Słownik etymologiczny języka polskiego/wrzeć

Z Wikiźródeł, wolnej biblioteki
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
<<< Dane tekstu >>>
Autor Aleksander Brückner
Tytuł Słownik etymologiczny języka polskiego
Data wydania 1927
Wydawnictwo Krakowska Spółka Wydawnicza
Miejsce wyd. Kraków
Źródło Skany na Commons
Indeks stron
Strona w Wikisłowniku Strona w Wikisłowniku

wrzeć, wrzał, ‘kipieć’, trzecia osoba: wre, wrą; wra, wrają (por. gore, gorają; tłe); do wre dorabiamy wrę i wreją, wedle tego i imiesłów warł, zamiast wrzał; »co w kim wre«, »wre człek od złości«; wrzący i wrzątek; od wĭr-; cerk. wĭrěti, wĭriszi, wĭrěł; do tego częstotliwe wierać, dawniej wirać (przywierać, przywirać, dowierać), i rzeczownik war (Karolowe Wary, Karlsbad); warzyć, warza, warzywo; przywara, nawara; warznik; warzecha (p.), obarzanek (p.). Prasłowo; cerk. wĭręszt i wĭrątŭk, ‘war’, ‘wapno’; wariti, wariwo, powar, ‘kucharz’ (jak w ruskiem), izwor, ‘źródło’, wirati, wir (p. wir); czes. wrzíti, wru, wrzesz, wroucí, war, piwowár. Lit. wirti, ‘kipieć’, warus, ‘co się gotuje’, wyrius, ‘wir’, prus. au-werus, ‘wywar (kruszców)’, lit. wersmē, ‘źródło’ (czes. wrzídlo), łotew. wārs, ‘zupa’, warīt, ‘kipieć’. U nas brak postaci wor, ‘źródło’.

wrzeć, ‘zamykać’ i ‘otwierać’, tylko we złożeniach, zawrzeć i otewrzeć (odewrzeć), przywrzeć, zawarł itd.; częstotliwe: wierać (z wirać), zawierać, otwierać, przywierać, p. wierzeje; por. wirzbca. Z o: ot-wór, otworzysty, otworzyć (a wedle tego i roztworzyć, roztwarty, wedle otwarty, zamiast rozworzyć, rozwarty); obora (p.); swora, sfora, i sworzeń (p.); zawora, dowora, przewora (w stajni); p. wór, wronka, wrota. Prasłowo; cerk. wrěti, wĭrą, zawirati, weriga, ‘łańcuch’ (stąd Weryho, ruskie), wora, ‘płot’, obora, swora, ‘sprzączka’, zawor, ‘belka’, ot-woriti; czes. zawru, otewru, i zawrziti, otewrziti, werzeje (werzejný, ‘publiczny’, niby ‘otwarty’), obora, otwor, wor (p. oryl), swor, ‘klamra’, także ‘zodjak’, swiradlo (do zamykania). Lit. werti, ‘otwierać’, użwerti, ‘zawrzeć’, priwerti, ‘przywrzeć’, iwerti, ‘nawlec (igłę)’, prus. etwereis, ‘otwórz’, lit. atwiras, ‘otwarty’, wirtinē, ‘wiązka’, wora, ‘długi rząd’ (rus. wierienica), waras, ‘drąg’, apiwaras, ‘obora’, apywara i perwara, ‘powrozy’; ind. apa-wrnoti, ‘otwiera’, api-wrnoti, ‘zatwiera’; grec. aeirō, ‘wiążę’, aortē, ‘wór’ (stąd aorta); łac. aperio, ‘otwieram’ (apertura), i operio, ‘zamykam’ (stąd i koperta, z cooperio); goc. warjan, niem. wehren, Wehr, ‘tama’.