Strona:Romantyzm a mesjanizm.djvu/22

Z Wikiźródeł, wolnej biblioteki
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Wystąpił problem z korektą tej strony.


20 Lecz gwiazdy na to zadrżeć nie powinny, Ani uważać Jehowy proroki, Ani ust moczyć W tych jagód rubinie... Puścić!.. niech przejdzie ten aniol - i minie!..

Reakcja na romantyzm prawie zawsze polega na jałowej ne: gacji i rezygnacji, czego jaskrawym przykładem może być t. zw. pozytywizm i wogóle wszelkie lojalizmy i kompromisy życiowe, których ukrytą sprężyną jest niewiara w człowieka. By walczyć skutecznie z romantyzmem, trzeba samemu wyrzec dalsze i wyższe slowo, trzeba wziąć z romantyzmu to, co w nim jest żywotne: jego tendencje wolnościowe, poszanowanie godności i wartości jednost- kowej, częściowe uprawnienie su'bjektywizmu, wierność jednostki samej sobie. Reakcja pozytywnego „zdrowego rozsądku” chybia celu, bo nietyllko nie niweczy romantyzmu, ale wzmaga jeszcze fer- ment romantyczny w życiu i literaturze. Pozytywizm jest nie- pedagogiczny i nie-polityczny. Ośmieszająe jednostronnie ~„za- paly” i „egzaltację", osłabia twórczość i wolną wolę, którą też czę- stokroć zwalcza teoretycznie; głosząc „rzeczywistość", nie dostrze- ga, że „niewiadomo właściwie, co jest rzeczywistością, czy fakt, czy raczej wysiłek do opanowania tego faktu” (Meredith)

Pozytywizm w swej czystej formie, to antyteza romantyzmu; wspólną ich cechą - p r ze c i w s t a w i a n ie sobie rzeczywisto- ści i jazni.

Pozytywizm możnaby określić jako spóźnioną próbę klasy- cyzmu, w charakterze jego lez'y bowiem tendencja upraszczania zja- wisk życiowych, odrzucania „gmatwających rzecz pojęć: piękna” (Tołstoj), ideału, tęsknoty, walki, niepokoju. Pozytywizm radby wyeliminować wszystko to, co nie jest latwe do zrozumienia i przy- jęcia. Owocem jego jest u ludzi rzekomo „trzeźwych” cyniczna i oburzająca identyfikacja ideału z mrzonką.

Naogół, w myśl troistego podziału, przeprowadzonego przez nas na początku niniejszej rozprawy, pozytywizm i jego uzewnętrz- nienie w sztuce: naturalizm, dałoby się ująć w kategorje epiki, to znaczy przystosowania się do rzeczywistości danej, niezależnej od człowieka. Pozytywizm neguje fakt, że rzeczywistość jest rów- nież czemś zmiennem, nieuchwytnem, w znacznej mierze subjek- tywnem, rosnącem wciąż pod ręką człowieka i pod działaniem świata nadprzyrodzonego.

Na gruncie polskim jeszcze jaskrawiej, niż gdzieindziej, uka-