Strona:J. W. Draper - Dzieje rozwoju umysłowego Europy 01.pdf/53

Z Wikiźródeł, wolnej biblioteki
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ta strona została przepisana.


nie był nagły, jak przypuszczał niejeden; nie był téż zdziałany przez gwałty zewnętrzne. Był to upadek powolny i, możnaby dodać z naciskiem, własnowolny.

Buch grecki powtórzył się na większą skalę w całej Europie.

Lecz jeżeli sprawy ludzkie przechodzą cykle zwrotne, jeżeli bieg wypadków dla jednego człowieka jest podobny do biegu wypadków dla drugiego; jeżeli w rozwoju narodów są analogije i te same rzeczy ukazują się znowu we właściwym okresie czasu: więc następstwo wypadków, rozwiniętych przed nami w historyi umysłowości greckiéj, da się spostrzedz znowu w większych rozmiarach na widowni całéj Europy. Jeżeli jest nakreślony z góry. porządek rozwoju dla umysłu ludzkiego; czyż nie możemy spodziewać się, że zjawiska, jakieśmy dostrzegli na małą skalę w jednym narodzie, ukażą się znowu w większych rozmiarach na całym lądzie; że filozoficzne badanie dziejów przeszłości nie tylko posłuży do wytłomaczenia wielu okoliczności w wiekach barbarzyńskich i średnich, lecz będzie téż przewodniczyło nam w wytknięciu przyszłych wypadków, odnoszących się do całego rodzaju ludzkiego? Bo jeżeli jest prawdą, że ruch umysłowy w Grecyi w całkowitym swoim przebiegu był przedwczesny, że został powinięty i zanurzony w powolniejsze, lecz bardziéj olbrzymie ruchy umysłowości Europy Południowéj, jak małe kółko na wodzie bywa zatarte i porwane przez wspanialsze i gwałtowniejsze fale: toć i ruch lądu całego może być pochłonięty przez ruchy świata całego. Tento duch krytyki oraz odkrycia fizykalne i działalność umysłowa, zrodzona ze skupienia politycznego, podważyły tak głęboko formy myśli greckiéj; duch krytyki i odkrycia w ciągu ostatnich 400 lat zdziałały to samo w całéj Europie. Dla każdego, co opiera swe nadzieje przeszłości na dziejach przyszłości, co pamięta skutki wynikłe z ugruntowania panowania rzymskiego, które, umożebniając swobodę osobistych stosunków pomiędzy wszystkimi śródziemnomorskimi narodami, nie tylko zniszczyło dawne formy myślenia, niezachwiane dotychczas żadnemi napadami w ciągu wieków całych, lecz nadto zastąpiło je ideą jednorodną — dla każdego, powiadamy, musi być zrozumiałém, że cudownie powiększona łatwość kommunikacyj, owe wynalazki naszych czasów, są téż wieszczemi zwiastunami rozległéj rewolucyi filozoficznéj.

Organizacyja obłudy.

Pomiędzy jednym okresem, kiedy naród rządzi się wyobraźnią, a następnym, kiedy ulega rozumowi, leży smutny przedział czasu. Taką jest natura człowieka, że gdy już wykryje błędność panujących dokoła niego idei, to jeszcze długo wzdraga się od zupełnego wyzwolenia się z pod ich wła-