Słownik etymologiczny języka polskiego/Pieniądz

Z Wikiźródeł, wolnej biblioteki
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
<<< Dane tekstu >>>
Autor Aleksander Brückner
Tytuł Słownik etymologiczny języka polskiego
Data wydania 1927
Wydawnictwo Krakowska Spółka Wydawnicza
Miejsce wyd. Kraków
Źródło Skany na Commons
Indeks stron

Pieniądz. Gdy pierwotny handel wymienny domagał się jakiejś stałej jednostki płatniczej, nadało się do tego u pasterskich głównie Arjów bydło przedewszystkiem, wielkie i drobne; »stoma krowami« opłacano żonę albo zabójstwo mężczyzny, »hekatomby« (to samo) ofiarowano bogom; we wszystkich językach aryjskich miano dla 'bydła' i 'pienięstwa' jedno: łac. pecus, 'bydło', pecunia, 'pieniądz'; niem. Vieh w obu znaczeniach; słow. skot 'bydło', a dawniej i 'pieniądz' (skotnica, 'skarb' i 'wygon'); wardęga 'bydło' i 'czynsz'; por. dobytek itp. Drobne opłaty składano w płatach lnianych (stąd prasłowiańskie płacić), w »kruszach« soli (u nas wiedziano w 13. wieku ogólnie, że nazwa kary sądowej »trzysta« właśnie od okruchów solnych poszła), w skórkach kun i białek-wiewiórek (zwyczaj na Wschodzie, na Rusi szczególniej, powszechny; twierdzą, jakoby od Finów Ruś go przejęta); wszelakie opłaty, kunne, kunica, od tych skórek nazwano (ale kunka czy kumka, nazwa 'dziewczyny', innego pochodzenia). W tym samym celu łamano pierścionki złote (stąd przy zaręczynach mąż kupuje żonę, więc pierścień jej wkłada) i naramienniki, bugy, srebrne, albo odrębywano od sztaby kawałki na miarę należną (stąd nazwa rubli; podobnie niem. schilling, choć ten od kruszcu rznięto; i skórki, mordki, łebki, odrzynano, stąd starorus. rězań). Zczasem wyparł kruszec (miedź, srebro, złoto) wszelką inną »monetę«, a jej kształt okrągły każdy inny. Wyższości kultury niemieckiej dowodzi, że wszelkie nazwy monet, denarów itd., Słowianie od Niemców przejęli, p. pieniądz (niema tego słowa u Gotów), szeląg, cęta (słowo wyłącznie gockie), skot; pomijam późniejsze liczne pożyczki; pierwotną nazwą była tylko grzywna (p. grzywa). Pieniążki służyły ozdobie, u ucha, lub nanizane około szyi; przechowywano je w kalecie przyrodzonej, w mosznie. Do bicia własnej monety srebrnej przyszli Słowianie w 10. wieku, najpierw Czesi; od nich wyszły na całą Europę grosze, z końcem 13. wieku. Najpospolitszą nazwę pieniężną, moneta (franc. monnaie, ang. money, i t. d., por. portmonetka), wprost z łaciny, a myńca, menica, z niem. munizza, Münze, zawdzięczamy czystemu przypadkowi (jak np. nazwę »fiakrów«): rzymska menica znachodziła się bowiem w świątyni Juno Monēta, przezwanej tak nie od upominania (łac. monere, skąd nasz monitor, admonicja, 'upomnienie'), jak wywód ludowy twierdził, lecz od jakiegoś rodu etruskiego. Na Rusi są w obiegu nazwy ze Wschodu, np. diengi, ałtyn i i., ale ani ruble z rupi perskich (p. rubl), ani kopiejki od jakiegoś tureckiego słowa nie wyszły; kopiejka przezwana w 15. wieku od kopji, 'włóczni', na niej wyrażonej: »(w. ks. Iwan III) uczini znamia na dieńgach, kniaź wielikij na konie a imieja kopje w ruce, i ottole prozwasza diengi kopiejnyje«. Na Bałkanie panują nazwy greckie i tureckie, aspri, pari, i inne.

Zobacz też: hasło „pieniądz” w tym słowniku.