szranki w cyrku na 2 części, na jego grzbiecie wznosiła ś. maleńka świątynia a. obelisk, poświęcony słońcu.

Spina, sprzążka.

Spinacz, człowiek, który co spina: s. wagonów = robotnik, spinający wagony, składające ś. na pociąg; pająk dwupłucny.

Spinaczka, pęto, powróz do pętania koni; powrozek, łączący dwie brony.

Spinać, dok. Spiąć; zapinając łączyć, zapinać, wiązać; związywać, kojarzyć, sprzęgać; ściągać, ściskać: s. konia ostrogami; s. ś., być spinanym, spinać siebie samego, ściągać ś., ściskać ś.; podnosić ś. na tylne nogi; o koniu: stawać dęba, wspinać ś.

Spinakp. Szpinak.

Spinel, fr., minerał, związek glinu i magnezji z tlenem, krystaliczny, przezroczysty, o pięknym połysku, rozmaicie zabarwiony (czarno, czerwono, niebiesko, zielono), zaliczany do kamieni szlachetnych.

Spinet, Szpinet, wł., dawny instrument klawiszowy podobny do fortepjanu.

Spinka, rodzaj guziczka ruchomego luźnego do spinania bielizny a. ubrania.

Spinocyzm, pogląd filozofa Spinozy, utrzymującego, że każdy szczegół wszechświata jest cząstką Boga.

Spintaryskop, gr., przyrząd, obmyślony przez Crookes’a, złożony z cząstki chlorku radu, z ekranu powleczonego siarkiem cynku i z mikroskopu, przez który widać wężyki ogniste, ustawicznie błyskające na ekranie.

Spinterje, łć., monety, kamienie rznięte, gemmy z nieprzyzwoitemi wizerunkami.

Spiołunić, zaprawić piołunem, przesycić goryczą.

Spionować, sprawdzić za pomocą pionu, czy co jest pionowe, sprostować według pionu; zbadać ranę sondą.

Spiorunować, Spiorunić, porazić jakby piorunem, razić jakby gromem; zbić w jedno, jakby od piorunu; s. ś., w piorun ś. zmienić.

Spiral, fr., sprężynka okrągła w zegarku, poruszająca wahadło.

Spiralny, łć., ślimakowaty, kształtu śruby, obwijający ś. dokoła siebie w sposób ciągły na podobieństwo skorupki ślimaka lub sprężyny w zegarze.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Spirea.png
Spirea, łć., ozdobna i pachnąca roślina ogrodowa z rodziny różowatych, tawuła (fig.).

Spirometr, gr., przyrząd do mierzenia ilości powietrza, jaką płuca obejmują.

Spiryfery, łć., rodzaj mięczaków kopalnych.

Spirylle, łć., drobnoustroje, bakterje kształtu wężykowatego.

Spirylloza, łć., choroba spowodowana przez spirylle.

Spiryt, łć.p. Spirytysta.

Spirytualista, łć., zwolennik i wyznawca zasad spirytualizmu.

Spirytualistka, łć., forma żeńs. od Spirytualista.

Spirytualizacja, łć., wyciąganie wyskoku; uduchownienie.

Spirytualizm, łć., pogląd filozoficzny, polegający na przekonaniu, że istnieją tylko istoty duchowe, a cały świat materjalny egzystuje jedynie pozornie jako wytwór wrażeń i myśli; pogląd przyjmujący odrębne istnienie duszy i dający przewagę duchowi (przeciwieństwo materjalizmu).

Spirytualizować, łć., wyciągać spirytus; uduchowniać.

Spirytualja, Spirytuosa, łć., napoje rozgrzewające, trunki.

Spirytualny, łć., duchowy.

Spirytus, łć., wyskok, alkohol; mieszanina alkoholu z wodą w stosunku takim, że alkoholu jest więcej niż wody.

Spirytusować, łć., dodawać spirytusu (do trunków); s. ś., zamieniać ś. na spirytus, wytwarzać w sobie spirytus np. w sokach owocowych.

Spirytusowy, łć., odnoszący ś. do spirytusu; działający za pomocą spirytusu: lampka s-a.

Spirytysta, łć., zwolennik spirytyzmu.

Spirytystyczny, dotyczący spirytyzmu.

Spirytyzm, łć., wiara w możliwość stosunków z duchami zmarłych, oraz ogół czynności z tą wiarą złączonych, a zmierzających do wywoływania duchów i porozumienia ś. z niemi.

Spis, spisywanie, obliczenie, popis: s. ludności; wykaz, rejestr, lista według przedmiotów, kolei a. alfabetu: s. rzeczy.

Spisa, nm., dzida, kopja, lanca, oszczep, pika, włócznia, drąg zakończony kolcem żelaznym, używane jako broń do przebijania nieprzyjaciół.

Spisaćp. nied. Spisywać; s. komu skórę: zbić, śćwiczyć, strzepać; s. ś. = znaleźć ś. stosownie a. niestosownie, zrobić coś właściwego a. niewłaściwego; pięknieś ś. s-ał! = zleś sobie postąpił; s-ał ś. jak Grabski w tańcu = skompromitował ś. niewłaściwym wystąpieniem, odezwaniem ś.i t. d.

Spisek, sprzysiężenie, sprzymierzenie, związek tajny, konspiracja, bunt, zmowa.

Spiskować, knuć spiski, sprzysięgać ś., sprzymierzać ś. tajnie, konspirować.

Spiskowiec, uczestnik spisku, spiskowy, sprzysiężeniec.

Spiskowy, odnoszący ś. do spisku; rzecz., spiskowiec.

Spisnik, Spiśnik, żołnierz uzbrojony w spisę.

Spisowy, odnoszący ś. do spisu, rejestrowy; popisowy, konskrypcyjny.

Spisowy, nm., odnoszący ś. do spisy.

Spisywacz, człowiek, który spisuje, regiestrator.

Spisywać, dok. Spisać; zbierać na piśmie, wyszczególniać na piśmie po kolei jedno po drugim, rejestrować, układać spis, robić popis; układać na piśmie, redagować; s. ś., porozumiewać ś., zmawiać ś., sprzysięgać ś., sprzymierzać ś.; popisywać ś.

Spity, który ś. upił, pijany.

Spiż, nm., bronz, z którego leją działa i dzwony; przen., dzwon a. działo.

Spiża, żywność, prowjant.

Spiżak, nmdzwonek spiżowy.

Spiżarenka, Spiżarka, mała spiżarnia.

Spiżarnia, schowanko, schowka, skład na produkty spożywcze, na wiktuały; śpichlerz, śpichrz.

Spiżarniany, odnoszący ś. do spiżarni; przechowywany w spiżarni: zapasy s-e.

Splanchnografja, gr., opisanie wnętrzności.

Splanchnologja, gr., dział anatomji, obejmujący naukę o trzewiach (wnętrznościach).

Splasnąć, spłaszczyć ś., osiąść; klasnąć: s. rękami.

Splatać, dok. Spleść; plotąc łączyć jedno z drugim; plotąc robić, wić, uwijać; plotąc, otaczać; jednoczyć, zespalać, kojarzyć, łączyć w jedno; plotkę robić; s. ś., plątać ś., łączyć ś., wikłać ś., usidlać ś., zaplątywać ś.; jednoczyć ś., bratać ś., spajać ś.; splatać Sobie włosy, czesać ś.; wypadać tak a. inaczej, brać pewien obrót, składać ś., wychodzić na dobre a. złe.

Splatanka, coś splecionego, plecionka.

Splażyć, zbić, wybić, wytłuc, wytuzować.

Splecić (się), Spleczyć (się), odwrócić (ś.) do siebie plecami.

Splenp. Splin.

Splenalgja, gr., choroba śledziony.

Splendeca, wł.p. Splendor.

Splendor, łć., świetność, okazałość, przepych, blask.

Spleniczny, Splinowy, tyczący ś. śledziony.

Splennik, Splinnik, śledziennik, melancholik.

Splenografja, gr., opisanie śledziony.

Splenopatja, gr., choroba śledziony.

Spleśćp. nied. Splatać.

Spieśniały, który spleśniał.

Spleśnić, okryć (ś.) pleśnią.

Spleśnieć, dostać pleśni, pleśnią ś. pokryć, zapleśnieć; nie iść z postępem, zacofać ś., zgnuśnieć.

Splewka, skorupiak widłonogi.

Splin, ang., chorobliwy rozstrój nerwowy, objawiający ś. zobojętnieniem na wszystko, zmniejszeniem energji woli, chorobliwym smutkiem, przygnębieniem, obrzydzeniem życia, śledziennictwo.

Splot, splecienie; coś splecionego; lm., s-y = zwoje, skręty, pierścienie włosów, warkocze, kosy.

Splotowaty, mający kształt splotu.

Splunąćp. nied. Spluwać.

Spluwacz, człowiek, który wrciąż spluwa, plwacz.

Spluwaczka, naczynko napełnione piaskiem a. trocinami do spluwania w nie, kraszuarka.

Spluwać, dok. Splunąć; wyrzucać z ust ślinę, flegmę; wypluwać; wypowiadać gorzkie, nieprzyjemne słowa; s-nąć w grze w palanta: = nie utrzymać piłki, gdy ś. ją złapie.

Spluwka, silna spluta, plwocina.

Spłacać, dok. Spłacić; płacąc, umarzać: s. dług, wypłacać, uiszczać ś. z długu, z należności; płacić należność częściowo, ratami; s. kogo: płacić, wypłacać, co mu ś. należy dla umorzenia jego pretensji i praw do czego; s. dług wdzięczności = wywdzięczać ś.

Spłacalny, dający ś. spłacić, możliwy do spłacenia.

Spłacheć, szmata, płat, gałgan, oderwany od ubrania; ubogie wytarte ubranie; płaski kawał czego, szmat: s. gruntu.

Spłachetek, mały spłacheć.

Spłacićp. nied. Spłacać.

Spładzaćp. Płodzić.

Spłakać, płaczem odwrócić, usunąć co od siebie; s. ś., rozpłakać ś. z żalu; napłakać ś. gorzko, zmęczyć ś. płaczem; przen., pokryć ś. jakby łzami, np. rosą.

Spłaszaćp. Płoszyć.

Spłaszczaćp. Płaszczyć.

Spłaszczenie, miejsce spłaszczone, płaskie, zgniecenie.

Spłata, Spłat, spłacenie; spłacanie częściowe ratami.

Spław, spadek rzeki, bieg naturalny wody; spływ, spust, zbieg, np. dwu rzek; fala, bałwan; żegluga rzeczna, transport wodny, spust towarów po wodzie; lekki kawał drzewa u sieci dla utrzymania jej górnego brzegu na powierzchni wody; kępa na stawie, podnosząca ś. i opadająca z wodą; część wędki z kory a. korka,pływająca po wodzie, spławek, pływak. spławik; sadź, skrzynia z dziurami zapuszczana w wodę, dla utrzymania w niej żywych ryb.

Spławek, pływak u wędki dla utrzymania haczyka w dowolnej głębokości.

Spławiacz, Spławiciel, człowiek, który spławia, pławiciel.

Spławiać, dok. Spławić; spuszczać po wodzie, transportować wodą, puszczać wpław, pławić, kąpać, zmywać, zlewać; topić, rozpuszczać; szlamować, odpławiać.

Spławik, pływak, mięczak brzuchopełzy, skrętowy.

Spławisko, miejsce spławu czyli spadu wody; kępa na Sanie, ukazująca ś. po opadnięciu wody.

Spławka, spławik.

Spławne (-ego), opłata od żeglugi.

Spławnik, Spławniczy, pływak; retman, przewodnik statku wodnego; flisak, oryl.

Spławność, żeglowność.

Spławny, żeglowny, nadający ś. do żeglugi, do przewozu, do transportów: s-a rzeka; kanał s. = odprowadzający wody, nieczystości płynne; zlany, zbroczony, ociekający czym; spławiający, spłókujący.

Spłaz, pochyłość, spadzistość, spadek.

Spłazina, wzgórek wśród błot, porosły drzewami.

Spłazisty, lekko spadzisty, pochyły.

Spłodzićp. Płodzić.

Spłomieniać, spalać, obejmować płomieniem, rozżarzać.

Spłonąć, spalić ś., pójść z dymem, zgorzeć; zarumienić ś., sponsowieć.

Spłowiałość, barwa spłowiała.

Spłowiały, wyblakły, spełzły, wypłowiały.

Spłóczyny, woda brudna pozostała po opłókaniu, pomyje.

Spłókaćp. nied. Spłókiwać; s. ś., przegrać znaczną sumę pieniędzy, zgrać ś.

Spłókiwać, dok. Spłókać; płócząc zmywać; spławiać.

Spłyn, spływ, ściek, odpływ.

Spłynąćp. nied. Spływać.

Spływać, dok. Spłynąć; płynąć z góry na dół, ściekać; przypadać komu, przechodzić, spadać na kogo, zstępować, stawać ś. czyimś udziałem; zsuwać ś., opadać łagodnie, opadać; zwisać, zwieszać ś.; skłaniać ś., staczać ś.; płynąć z wodą, płynąc uchodzić, znikać; odpływać odchodzić; przen., co do czasu: mijać, ubiegać, schodzić; broczyć ś., posoczyć ś., opływać, ociekać, oblewać ś.; s-nąć = zjawić ś., przybyć; s. a. s. ś., płynąc łączyć ś., zlewać ś. w jedno; wypływać, przepływać.

Spobożnieć, stać ś. pobożnym.

Spocząćp. nied. Spoczywać; odpocząć, wytchnąć.

Spoczciwieć, stać ś. poczciwym.

Spoczwarzać, dok. Spoczwarzyć; czynić poczwarnym, nadawać potworne kształty.

Spoczynek, odpoczywanie, spoczęcie, spoczywanie, stan spokoju, chwile wolne, nic nieczynienie, bezczynność; siedzenie, ławka; iść na s. = kłaść ś. spać; dzień ma ś. ku s-owi = kończy ś.; stan s-u = stan emeryta, dymisja; przejść, być przeniesiony w stan s-u = wyjść do emerytury; ostatni, wieczny s. = stan człowieka po zgonie, śmierć; miejsce wiecznego s-u = cmentarz, mogiła, grób; pozostawienie gruntu przez kilka lat odłogiem, aby ś. stał plenniejszym, ugor; miejsce odpoczynku, podest na schodach dla odpoczynku.

Spoczynkowy, odnoszący ś. do spoczynku, dający spoczynek.

Spoczywać, dok. Spocząć; być w stanie spoczynku, nic nie robić, odpoczywać, wypoczywać dla nabrania sił do nowej pracy; s. na kim, być za co odpowiedzialnym; przyjmować na siebie obowiązek; poprzestawać na kim, na czym; s. na czym, mieć co za podstawę, za podporę, opierać ś. na czym; być ukrytym, taić ś., skrywać ś., znajdować ś.; przestawać być czynnym, nie być w użyciu; niech pan spocznie = proszę usiąść, zająć miejsce!; s. snem wiecznym = być umarłym, nie żyć; spocząć w Bogu, spocząć na wieki = umrzeć; niech s-a w pokoju! = niech będzie pokój jego duszy!; s. na laurach, na wawrzynach = zdobywszy sławę, dokonawszy ważnego dzieła, przestawać być czynnym, zadowoliwszy ś. tym, co ś. zdobyło.

Spodek, podstawka szklana, fajansowa, porcelanowa, metalowa, pod szklankę, pod filiżankę w kształcie małego talerzyka; spód, strona spodnia.

Spodeńki (-ów), zdr. od Spodnie.

Spodjum, gr., węgiel, otrzymywany przez wyprażanie kości bez przystępu powietrza, używany w przemyśle, zwłaszcza przy fabrykacji cukru ze względu na własności silnie odbarwiające; popiół z metalu; sadze z palonej kości słoniowej.

Spodlały, który spodlał, znikczemniały.

Spodleć, spodlić ś.

Spodlić, podłym uczynić; s. ś., stać ś. podłym.

Spodlonyp. Spodlały.

Spodni, będący na spodzie, odnoszący ś. do spodu, dolny, niższy.

Spodnie (-ni), męskie ubranie na nogi, pantaljony, ineksprymable, rajtuzy.

Spodniowy, dotyczący spodni, zdatny na spodnie.

Spodobać się, podobać ś., przypadać komu do gustu.

Spodobnieć, stać ś. podobnym, upodobnić ś.

Spodomancja, gr., wróżenie z popiołów.

Spodziać sięp. Spodziewać ś.

Spodziewać się, mieć nadzieję, przeczuwać, oczekiwać, że ś. coś stanie; s. ś. kogo, oczekiwać przybycia czyjego; sądzić, mniemać, myśleć, być pewnym; s. ś. po kim, rokować sobie, obiecywać sobie; liczyć na to, że ktoś coś zrobi; s-am ś., przysł., ma ś. rozumieć, oczywiście, ja myślę, niezawodnie.

Spodziewanie, nadzieja, w wyraż.: nadspodziewanie, nadspodzianie = gdy ś. na ten wynik zupełnie nie liczyło, wbrew wszelkiej rachubie.

Spoetycznieć, stać ś. poetycznym.

Spoetyzować, przedstawić w sposób poetyczny.

Spoganić, uczynić kogo poganinem; s. ś. = stać ś. poganinem.

Spoganieć, zostać poganinem.

Spogańszczećp. Spoganieć.

Spoglądać, dok. Spoglądnąć; zwracać spojrzenie, oczy, wzrok na co, na kogo, rzucać, okiem, patrzyć, wodzić oczami, poglądać, spozierać.

Spogodnieć, stać ś. pogodnym, weselszym; wypogodzić ś., wyjaśnić ś.

Spogrzewać, skuwać na gorąco żelazo z żelazem, szwejsować.

Spoićp. nied. Spajać.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Spoidło.png
Spoidło, rzecz spajająca, łącząca, wiążąca, łącznik, wiązadło; gruba masa włókien poprzecznych, łącząca dwie półkule mózgowe (fig.).

Spoina, miejsce spojenia, fuga; szczelina spojona.

Spoistość, spójność, związek wewnętrzny cząstek ciała.

Spoisty, pozwalający ś. spoić, spajalny, mający własność spajania, łączenia ś. z czym; spajający; ścisły, tęgi, twardy, zbity.

Spoiwop. Spoidło.

Spojenie, czynność spajania;miejsce, gdzie co spojono, spoina; zrost a. połączenie dwu kości chrząstkozrostem, nie dozwalające na wykonywanie ruchów.

Spojnica, coś, co służy do spojenia, spójnia, spoidło, spoiwo, łącznik, wiązadło.

Spojownik, hebel do robienia fug, do żłobkowania.

Spojówkap. Spójnica; błona, pokrywająca część przednią gałki ocznej i wewnętrzną powierzchnię powieki, miejsce przejścia z gałki ocznej na powiekę, łącznica.

Spojrzećp. nied. Spozierać.

Spojrzenie, rzucenie wzrokiem na kogo, na co; wzrok, oczy, zwrócone na kogo, na co.

Spokojnie, przysł., ze spokojem, bez niepokoju; cierpliwie, z zimną krwią.

Spokojniuchny, Spokojniutki, całkiem spokojny.

Spokojność, spokój, cisza; s. sumienia = brak zgryzot, wyrzutów sumienia, niepoczuwanie ś. do grzechu.

Spokojny, nacechowany spokojem; cichy, łagodny, nie unoszący ś., potulny, nie porywny, nie gwałtowny; odznaczający ś. spokojem: sen s. = równy, nie przerywany; s-e posiadanie = nie kwestionowane; życie s-e = nie burzliwe, nie awanturnicze; koć s. = nie narowisty; jestem o to s. = nie troszczę ś. o to, jestem pewien tego.

Spokorniały, który spokorniał.

Spokornieć, stać ś. pokornym.

Spokój, spokojność, cisza, pokój: daj mi s.! = nie mów do mnie, nie nudź mię, nie dokuczaj mi.

Spokrewniać (się) dok. Spokrewnić (ś.); łączyć (ś.) związkami pokrewieństwa, spowinowacić ś.

Spolaczały, ten, który stał ś. Polakiem a. polskim, spolszczony.

Spolaczeć, Spolaczyć się, Spolonizować się, Spolszczeć, Spolszczyć się, stać ś. Polakiem, nabrać cech polskich.

Spolaczyć, Spolonizować, Spolszczyć, przerobić na Polaka; nadać cechy polskości; s. ś. spolaczeć.

Spolaryzować, ulec polaryzacji.

Spolaryzowane światło = światło, które-uległo polaryzacji — p. Polaryzacja.

Spolić, zespolić, złączyć, związać.

Spolimeryzować się, ulec polimerji.

Spolitycznieć, stać ś. politycznym, nabrać charakteru politycznego; stać ś. politykiem, stać ś. zręcznym, przebiegłym; stać ś. grzecznym, uprzejmym, dobrze wychowanym, obytym, towarzyskim.

Spolitykować, zbyć co grzecznością, wyrzec ś. czego, odstąpić od czego przez delikatność.

Spolja, łć., łupy wojenne, zdobycz; odznaki rycerskie.

Spoljacja, łć., wyzucie z posiadania przez gwałt lub podstęp, wydzierstwo, złupienie.

Spoljarjum, łć., izba obok areny igrzyskowej, służąca ranionym gladjatorom za szpital; do tej izby również wleczono gladjatorów poległych w czasie widowiska; u dawnych Rzymian skarb gromadzony z łupów, kryjówka; szatnia.

Spoljator, łć., zdzierca, łupieżca, rabuś.

Spolonizowaćp. Spolszczyć.

Spolować, upolować, ubić, złowić na polowaniu; polując spenetrować, przeszukać, przetrząść na polowaniu, poszukując zwierzyny.

Spolszczećp. Spolszczyć ś.

Spolszczyć, Spolonizować, zrobić Polakiem a. polskim, przełożyć co na język polski, przyswoić co językowi polskiemu; s. s., przejąć ś. narodowością i cechami polskiemi.

Społeczeństwo, kompanja, towarzystwo, grono ludzi; wielka gromada ludzi a. ogół mieszkańców zjednoczonych pod względem politycznym, duchowym, obyczajowym w jedną całość, społeczność, ludzkość, naród.

Społecznica, Społeczniczka, forma żeńska od Społecznik.

Społecznictwo, gorliwe zajmowanie ś. sprawami społecznemi, działalność dla dobra społecznego.

Społecznie, przysł., społem, razem, wspólnie; wzajemnie, zobopólnie.

Społecznik, człowiek, zajmujący ś. gorliwie sprawami społecznemi; działacz społeczny; towarzysz, kolega.

Społeczność, wspólność, wzajemność; towarzystwo; obcowanie, stosunek wzajemny; związek, łączność, współżycie — p. Społeczeństwo.

Społeczny, wzajemny, wspólny, ogólny, publiczny; odnoszący ś. do społeczeństwa, społeczeński, socjalny.

Społem, przysł., razem, pospołu, wespół, wspólnie; jednocześnie, hurmem.

Społu, przysł.p. Społem.

Spomagaćp. Wspomagać.

Spomarańczowieć, nabrać barwy pomarańczowej.

Spominać, dok. Spomnieć; wspominać, przypominać; wzmiankować, napomykać.

Spominka, wzmianka, napomknięcie.

Spomnieć p. nied. Spominać.

Spomócp. Wspomóc.

Spomścić się, zemścić ś.; zmęczyć ś.; zdotsyć ś. na co.

Spona, klamra, kluba, rygiel; zwora, szpąga.

Spondaiczny, gr., złożony ze spondejów: s. wiersz.

Spondej, gr., w heksametrze greckim i łacińskim stopa wierszowa, złożona z dwuch długich zgłosek.

Sponiterować się, zniszczyć ś., zniszczyć zdrowie z powodu złego życia.

Sponka, spinka, haftka.

Sponsja, łć., przyrzeczenie, obietnica uroczysta.

Spontaniczność, łć., samodzielność, pochodzenie działalności z wolnej woli, z własnego popędu, mimowolność (np. ruchu).

Spontaniczny, łć., dobrowolny, dowolny, samorzutny, powstający bez podniety z zewnątrz.

Sponurzeć, stać ś.’ ponurym, spochmurnieć.

Spopielaciały, który stał ś. popielatym.

Spopielacieć, nabrać barwy popielatej.

Spopielać, (się), dok. Spopielić (ś.); obracać (ś.) w popiół, zgorzeć, stlić ś.

Spopielały, który spopielał.

Sporady, gr., wyspy, jakby rozrzucone na morzu bezładnie, zwłaszcza w archipelagu greckim.

Sporadyczny, gr., pojedyńczy, tu i owdzie ś, spotykający; s-e choroby = choroby nieepidemiczne, pojedyńcze wypadki jakiej choroby.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Sporek.png
Sporek, roślina z rodziny mokrzycowatych (fig.).

Spornia, miejsce naprzeciw słońca, ściana odbijająca promienie słoneczne.

Sporność, skłonność do sprzeczania ś., do zwady; spór, sprzeczka, kłótnia, nieporozumienie; cecha tego, co jest przedmiotem sporu.

Sporny, lubiący ś. sprzeczać, sprzeczny, swarliwy, zwadliwy, kłótliwy, przekorny, zostający w sporze; będący przedmiotem sporu; sprzeciwiający ś., przeciwny; przen., oporny, trudny do wykonania, żmudny w robocie.

Sporo, przysł., dosyć, dość dużo, w znacznej ilości; ochoczo, raźno, zręcznie, śpiesznie.

Sport, ang., rozrywki, które obok przyjemności, przyczyniają ś. do wyrobienia zręczności i siły, hartują i wzmacniają ciało (myśliwstwo, jazda konna, wiosłowanie, ślizgawka, polowanie, pływanie, różne gry ogrodowe etc.).

Sportowiec, ang., człowiek, zajmujący ś. sportami, zwolennik sportów.

Sportowy, ang., odnoszący ś. do sportów, właściwy sportom.

Sportsmen, ang., ten, kto z zamiłowaniem oddaje ś. jakiemu sportowi; ten, kto doprowadza uprawiany sport do pewnej doskonałości.

Sportsmenka, ang., forma żeńs. od Sportsmen.

Spory, dość wielki, dość znaczny, dodatni; raźny, ochoczy, składny, zręczny, skory, śpieszny, żwawy.

Spory, gr., zarodniki, mikroskopijne ciałka, wytwarzane przez rośliny skrytokwiatowe; gdy oddzielają ś. od rośliny macierzystej i padną na grunt odpowiedni, natenczas kiełkują i dają początek nowej roślinie.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Sporysz.png
Sporysz, roślina z gromady grzybów; rośnie na ziarnach zboża w kłosach, używana w lecznictwie

Sporządzać, dok. Sporządzić; przygotowywać, robić, szykować, wykonywać, urządzać, organizować; układać, pisać: s. akt notarjalny, testament; oporządzać, zaopatrywać; naprawiać, reparować.

Sporzej, stop. wyż. od Sporo.

Sporzyć, mnożyć, przymnażać, pomnażać, przysparzać, powiększać; darzyć, szczęścić, błogosławić na mieniu; s. ś., przysparzać ś., powiększać ś., przyrastać, przymnażać ś.; szczęścić ś., powodzić ś., darzyć ś.; s. a. s. ś., kłócić ś., spierać ś., sprzeczać ś.

Sposągowieć, Sposążeć, stać ś. niby posągiem, osłupieć, skamienieć, zdrętwieć.

Sposążyć, zmienić jakby w posąg.

Sposępniały, ten, który sposępniał, zasępiony, zachmurzony.

Sposępnieć, stać ś. posępnym, posmutnieć, stracić humor, zachmurzyć ś.

Sposobić (się), czynić ś. sposobnym, przygotowywać (ś.), liczyć (ś.), kształcić (ś ), starać (ś.) o co, przysposabiać (ś ); urządzać (ś.), zaopatrywać (ś.), ekwipować (ś.).

Sposoblk, fortel, wybieg.

Sposobność, zdatność, zdolność, uzdolnienie, talent; wprawa, biegłość; okoliczność sprzyjająca, pora, okazja, zręczność.

Sposobny, uzdolniony, zdolny, zdatny, utalentowany; skory, pochopny, zręczny, skłonny; on na to s. = jest skory do tego, można ś. tego po nim spodziewać.

Sposób, tryb, rodzaj, gatunek, manjera, kształt, wzór, modła; droga, środek; kształt, pozór, powierzchowność; styl, porządek w sztukach plastycznych; w jaki s.? = jakim s-em?, przy użyciu jakich środków?; takim s-em, w taki s. = w takim razie, wobec tego; dziwnym s-em, w dziwny s. = dziwnym zbiegiem okoliczności; s-em próby, pożyczki = jako próbę, jako pożyczkę; w żaden s., żadnym s-em, na żaden s. = żadną miarą, pod żadnym pozorem; podawać s., znaleźć s. = radę, możność; s. na upór = środek skuteczny; s. na co, przeciw czemu = recepta, przepis; wziąć ś., brać ś. na s., na s-y; w dobry s. = łagodnie, z perswazją; = używać fortelów, wybiegów, s. do życia = majątek, fortuna, środki utrzymania, zajęcie dochodowe; nie s! = niepodobna, niepodobieństwo, nie można; żadnym s-em = bynajmniej, wcale.

Spostrzec, Postrzecp. nied. Spostrzegać, Postrzegać; zoczyć, ujrzeć, zobaczyć; s. ś. = pomiarkować ś., poznać ś. na czym; opamiętać ś., zmitygować ś.

Spostrzegacz, człowiek, który spostrzega, obserwator.

Spostrzegać, dok. Spostrzec; postrzegać, dostrzegać, zauważać, obserwować; s. ś., zaczynać przekonywać ś. o swoim błędzie, o swojej winie, reflektować ś., dochodzić do opamiętania, mitygować ś., zastanawiać ś. nad swoim postępowaniem; poznawać ś. na czym, orjentować ś.; ani ś. spostrzeże = nawet nie zauważy.

Spostrzegalnia, obserwatorjum astronomiczne.

Spostrzegalny, taki, którego można spostrzec, dostrzegalny.

Spostrzegawczość, zdolność czynienia spostrzeżeń, zmysł obserwacyjny.

Spostrzegawczy, zdolny do czynienia spostrzeżeń, obserwacyjny.

Spostrzeżenie, czynność spostrzegania; odkrycie, zrobione drogą obserwacji, zjawisko spostrzeżone.

Sposzyćp. nied. Sposzywać.

Sposzyt, zeszyt, poszyt.

Sposzywać, dok. Sposzyć; zszywać dwie a. więcej rzeczy w jedno; łączyć, zbierać w jedno.

Spotężnieć, stać ś. potężnym, wzrosnąć do potęgi, wzmocnić ś.

Spotkaćp. nied. Spotykać.

Spotkanie, zejście ś. dwu a. więcej osób; schadzka, zjazd; potyczka, utarczka, wyjść na czyje s. = naprzeciw kogo.

Spotniały, spocony.

Spotrzebować p. nied. Spotrzebowywać.

Spotrzebowywać, dok. Spotrzebować; zużywać na swoją potrzebę, zużytkowywać.

Spotulnieć, stać ś. potulnym, spokornieć.

Spoturmaozyć się, przyjąć wiarę mahometaóską, sturczyć ś., zbisurmanieć.

Spotwarzać, dok. Spotwarzyć kogo; rzucić nań potwarz, obmówić, oczernić, zniesławić, oszkalować, oskarżyć fałszywie, obgadać.

Spotwarzyć, p. nied. Spotwarzać.

Spotworzyć, potworem uczynić; spoczwarzyć, nadać kształty potworne.

Spotykać, dok. Spotkać; s. kogo, a. s. ś. z kim, idąc, natykać ś. na niego, schodzić ś. z nim w drodze, natrafiać na kogo, na co, znajdować kogo, co; doświadczać, zaznawać czego, kosztować czego; zdarzać ś., trafiać ś., przytrafiać ś. komu: s-tkał go wielki zaszczyt = stał ś, jego udziałem, wyróżnił ś., s-ło go wielkie nieszczęście = dotknęło go; s. ś. z kim, widzieć ś. z nim nie u niego, nie u siebie; rozpocząć z nim walkę, uderzać na niego, napadać, walczyć, ścierać ś.

Spotyrać, sponiewierać.

Spoufalaćp. Poufalić.

Spoważniać, dok. Spoważnić; poważnym a. poważniejszym czynić, powagi dodawać.

Spowiadać, słuchać spowiedzi; badać, wypytywać; s. ś., wyznawać grzechy na spowiedzi; zwierzać ś., wywnętrzać ś., dzielić ś. z kim jakąś tajemnicą, czynić wyznanie czego.

Spowić, Spowinąćp. nied. Spowijać.

Spowiednica, Spowiadalnica, konfensjonał.

Spowiednik, ksiądz spowiadający.

Spowiedny, odnoszący ś. do spowiedzi.

Spowiedź, wyznawanie swoich grzechów, spowiadanie ś.; s. uszna = kiedy na ucho kapłanowi wyznaje ś. grzechy; s. powszechna = kiedy wyznaje ś. grzechy głośno, wobec całego zboru; s. gieneralna z całego życia = ze wszystkich grzechów życia; przen., wyznanie czegoś tajemnego, zwłaszcza winy; wynurzenie ś., zwierzenie ś.; powiem prawdę, jak na s-dzi, jak na świętej s-dzi = zupełnie szczerze, nic nie ukrywając.

Spowijać, dok. Spowić, Spowinąć; zawijać, okręcać w powijaki: s. niemowlę; przen., otulać; osłaniać, owijać.

Spowinąćp. Spowić.

Spowinowacać, dok. Spowinowacić; czynić powinowatym, spokrewniać, koligacić; s. ś., powinowatym ś. stawać, koligacić ś., spokrewniać ś.

Spowodowywaćp. Powodować.

Spowszechniały, który spowszechniał.

Spowszechnić, Spowszechniećp. Powszechnić, Powszechnieć.

Spowszedniały, który spowszedniał.

Spowszedniećp. Powszednieć.

Spozierać, dok. Spojrzeć; patrzeć, spoglądać, kierować wzrok na kogo, na co, zwracać oczy na kogo, na co; zwracać uwagę na co.

Spoziomować, sprowadzić do poziomu, zniwelować, uczynić poziomym.

Spożyćp. nied. Spożywać.

Spożyteczniać, dok. Spożytecznić; czynić pożytecznym, zużytkowywać.

Spożytkowaćp. nied. Spożytkowywać.

Spożytkowywać, dok. Spożytkować, używać pożytecznie, wyzyskiwać, mieć korzyść z czego.

Spożywać, dok. Spożyć; używać czego na swoją potrzebę, spotrzebowywać; zużywać, zjadać, konsumować; s. kogo = dać mu radę, zwalczać go, pokonywać go.

Spożywca, człowiek, który spożywa, konsument; ostatni s. człowiek, który kupuje coś na swoje własne potrzeby, nie zaś na handel.

Spożywczy, odnoszący ś. do spożywców; dający ś. spożyć, jadalny; odnoszący ś. do produktów spożywczych: sklep s. = sklep z wiktuałami do codziennej potrzeby.

Spód, część dolna, spodnia, dół; strona lewa, czyli odwrotna; pod s. = pod ubranie; s-m u dołu, dołem, od dołu, od s-u = od dołu, u s-u góry = u stóp góry.

Spódnica, spodnia suknia kobieca od pasa do dołu, halka: część ubrania kobiecego od pasa ku dołowi; część spodnia tużurka a. żakieta, wraz z połami; trzymać ś. spódnicy = być zależnym od kobiety, matki a. żony; s. nim rządzi = daje ś. powodować kobiecie.

Spódnicowaty, mający kształt spódnicy.

Spódniczarka, szwaczka, umiejąca specjalnie szyć spódnice.

Spódniczka, mała spódnica, trzymać ś. s-i = starać ś. o przychylność kobiet, dawać ś. powodować kobiecie; biegać za s-ami = zalecać ś. do kobiet, być kochliwym.

Spódniczyna, licha, marna, spódnica.

Spój, wszystko, co służy do spajania, spoiwo; spoidło; miejsce spojenia, wiązanie, szew; spojenie, złączenie, związek; skład, układ, budowa.

Spójnia, trzymanie ś. razem, łączność, związek, spójność.

Spójnik, część mowy nieodmienna, służąca do łączenia wyrazów i zdań pojedyńczych w zdania złożone.

Spójność, łączność, związek, siła utrzymująca w związku cząstki ciała fizycznego.

Spójny, odznaczający ś. dość wielką spójnością, ścisły, twardy, spoisty, szczelny.

Spójrzećp. Spojrzeć.

Spólnictwo, wspólnictwo, udział, uczestnictwo w czym.

Spólnie, przysł., wspólnie, społem, razem.

Spólnik, uczestnik jakiego przedsiębiorstwa, uczestnik spółki.

Spólność, wspólność, społeczeństwo.

Spólnota, wspólność, spółka; jednota.

Spólny, dotyczący wielu, należący do wielu, wspólny, ogólny, powszechny; społeczny, krajowy, narodowy, społeczeński.

Spół, — p. Współ i Wespół.

Spóładministrator, Współadministrator, administrator razem z innym administratorem.

Spółakcjonarjusz, Współakcjonarjusz, akcjonarjusz wraz z innymi akcjonariuszami.

Spółaktor, Współaktor, aktor wraz z innymi aktorami.

Spółapostoł, towarzysz apostoła, taki sam apostoł, jak i inny.

Spółarendarz, Współarendarz arendujący, dzierżawiący co wraz z innym arendarzem.

Spółautor, Współautor, autor czego wraz z innym autorem.

Spółbiesiadnictwop. Symbjoza.

Spółbiesiadniczka, forma żeńs. od Spółbiesiadnik.

Spółbiesiadnik, Współbiesadnik, Spółgodownik, jeden z biesiadników, uczestnik biesiady, uczty, istota żyjąca z drugą istotą w symbjozie.

Spółbliźni, Współbliźni, bliźni w stosunku do drugiego bliźniego.

Spółbojowniczka, forma żeńs. od Spółbojownik.

Spółbojownik, Współbojownik, jeden z bojowników, uczestnik boju, taki sam bojownik, jak i inni.

Spółbracia, zbior., ogół spółbraci, zakonnicy jednego klasztoru.

Spółbrat, jeden z braci w stosunku do innych braci, współbrat.

Spółbraterski, Spółbratni, odnoszący ś. do spółbrata.

Spółbraterstwo, stosunek wzajemny współbraci.

Spółbrzmienny, jednobrzmiący.

Spółbyt, Spółbytność, Współbyt, byt spółczesny drugiemu bytowi.

Spółchrześcijanin, chrześcijanin w stosunku do innych chrześcijan, brat w Chrystusie.

Spółcierpieć, cierpieć wraz z kimś cierpiącym, współczuć, współubolewać, dzielić z kim jego cierpienie.

Spółcierpienie, podzielane z kim cierpienie.

Spółczesność, współczesność, pokolenie współczesne.

Spółczesny, żyjący, odbywający ś. w tym czasie, co i ktoś inny a. coś innego, współczesny, równoczesny, jednoczesny: s. nam = tegoczesny; rzecz., człowiek, żyjący w tym samym czasie, co i ktoś inny.

Spółcześnie, przysł., w tym samym czasie, współcześnie.

Spółczłowiek, człowiek w stosunku do innych ludzi.

Spółczucie, Współczucie, odczuwanie cudzych wrażeń a. cierpień, litość, współubolewanie.

Spółczuć, czuć razem z kimś innym; współczuć, dzielić jego uczucia.

Spółczująco, przysł., w sposób spółczujący, ze spółczuciem, współczująco.

Spółczulny, współczujący.

Spółczułośćp. Spółczucie.

Spółczynnik, Współczynnik, w fiz., liczba, wyrażająca ilościowo pewne własności ciał; w matem., czynnik liczbowy jednomianu lub wyrażenia algiebraicznego, koeficjent.

Spółczynny, Współczynny, spółdziałający, działający wraz z kim innym.

Spółdłużnik, Współdłużnik, człowiek, który zaciągnął dług razem z kim innym.

Spółdymny, używający wspólnego ogniska, mieszkający pod jednym dachem; rzecz., człowiek używający wspólnego z kim ogniska, współlokator.

Spółdziałacz, Współdziałacz, człowiek działający razem z innym działaczem.

Spółdziałaczka, forma żeńs. od Spółdziałacz.

Spółdziałać, należeć czynnie do czego, mieć w czym udział czynny, działać razem z kim innym, współdziałać.

Spółdziałającyp. Spółczynny.

Spółdziałanie, wspólne działanie, uczestnictwo, pomaganie.

Spółdziedzic, taki sam dziedzic, jak i inny, współdziedzic, współwłaściciel.

Spółdziedzictwo, wspólne dziedzictwo, własność wspólna; wrspółdziedzictwo.

Spółdziedziczenie, spółdziedzictwo.

Spółdziedziczka, forma ż. od Spółdziedzic.

Spółdziedziczyć, Współdziedziczyć, dziedziczyć wraz z kimś innym, należeć do dziedzictwa, do spadku po kim razem z innym, współdzierżeć.

Spółdzielczośćp. Kooperatyzmp. Kooperatywa.

Spółdzielczy, oparty na współudziale wielu osób, dążący do zrzeszenia wielu osób w celach ekonomicznych.

Spółdzierżawca, dzierżawiący z kimś innym na spółkę, współdzierżawca.

Spółdzierżawić, Współdzierzawić, dzierżawić co na spółkę z kim innym.

Spółdźwięcznosć, Spółdźwięk, wprawianie w brzmienie ciał, przez ciało brzmiące, nastrojone na ten sam ton, co i one.

Spółek, towarzystwo, obcowanie, kompanja, współek.

Spółelektor, taki sam elektor, jak i inni, współwybierający, współelektor.

Spółemigrant, emigrant, wychodziec z kraju w stosunku do innych emigrantów, współemigrant.

Spółfachowiec, człowiek tego samego fachu.

Spółfirmowiec, współwłaściciel firmy, wspólnik.

Spółgłos, głos, odzywający ś. jednocześnie z innym głosem.

Spółgłoska, szmer, powstający w jamie ustnej przy zbliżeniu ś. a. zetknięciu ruchomego narządu mowy z nieruchomym, jeden z dźwięków mowy, nie mogący brzmieć samodzielnie bez pomocy samogłoski.

Spółgracz, uczestnik gry, partner.

Spółgrać, brać udział w grze; grą wtórować, akompanjować komu do gry a. do śpiewu.

Spółgranicze, wspólna granica dwóch krajów, współgranicze.

Spółgraniczny, mający wspólną granicę, współgraniczny, ościenny, sąsiedni.

Spółhandlować, handlować na współkę z kim.

Spółherbownik, Spółklejnotnik, człowiek należący do tego samego herbu, co i ktoś drugi.

Spółherbowny, mający taki sam herb, jak i ktoś inny.

Spółhetman, Współhetman towarzysz hetmana; jeden z hetmanów.

Spólhulaka, uczestnik pohulanki; towarzysz, kompanjon hulaki, współhulaka.

Spółimiennik, mające takie same imię, jak i ktoś inny, imiennik, współimiennik.

Spółinstytutka, instytutka w stosunku do innych instytutek, współinstytutka.

Spółinteresowany, tak samo zainteresowany, jak i ktoś inny, współinteresowany.

Spółistnośćp. Spółistnienie.

Spólistota, Współistota, istota istniejąca jednocześnie z inną istotą.

Spółistotny, tej samej istoty, co i ktoś inny.

Spółjadacz, jedzący spólnie z kim innym, współstołownik, współbiesiadnik.

Spółjednoczyć, Współjednoczyć, jednoczyć, łączyć w jedno, zespalać; wcielać nawzajem.

Spółjestestwo, istnienie jednoczesne, istnienie wespół z kiminnym, spółistota.

Spółka, prowadzenie wspólne jakiego przedsiębiorstwa, interesu, należenie do spółki, wspólny rachunek, wspólne ryzyko, wspólne władanie czym; pewna grupa ludzi, związanych wspólnością interesu konsorcjum, stowarzyszenie, kompanja, współka; s. handlowa układ dwu a. kilku osób dla wspólnego prowadzenia interesu handlowego i dzielenia ś. zyskiem; s. bezimienna spółka, w której wspólnicy są nieznani i odpowiadają tylko do wysokości swych wkładów; s. firmowa zawiązana dla prowadzenia przedsiębiorstwa pod firmą spółkowa solidarnie; s. komandytowa między odpowiedzialnemi wspólnikami firmowemi, z jednym a. większą ilością dostarczycieli funduszów, odpowiedzialnemi do wysokości swych wkładów; s. z ograniczoną poręką — do wysokości wkładów wspólników; s. z nieograniczoną poręką — w której wspólnicy odpowiadają całym majątkiem; przen., stronnicy, zwolennicy czyiś, kompanja, przyjaciele; zmowa, sprzymierzenie; w matem., reguła s-i = reguła trzech, zastosowana do proporcjonalnego podziału zysku między kilku wspólników.

Spółkandydat, kandydat w stosunku do innych kandydatów, człowiek, współubiegający ś. o co wraz z innemi, współkandydat.

Spólklejnotnikp. Spółherbownik.

Spółkolega, kolega w stosunku do innych kolegów, spółtowarzysz, współkolega.

Spółkoleżanka, forma żeńska od Spółkolega.

Spółkompan, jeden z uczestników kompanji, współtowarzysz, współkompan.

Spółkoncertant, muzyk, koncertujący wraz z kimś innym, współkoncertant.

Spółkować, obcować z kim, wdawać ś., mieć z kim stosunki; być z kim w spółce; spółdziałać spółuczestniczyć; łączyć ś. cieleśnie, odbywać sprawę cielesną z kobietą.

Spółkowanie, rzecz., od Spółkować; stosunek, styczność, udział w jakiej czynności.

Spółkowy, odnoszący ś. do spółki, właściwy spółce, stanowiący własność spółki, współkowy; należący do spółki, powstały ze spółki.

Spółkuracjusz, spółtowarzysz jednocześnie ś. leczący.

Spółlenno, lenno wspólne, współlenno.

Spółlgnięcie, spoistość, ścisłość, współlgnięcie.

Spółlektor, czytający razem.

Spółlicytant, Współlicytant, współubiegający ś. jednocześnie przy licytacji.

Spółlokator, mieszkający razem z innym w jednym mieszkaniu; współlokator.

Spółmałżonek, małżonek w stosunku do drugiego małżonka; współmałżonek.

Spółmatka, matka chrzestna, kuma, kmotra; współmatka.

Spółmierność, proporcjonalność, symetrja, współmierność: w mat., posiadanie spólnej miary.

Spółmierny, odznaczajacy ś. spółmiernością, dający ś. mierzyć tą samą miarą, co i coś innego; współmierny.

Spółmieszczanin, mieszkaniec tego samego miasta, co i ktoś drugi, współmieszczanin.

Spółmieszczaństwo, stosunek wzajemny między spółmieszczanami, współmieszczaństwo.

Spółmieszkać, mieszkać z kim razem, do współki; współmieszkać.

Spółmieszkaniec, mieszkaniec tegoż domu a. mieszkania, współlokator, współmieszkaniec; człowiek, mieszkający w tym samym mieście, a. w tej samej wsi, w tej samej miejscowości.

Spółmieszkanka, forma żeńs. od Spółmieszkaniec.

Spółmiłośnik, kochanek.

Spółmyślny, jednomyślny, współmyślny.

Spółnabywca, człowiek, który co nabywa a. nabył co z kim innym do spółki; współnabywca.

Spółniebianin, spółmieszkaniec nieba, współniebianin.

Spółniewola, spólność niewoli, współniewola.

Spółniewolnica, forma żeńska od Spółniewolnik.

Spółniewolnictwo, stan społniewolnika, współniewola.

Spółniewolnik, niewolnik w stosunku do innych niewolników, współtowarzysz niewoli.

Spółobecny, Spółprzytomny, obecny, przytomny gdzie razem z kimś innym, współobecny.

Spółobjaw, objaw występujący współrzędnie z innym objawem, współobjaw.

Spółobrońca, obrońca w stosunku do innych obrońców, współobrońca.

Spółobwiniać, Współobwiniać, obwiniać kogoś razem z innym obwinionym, wnosić skargę na kogo wespół z kimś innym.

Spółobywatel, mieszkaniec pewnego miasta w stosunku do innych mieszkańców, współmieszczanin; obywatel kraju, współobywatel, rodak, ziomek.

Spółobywatelstwo, wspólne korzystanie z praw obywatelskich, współobywatelstwo; zbior., współobywatele.

Spółojczyzna, wspólna ojczyzna; ta sama ojczyzna, jak i innych, współojczyzna.

Spółopieka, wspólna opieka, współopieka.

Spółopiekun, człowiek, opiekujący ś. kim a. czym wraz z kimś innym, współopiekun.

Spółopiekunka, forma żeńska od Spółopiekun.

Spółopiekuństwo, współopieka, obowiązki współopiekunów, współopiekuństwo, wspólna opieka.

Spółorędownik, człowiek, występujący jako orędownik wraz z kimś drugim, współorędownik.

Spółoskarżaćp. Spółobwiniać.

Spółoskarżyciel, człowiek obwiniający wraz z kimś innym, współoskarżyciel.

Spółpanować, panować razem z kimś innym.

Spółparafjanin, człowiek, należący do tejże parafji, co i ktoś drugi, współparafjanin.

Spółpasażer, pasażer, odbywający podróż jednocześnie z innym, jadący razem z kimś drugim, spółtowarzysz podróży.

Spółpatronp. Spółrzecznik.

Spółpielgrzym, pielgrzymujący razem z innym, towarzysz pielgrzyma.

Spółplemiennik, człowiek, należący do tegoż plemienia, co i ktoś inny, współplemiennik.

Spółplemienny, należący do tegoż plemienia, współplemienny.

Spółpoddany, poddany narówni z innymi poddanymi.

Spółpodpisaćp. nied. Spółpodpisywać.

Spółpodpisywać, podpisywać wraz z innemi.

Spółpodróżnik, Współpodróżnik, towarzysz podróży, jadący razem.

Spółpomoc, pomoc wzajemna, współpomoc.

Spółpotęga, wspólna potęga, współpotęga.

Spółpowietnik, współobywatel w powiecie mieszkaniec tego samego powiatu, co i ktoś inny.

Spółpożycie, wspólne pożycie, współpożycie.

Spółpraca, wspólna praca, udział w pracy, współpraca.

Spółpracować, pracować wraz z innemi, współpracować.

Spółpracownica, Spółpracowniczka forma żeńska od Spółpracownik.

Spółpracownictwo, Współpracownietwo, praca wspólna z kim innym, udział w pracy wspólnej.

Spółpracownik, człowiek, pracujący wraz z innymi, współpracownik; s. jakiegoś pisma = umieszczający w nim swe artykuły.

Spółpretendent, pretendent w stosunku do innych pretendentów; współpretendent.

Spółrobotnik, spółtowarzysz robotników, robotnik, pracujący razem z innymi.

Spółrodaczka, forma żeńska od Spółrodak.

Spółrodak, rodak w stosunku dolinnych rodaków, współziomek, współrodak.

Spółrówiennica, forma żeńska od Spółrówiennik.

Spółrówiennik, Spółrówieśnik, mężczyzna równego z kim wieku.

Spółrządca, rządzący wspólnie z innym rządcą.

Spółsejmować, sejmować wraz z innemi, uczestniczyć wraz z kimś w sejmie, współsejmować.

Spółsędzia, sędzia sądzący razem z innemi sędziami, współsędzia.

Spółsielanin, mieszkaniec tegoż sioła, co i inni.

Spółsiostra, siostra w stosunku do innych sióstr; siostra w Chrystusie; każda kobieta, jako członek rodzaju ludzkiego, współsiostra.

Spółskazaniec, skazany razem z innnym, towarzysz skazańca, wspołskazaniec.

Spółsłuchać, słuchać wraz z innymi, współsłuchać.

Spółsługa, towarzysz sługi, spoiny sługa, współsługa.

Spółspadkobierca, spadkobierca dziedziczący razem z innymi spadkobiercami, współspadkobierca.

Spółspadkobierczyni, forma żeńska od Spółspadkobierca.

Spółspiskowiec, Spółspiskowy, członek, uczestnik spisku; spółtowarzysz spiskowców.

Spółsprzymierzać się, sprzymierzać ś. nawzajem, współsprzymierzać ś.

Spółsprzymierzeniec, uczestnik przymierza, współsprzymierzeniec.

Spółstróż, jeden ze stróżów razem stróżujących.

Spółstworzenie, takież stworzenie, jak i inne, współstworzenie.

Spółsukcesor, jeden z sukcesorów w stosunku do innych, współsukcesor.

Spółsukcesorka, forma żeńska od Spółsukcesor.

Spółswat, jeden ze swatów, współ swat.

Spółszczepowy, należący do jednego szczepu, współszczepowy.

Spółśmiertelnik, śmiertelnik w stosunku do innych śmiertelników, współśmiertelnik.

Spółśrodek, środek wspólny, centrum wspólne, współśrodek.

Spółśrodkowy, mający wspólny środek z czymś innym, współśrodkowy, koncentryczny.

Spółświekier, świekier w stosunku do innych świekrów, współświekier.

Spółtowarzysz, jeden z towarzyszów, współkolega, współtowarzysz.

Spółubiegać się, spółzawodniczyć, rywalizować, współubiegać ś. jednocześnie z innym.

Spółubolewać, ubolewać wraz z kimś innym, podzielać jego boleść, współubolewać.

Spółuczennica, ucząca ś. jednocześnie z innemi koleżankami.

Spółuczeń, kolega, uczeń w stosunku do innych uczni, towarzysz szkolny, kolega, współuczeń.

Spółuczestnictwo, uczestnictwo, udział w czym wraz z innemi, należenie do spółki, współuczestnictwo.

Spółuczestnik, uczestniczący w czym wraz z innymi, wspólnik.

Spółudział, uczestnictwo, udział w czym wraz z innymi, współudział.

Spółudziałowiec, mający udział w jakim przedsiębiorstwie, współudziałowiec.

Spółurzędnik, kolega biurowy, towarzysz w urzędowaniu.

Spółurzędowy, dzielący z kim innym swój urząd, współurzędowy.

Spółwalczyć, walczyć wraz z innymi, współwalczyć.

Spółwędrowiec, spółtowarzysz w wędrówce, współwędrowiec.

Spółwieczny, tak samo wieczny jak i kto inny,, współwieczny.

Spółwiekuistyp. Spółwieczny.

Spółwierca, spółwyznawca.

Spółwierzyć, być wspólnej z kim wiary, wierzyć.

Spółwięzień, towarzysz więzienia, jeden z więźniów w stosunku do innych współwięźniów.

Spółwina, wina wspólna, spółuczestnictwo w winie, współwina.

Spółwinny, tak samo winny, jak i ktoś drugi, mający udział w winie.

Spółwładny, władający wespół z kim innym.

Spółwładztwo, dzielenie władzy wespół z innymi, gminowładztwo.

Spółwłasność, własność wspólna.

Spółwłaściciel, władający czymś na spółkę z kim innym, współposiadający, współwłaściciel.

Spółwojować, wojować wraz z kimś innym, współwojować.

Spółwojownik, wojujący wraz z kimś innym, towarzysz bojów, współbojownik, kommiliton.

Spółwychowanica, forma żeńska od spółwychowaniec.

Spółwychowaniec, Spółwychowanek, wychowany wraz z kimś innym.

Spółwyznawca, Współwyznawca, człowiek, będący jednego wyznania, jednej wiary z kim innym a. z innymi.

Spółwyzwoleniec, ten, którego wyzwolono jednocześnie z kim innym.

Spółzaborca, jeden z zaborców, wspołzaborca.

Spółzakonnik, towarzysz zakonny, współzakonnik.

Spółzależność, zależność wzajemna, współzależność.

Spółzalotnica, forma żeńska od Spółzalotnik.

Spółzalotnictwo, współubieganie ś. o przedmiot miłości wraz z kimś innym, rywalizacja.

Spółzalotnik, zalotnik w stosunku do innych zalotników, konkurent, rywal, współzalotnik.

Spółzałożyciel, jeden z założycieli, który co założył razem i do spółki z innymi, współzałożyciel.

Spółzapaśnik, prowadzący zapasy jednocześnie z innym, współubiegający ś., współzawodnik.

Spółzawodnictwo, spółzawodniczenie, współubieganie ś., konkurencja, rywalizacja.

Spółzawodniczka, forma żeńska od Spółzawodnik.

Spółzawodniczyć, być spółzawodnikiem, iść z kim w zawody, rywalizować z kim, współzawodniczyć.

Spółzawodnik, współzawodniczący, współubiegający ś. z kim, konkurent, rywal.

Spółzawodny, zapaśniczy, konkurencyjny, wynikający ze współzawodnictwa, współzawodny.

Spółziemianin, pochodzący z tej ziemi, prowincji, krainy, co i inny, współziemianin.

Spółziomek, członek jakiego społeczeństwa w stosunku do innych członków, społrodak, społobywatel kraju, współziomek.

Spółznaczny, mający wspólne znaczenie z czymś innym, jednoznaczny, równoznaczny, współznaczny.

Spółżałować, żałować razem z kim innym, dzielić jego żal, spółubolewać, współżałować.

Spółżołnierz, towarzysz broni, kommiliton, współżołnierz.

Spółżycie, życie z kim wspólne, wspólne pożycie, współżycie.

Spółżyć, żyć z kim spółcześnie a. wspólnie.

Spółżyjątko, istota żyjąca razem z innym żyjątkiem.

Spór, nieporozumienie, spieranie ś., sprzeczka, niesnaska, polemika, dysputa.

Spóźniać, dok. Spóźnić; robić co zapoźno, po niewczasie, opóźniać, zwlekać; s. ś. przybywać zapóźuo, po niewczasie, zjawiać ś. za późno, opóźniać ś., późnić ś. (o zegarku), iść za wolno, pokazywać wcześniejszą godzinę, niż jest istotnie.

Spóźnićp. nied. Spóźniać.

Spóźnienie, zrobienie czego za późno; s. ś., zbyt późne przybycie.

Spracować się, zmordować ś. pracą; zmęczyć ś., znużyć ś., strudzić ś., napracować ś.

Spraćp. nied. Spierać; wyprać, praniem zmyć; zbić kogo, wytłuc.

Spragniony, bardzo pragnący czego, mający duże pragnienie; przen., żądny, chciwy.

Spraktycznieć, stać ś. praktycznym.

Spraktykować, zrobić co przez praktyki, sfabrykować; przeciągnąć na swoją stronę, przekabacić, skaptować; s. ś. z kim, zmówić ś. chytrze i sekretnie.

Sprasować, ścisnąć, zgnieść.

Spraszać, dok. Sprosić; zapraszać do siebie wiele osób, prosząc zbierać wielu; prosząc, ściągać, sprowadzać na dół.

Sprawa, rzecz do załatwienia, interes, uczynek, postępek, działanie, spór; s. rycerska = sztuka wojowania, strategja; rządzenie, rządy, dowództwo, komenda; rozprawa, dysputa, rozbiór jakiej materji; proces w sądzie: s. sądowa, cywilna a. karna, wygrać, przegrać s-ę; wogóle wszelki sposób rozstrzygania sporu między dwiema osobami: s. honorowa = pojedynek a. sąd honorowy; wpływ, działanie, przyczynienie ś., rzecznictwo, orędownictwo, pośrednictwo: za s-ą czyją = dzięki czyjej pomocy a. interwencji; mam s-ę z tobą = mam do ciebie interes; jechać dokąd w jakiej s-ie = dla załatwienia czego; styczność, stosunek: nie chcę mieć z tobą s-y = nie chcę wdawać ś. z tobą; sprawozdanie, tłómaczenie ś., zdawanie rachunku, rachunek, liczba, raport: zdawać z czego s-ę = zdawać sprawozdanie; zdawać sobie s-ę z czego = orjentować ś. co do czego; uczynek, czynność, czyn, robota, dzieło; postępowanie, prowadzenie ś; s-y, historja, dzieje; s. chemiczna = reakcja chemiczna; funkcja organiczna; s. cielesna z kim = stosunek cielesny; na dobrą s-ę = właściwie, wedle sprawiedliwości, wedle naturalnego porządku rzeczy; głupia s.! = ciężkie położenie; pokpić s-ę = poszkapić ś., źle ś. popisać; zapijać s-ę = pić z powodu ukończenia, załatwienia jakiej sprawy; ministerjum s. wewnętrznych, zewnętrznych = zarząd polityki wewnętrznej i zewnętrznej państwa; wnętrzności zająca, dawane psom gończym w kniei.

Sprawca, człowiek, który co sprawił a. sprawia co, który co działa, dokonywa, działacz, twórca, winowajca, inicjator czego; wykonawca.

Sprawczyni, forma żeńska od Sprawca.

Sprawdzać, dok. Sprawdzić; przekonywać ś. o dokładności, o prawdzie czego; urzeczywistniać, spełniać; s. ś., urzeczywistniać ś., spełniać ś., stwierdzać ś.

Sprawdzalny, dający ś. sprawdzić, możliwy do sprawdzenia.

Sprawdzenie, ponowne rozpatrzenie, ponowne przekonywanie s. o prawdzie czego, o dokładności jakich działań, zwłaszcza za pomocą odmiennej metody działań: s. rachunku, obliczenia, argumentacji i t. p.

Sprawdzian, sposób, za pomocą którego coś ś. sprawdza, probierz, kryterjum.

Sprawdziciel, człowiek, który co sprawdził a. sprawdza.

Sprawiać, dok. Sprawić; powodować, sprowadzać, być przyczyną czego, zrządzać co; wywoływać skutek, skutkować; wykonywać, uskuteczniać, załatwiać co; wyprawiać, odprawiać, odbywać, odrabiać, dokazywać; dopinać czego, osiągać co; wzbudzać, nabawiać, zadawać = s. komu przyjemność, radość, rozkosz, zmartwienie, przykrość; zrządzać, zdarzać: przypadek s-wił; s. wrażenie = wywierać; zdawać sprawę, uwiadamiać, donosić, objaśniać; s. a. sprawować = pełnić, czynić co: s. urząd = urzędować; s. rządy = rządzić; s. mszę = odprawiać; s. handel = uprawiać; skłaniać, kierować, prostować, kierować na właściwą drogę; płatać, oprawiać, oporządzać co do jedzenia, usuwając części niejadalne: s. rybę, zająca; s. człowieka = zabijać go, zgładzać, rąbać, siekać; s. wojsko = ustawiać w szyku bojowym; s. pułk = sztyftować; kupować co sobie a. komu swoim kosztem, z własnych funduszów, kazać sobie coś zrobić, uszyć i t. d., nabywać co za własne pieniądze, fundować co komu a. sobie; urządzać, wyprawiać: s. bankiet, ucztę, wesele; dawać, wyprawiać: s. komu baty, łaźnię, frycówkę, mydło, lanie itp.; s. harce, skoki, śmiechy = wyprawiać; s. ś., załatwiać ś. z czym, kończyć z czym; zachowywać ś., prowadzić ś., postępować, sprawować ś., poczynać sobie; stawać w szyku, w porządku; s. ś. komu, zdawać mu sprawę, liczbę, wyliczać ś., raportować. usprawiedliwiać ś., tłómaczyć ś., opowiadać ś.; s. ś. komu na krzyżu = oczyszczać ś. z zarzutu przez przysięgę na krucyfiksie; kierować ś., powodować ś., rządzić ś.

Sprawićp. nied. Sprawiać.

Sprawiedlina, roślina z rodziny rozdzieńcowatych, justynka.

Sprawiedliwie, przysł., zgodnie ze sprawiedliwością, prawdziwie.

Sprawiedliwość, poszanowanie cudzych praw, postępowanie zgodne z prawem; zadosyćuczynienie sprawiedliwości, słuszności, satysfakcja prawna, uwzględnienie nakazów prawnych; usprawiedliwienie przed Bogiem, niewinność, świątobliwość; prawość, uczciwość, urząd sprawiedliwości, sąd, prawo, urzędnicy sądowi; po s-i = słusznie; s-i stało ś. zadość: przestępca został ukarany.

Sprawiedliwy, postępujący zgodnie z prawem, przyznający każdemu, co mu ś. należy, według słuszności, podług prawa, na co, zasłużył; słuszny; usprawiedliwiony, uzasadniony, prawdziwy, należyty, uczciwy, rzetelny, porządny, bogobojny, prawy, nieskazitelny, cnotliwy.

Sprawka, drobna sprawa; sztuczka, figiel, psota; psikus.

Sprawne (-ego), rodzaj daniny.

Sprawnictwo, Sprawnikowstwo, urząd, obowiązki Sprawnika.

Sprawnie, przysł., zręcznie, właściwie, dzielnie; należycie, gorliwie, pilnie.

Sprawnikp. Sprawca; naczelnik powiatu w Rosji; kapitan s.

Sprawność, zręczność, biegłość w wypełnianiu czego; należyte działanie; s. narządów ciała: zdolność wykonywania właściwych czynności.

Sprawny, zręczny do sprawowania czego; zdolny; zdatny do czego, dzielny, obrotny; uprawny, zdatny do uprawy; przyprowadzony do porządku, ustawiony w szyku; należyty, odpowiedni, właściwy, trafny, przydatny, stosowny do czego, dobrze wyćwiczony; s-e wojsko.

Sprawowaćp. Sprawiać.

Sprawowanie, pełnienie czego, wykonywanie; prowadzenie ś., zachowywanie.

Sprawozdanie, zdanie sprawy, rachunku z czego, raport.

Sprawozdawca, zdający sprawę z czego, autor sprawozdania; recenzent, krytyk.

Sprawozdawczy, odnoszący ś. do sprawozdania; rok s. = objęty sprawozdaniem.

Sprawodawczyni, forma żeńska od Sprawozdawca.

Sprawozdawstwo, dawanie sprawozdań, obowiązek, rola sprawozdawcy.

Sprawuneczek, drobny sprawunek, niewielki zakup.

Sprawunek, zakup; kupno, rzecz zakupiona, iść za s-mi = czynić zakupy.

Sprażaćp. Prażyć.

Sprecyzować, fr., ustalić dokładnie, oznaczyć ściśle.

Spreparować, łć., przyrządzić.

Sprezentowaćp. Prezentować.

Sprężać (się), dok. Sprężyć (ś.); prężąc skręcać (ś.), wyprężać (ś.), zwijać (ś.) konwulsyjnie; sztywnieć.

Sprężak, nasiennik a. owoc o dwu-lub wielu komórkach, po dojrzeniu pękający ze sprężystością, dwuorzeszek.

Sprężyćp. nied. Sprężać.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Sprężyk.png
Sprężyk, gatunek chrząszcza podskakującego przez wyprężanie ciała (fig.).

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Sprężyna 2.png
Sprężyna, skręcona spiralnie nić a. taśma z elastycznego materjału, np. stali, fiszbinu, gumy itp., wprowadzająca pewien mechanizm w ruch przez rozkręcanie ś. (fig.); resor; przen., człowiek a. czynnik, dający początek czemu, dusza czego, dźwignia; pobudka, powód, bodziec, działacz, inicjator czego.

Sprężynka, mała sprężyna; pękła mu s. w głowie = stracił rozum, zwarjował, zbzikował.

Sprężynowaty, podobny do sprężyny.

Sprężynowy, dotyczący sprężyny, poruszany za pomocą sprężyny.

Sprężystość, giętkość, elastyczność, zdolność powracania do dawnego położenia.

Sprężysty, giętki, gibki, elastyczny, zdolny do powracania do dawnego położenia; przen., energiczny, dzielny, nieugięty w wymaganiach.

Sprężyście, przysł., energicznie, dzielnie, nieugięcie.

Sprobowaćp. Spróbować.

Sprocesować, wydostać co od kogo za pomocą procesu, zrujnować procesem.

Sprofanowaćp. Profanować.

Sprokurować, dostać, dostarczyć, wystarać ś., dostać skądś.

Spromieniaćp. Promienić.

Spropagowaćp. Propagować.

Sprosićp. nied. Spraszać.

Sprosnośćp. Sprośność.

Sprosta, przysł., prosto, poprostu.

Sprostaczały, ten, który nabył obyczajów prostackich.

Sprostaczeć, zordynarnieć, zgburowacieć.

Sprostać komu, czemu = dorównać; umieć co zrobić, podołać, wydołać, dać radę czemu.

Sprostować, uczynić prostym, wyprostować, naprostować; poprawić omyłkę; s. ś., stać ś. prostym, wyprostować ś.

Sprostowanie, rzecz do sprostowania, poprawienie, poprawka; s-a = wykaz błędów na końcu dzieła, omyłki druku, errata.

Sprosy, Szprosy (-ów) — p. Szczeble, Szczebliny.

Sproszkować, zetrzeć na proszek.

Sprościćp. Sprostować.

Sprościeć, stać ś. prostym, wyjść na prostaka.

Sprośnica, kobieta sprośna, złych obyczajów, wszetecznica, ladacznica, rozpustnica, nierządnica.

Sprośnie, przysł., nieobyczajnie, rozwięźle, wszetecznie.

Sprośnik, mężczyzna sprośny, złych obyczajów, rozpustnik, wszetecznik, nierządnik.

Sprośność, nierząd, rozpusta, wszeteczeństwo, rozwiązłość.

Sprośny, złych obyczajów, bezwstydny, rozwiązły, wszeteczny, nierządny, lubieżny; niemoralny, nieprzyzwoity, pornograficzny; plugawy, wstrętny, bezecny, haniebny, obrzydliwy, szkaradny, obmierzły; straszny, okrutny, grubijański, ordynarny, prostaczy, nieokrzesany, chamski.

Sprotestantyzować (się), zmienić (ś.) na protestanta, przejść na wyznanie protestanckie.

Sprowadzać, dok. Sprowadzić; prowadząc zbierać, ściągać; przyprowadzać, przywodzić, przyzywać, wzywać, przyciągać, naprowadzać; przywozić, kazać sobie co przysłać z innego miejsca, przytransportowywać, importować; powodować, wywoływać, sprawiać, pociągać za sobą, mieć co, jako wynik; prowadzić kogo, co z góry na dół, towarzyszyć schodzącemu z góry na dół; zniewalać, skłaniać do obrania innej drogi: s. z drogi cnoty, uczciwości, s. na manowce, na złą drogę; s. rozmowę na inny przedmiot = zmieniać jej temat; s. wszystko do wspólnego prawa = podciągać pod jedno prawo, stosując je do wszystkich wypadków i osób; s. co do jednego środka = ogniskować; s. co do mniejszej liczby = redukować; s. wyrażenie algiebraiczne do najprostszej postaci = nadawać postać najprostszą; s. ułamki do wspólnego mianownika = nadawać im jednakowy mianownik, nie zmieniając ich wielkości; przen., s. co do wspólnego mianownika = zbierać, ogniskować, wyciągać ogólny wniosek; co cię tu s-a? = po coś tu przyszedł?; s. ś., przybywać do pewnego miejsca, do pewnego mieszkania wraz z ruchomościami, wprowadzać ś., zjeżdżać na nowy lokal ze swemi meblami i rzeczami.

Sprowadzićp. nied. Sprowadzać.

Sprowadzka, sprowadzenie ś. na nowe mieszkanie.

Spróbowaćp. Próbować.

Spróchniały, który uległ spróchnieniu.

Spróchniećp. nied. Próchnieć.

Spróć, Sprówać, Sprućp. nied. Próć.

Spróżnowaćp. Próżnować.

Sprudel, nm., woda jednego z gorących źródeł karslbadzkich.

Sprusaczyć (się), zrobić (ś.) Prusakiem, nabrać charakteru pruskiego.

Spruszczyć, zrobić kogo Prusakiem.

Spryciarz, fr., człowiek sprytny.

Spryskać, Sprysnąćp. Pryskać.

Spryszczyćp. Pryszczyć.

Spryt, fr., przebiegłość, przenikliwość, dowcip, bystrość; łatwość wrodzona wynajdywania stron korzystnych i omijania lub usuwania przeszkód.

Sprytny, fr., pomysłowy, mający spryt, dowcipny, zręczny, przebiegły, bystry.

Sprzącp. nied. Sprzęgać.

Sprzączka, Sprzążka, przyrządzik z kolcami do spinania czego, zwłaszcza ubrania i obuwia.

Sprzączkarz, Sprzążkarz, rzemieślnik, wyrabiający sprzążki.

Sprząg, sprzęganie, sprzężenie; konie, bydło zdatne do zaprzęgu, bydło pociągowe; konie a. bydlęta razem zaprzężone, sprzężaj; związek, spójnia; sojusz, przymierze.

Sprząśćp. Prząść; złączyć; s. ś., złączyć ś.

Sprzątać, uprzątać, zabierać co z miejsca, na którym być nie powinno i kłaść na miejscu właściwym; robić porządek, zabierać z powrotem; zabierać, chwytać, porywać: s. komu pannę z przed nosa; śmierć s-a ludzi; s. kogo, zgładzać ze świata, tracić, zabijać; zbierać, zwozić: s. zboże z pola; kraść zręcznie; doprowadzać do porządku, porządkować, układać, ustawiać, jak ś. należy: s. pokój, mieszkanie = zamiatać, ścierać kurze, ustawiać meble i sprzęty; s. z talerza = zjadać łapczywie.

Sprzątanie, rzecz., od Sprzątać; robienie porządków domowych.

Sprzątanina, nudne, ciągłe sprzątanie, robienie porządków.

Sprzątnąćp. nied. Sprzątać.

Sprzążkap. Sprzączka.

Sprzążkowaty, z kształtu zbliżony do sprzążki.

Sprzeciwiać się, dok. Sprzeciwić ś.; występować przeciw komu, stawiać opór, niepozwalać, żeby coś doszło do skutku, stawać w poprzek komu, czemu, wstręty komu czynić; nie zgadzać ś. z czym, być przeciwnym czemu, przeczyć czemu; dokuczać komu, przekomarzać ś., drażnić ś. z kim.

Sprzeciwić sięp. nied. Sprzeciwiać ś.

Sprzeciwieństwop. Przeciwieństwo, robienie na złość.

Sprzeciwny, lubiący ś. przekomarzać, przekorny, dokuczliwy, sprzeczny.

Sprzeczać się, prowadzić z kim sprzeczkę, spór, spierać ś. z kim, nie zgadzać ś., nie pasować, nie harmonizować, zaprzeczać czemu.

Sprzeczka, sprzeczanie ś., spór, zwada, swar, niezgoda, waśń.

Sprzeczliwyp. Sprzeczny.

Sprzecznie, przysł., ze sprzeczką, niezgodnie, przeciwnie.

Sprzeczność, niezgodność jednej rzeczy z drugą, rzecz sprzeczna, niezgodna z czymś drugim, przeciwieństwo, kontrast, kontradykcja.

Sprzeczny, sprzeciwiający ś., skłonny do sprzeczki, do kłótni, swarliwy, niezgodny, kłótliwy; przekorny; przeciwny, niezgodny z czym, kontrastowy; o który można ś. sprzeczać, będący przedmiotem sporu, sporny; niepomyślny. nieprzyjazny.

Sprzedaćp. nied. Sprzedawać.

Sprzedajny, Sprzedażny, wystawiony na sprzedaż; taki, który można kupić (o rzeczy); taki, którego można przekupić, przekupny (o człowieku).

Sprzedawać, dok. Sprzedać; oddawać, ustępować co komu za pieniądze, przedawać, przedając pozbywać ś. czego; przen., zdradzać, zaprzedawać; za com kupił, za to s-ję = jakem słyszał, tak powtarzam; psu oczy s-dał = jest bezczelny; drogo s. życie = polec po zaciętej, morderczej walce; nie s-aj niedźwiedzia póki w lesie, a. póki nie zabity = nie ciesz ś. przedwcześnie ze spodziewanych korzyści; sprzedałby ojca i matkę = nic dlań niema świętego; umie kupować i s. = umie wychodzić z ludźmi, jest obrotny; umie s. siebie swój talent, swoją pracę; = umie wyzyskać swój talent, pracę i t. p.; lokaj ten pana swego s-daje = za pieniądze tylko przystęp doń ułatwia; s. ś., być sprzedawanym; dawać ś. przekupić, zaprzedawać ś.; przechodzić na czyjąś stronę, stawać ś. czyimś stronnikiem; przen., podawać ś. za kogo, udawać kogo.

Sprzedawca, człowiek, który co sprzedaje.

Sprzedawczy, dotyczący sprzedaży, kupiecki, handlowy.

Sprzedawczyk, sprzedający obcym ojcowiznę, ziemię ojczystą, zdrajca, odstępca, renegat.

Sprzedaż, sprzedawanie, handel: s. publiczna = licytacja; dobra wystawione na s. = na subhastację.

Sprzeka, lubiący ś. sprzeczać, człowiek sprzeczny, sprzecznik, zrzęda; sprzeczka, kłótnia, swar.

Sprzeniewiercap. Przeniewierca.

Sprzeniewierzać (się), dok. Sprzeniewierzyć (ś.); nadużywając zaufania, kraść pieniądze, sobie powierzone, przywłaszczać sobie w sposób podstępny cudze dobro.

Sprzepaścić się, zapaść ś. jakby w przepaść, zaginąć.

Sprzewrotnieć, stać ś. przewrotnym, fałszywym, skazić ś.

Sprzęcik, drobny sprzęt, mała figurka i inna drobna ozdoba w mieszkaniu; naczyńko do użytku stołowego.

Sprzęgp. Sprząg.

Sprzęgacz, człowiek, który sprzęga, poganiacz.

Sprzęgać, dok. Sprząc; zaprzęgając łączyć, zaprzęgać razem, sworować; łączyć, wiązać, kojarzyć, związywać, zespalać; s. ś., być zaprzęganym z czym innym; sprzęgać swego konia a. wołu z zaprzęgiem innego rolnika; łączyć ś., wiązać ś., kojarzyć ś., zespalać ś.

Sprzęgłość, związek, spójnia, skupienie.

Sprzęgnąćp. Sprząc.

Sprzęt, przedmiot użytku domowego, mebel, naczynie gospodarskie, grat, statek; w lm., s-y, ruchomości; sprzątanie zboża z pola a. siana, zbiór, zwózka.

Sprzętarstwo, wyroby z drzewa wszelkiego rodzaju.

Sprzężap. Sprzężaj; przen., pasmo, łańcuch, szereg, poczet.

Sprzężaj, Sprzęż, Sprząg, konie a. bydło robocze zdatne do zaprzęgu, zaprząg; konie a. bydło zaprzężone wraz z wozem a. pługiem.

Sprzężajny, odnoszący ś. do sprzężaju, zdatny do zaprzęgu.

Sprzężność, zdolność do sprzęgania ś., łączenia ś., kojarzenia.

Sprzężny, pozwalający ś. sprzęgać, łączyć, kojarzyć; służący do łączenia ś. płciowego, odnoszący ś. do rozmnażania, płciowy, kopulacyjny.

Sprzyjać komu, być dla kogo przyjaznym, przychylnym, dobrze usposobionym, życzliwym, życzyć komu dobrze, sympatyzować z kimś; przen., służyć, dopisywać, być komu po myśli.

Sprzyjanie, rzecz., od Sprzyjać; przyjaźń, życzliwość, przychylność, sympatja.

Sprzykrzyć komu co = zrobić przykrym, obrzydliwym, wstrętnym, obrzydzić, zohydzić, obmierzić;s. ś., stać ś. przykrym, wsrtętnym, uprzykrzyć ś., znudzić ś.

Sprzymierzep. Przymierze.

Sprzymierzeniec, człowiek, zostający z kim w przymierzu, w porozumieniu, sojusznik, aljant; spiskowiec.

Sprzymierzeńczy, odnoszący ś. do sprzymierzeńców.

Sprzymierzeństwo, rola, zadanie sprzymierzeńców.

Sprzymierzonyp. Sprzymierzeniec.

Sprzymierzyć (się), złączyć (ś.), związać (ś.) w przymierze.

Sprzysiąc sięp. nied. Sprzysięgać ś.

Sprzysięgać się, dok. Sprzysiąc ś.; związać ś., sprzymierzać ś. pod przysięgą, czynić spisek; występować razem z kim, czym, przeciw komu, zmawiać ś. wspólnie na czyjąś szkodę; usadzać ś. na kogo, uwziąć ś. na kogo.

Sprzysięgły, który ś. sprzysiągł, należący do sprzysiężenia, spiskowy.

Sprzysiężenie, zmowa, spisek, konspiracja.

Sprzysiężeniec, uczestnik sprzysiężenia, spiskowiec, sprzysiężony.

Sprzysiężonyp. Sprzysiężeniec.

Spsioczyć, zbesztać, zwymyślać.

Spublikować, nabawić wstydu i wobec wszystkich.

Spuchlina, miejsce spuchnięte, nabrzmiałość, opuchlina, puchlina, nabrzękłość.

Spuchły, Spuchnięty, ten, który spuchł, nabrzmiały; chory na puchlinę.

Spuchnąćp. Puchnąć.

Spucować, zjeść łapczywie, spałaszować.

Spulchniacz, narzędzie rolnicze do spulchniania ziemi (fig.).

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Spulchniacz.png
Spulchniać, dok. Spulchnić; czynić pulchnym.

Spulchniały, ten, który spulchniał.

Spulchnieć, pulchnym ś. stać.

Spurpurowieć, stać ś. purpurowym, nabrać barwy purpurowej.

Spurpurzyć (się), Spurpurowić (się), zrobić (ś.) purpurowym.

Spurt, ang., najszybsze tempo jazdy na rowerze.

Spust, spuszczanie; spław, spławianie, transport wodny w dół rzeki; spływ, spadek, odpływ, upust wody; pochyłość gór ku jakiej stronie świata, wystawa; coś, co ś. spuszcza: s. w bramach = krata zapadająca u drzwi; s. u drzwi = żaluzja; s. w zamku = rygielek, zamykający drzwi; s. u stawu = śluza; s. w pułapce = zapadka, za której trąceniem zapadają drzwiczki; otwór spustowy w piecu hutniczym; to, co ś. spuszcza a. wypuszcza, ilość spuszczona: s. piwa, gorzałki = ilość, wyrobiona od jednego razu w browarze, w gorzelni, zacier; rodzaj płaskiego hebla do robót ciesielskich; cyngiel u strzelby; wycinanie drzewa w górach i spuszczanie go wodą; zamknąć drzwi na dwa s-y = dwa razy przekręcić klucz w zamku, zamykając dobrze, starannie zamknąć; przełyk, gardziel: ma dobry s. = dużo je a. pije.

Spustnica, rura blaszana, którą spada woda deszczowa z rynny okapowej.

Spustny, dający ś. spuszczać; spuszczony, przeznaczony do spuszczania; pochyły, spadzisty.

Spustoszały, ten, który spustoszał a. którego spustoszyli, opuszczony, zaniedbany.

Spustoszeć, stać ś. pustym, wyludnić ś., zamienić ś. w pustkowie.

Spustoszenie, dokonana czynność spustoszenia; ruina, zniszczenie, pustkowie.

Spustoszyć, zmienić w pustkowie, zniszczyć, zrujnować, wyludnić.

Spuszczać, dok. Spuścić; opuszczać co z góry na dół, zsuwać, zrzucać: s. deszcz, grad z nieba, s. roletę u okna; s. żagle = opuszczać, strychować; s. kotwicę = zarzucać; s. łzy = ronić; s. sieci = zarzucać; s. karę z nieba = zsyłać; s. spodnie = zdejmować; s. pion = sprawdzać pionem pionowość czego; zwieszać, schylać, skłaniać, opuszczać ku dołowi, zniżać: s. oczy ku ziemi = spojrzeć na dół; s. uszy = stulać, pokornieć; s. po wieki = przymykać; nie s. kogo z oczu a. oczu z kogo = ciągle mieć na niego baczenie, nieustannie go pilnować; zniżać: s. ton, głos, cenę a. s. z ceny; s. z tonu = zmniejszać swoje wymagania, pokornieć; s. z kwinty = tracić rezon; mróz, zima s-a = słabnie, ma ś. ku odwilży; wiatr s-a = ucicha; s. drzewa = ścinać; s. włosy = przycinać, przystrzygać; s. krowy = doić; s. psy z łańcucha, ze smyczy = odwiązywać, uwalniać; odprężać, puszczać wolno coś naprężonego: s. łuk, sprężynę, zamek, zatrzask u drzwi; s. oko w pończosze = pozwalać mu zeskoczyć z druta, gubić; wypuszczać wodę z czego, osuszać co: s. wodę ze stawu, z wanny, z rowu; wysyłać, pozwalać iść w pewnym kierunku i w pewnym celu: s. psy na kogo = szczuć kogo psami, uwolniwszy je z łańcucha; s. kurek = nacisnąć go aby uderzył o panewkę i strzał wypadł; strzelba s-a = sama wypala; sprzedawać za byle co, aby ś. tylko pozbyć; s. co wodą, rzeką = spławiać, transportować wodą w dół rzeki; s. z ceny = żądać niższej ceny; s. deskę = sheblowrać, sfugować; s. wosk, łój = roztapiać; s. kogo z kim, z czym, dopuszczać jednego a. jedno do drugiego; s. samca z samicą = pozwalać im zaspokoić popęd płciowy; topić, roztapiać, rozpuszczać; w druk., zsuwać kolumnę ułożoną a. formę z szufli na zechret; s. nos na kwintę = tracić na humorze, na pewności siebie; s. ś., schodzić z góry na dół, opuszczać ś., zsuwać ś., zstępować, zlatać, zjeżdżać; zwieszać ś., opadać, spadać, zniżać ś.; folgować; s. ś. na kogo, zdawać ś. na niego, ufać mu, że coś zrobi a. czegoś nie zrobi; ubezpieczać ś., liczyć na co: spuść ś. na mnie = zaufaj mi; Bóg nie opuści, kto ś. nań spuści = pomoże tym, którzy ufają w Jego miłosierdzie; wypuszczać płyn nasienny w chwili łączenia ś. płciowego.

Spuścićp. nied. Spuszczać.

Spuścistyp. Spustny.

Spuścizna, puścizna, spadek, dziedzictwo.

Spychacz, lichy robotnik.

Spychać, dok. Zepchnąć; pchając, strącać na dół, zrzucać; pchając, odtrącać na bok, zrzucać z drogi; s. na kogo winę = zwalać; s. na kogo robotę = zniewalać go, by za nas robił; s. statek na wodę = spuszczać, zsuwać z brzegu na wodę, odbijać od lądu; s. do kupy = pchając zbierać, pchaniem zgromadzać; s. robotę = robić ją pośpiesznie, ale niestarannie; s. dług = spłacać go; s. ś., spychać jeden drugiego; być spychanym.

Spylić, zmieść, strzepać pył, zetrzeć z kurzu; zakurzyć, okryć kurzem, zapylić; sproszkować; s. ś. = źle odpowiedzieć przy wydawaniu lekcji w szkole, przy egzaminie.

Spyszna, Z pyszna, przysł., pysznie, dumnie, hardo: będziesz mieć ś. s.! = będziesz w opałach, będzie z tobą źle, kuso, kiepsko, popamiętasz!

Spyszniały, który stał ś. pysznym, który spyszniał.

Spysznieć, stać ś. pysznym, zdumnieć.

Spytać, a. Spytać się, dać komu zapytanie, zwrócić ś. do kogo z zapytaniem, zapytać kogo.

Spytek, dopytujący ś.

Spytka, dopytywanie ś., badanie, śledztwo, pytka: brać kogo na s-i = badać natarczywie; poddawać torturom dla wymożenia jakich wiadomości.

Spytlać, uwalać, unurzać.

Spytłować, przesiać przez pytel; zjeść z apetytem, pośpiesznie, spałaszować; prędko wypowiedzieć lekcję, pacierz.

Spyża, nm., żywność, zwłaszcza dla wojska.

Sreberko, zdr. od Srebro; w lm., s-a, drobne sprzęty srebrne, naczynia srebrne.

Srebrek złota, stop srebra i złota.

Srebrnawy, zbliżony barwą do srebra.

Srebrniaczek, zdrob. od Srebrniak.

Srebrniak, Srebrnik, gołąb z jasnoszarym grzbietem; ruda srebrna.

Srebrnica, roślina Owełka.

Srebrniep. Srebrno.

Srebrnieć, być podobnym do srebra, bieleć, błyszczeć ś., jak srebro.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Srebrnik.png
Srebrnik, pieniądz srebrny; roślina z rodziny różowatych, złotnik (fig.); minerał łyszczyk, z barwy podobny do srebra.

Srebrniutki, Srebrniuchny, miły przez swe podobieństwo do srebra.

Srebrno, Srebrnie, przysł. od Srebrny, jak srebro.

Srebrnobarwny, mający srebrną barwę.

Srebrnobrody, opatrzony srebrną, t. j. siwą brodą.

Srebrnodźwięczny, Srebrnodźwięki, mający dźwięk srebra.

Srebrnofalisty, mający srebrną, błyszczącą jak srebro falę.

Srebrnogłowie, Srebrnogłów, lama srebrna, tkanina przetykana srebrnemi nitkami.

Srebrnogłowy, opatrzony srebrną głową.

Srebrnogrzywy, opatrzony srebrną, białawą grzywą.

Srebrnogwoździsty, nabijany srebrnemi gwoźdźmi.

Srebrnokwiecisty, wyszywany srebrnemi kwiatami.

Srebrnolicy, mający srebrne lica.

Srebrnolisty, opatrzony srebrnemi, wyglądającemi jak srebro liśćmi.

Srebrnolity, lany ze srebra.

Srebrnołuki, zbrojny w łuk srebrny.

Srebrnołuski, okryty łuską srebrną.

Srebrnoognisty, błyszczący ogniem srebrnym.

Srebrnopienny, opatrzony pniem srebrnym — p. Srebrnopiany.

Srebrnopióry, opatrzony piórami srebrnemi.

Srebrnopłynny, płynący, jak srebro; dźwięczny, mówiący pięknie i gładko.

Srebrnorunny, Srebrnowełny, pokryty srebrnem runem, srebrną wełną.

Srebrnoskrzydły, opatrzony srebrnemi, lśiącemi skrzydłami.

Srebrnoszaty, ubrany w szaty srebrne.

Srebrnoszyi, opatrzony szyją srebrną, białą jak srebro.

Srebrnoświecący, Srebrnoświetny, świecący jak srebro.

Srebrnotarczy, mający tarczę srebrną.

Srebrnotkany, przetykany srebrem.

Srebrnotoki, o srebrnym toku, toczący blask srebrny.

Srebrnowełnyp. Srebrnorunny.

Srebrnowłosy, opatrzony włosami srebrnemi, białemi jak srebro.

Srebrnozęby, mający srebrne zęby.

Srebrnożyły, mający srebrne żyły: skała s-a, marmur s.

Srebrny, zrobiony, ulany ze srebra; obfity w srebro, zawierający w sobie srebro; mający kolor srebra, srebrzysty; dźwięczny, jak srebro; wiek s., według podań greckich okres, który nastąpił po wieku złotym, i w którym ludziom na ziemi było gorzej, niż w wieku złotym; s-e wesele = obrząd i uroczystość dwudziestopięcioletniego jubileuszu małżeństwa; moja s-a = przemówienie pieszczotliwe do kobiety.

Srebro, minerał z gromady pierwiastków, z rzędu metali ciężkich: białe s. = białokrusz; kocie s. = muskowit, minerał z gromady sylikoidów; nowe s. = najzylber, stop miedzi i cynku; s. rogowe = minerał z gromady solowców; żywe s. = rtęć, merkurjusz, minerał z gromady pierwiastków, z rzędu metali ciężkich; s. malarskie, listkowe, książeczkowe, płatkowe = srebro rozklepane na cieniutkie warstewki; s. malarskie = farba, złożona z cyny, bizmutu i merkurjuszu; pieniądze, monety srebrne, bilon srebrny; wyroby, naczynia ze srebra; połysk srebra

Srebrobłyszcz, błyszcz srebra.

Srebrodajny, Srebronośny, obfitujący w srebro, zawierający w sobie srebro.

Srebrodźwięczny, Srebrodźwięki, wydający dźwięk srebra.

Srebrogłów, Srebrnogłowie, materja jedwabna, przetykana srebrem.

Srebrolubstwo, chciwość srebra, żądza zbogacenia ś.

Srebronośnyp. Srebrodajny.

Srebropłynny, płynący srebrem.

Srebrowaty, nieco zbliżony do srebra, podobny do srebra.

Srebrowy, odnoszący ś. do srebra.

Srebrzan, roślina z rodziny owełkowatych.

Srebrzanyp. Srebrny.

Srebrzeć, Srebrzyć się, błyszczeć jak srebro, być podobnym do srebra.

Srebrzelina, roślina z rodziny kosaćcowatych.

Srebrzyć, powlekać srebrem, posrebrzać, nadawać blask srebra, oblewać srebrzystym blaskiem; s. ś., mieć blask srebra, być podobnym do srebra.

Srebrzystop. Srebrzyście.

Srebrzysty, obfity w srebro, zawierający w sobie srebro, błyszczący na podobieństwo srebra; dźwięczny, metaliczny: głos s.

Srebrzyście, Srebrzysto, przysł., jak srebro, podobnie do srebra; dźwięcznie.

Srebrzyścieć, stawać ś. srebrzystym, połyskiwać jak srebro.

Sredzina, miejsce wewnętrzne, środkowe, środek.

Sreżoga, Srężoga, Srzeżoga, blask, błyszczenie, mgła błyszcząca.

Sroczę, pisklę sroki.

Sroczka, mała, młoda sroka; miła, żywa, wesoła dziewczyna, szczebiotka; klacz maści srokatej.

Sroczy, odnoszący ś. do sroki, właściwy sroce.

Srodzep. Srogo.

Srogi, straszny, surowy, okrutny, przerażający, okropny, ostry, nieużyty, nieludzki, nielitościwy; ciężki, nieznośny, dotkliwy, bolesny, fatalny; ogromny, olbrzymi, haniebnie wielki, okrutnie duży, niezmierny.

Srogo, Srodze, przysł., okrutnie, nielitościwie, strasznie, boleśnie; wielce, niezmiernie.

Srogość, surowość, okrucieństwo; dokuczliwość; niezmierność.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Sroka.png
Sroka, ptak wróblowaty z rodziny kruków (fig.); nie wypadł s-e z pod ogona = nie jest byle jakiego rodu, nie byle kto.

Srokaciny, pstre cętki, plamy.

Srokacz, Srokosz, koń lub wół srokaty, pstry; przen., człowiek szpakowaty.

Srokato, przysł., pstrokato, pstro, w cętki.

Srokaty, pstrokaty, pstry, cętkowany; gadatliwy, lubiący paplać; zima s-a = kiedy śnieg, to leży na polu, to znowu ginie; pole s-e a. mieszane = pokryte tu i owdzie śniegiem.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Srokosz.png
Srokosz, ptak wróblowaty śpiewający z rodziny dzierzb (fig.) — p. Srokacz.

Srom, wstyd, wstydliwość, sromota, hańba; organ rozrodczy u mężczyzn (s. męski); u kobiet (s. niewieści).

Sromać się, wstydzić ś., krępować ś., żenować ś.; gniewać ś.

Sromny, wstydzący ś., wstydliwy, skromny; sromotny, haniebny; odnoszący ś. do sromu (organu rozrodczego).

Sromocić, nabawiać sromoty, hańby, zniesławiać, hańbić, znieważać; lżyć; zawstydzać, żenować, wyśmiewać, wyszydzać.

Sromota, wstyd, rzecz przynosząca wstyd, hańba, poniżenie, zniewaga, srom.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Sromotnik.png
Sromotnik, rozpustnik, wszetecznik, bezwstydnik; rodzaj grzyba, fallus (fig.).

Sromotnikowate, rodzina grzybów.

Sromotno, wstyd, rzecz sromotna.

Sromotność, charakter, cecha tego, co jest sromotne.

Sromotny, haniebny, hańbiący, bezecny; bezwstydny, gorszący, sprośny, wszeteczny, rozpustny.

Sromowy, odnoszący ś. do sromu, sromny.

Sromy, spadzisty, stromy.

Srożeć się, stawać ś. srogim, postępować srogo, znęcać ś. okrutnie, gniewać ś. gwałtownie, rzucać ś. z gniewu, oburzać ś.; stawać ś. gwałtowniejszym.

Srożyć sięp. Srożeć się.

Srożypląt, roślina z rodziny srożyplątowatych, korzeniodrzew.

Srożyplątowate, rodzina roślin dwuliściennych, dziwoklowate.

Srzeżogap. Sreżoga.

Ssać, wyciągać z czego ciecz jaką za pomocą smoktania; wyciągać ustami mleko z piersi matki a. mamki; karmić ś. piersią; dać s. dziecku = karmić piersią; ciągnąć pokarm z wymion samicy; wciągać, wyciągać, wysysać; wywoływać podnoszenie ś. cieczy w rurach z powietrzem zrzedzonym przez działanie ciśnienia atmosferycznego; wyciągać korzyść jaką z czego, wyzyskiwać kogo; przen., toczyć, gnębić, nurtować, trapić, gryźć, męczyć; takim głodny, aż mię ssie = czuję ckliwość, pustkę w żołądku; pokorne cielę dwie matki ssie = człowiek pokorny otrzymuje największe korzyści; s. łapę = klepać biedę, być w potrzebie.

Ssak, zwierzę z gromady zwierząt kręgowych, charakteryzujące ś. tym, że rodzi ś. żywe i w pierwszych miesiącach życia karmi ś. mlekiem matki, ssawiec, zwierzę ssące.

Ssawiecp. Ssak; niemowlę ssące pierś.

Ssawka, przyrząd pneumatyczny do wyciągania wilgoci; narząd roślin pasorzytnych, służący do przyczepiania ś. do t. zw. gospodarza; narząd brodawkowaty u niektórych zwierząt niższych do przytrzymywania ś., do wysysania.

Ssawnica, pompa ssąca.

Ssąco-tłoczący, polegający na podnoszeniu ś. cieczy w rurach z powietrzem rozrzedzonym, oraz wyciskaniu jej przez powietrze zgęszczone: pompa s.

Ssący, ten, który ssie; pompa s-a = polegająca na podnoszeniu ś. cieczy w rurach z powietrzem rozrzedzonym przez oddziaływanie ciśnienia atmosferycznego; zwierzę s-ep. Ssak.

Ssep, nagromadzenie ś., zsypanie ś. naturalne w jedno miejsce okruchów ciał mineralnych, żwirowisko, gruzownia, naspa, nasypisko, piarg.

St-, czasowniki złożone, dokonane, zaczynające ś. od tych liter, pochodzą ze złożenia przyimka z, zmienionego przez asymilację w s, i czasowników niedokonanych, np. struć = z+truć, strzepać = z+trzepaó, struchleć = z+truchleć, nie podajemy ich przeto poniżej, o ile nie mają szczególnych odcieni znaczeń; należy je szukać pod temiż czasownikami niezłożonemi.

St!, wykrz., oznaczający nakaz milczenia, cyt! sza!

Stabilista, fr., zwolennik stanu obecnego.

Stabilizacja, fr., wprowadzenie djurnisty na etat, mianowanie urzędnikiem etatowym; nadanie urzędom prywatnym praw państwowych.

Stabilizator, fr., przyrząd w aeroplanie, mający na celu uchronienie aeroplanu od nagłego upadku w razie uszkodzenia motoru a. której z części przyrządu awjatycznego; główną jego zasadą jest wiatraczek niewielkich rozmiarów, który rozpoczyna działać z chwilą, gdy aeroplan ś. zniża lub przechyla na bok, dzięki niemu aeroplan może ś. zsunąć ukośnie ku ziemi i lądować bez niebezpieczeństwa; s-y płaszczyzny poziome u balonu, przyczyniające ś. do utrzymania równowagi balonu.

Stabilizm, fr., niechęć do zmian, obstawanie przy obecnym stanie, np. jakiejś instytucji.

Stabilizować, fr., ustalać, utrwalać; wnieść na etat, dać posadę etatową.

Stabulacja, łć., karmienie trawą bydła na stajni podczas lata.

Staccato (Stakato), wł., w muz., grać jakby odrywając nuty, nie wiążąc ich z sobą.

Stacja, łć., miejsce zatrzymania ś., przystanek, np. poczty, pociągu, okrętów, postój, budynek stacyjny, dworzec kolejowy; posterunek, urząd zarządu komunikacyjnego: s. pocztowa, telegraficzna, telefoniczna; s. naukowa = zakład przeznaczony do wykonywania badań, robienia obserwacji, próbowania używanych gdzieindziej środków i wynalazków; s. klimatyczna = miejscowość, gdzie chorzy leczą ś. głównie zdrowym klimatem; s-e kościelne = droga krzyżowa Chrystusa Pana na Kalwarję, w czternastu obrazach a. rzeźbach przedstawiona, rozpamiętywanie męki Jezusa Chrystusa; w wiekach średnich w Polsce: obowiązek żywienia króla i jego dworu i wojska podczas podróży, opłata pieniężna, uiszczana w zamian za tę powinność; ordynarja, prowizja, obrok; osada z czasów przedhistorycznych.

Stacjonarna łć. ludność, nie zwiększająca ś., ani ubywająca.

Stacjonować, łć., mieć gdzie stanowisko, czasowo przebywać (o wojsku)

Stacyjka, łć., niewielka stacja, przystanek.

Stacyjny, łć., odnoszący ś. do stacji, należący do stacji, znajdujący ś. na niej.

Staczać, dok. Stoczyć; toczyć z góry na dół, zsuwać, zwalać, strącać; wytaczać, zlewać, ściągać np. wino z beczki w butelki; tocząc, obtaczając, formować w; gałki; zrzucając, zlewając łączyć razem; s. bitwę, potyczkę, pojedynek = ścierać ś., potykać ś., walczyć; tocząc, rozgryzać, niszczyć, trawić; s. ś., tocząc ś. spadać, zsuwać ś., zwalać ś.; tocząc ś., urabiać ś. w gałką: zwijać ś. w kłębek; łączyć ś., skupiać ś., gromadzić ś., kojarzyć ś.; być staczanym, wytaczanym (o płynie); potykać ś., ścierać ś., walczyć; zmniejszać ś. w objętości.

Stać, trzymać ś. na nogach, przybierać pozycję stojącą, zachowywać postawę pionową: ledwie stoi na nogach = z trudnością zachowuje równowagę, tak jest osłabiony a. pijany; zrobił co, stojąc na jednej nodze = szybko, na poczekaniu; stoi jedną nogą w grobie = jest blizki śmierci; wyszedł, pojechał, jak stał = w tym, co miał na sobie i przy sobie, nie przebierając ś. i nic nie biorąc z sobą; s. pospołu z czym = iść w parze; wogóle zachowywać równowagę, opierając ś. na jakiejś podstawie, nie przewracać ś., mieścić ś., znajdować ś., trzymać ś. prosto: drzewo stoi w lesie, dom w mieście; dom stoi otworem = jest otwarty; otworem s. = być dostępnym dla wszystkich; s. na czym, wspierać ś. na czym, opierać ś., zasadzać, polegać, gruntować ś. na czym, mieć co za podstawę; s. na przeszkodzie = przeszkadzać; łzy mu w oczach stoją = kręcą ś.; stoi w piśmie, w gazecie, w książce = jest napisane, wydrukowane; jak wyżej stoi = jak wyżej podano, wydrukowano; sterczeć, być wyprężonym do góry; nie ruszać ś. z miejsca, nie zmieniać położenia, być nieruchomym: s. nad kimś = pilnować go; okręt stoi na kotwicy = pozostaje w przystani; stoi mi ciągle w oczach = zdaje mi ś., że ciągle widzę; stoi mi wciąż w myśli, w pamięci = ciągle myślę, nieustannie pamiętam; stoi, jak kołek nieruchomo; s. w mierze = pozostawać ciągle na tym samym poziomie, nie zmieniać ś.; stoi mi to kością w gardle = jest mi nieznośne, dokucza mi; ość w gardle stanęła = wsparła ś.; słońce stoi na niebie = świeci, jest południe; opowiadać ś. przy kim, przy czym, być wiernym komu a. czemu, stronę czyją trzymać, być czyim stronnikiem: s. przy ojczyźnie, przy wierze; przy cnocie; sprawiedliwością państwa stoją = trwają, istnieją; stoję przy czym = nie odstąpię od tego, upieram ś. przy tym; s. dobrze, źle = mieć ś. dobrze, źle, mieć powodzenie a. nie mieć go; strawa stoi mi w ustach = nie smakuje mi, rośnie mi w ustach; zatrzymywać ś., wstrzymywać ś., stawać, ustawać w biegu, w chodzie: stój! = stań!, poczekaj!, daj spokój!, przyjdzie kreska i na ciebie!; fabryka stoi = jest nieczynna; zegar stoi = nie idzie; woda stojąca = nie mająca odpływu (w stawach, jeziorach); rzeka stoi = woda w niej zamarzła; trwać, być w pełnym biegu, być w rozkwicie, być czynnym; s. lub nie s. o kogo, o co = dbać, wcale o to nie stoję; mieszkać, przemieszkiwać, kwaterować, gościć, bawić, przebywać, rezydować, mieć gospodę, stancję: s. u kogo, w hotelu, na stancji; wojska stoją obozem = są rozłożone; s. za kogo, za co, zastępować, móc zastąpić, starczyć; przedstawiać pewną wartość, wynosić, kosztować, ważnym być, ważyć; być cenionym, mieć pewną cenę, walor, uchodzić za co; jak rzecz stoi = jak ś. przedstawia; jak sprawa stoi = w jakim jest stadjum; daję, na co mnie stać = ile mogę; s. mię na to = starczy na to moich funduszów, mogę sobie na to pozwolić; przytrafiać ś., zdarzać ś. = co ś. tu stało?; s. ś.p. nied. Stawać ś.

Stadjon, gr., miara drożna, używana przy wyścigach w starożytnej Grecji, 125 kroków = 600 stopom greckim, 1/40 mili geograficznej.

Stadjum, łć., przebieg, okres w rozwoju jakiego zdarzenia lub stanu np. choroby.

Stadko, małe stado.

Stadło, mąż z żoną, para małżeńska, pożycie małżeńskie; para zwierząt, samiec z samicą.

Stadniarnia, stajnia.

Stadnicze (-ego), opłata od stanowienia klaczy.

Stadniczek, młody stadnik.

Stadniczy (-ego), zawiadowca a. dozorca stada; przen., odnoszący ś. do stadnika, właściwy stadnikowi.

Stadnik, samiec rozpłodowy w stadninie, np. buhaj, ogier, kiernoz i t. p.; samiec, przywódca stada.

Stadnina, stado zwierząt hodowanych, zwłaszcza koni.

Stadninka, niewielka stadnina.

Stadnisko, pastwisko dla koni a. bydląt.

Stadny, odnoszący ś. do stada, właściwy stadu.

Stado, gromada czworonogów a. ptaków, razem trzymających ś., trzoda, tabun; przen., wielka ilość, chmara, tłum, kupa; pogańska uroczystość wiosenna.

Stafaż, fr., ozdobienie obrazu postaciami ludzkiemi a. zwierzęcemi w celu ożywienia go.

Stafilografja, gr., zeszycie „zajęczej wargi“ (operacja chirurgiczna).

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Stafilokoki.png
Stafilokoki, gr., rodzaj bakterji wywołujących ropienie (fig.).

Stafirować, fr.p. Sztafirować.

Stagnacja, łć., zastój; brak ruchu handlowego, zatrzymanie ś., zatamowanie.

Stagnacyjny, odnoszący ś. do stagnacji.

Stagnować, łć., być nieczynym, być w stagnacji.

Staja, pewna miara długości pola.

Stajać, stopnieć.

Stajały, stopniały.

Stajanie, pewna, nieokreślona miara długości, wynosząca 60 kroków, staje; kawałek uprawnego pola długości 220 kroków; przestrzeń pola, wynosząca ⅔ morga, staje; stajnia dla koni.

Staje, nieokreślona miara długości, używana do pomiarów gruntu, bywa = 20 prętom a. 300 stopom, stajanie.

Stajenka, niewielka stajnia.

Stajenne (-ego), opłata za przetrzymywanie koni na stajni.

Stajenny, odnoszący ś. do stajni, znajdujący ś. w stajni; rzecz., parobek stajenny, koniuch, furman; masztalerz.

Stajnia, budynek a. pomieszczenie, przeznaczone dla koni; s. na bydło = obora; s. na osły = oślarnia; przen., ogół koni, zwłaszcza rasowych, stanowiących czyjąś własność; żart. trzymać kobietę na s-i = mieć ją na utrzymaniu; być, mieszkać w jednej s-i = iść w parze, godzić ś.

Stajowy, mający staję długości.

Stal, nm., żelazo, zawierające 0,5 do 2% węgla, dająca ś. hartować, otrzymywane sztucznie; przen., oręż, miecz, szabla, szpada, wyrobione ze stali; hart, moc, potęga, nieugiętość, niezłomność; serce ze s-i = kamienne, nieczułe, obojętne na cudzą niedolę.

Stalap. Stalla.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Stalagmity.png
Stalagmity, gr., nacieki wapienne o kształcie stożkowym, tworzące ś. na spodzie pieczary (f.).

Stalak, nóż a. widelec, wyrobiony wraz z rączką z jednego kawałka stali.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Stalaktyty.png
Stalaktyty, gr., w nowszych czasach powstałe wapienne utwory gieologiczne postaci różnokształtnych sopli, zwieszających ś. ze sklepień, z pochyłych ścian wielu grot, z pieczar (fig.).

Stale, przysł., niezmiennie, zawsze jednakowo, wiernie; jednostajnie, perjodycznie; na stałe, raz na zawsze.

Stalica, część pługa; narzędzie do polerowania stali; s-e, pale w dnie sztolni kopalnej.

Stalić, zaprawiać, powlekać stalą, hartować; przen., utwierdzać, umacniać, utrwalać.

Staliwo, stal lana.

Stalka, kawałek stali, niewielki przedmiot, wyrobiony ze stali; listewka stalowa, brykla w gorsecie; pióro stalowe, stalówka.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Stalla.png
Stalla, Stola, wł., siedzenie ustawione w presbiterjum po obu stronach wielkiego ołtarza, zazwyczaj bardzo ozdobne i bogato rzeźbione (fig.).

Stalmachp. Stelmach.

Staloryt, rycina, wycięta na płycie stalowej, rycina odbita z tej płyty.

Stalorytnia, pracownia do wyrabiania stalorytów.

Stalorytnictwo, umiejętność rytowania na stali.

Stalorytnik, pracownik, rytujący ryciny na stali.

Stalować, kazać sobie coś zrobić a. przysłać, płacąc z góry a. po otrzymaniu towaru, zamawiać, obstalowywać; umieszczać, ustawiać — p. Stalić.

Stalownia, fabryka stali.

Stalowny, zawierający w sobie stal, stalowy.

Stalowo-czarny, czarny z odcieniem stalowym.

Stalowokory, mający korę koloru stali.

Stalowo-niebieski, niebieski z odcieniem stalowym.

Stalowo-szary, szary z odcieniem stalowym.

Stalowy, odnoszący ś. do stali; wyrobiony ze stali; kolor s. = szaro-czarny z połyskiem metalicznym; twardy, jak stal.

Stalówkap. Stalka.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Staluga.png
Staluga, nm., drewniana podstawa a. nogi, kozły, do umieszczenia tablicy szkolnej, obrazu, wogóle roboty malarskiej i t. p. (fig.).

Stalugowy obraz = obraz przenośny, podczas, malowania umieszczony na staludze (w przeciwieństwie do obrazów stałych, malowanych np. na murze).

Stalunek, obstalunek, zamówienie towaru.

Stalunkowy, obstalowany, obstalunkowy, zamówiony.

Stałość, wytrwałość, tęgość, tężyzna; moc, stateczność.

Stały, którego cząsteczki są mocno spojone, nie płynny i nie lotny; wytrzymały, tęgi; nie zmieniający swego miejsca, nie błąkający ś., nieruchomy, nie dający ś. poruszać, przenosić; ciągle powtarzający ś., trwały, pewny, i nie przygodny; nieustanny, nieprzerwany: dochody s-e; niezmienny, nieugięty, niezachwiany, niezłomny, wierny, stateczny; święto s-e = nie ruchome, zawsze przypadające w jednym dniu; ludność s-a = stale gdzie mieszkająca, nieprzyjezdna; gwiazda s-a = nie zmieniająca położenia względem innych; posada s-a = etatowa, nie tymczasowa; wiatr s. = zawsze wiejący w jednym kierunku.

Stambuł, tur., nazwa Konstantynopola.

Stambułka, tur., fajka turecka, lulka, rodzaj małej flaszeczki pękatej.

Stamen, łć., pręcik, męska część rozrodcza kwiatu, zawierająca pylnik.

Stammgast, nm., sztamgast, stały gość, uczęszczający codzień do tego samego zakładu jadłodajnego (restauracji, piwiarni, kawiarni i t. p.).

Stampilla, łć., pieczęć z nazwiskiem lub firmą, pieczątka; stempel pocztowy.

Stamtąd, przysł., z tamtego miejsca, zowąd, zonąd.

Stan, położenie, sytuacja, pozycja, zależna od warunków, od okoliczności; rzemiosło, zawód, zajęcie, zatrudnienie, fach, środek, sposób do życia; klasa, kasta, warstwa ludności, narodu; s. mieszczański, rolniczy; s. trzeci = mieszczaństwo; s. małżeński = małżeństwo; s. poważny, s. odmienny; s. błogosławiony, taki s. kobiety = ciąża; życie nad s. = ponad możność, ponad środki; akt s-u cywilnego = akt urodzenia, ślubu a. zgonu; s. czynny = majątek kupca a. przemysłowca, wystarczający na pokrycie jego zobowiązań, aktywa; s. bierny = zobowiązania, długi, passywa; s. stały, ciekły a. lotny = trojakie skupienie ciał fizycznych; figura, pas, wcięcie; część ubrania, przypadająca na pas, talja; państwo, kraj: rada s-u = zarząd sprawami państwa; racja s-u = interes państwa; więzień s-u = przestępca polityczny; zbrodnia s-u = przestępstwo polityczne; rozum polityczny, zdolności dyplomatyczne, s-y zjednoczone = rzeczpospolita: S-y Zjednoczone Ameryki Północnej; radca s-u = wysoki tytuł urzędniczy; s. służby = dokument zawierający wykaz przebiegu służby i stosunków rodzinnych urzędnika.

Stanąćp. nied. Stawać.

Stanca, wł., zwrotka ośmiowierszowa z rymami w pewnym porządku po sobie następującemi — p. Oktawa; s-e, nazwa fresków Rafaela w Watykanie.

Stancja, pokój, izba; mieszkanie z utrzymaniem, pensjonat dla uczni chodzących do szkół.

Stancyjka, mała stancja, pokoik, izdebka.

Stangret, nm., powożący, woźnica, furman.

Stangretka, nm., kobieta-woźnica; żona stangreta.

Stangretować, nm., być stangretem.

Stanicap. Stannica.

Staniczarka, szwaczka, szyjąca specjalnie staniki.

Staniczek, zdr. od Stanik.

Stanieć, stać ś. tańszym, spaść w cenie, stracić na wartości.

Stanik, mały stan; rodzaj sznurówki pod suknią, gorsecik.

Stanisławczyk, Stanisławiec, stronnik króla Stanisława Augusta Poniatowskiego.

Stanjol, wł., cieniutka blaszka cynowa, cynfolja, papier cynowy, używany do owijania wietrzejących produktów (sera, herbaty, tabaki), do fabrykacji zwierciadeł i do doświadczeń naukowych.

Stannica, Stanica, ukr., osada kozacka.

Stannicowy, odnoszący ś. do stannicy, właściwy stannicy.

Stanowczo, przysł., bezwarunkowo, nieodwołalnie, kategorycznie, rozstrzygająco.

Stanowczość, charakter stanowczy, stały, niechwiejny, energja, siła woli.

Stanowczy, nieodwołalny, niezmienny, bezwarunkowy, nieulegający wątpliwości; kategoryczny; rozstrzygający, decydujący.

Stanowić, ustanawiać, postanawiać, uchwalać, zaprowadzać, wyznaczać, naznaczać, decydować, rozstrzygać, wyrokować; składać, czynić, tworzyć, zawierać w sobie, mieścić w sobie; robić różnicę, znaczyć coś, odgrywać rolę, ważyć; s. klacz, krowę i t. d. = przyprowadzać je do samca dla zapłodnienia; s. ś., zatrzymywać ś., wstrzymywać ś., stawać w miejscu; łączyć ś. dla zapłodnienia; być decydowanym, uchwalanym, ustanawianym.

Stanowidło, stawidło, tama; hamulec, wędzidło.

Stanowisko, miejsce, gdzie ś. stoi, miejsce wyznaczane do stania, do obserwacji; miejsce przebywania, obozowisko, miejsce do stania, posterunek; stanie, przebywanie gdzie; stan, położenie społeczne, sytuacja, stopień, jaki kto zajmuje, pozycja w świecie, posterunek, na którym ktoś rozwija swoją działalność; sposób zapatrywania ś., punkt patrzenia na rzeczy: stać na tym lub innym stanowisku; popas w drodze, stacja, etap, kwatera, mieszkanie, gospoda, leże; warsztat okrętowy, dok; pozycja zajmowana przez wojsko, armję, korpus; posterunek żołnierza, pikieta, wideta; miejsce, skąd ś. robi pomiary topograficzne; s-a słońca = dwa przeciwległe punkty ekliptyki, w których słońce najbardziej jest oddalone od równika na północ a. południe, solstycje; s. opatrunkowe = miejsce, niewystawione na strzały nieprzyjacielskie, gdzie opatrują rannych żołnierzy podczas bitwy; w matem., fundament, podstawa; miejsce, gdzie myśliwy podczas obławy czeka na zwierza; miejsce pobytu zwierza w lesie, legowisko; miejsce, zajmowane przez ogród a. roślinę w stosunku do otoczenia.

Stanowniczy, kwatermistrzowski; rzecz., kwatermistrz, strzelec, wyśledzający legowiska zwierza i rozstawiający myśliwych po stanowiskach.

Stanowny, ustanawiający; stanowczy; prawidłowy; obóz s. = czasowy, bydło s-e = dorosłe.

Stanowo-szlachecki, odnoszący ś. do stanu szlacheckiego.

Stanowość, odrębność stanowa, kastowość, ustrój stanowy.

Stanowy, odnoszący ś. do stanu a. stanów, polegający na różnorodności stanów.

Stańcować się, Stańczyć się, smęczyć ś. tańcem, zhasać ś.

Stańczyk, członek stronnictwa konserwatywnego w Galicji.

Stańczykostwo, konserwatyzm.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Stapelia.png
Stapelia, rodzaj kaktusa afrykańskiego, zamszyca (fig.).

Stapiać, dok. Stopić; pławić, spławiać, topić, rozpuszczać; żart. sprzedawać za byle co, spuszczać np. majątek.

Starać się, usiłować osiągnąć coś, zabiegać o co, mieć o co staranie, dążyć do otrzymania czego; troszczyć ś. o co; s. ś. o pannę, o kobietę = konkurować.

Staranie, zabiegi, usiłowanie skierowane ku osiągnięciu, otrzymaniu czego; zaloty, konkury; robić s-a o co = starać ś. coś zyskać; mieć, okazywać s. = opiekować ś., troszczyć ś. o kogo, o co.

Starannie, przysł., pilnie, pracowicie; porządnie, ze starannością.

Staranność, pieczołowitość, gorliwość, troskliwość, dbałość; dobre, porządne wykończenie, staranne odrobienie roboty.

Staranny, Starowny, pilny, dbały, gorliwy, troskliwy, pieczołowity; wykonany starannie, porządnie.

Starawy, trochę stary, podstarzały.

Starcie, dokonana czynność ścierania; spotkanie ś. dwóch wojsk, walka, bitwa, potyczka; sprzeczka, dysputa; przetarcie, uszkodzenie powierzchni skóry, odparzenie; s. zębów = zmniejszenie ś. ich przez długie użycie.

Starcowyp. Starczy.

Starczać, dok. Starczyć; być w ilości dostatecznej, wystarczać, nie braknąć, nie brakować; s. za co, zastępować co.

Starczy, Starcowy, należący do starca, właściwy starcowi.

Starczyć, nied. Starczać; wystarczać; podołać, wydołać.

Starczyk, roślina z rodziny złożonych.

Starczyna, starowina, dziadowina, dziadyga.

Starek, staruszek, dziadek.

Stargać, zmiętosić; potargać; zerwać, porwać, poszarpać; s. pęta; s. prawa = złamać, zgwałcić, przekroczyć; s. siły, zdrowie = nadwątlić, osłabić, nadwerężyć; s. węzły przyjaźni = zerwać przyjaźń z kim; s. ś. zniszczyć ś., nadwerężyć ś., osłabić ś.

Stargować, targując zgodzić ś. na cenę.

Starka, matka ojca a. matki, babka, stara kobieta, staruszka; stara kuropatwa, wodząca młode; stara owca; rodzaj wódki starej, pędzonej ze zboża.

Starmosić, tarmosząc, zmęczyć, stargać.

Starnieć, zdrętwieć, zesztywnieć.

Staro, przysł., niemłodo.

Staroaryjski, odnoszący ś. do starodawnych Aryjczyków.

Starobabski, odnoszący ś. do starych bab.

Starobiblijny, odnoszący ś. do Starego Testamentu.

Starobizantyjski, odnoszący ś. do starożytnego Bizancjum.

Starochrześcijański, odnoszący ś. do pierwotnego chrześcijaństwa.

Staroczech, członek partji konserwatywnej w Czechach.

Staroczeski, odnoszący ś. do staroczechów.

Staroczesny, staroświecki, starodawny.

Starodawny, niezmiernie stary, starożytny; sięgający czasów odległych.

Starodrzew, drzewo starsze nad kolej wyrębu, przyjętą w gospodarstwie leśnym.

Starodrzewny, złożony ze starych drzew; obfitujący w stare drzewa.

Starodub, stary dureń, stary głupiec; stare babsko.

Starodubski, dawny, staroświecki.

Starogrecki, odnoszący ś. do starożytnych Greków.

Starokalendarzanin, człowiek, trzymający ś. starego stylu w kalendarzu.

Starokatolicyzm, wyznanie starokatolików.

Starokatolik, odstępca od kościoła rzymsko-katolickiego wskutek ogłoszenia dogmatu o nieomylności papieża.

Starokawalerski, odnoszący ś. do starych kawalerów.

Starokawalerstwo, stan starego kawalera.

Staroklasyczny, pochodzący z czasów starożytności klasycznej.

Starolądowy, odnoszący ś. do starego lądu.

Staroletni, stary, dawny, wiekowy, podeszły w latach.

Staromiejski, odnoszący ś. do starego miasta.

Staromodny, zrobiony według starej mody, nie modny, nie dzisiejszy.

Staroojczysty, odnoszący ś. do dawnych przodków, tradycyjny, narodowy.

Staropanieński, właściwy starym pannom.

Staropanieństwo, stan, cechy starej panny.

Staropisca, piszący o rzeczach starożytnych, archeograf.

Staropogański, odnoszący ś. do starożytnych pogan.

Staropolak, dawny Polak, Polak starożytny.

Staropolański, dotyczący dawnych Polan.

Staropolski, właściwy dawnym Polakom, używany przez nich; po s-sku = jak u dawnych Polaków.

Staropolszczyzna, dawne zwyczaje, obyczaje polskie, cechy dawnego życia polskiego.

Starorepublikański, odnoszący ś. do dawnej, starej republiki.

Starorusin, członek partji zachowawczej Rusinów.

Starorusiński, Staroruski, odnoszący ś. do starorusinów.

Starosławny, sławny w starożytności, sławny z dawnych czasów.

Starosłowiańszczyzna, Starosłowiaństwo, język starosłowiański, literatura starosłowiańska, obrządki starosłowiańskie.

Starosta, naczelnik, przełożony, starszy, głowa czego; s. weselny = starszy drużba, zarządca wesela; wielkorządca, namiestnik; s. grodowy = urzędnik w dawnej Polsce, sprawiający władzę sądową i administracyjną; s. niegrodowy = szlachcic, mający nadaną sobie królewszczyznę z prawem dożywotniego władania; s. prowentowy = pilnujący dochodów ze starostwa; pierwszy urzędnik administracyjny w powiecie czyli cyrkule w Galicji, kreiskapitan, kreishauptman; s. generał = starosta, w dawnej Polsce: zarządzający całym powiatem, województwem a. prowincją; podstarości, ekonom; urzędnik wybrany z pomiędzy włościan dóbr rządowych w Rosji, z władzą niższą od starszyny w gminie; s. bartny = przewodniczący w sądzie bartnym w dawnej Polsce; urzędnik, czyniący sprawiedliwość i przestrzegający bezpieczeństwa w kopalni; s. piekielny = Lucyper.

Starostować, być starostą, pełnić obowiązki starosty.

Starostwo, urząd, władza starosty; obwód, podlegający władzy starosty, królewszezyzna, nadawana w dożywotnie władanie szlachcie za zasługi narodowe; starosta ze starościną.

Staroszlachecki, odnoszący ś. do dawnej szlachty.

Staroszlachetczyzna, to wszystko, co dotyczy dawnej szlachty.

Starościanka, córka starosty.

Starościc, syn starosty.

Starościna, żona starosty.

Starościniec, Starościński, stronnik starosty.

Starościński, odnoszący ś. do starosty, stanowiący jego własność.

Starość, stan rzeczy, która dawno istnieje; stan człowieka, który długo żyje; stare lata, wiek stary, sędziwy, schyłek życia; s. nie radość, śmierć nie wesele = starość i śmierć to rzeczy przykre, ale nieuniknione; czym skorupka za młodu nasiąknie, tym na s. trąci = nałogi młodości pozostają na lata stare.

Staroświecczyzna, wszystko, co jest staroświeckie, zacofane, niedzisiejsze, co wyszło z mody, z użycia.

Staroświecki, przestarzały, wyszły z mody, z użycia, zacofany.

Starotestamentowy, odnoszący ś. do Starego Testamentu.

Starowieczny, odwieczny, starodawny, starożytny.

Starowiejski, odnoszący ś. do starej wsi.

Starowierca, wyznawca starej wiary; członek sekty w kościele wschodnim, trzymającej ś. ksiąg cerkiewnych nie w poprawnej, dziś obowiązującej redakcji, ale w starej, błędnej; starowierzec.

Starowierny, trzymający ś. starej wiary.

Starowierstwo, trzymanie ś. starej wiary, wierzenie po staremu; ogół starowierców.

Starowierzecp. Starowierca.

Starowina, Starowinka, starzec a. staruszka godni politowania.

Starowniep. Starannie.

Starownośćp. Staranność.

Starownyp. Staranny.

Starozakonna (-ej), kobieta wyznania mojżeszowego, żydówka, izraelitka.

Starozakonny, odnoszący ś. do starego zakonu, starego Testamentu: rzecz., człowiek wyznania mojżeszowego, żyd, izraelita.

Starozapustna niedziela, siedmdziesiątnica, niedziela pierwsza z dwuch ostatnich przed Popielcem.

Starożytnictwo, znajomość starożytności, archeologja.

Starożytniczy, odnoszący ś. do starożytnictwa, archeologiczny.

Starożytnik, znawca a. badacz starożytności, archeolog; człowiek, handlujący starożytnościami, antykwarjusz.

Starożytność, istnienie w starych, dawnych czasach, starodawność; pierwsze czasy świata, epoka przed narodzeniem Chrystusa; ludzie, którzy żyli w czasach bardzo dawnych, przed narodzeniem Chrystusa; rzecz starożytna, zabytek odległej przeszłości, antyk; w lm. s-i, nauka o życiu wewnętrznem narodów przed Chrystusem, starożytnictwo, archeologja; s., żart. stara kobieta.

Starożytny, dotyczący dawnych okresów historji t. j. od czasów powstania pierwszych państw aż do upadku państwa rzymskiego; odwieczny.

Starsza (-ej), przełożona klasztoru, ksieni; pani s. = babka.

Starszeński, wynikający z przywilejów starszeństwa, zwierzchniczy, przełożeński.

Starszeństwo, dłuższy wiek, wiek starszy, starszość; pierworodztwo; wyższy stopień, wyższa ranga, przymioty ważniejsze; rola, godność, stanowisko starszego zwierzchnika, przełożeństwo, zwierzchnictwo.

Starszość, wiek starszy.

Starszy, dłużej żyjący na świecie niż inni; dawniejszy; wyższy rangą, stanowiskiem, stopniem itp.; s. pan, s-a pani = ojciec, matka pana, babka, pani domu; s-a panna = przełożona w pracowni krawieckiej; ksieni; rzecz., człowiek starszy wiekiem, poważniejszy latami; naczelnik, zwierzchnik, przełożony, przewodniczący w jakim zrzeszeniu, zgromadzeniu; s. cechu, s. bractwa pobożnego; s. w klasztorze = przeor, gwardyan, opat; przysł., im kot s., tem ma ogon twardszy = na starość coraz trudniej pozbywać ś. nałogów.

Starszyna, wójt w Rosji, naczelnik gminy, członek zarządu, klubu.

Starszyzna, najstarsi członkowie rodu, zgromadzenia, stowarzyszenia, zarządzający jego sprawami, mający pierwszeństwo przed innymi; zwierzchność, naczelnicy.

Start, ang., miejsce, od którego konie zaczynają bieg na wyścigach; chwila, w której ten bieg ś. zaczyna.

Starter, ang., dający znak do ruszenia z miejsca przy rozpoczęciu wyścigów konnych lub cyklistowskich.

Startować, ang., stawać u startu, aby stamtąd ruszyć do wyścigu; dawać znak do ruszenia wyścigu.

Staruch, starzec.

Starucha, stara, zgrzybiała kobieta, babka.

Starusieńki, Starutki, Staruchny, bardzo stary, zgrzybiały.

Staruszek, starzec, człowiek podeszły w latach; dziadek.

Staruszka, kobieta bardzo stara, babka; żart. gmin., tyłek, zadek.

Staruszkowaty, trochę stary, podstarzały.

Stary, niemłody, sędziwy, wiekowy, podeszły, zgrzybiały; doświadczony, bywały, wytrawny; s. ćwik, s. wiarus; s. przyjaciel = wypróbowany, wierny; dawno już istniejący, dawny, starodawny, starożytny, staroświecki, niedzisiejszy, odwieczny; przestarzały, zacofany, konserwatywny; s. szlachcic, człowiek s. daty = dawnych obyczajów, przestarzałych pojęć, nie idący za postępem; s-a choroba = zadawniona, chroniczna; nieświeży, nienowy, stający ś. nie do użytku przez starość; s-e pieczywo = czerstwe; s. ubranie, obuwie = znoszone, podarte; s. dom, s. budowle = walące ś.; s. koń = chłopiec, wychodzący już z lat dziecięcych; s. żołnierz = wysłużony; s. pryk, s. grzyb, s. piernik = człowiek, zniedołężniały na starość; s-a pani = ochmistrzyni; s. styl kalendarza = juljański; s-e wino = wystałe; s-e dzieje = znane rzeczy; s-a miłość nie rdzewieje = nie zapomina ś. o przedmiocie dawnej miłości; w s-ym piecu djabeł pali = miłość w starym wieku jest sprawą szatana; s., rzecz., człowiek w starszym wieku; zwierzchnik; naczelnik, pryncypał, majster; w myśl., niedźwiedź; s-a, rzecz., kobieta w starym wieku; matka; przełożona, zwierzchniczka, majstrowa; żona; akuszerka; po s-emu przysł., jak było dawniej, po dawnemu, jak było dotąd.

Starzać, tarzając, zwalać, pobrudzić, powycierać, zbrukać.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Starzec.png
Starzec, człowiek w starym wieku, człowiek sędziwy, poważny; roślina z rodziny złożonych (fig.).

Starzeć się, stawać ś. starym, dochodzić do sędziwego wieku.

Starzęśla, roślina z rodziny wrzosowatych.

Starzyć, nadawać cechę starości, starszym czynić, postarzać.

Starzyna, grunt, leżący oddawna odłogiem.

Starzyzna, stare rzeczy, tandeta, graty, rupiecie, znoszone ubranie i t. p.; przestarzałe pojęcia i poglądy; grunt, oddawna nie uprawiany; stara kobieta.

Stasować karty = zmieszać je, przerobić przed rozdaniem.

Stataryczne czytanie, łć., czytanie wolne z zatrzymywaniem ś. w celu robienia objaśnień.

Statarzeć, stać ś. Tatarem; nabrać cech tatarskich.

Stateczek, zdr. od Statek.

Statecznieć, stawać ś. statecznym, nabierać powagi, poważnieć.

Stateczność, powaga, dojrzałość umysłu

Stateczny, obstający wytrwale przy swojem; stały, niezłomny, niezachwiany; poważny, dojrzały, zrównoważony.

Statek, wytrwałe obstawanie przy swojem, stałość, wytrwałość, niezłomność; powaga, rozwaga, dojrzałość charakteru i umysłu, niepłochość, nielekkomyślność, stateczność, takt; czółno, łódź, okręt, prom i t. p.; naczynie a. naczynia domowe, sprzęty, sądy; w lm., narzędzia, przyrządy,