Do Joachima Lelewela

Z Wikiźródeł, repozytorium wolnych materiałów źródłowych

Bellorum causas et vitia, et modos
Ludumque Fortunae, gravesque
Principum amicitias, et arma...

Periculosae plenum opus aleae
Tractas, et incedis per ignes
Suppositos cineri doloso.
Horat. L. II. c. 1.

O, długo modłom naszym będący na celu,

Znowuż do nas koronny znidziesz LELEWELU!

I znowu cię obstąpią pobratymcze tłumy,

Abyś naprawiał serca, objaśniał rozumy.

Nie ten, co wielkość całą gruntuje w dowcipie,

Rad tylko, że swe imię szeroko rozsypie .

I że barki księgarzom swymi pismy zgarbi:

Nie taki ziomków serca na wieczność zaskarbi;

Ale kto i wyższością sławy innych zaćmi,

I sercem spółrodaka żyje między braćmi.

LELEWELU, w oboim jak ci zrównać blasku?

Szczęśliwyś i w przyjaciół, i w prawd wynalazku.

Oto nad wiek młodziana przerosłeś niewiele,

Tobie mędrszemu siwe zajrzą Matuzele;

Imię twoje wybiegło za Chrobrego szranki,

Między teutońskie sędzie i bystrzejsze Franki;

A jak mocno w litewskim uwielbianyś gronie,

Publicznie usta nasze wyznają i dłonie.

Już długo z sal uczonych wracało na sucho

Łakome, a przez ciebie znarowione ucho;

Zacznij słynąc cudami dla uczniów natłoku,

Coś je tylekroć sprawił w onegdajszym roku,

Gdy twoim czarodziejskim użyciem sposobów

Greckie i Rzymian cienie ruszałes spod grobów.

Wstają z martwych, przechodzą na prawdy zwierciadła.

Od czoła ich Plutona przyłbica odpadła

I żelazne na piersiach łamią się pokrycia,

W których myśli i chęci taili za życia.

Oto mędrzec Fedona, to Persów zabierca:

Patrzym w bezdenność myśli, w labirynt ich serca.

Tam iskra światła, ówdzie nasiona potęgi,

Gdy je zdarzeń pomyślnych wzmaga oddech tęgi,

Iskra łunę roznieca, z nasionek wylęga

Olbrzym dosięgający brzegów ziemiokręga.

Tak dzielne genijusze panują nad światem;

Teraźniejszość upada przed ich majestatem;

Stworzenia, które kiedyś wyda przyszłość mętna,

Niosą kolor ich blasku lub ich razów piętna.

Ale równa jest wielkość, czy to światu władać,

Czy skutki wielkiej władzy nad światem wybadać.

Nieraz miasto w podziemną rozpadlinę gruchnie,

Słońce kirem zachodzi, woda płomień buchnie;

Nadarzeń się takowych mnogie żyją świadki,

Przecież ich źródła dociec umie arcyrzadki;

A na podobnej liczbie jeszcze gorzej zbywa,

Co by, różnego wątek spajając ogniwa,

Potrafili wybadać za rozsądku wodzą:

Jak się z przyczyny wspólnej różne skutki rodzą,

Jak podziemny wypadek morzem zakołata

I niebieskiego sprawi zaburzenie świata.

Z mniejszości postępujmy ustawnie do góry,

Z martwej, przejdżmy w krainę żyjącej natury.

Kędy ludzkość jest światem, żywiołami duchy,

Jak śledzić przyczyn, związać następów łańcuchy?

Tu zaćmi nieskończona różność widowiska,

Tu po obcych świadectwach droga myśli śliska,

A bóstwo Prawdy, skąpiąc nagiego promienia,

Pełni swojej nie raczy ukazać spod cienia.

Bo jej trudno dostrzeże, choć kto oczy wlepi;

Od dzieciństwa jesteśmy długo na nię ślepi.

Skoro zaczniem przezierać, że nie dosyć bystrze,

Podejmują się obcy nam usłużyć mistrze;

I szkła swojej roboty wsadzają na oko,

Przez które widać szerzej i więcej głęboko.

Ale jaką im barwę dał mistrz wynalazku,

W takim wszystkie przedmioty okazują blasku.

Stąd cudze malowidła, własne wzroku skazy,

Omyłką na zewnętrzne przenosim obrazy.

Człowieku, sługo wieczny! bo nie tylko zmysły,

Ale i sądy twoje od drugich zawisły.

Pierś dziecinną ojcowskie napełniają czucia,

Gdyś młody, uciskają zwyczajów okucia.

Nieraz myślisz, że zdanie urodziłeś z siebie,

A ono jest wyssane w macierzystym chlebie;

Albo nim nauczyciel poił ucho twoje,

Zawżdy część własnej duszy mieszając w napoje.

A tak, gdzie się obrócisz, z każdej wydasz stopy,

Żeś znad Niemna, żeś Polak, mieszkaniec Europy.

A słońce Prawdy wschodu nie zna i zachodu,

Równie chętne każdego plemionom narodu,

I dzień lubiące każdej rozszerzać ojczyźnie,

Wszystkie ziemie i ludy poczyta za bliźnie.

Stąd, kto się w przenajświętszych licach jej zacieka,

Musi sobie zostawić czystą treśc człowieka,

Zedrzeć wszystko, co obcej winien jest przysłudze,

Własności okoliczne i posagi cudze.

Ku takim pracom niebo dziejopisa woła.

Odważają się liczni, ale któż wydoła?

Tylko sam, komu rzadkim nadało się cudem

Złączyć natchnienie boskie z ziemianina trudem,

Nad burzę namiętności, interesu sieci,

Z pomroków ducha czasu nad gwiazdy wyleci;

Uważa, skąd dla ludów przyszła ryknie burza,

Albo się pod otchłanie przeszłości zanurza;

Grzebiąc zapadłe wieków odległych ciemnoty,

Wykopuje z nich prawdy kruszec szczerozioty.

LELEWELU! rzetelną każdy chlubę wyzna,

Ze ciebie takim polska wydała ojczyzna.

Na świętym dziejopisa jaśniejąc urzędzie,

Wskazujesz nam, co było, co jest i co będzie.

Pierwszy towarzyskiego widzim obraz stanu

Od łożyska Eufratu po wieże Libanu.

Na równiach nie dzielonych żadnymi przegrody:

Tam naprzód w wielkie ciało zrosły się narody;

Zaraz na karku onych ciemięzcy usiedli,

Miasta wałem, a ludy łańcuchem obwiedli.

Ówdzie między wysepki i morskie rękawy

Drobny Greczyn urządzał pospolite sprawy,

Ruchem do mirmidońskich podobny zwierzątek,

Od których słusznie mniemał wyciągać początek.

W cudzych osiada miastach, lecz je sam bogaci,

Przychodnim bogom swojskie nadaje postaci;

Dla nieznanych cór nieba pierwszy w jego rodzie

Wystawiono Piękności kościół i Swobodzie.

Tych natchnieniem Helenin gdy piersi zagrzewał,

Walczył, rozprawiał, kochał, nauczał i śpiewał.

Lecz już medańska szabla okrąża dokoła,

Bałwanowi wschodniemu świat uchylił czoła,

Trzaskiem samowładnego napędzona bicza

Wali się od Kaukazu zgraja niewolnicza.

Kserkses ludy podeptał, miasta porozwalał,

Morza flotą zahaczył, lądy tłumem zalał;

Wtem z małej chmurki greckiej gdy pioruny padną,

Rozprysnęły się tłumy, floty poszły na dno.

Zgubnego Europejczyk umknąwszy rozgromu,

Poszedł Azyjanina nękać w jego domu,

A na perskie węzgłowia upuściwszy skronie,

Drzemał i na bok rzucił ordzewiałe bronie.

Tak swobodnie sennego zabrali w łańcuchy,

Wilcze Romula plemię, italskie pastuchy.

Kłótliwi przez własne wyuczeni zwady,

Jak gwałtem lub chytroscią wyniszczać sąsiady,

Ustawni napastnicy, we chwilach pokoju

Ramiona do nowego krzepili rozboju;

Albo darli się z sobą, wtenczas tylko w zgodzie,

Kiedy społem o cudzej przemyślali szkodzie.

Lecz skoro zapaśnikom przeciwnych nie stało,

Z otyłości próżniackiej coraz słabnie ciało.

Rzym pastwi się nad światem, a tyran nad Rzymem,

Świat rzymski obumarłym staje się olbrzymem.

Któż w nieżyjących zwłokach nowy duch roznieci?

Wy, ogniste spod lodów skandynawskich dzieci.

Oto senijor pełnym odziany kirasem,

Niosąc kopiją w toku, różaniec za pasem,

Pobożności oddany, kochance i chwale,

Pod dach gotycki ściąga na ucztę wasale.

Damy wskazują wieńce, bardy w lutnie dzwonią,

Młodzież kopije kruszą albo w pierścień gonią.

Czulsze serce niż u nas biło im spod stali,

Oni najpierwsi z niebios Miłość przywołali

Serdeczną, i za dawnych nie cenioną wieków,

U duchownych Hebreów i cielesnych Greków.

Oni, kiedy praw słaba chwieje się budowa,

Krzepili ją łańcuchem rycerskiego słowa.

Aby naprawiać krzywdy, piękne zyskać względy,

Ważyli się na puszcze i zamorskie błędy,

Nowe herby z odległych przynosząc turniei

Lub krwią kupując palmę męczeńską w Judei.

Tymczasem na ich zamkach zasiadły opaty,

Ksiądz cisnął się do celi, a mniszka za kraty;

Na wystrzał bulli z tronów spadały korony,

Rzym powtórnymi ziemię opasał ramiony.

Aż królowie zadały przez pułkowe władze

Śmierć domowym rozruchom i obcej przewadze.

U ludów, gdzie społeczny gmach na pismach wsparty,

Panów i sług powinność objaśniły karty.

Takie na Albijońskim spisano ostrowie

I takie Jagiellony dali nam królowie.

Ale po innych władzach samowładna stopa

Buntujące się panki zniżyła do chłopa.

Hiszpańczyk dalej zrobił: od brzegów Gadesu

Doścignał aż do światów nieznajomych kresu;

Tam co rok z flotą chodzi, nowe skarby kopie

I żelazami całej pogroził Europie.

Naprzeciw chęciom jego inne pany dążą,

To otwarcie nastają, to się milczkiem wiążą,

Wzajem sobie nieufni, ustawnymi czaty,

Dla własnych zysków cudzej łaknący intraty;

Oko ich zawżdy czujne, broń wiecznie dobytą.

Co jeden z rąk upuści, wnet dziesięciu chwyta.

Jeśli nie miał zawadzić kędy ząb łakomy

I sąsiednie pokojem zakwitnęły domy,

Pokłócą w dzień mieszkańców, w nocy ogień kładną,

Przybiegają ratować, i ratując kradna.

Wszystkie ziemie i ludy za swe mając spadki,

Rozdzielaja na przedaż, wiano albo datki;

Raz jako napastnicy, znowu jak obrońce

Czasem dla okrągłości cudze rwali końce.

Taką w całej Europie szły koleją sprawy,

Nim dojrzały w wulkanach nadsekwańskich lawy.

Tam zadawniony ucisk, ponawiane skargi,

Wieczne państwa świętego z doczesnym zatargi,

Wyskoki głow myślących, zapały młodzików,

Duma panów, rozkutych wściekłość niewolników;

A jak ziemia, ciężarna sprzecznymi nasiony,

Z potwornym niegdyś cielskiem rodziła Pytony,

Tak z pomąconych chęci i myśli natłoku

Rewolucyjny Gallów wylągłeś się smoku!

Darmo go przemoc złamie iw piasek zagrzebie,

Posiane kły - mścicieli odradzają z siebie.

Kłótliwa wschodzi zgraja; w jednych chęć urasta

Platoniczne po ziemi odbudować miasta;

Drudzy skarbce do nowej znosili budowy,

Żeby z nich potem własne poczynić obłowy.

Gdy przeciwników szyję zgięli albo zsiekli,

Poszli cudzą przelewać, własną krwią ociekli.

Z gminowładnego wzleciał ptak cesarski gniazda,

I krwawa legijonów zabłysnęła gwiazda;

A choć teraz skruszone olbrzymy zachodnie,

Jeszcze na ziemię krew ich może działać płodnie.

Gdzież jestem, LELEWELU! jaka chęć uniosła

Opiewać morza, których nie tknęły me wiosła?

Poziomy płazik, orlej nabrawszy ochoty

Uczone myśleń twoich naśladować loty!

Wyręczaj mię, bo w polskim dziejopisów kole

Wyniosły jesteśl stanąć mający na czole.

Ty, co nie dozwoliłeś tylu księgom kłamać,

Z samego kłamstwa prawdę umiejąc wyłamać,

Znasz lepiej trudne twojej nauki ogromy,

Słodkości jej owoców sam lepiej świadomy, -

Głosem, którym okrzyki i przyklaski wzniecisz,

Powiedz, jak tam zaszedłeś, skąd tak rano świecisz?

Na wierzchy, gdzie parnaska trzyma cię opoka,

Zwabiaj niższych łagodnym twego blaskiem oka.

Niejedne już zyskałeś z godniejszych rąk wieńce,

Nie gardź tym, jaki wdzięczni składają młodzieńce.

I daruj, jeśli będziem chwalić się po światu,

Że od Ciebie wzięliśmy na ten wieniec kwiatu.