Strona:PL Boy - Antologia literatury francuskiej.djvu/129

Z Wikiźródeł, wolnej biblioteki
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ta strona została uwierzytelniona.


PASCAL.

Błażej Pascal urodził się w Clermont-Ferraud w r. 1623, ze starej rodziny urzędniczej. W dzieciństwie już zdradzał niepospolite zdolności, oraz szczególne zamiłowanie do matematyki i fizyki. Mając lat szesnaście, napisał traktat geometryczny, który zadziwił Kartezjusza; w dwudziestym roku wynalazł maszynę do liczenia. Doświadczenia nad próżnią i ciężarem powietrza uczyniły go głośnym w świecie naukowym Europy. Z natury poważny i religijny, wcześnie zetknąwszy się z surową nauką jansenizmu, porzucił nagle świat (1654) aby osiąść między „samotnikami“ z Port-Royal: tem samem dostał się w wir walk religijnych, które się toczyły około tej siedziby jansenistów. Pod wpływem tej okoliczności, rodzi się nieoczekiwanie w Pascalu pisarz i polemista pierwszej wody; teologiczny spór jezuitów z Arnauldem i jansenistami o głośne „pięć twierdzeń“ Jansenjusza pobudza go do napisania Listu do przyjaciela z prowincji, który to list staje się wypadkiem dnia w Paryżu i całej Francji. Za tym listem poszło siedmnaście dalszych; razem stanowią dziś one, pod popularnym tytułem Les provinciales (Prowincjałki), klasyczny pomnik literatury i języka.
Pierwsze listy obracają się około tematów ściśle teologicznych, mianowicie walk między jansenistami a Sorboną o potępienie Arnaulda. Już tu jednak widoczną jest doniosłość wystąpienia Pascala: kwestje, dotąd roztrząsane w zawiłej łacinie w gronie teologów, on wytacza przed forum publiczności, apelując od orzeczeń Sorbony do zdrowego rozsądku, ujmując ciężkie materje w lekkiej, zręcznej i przystępnej formie. Począwszy od piątego listu, przechodzi do ataku wprost przeciw jezuitom: wydobywając z ich własnych pism cały szereg druzgocących cytatów, obwinia ich o przechodzące wszelką miarę kompromisy w moralności, i o dążenie do rozszerzenia wpływów swego zakonu kosztem etyki, prawdy i dobra Kościoła. Listy te, które wywołały nieopisane wrzenie nietylko w świecie