Strona:Andrzej Kijowski - Ethos społeczny literatury polskiej.djvu/12

Z Wikiźródeł, wolnej biblioteki
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ta strona została przepisana.


czywistość wołała coraz głośniej do sumień, konflikt, jaki stad powstał, przeciwstawił pisarza krytykom, teoretykom, ewentualnie wydawcom, nie zaś władzy. Ta ostatnia, wzywana na arbitra, stawała z reguły po stronie pisarza, gromiąc krytykę za „lakiernictwo“, „schematyzm“ czy jak się tam nazywały te wszystkie, grzechy literackie w ówczesnym żargonie. W ten sposób spór o literaturę został przeniesiony, z płaszczyzny politycznej — na estetyczną; z istotnej na nieisotną.
Na tej samej, estetycznej płaszczyźnie została dokonana „odwilż“ literacka. Bardzo prędko położono kres twórczości obrachunkowej, zmierzającej do opowiedzenia ideowej i moralnej, politycznej i społecznej historii minionych lat, tzw. „okresu błędów i wypaczeń“ czy „kultu jednostki“. Położono kres nawet obrachunkom ściśle literackim, bo i one prowadziły za daleko: do podważenia całej teorii realizmu socjalistycznego i stwierdzenia; że w owym minionym okresie literatura została włączona bezpośrednio do aparatu propagandy i represji, że pisząc powieść o współzawodnictwie pracy, pisarz sam stawał, się naganiaczem do śrubowania norm, a pisząc o walce klasowej na wsi i o kolektywizacji, stawał się naganiaczem do kołchozów, a pisząc o knowaniach imperialistycznych, spiskach podziemia, o zgniliźnie upadłych klas, wspomagał określone działania policji politycznej i przyczyniał się do sterroryzowania społeczeństwa. Najczęściej nieświadomie, oczywiście.
Nie dopuszczając do politycznego rozrachunku z „minionym okresem“, władza stworzyła literaturze odwilż estetyczną. Powiedziano: piszcie jak chcecie. Nie co chcecie, czy co uważacie ze ważne, lecz jak chcecie. A że wszystko to stało się — w bardzo krótkim czasie, że — odwilż i socrealizm robiło wciąż to samo pokolenie literackie, które przeżyło wojnę, wyłonił się z owej odwilży jakby dalszy ciąg literatury dwudziestolecia! Pojawiły się nowe utwory poetyckiej awangardy, nowe powieści psychologiczne i egzystencjalistyczne, pojawiła się nowa groteska, nastąpiło odkrycie Witkacego, a Gombrowicz wtedy święcił triumfy. „Literatura polska będzie — powiedział gorzko pewien krytyk w roku 1538, gdy zadekretowano /tym razem ustąpi odpowiedniej władzy/ koniec literatury obrachunkowej — ale będzie to literatura nieistotna“. Ani dla świata, ani dla polskiego społeczeństwa, bo pod pseudonimem literatury „obrachunkowej“ /każda rzecz miała wtedy swój pseudonim/ kryła się literatura świadcząca, literatura wspomagająca społeczeństwo polskie w jego cichej, upartej walce o zachowanie tożsamości,