Wszyscy jednakowi

<<< Dane tekstu >>>
Autor	Gabriela Zapolska
Tytuł	Wszyscy jednakowi
Pochodzenie	W zamyśleniu
Wydawca	„Lektor“ Instytut Literacki Sp. z o.o.
Data wyd.	1923
Miejsce wyd.	Lwów
Źródło	Skany na Commons
Inne	Pobierz jako: EPUB  • PDF  • MOBI  Cały zbiór Pobierz jako: EPUB  • PDF  • MOBI
Indeks stron

›››

[125]

WSZYSCY JEDNAKOWI.

[127] Mam do przedłożenia pewien projekt, o którym wiem, że jest nieziszczalny. Ale jako projekt — już jest czemś. Więc należy go nie zatracić. Siły, które się z nim sprawią dławiąco, są tak potężne, iż do walki z niemi stanąć nie kusić się nikomu. Są to bowiem pasyjki i namiętności te przepotężne i rozpadłe szeroko, jak owe zażywne Wenecje, otulone w purpurę i płomienne szaty na plafonach Palazzo Ducale. Tak samo nad całym tłumem i korowodem wątpliwych piękności, a niewątpliwych szpetot ludzkiej zbiorowej duszy tronuje naprzykład Pycha. Bajecznie rozsiadła się Veronezowsko, a posłuszna dusza człowieka hołd jej niesie, hołd jakiegoś Doży Grimaniego — zamiatającego pył złocistą szatą swej Dostojności. Wobec takiego Heroda należy usuwać się z drogi. Tem bardziej, że projekt mój dotyczy zmarłych. A wiadomo. Zmarli o tyle mają rację bytu, o ile służą za pretekst dla wyładowania i nasycenia pewnej dozy Psychy ludzkiej. Nie mówię o tych, za którymi naprawdę płaczą serca ciche i oddane. Choć, zastanowiwszy się, ten płacz jest raczej ronieniem łez nad samym sobą, nad tem, że już obecność zmarłego nam nie przyniesie radości. Bo żal nam wspólnego z nim życia naszego, a nie jego właściwie. Dlaczegoż bowiem żałować tych, co odeszli? Nie wiemy o nich nic, a przynajmniej bardzo mało. Fatalna konieczność Sokratesa nadeszła. I stało się. Jak i co, to już ich rzecz. Zazdrośnie chowają swoją tajemnicę. Przypuszczam jednak, że są [128]uczynniejsi, że znać nam dają o sobie. Tylko rozporządzamy materjałem zbyt grubym, mało subtelnym i nie wyczuwamy ich. Zwierzęta wiedzą więcej, czują subtelniej. To się nazywa wzgardliwie — instynkt. Daj nam Boże taki instynkt. Zdobylibyśmy rzeczywiście światy, gdyby oczy nasze widziały więcej, niż naukowo zakreślone pole widzenia. Ale to do rzeczy nie należy. Mnie chodzi o tę słodką i śliczną właściwość ludzkiej natury, która nawet w chwili zgonu najbliższych — znajduje dość siły, aby zagarnąć wszystko i z trumny uczynić sobie pretekst do rozsypywania piasku w oczy gapiów.
 Chodzi mi o Pychę — o pychę pogrzebową. Pychę, siedzącą u wezgłowia trumny.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

 Jest przepyszna anegdotka, zdaje mi się, należąca do Tołstoja. Otóż chłop rosyjski, taki rdzenny chłop rosyjski, który całą zimę na piecu leży i złazi tylko po to, aby w bani znów na piec legnąć, „filozofuje“. Po swojemu. To jest zdrowo, jasno, z podkładem dobrodusznego błazeństwa. Ten chłop tołstojowski filozofuje o równości wszystkich tak zwanych „stanów“.
 — Popatrz! — mówi do swego przyjaciela — popatrz, ojcze, co to jest życie. Ot... widzisz — generały ze szlifami, archimandryty w złocie, sam car batiuszka w brylantach, kupcy z pieniądzmi na brzuchach — i biedniogi co z głodu puchną, i urzędniki co biedą przymierają, i my chłopi gałganiarze-nędzarze, i żebraki, protokanalje, biedaczyska pijanice, bo wódka matuszka koi i kołysze. Ot... cały tłum... Jedni po drugich depcą, rozgniatają im wnętrzności, byle dojść do bogactwa. I drą się, bracie — i za łby wodzą i dmą się. Te wielkie aż kopią biedaka, jak im na drodze przyległ. Tak to wszystko, bracie, na świecie. A przecież!
 Tu chłop wzdycha, pociera kark — czuć, że powie swoje kapitalne słowo.
[129] I mówi je:
 — A popatrz oto na nich w bani^[1] jak się całkiem rozdzieją. Wszyscy jednakowi.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

 Śmierć jest właściwie taką banią. Rozdziewają się wszyscy w chwili zgonu. Ach! Pomijam ten barbarzyński, ohydny zwyczaj, wciskający świeżego trupa we frak, w lakierki, w stanik sukni pretensjonalnej, ohydnej. Bezczeszcząc majestat, narzuca się stado pyszałków i targa trupem, ubierając go paradnie, balowo, na ostatnią wystawę. Należy się śpieszyć, póki jeszcze ciało ciepłe, póki nie zastygło. Później „frak“ wcisnąć się nie da, bo i tak ciało wzdęte — już na plecach rozciąć trzeba było sukno. Mniejsza. Nie widać. A przecież dopiero nieboszczyk wstanie na Sąd ostateczny — więc tam będzie więcej takich. Tylko teraz należy, aby ten front był presentable i aby wstydu nie przyniósł. Całą siłą z tej martwej spokojności wydzierają go i stroją elegancko, czyniąc zeń dzieło jakiegoś monachijskiego Otrey’a — pana, który skamieniał nagle w powrocie z jakiejś nocnej birbantki we fraku, białym krawacie i klasycznych białych rękawiczkach! Całun? Całun Chrystusa, całun Łazarza — białe proste płótno, które ma spowinąć spokojnie resztkę człowieka? Nie. — To niemożliwe. To byłoby mało dekoracyjne. Wprawdzie, naprzykład we Francji, właśnie chowają w takich całunach swych zmarłych — ale u nas jeszcze dzięki Bogu prostota jednaka wobec śmierci nie weszła w użycie. Daje się nawet zmarłym do grobu kosztowności. I czyni się wystawę, wystawę dziwną — niepojętą. Ma to być kult i dowód miłości dla zmarłego, a jest to straszna poniewierka godności bezbronnego. Każdy wejść może i pogawronić się na jego tragiczność bolesną. Kumoszki z szeptem [130]obchodzą trumnę. Kwiaty więdną brutalnie. Świece kapią i rozwiewają dławiące dymy.
 Na szeregi tych lichtarzy zdobyto się nieraz kosztem więcej niż ciężkim. Należało! Tak, jak należy i ten karawan z pewną ilością koni i bandą huzarów czy Węgrów, czy Hiszpanów — czy jakich innych pajaców, odzianych w kiry i otaczających z minami znudzonemi trumnę. Im więcej koni, im więcej Węgrów, im wyższy karawan — tem większa parada i dowód zamożności rodziny. Chwieją się kity na łbach końskich, swąd idzie śladem pochodni, monument karawanu przewyższa wszystko — a w trumnie błyszczącej i ciężkiej jak dziesięć kas ogniotrwałych, biedny, nikły trup drętwieje w jednakowy, ogólnie przyjęty sposób.
 Rozkłada się — gnije.
 Czy we fraku, lub będąc dziewicą na biało, czy w narodowym pasie na brzuchu, czy w innych pięknościach — dość, że gnije zupełnie jednako, jak taki w szpitalnej koszuli, owinięty w prześcieradło, bez nekrologów, czarnych huzarów, piętrowych katafalków...
 Bo — „popatrz na nich w bani — wszyscy jednakowi“.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

 Więc — czy nie możnaby przynajmniej po śmierci zrównać ludzi, tak jak ich równa majestat częściowego zniszczenia. Jednaka „klasa“ karawanów, jednaki rodzaj trumien dla wszystkich. Widziałam kiedyś pogrzeb zakonnicy. Trumienka była prosta z czterech desek. Krzyż z gałązek sosnowych na wieku obejmował miłośnie trumnę tę w swe ramiona. Karawanik był ten „najpodlejszy“ i ani jednego Hiszpana z latarnią. A przecież to był pogrzeb pełen dostojeństwa, ciszy i harmonji. Trup odchodził spokojnie na swe legowisko — nie czyniąc ze siebie przedmiotu podziwu i zazdrości. Nie był tym, który już poza linją wzbudza złe pasje w innych [131]istotach. Wznosił się do godności człowieka — poprostu człowieka, przestając być jaśnie oświeconym czy wielmożnym czy jakim P. T. Jeżeli szło za trumną serce ściśnięte żalem, był to żal prosty, bez arabesków pysznych i kastowych. To słowo „pogrzeb pierwszej, drugiej lub trzeciej klasy“ — powinno zniknąć na zawsze z powierzchni. Jeśli ludzie, walcząc dziobem i pazurami, powyżerali się na pewne szczeble i stamtąd dmą się, złocąc swoje stanowisko — pięknie! Wolna wola. Lecz trupa ciągnąć jeszcze gwałtownie na te szczeble — klasyfikować jego parady, jest czynem wstrętnym i niemoralnym. W tych dniach czytałam w jednem z pism ogłoszenie o śmierci jakiegoś kogoś. Otóż — ponieważ obecnie jest moda przy nazwisku zmarłego podawać „właściciel realności albo dóbr“ (!!!), wymienia się obecnie nazwiska wsi, folwarków, a nawet, jak w fakcie przeze mnie wspomnianym, właściciel kolonji gdzieś tam w jakimś majątku.
 Właściciel?...
 Jakaż to własność? czem włada ten zmarły? Ten kawałek ziemi, na której leży, i to nie podlega jego władzy. W każdej chwili wyrzucić go zeń mogą. Dlaczego więc tę szpetotę słowa przyczepiać do martwej piękności zmarłego? — Zmarł — nazwisko i data.
 Czy to nie wystarcza? Jeśli zostały po nim czyny, dzieło jego życia — ono samo się odezwie i powie — jestem. Bez opamiętania wielkie, rozprzestrzenione klepsydry, pyszne a śmieszne zawiadomienia w dziennikach, zajmujące całe stronice, kontrastują dziko z istotą rzeczy — a co gorsza wywołują w sercach biedniejszych żal, że oni nie mogą „uczcić“ swego zmarłego całą płachtą papieru, anonsem tak wielkim jak fabryka tutek i legjonem czarnych Węgrów w wykrzywionych butach.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

[132] Doprawdy wielki czas byłby, ażeby pozwolić choć zmarłemu stanąć jedynie w glorji swych własnych dzieł. Bezustanna komedja i pawienie się pewną ilością brzękadeł, które dozwalają wyklasyfikować się na najdonioślejszą klasę społeczną — wobec chwili śmierci zniknąć zupełnie powinna. Mój ukochany poeta, Jules Laforgues, w swych „complaintes“ o umarłych mówi:
 Les morts — ça voyage. Umarli — podróżują. W przestrzeni. Tak, drwiąc z Wilburów Wrightów. Podróżują i widzą. Pojęli prawdę. Jakże cierpieć muszą, asystując tej pajacowskiej paradzie, dokoła tego, co nimi jeszcze jest, jeszcze czas jakiś będzie. Za karawanem o zrudziałych piórach, w przestrzeni planuje renta zmarłego i te szmaty kirowe, te konie dychawiczne, ci parobcy przebrani pajacowato, jakież to marne i nędzne dla niego, Wyzwolonego, choćby kosztowało tysiące i było najwyższej klasy. Chęć teatralnych parad winna zaniknąć wobec Wielkości faktu. Stało się coś tak olbrzymiego, tak tajemniczego, że drętwa nas ogarnia. Czujemy się mali, ciemni i głupi. Mówimy Śmierć, Umarł — Trup. Ale to są słowa. Bo my w tej chwili stoimy wobec uchylonych wrót świątecznych — do których wionął fluid życiowy jednego z nas. Nie wolno nam spojrzeć w tę uchyloną jasność, bo ołtarze te tajemnicze strzeżone są przez niewidzialne potęgi, pobłażliwie uśmiechnięte wobec rozpaczliwych usiłowań i wniosków, jakie Nauka wyczynia.
 Czy nie należałoby więc przejąć się rzeczywistą wagą i potężną siłą takiej chwili! Czy nie należałoby dozwolić wreszcie zostać człowiekowi tylko człowiekiem, zrównanym dostojnością śmierci z jemu podobnymi. — Pochodnie, niesione przez wynajętych parobków, niech zastąpią jego myśli, jego dzieła, jego czyny, nawet te ubożuchne, drobne, wedle miary szlachetne. Na każdy taki czyn, takie dzieło znajdzie się miejsce [133]dokoła trumny. Równie dostojnie szeleścić będą skrzydła genjalnych arcytworów jak mrówcza, natężona praca, delikatnie błyszcząca koło ciała nędzarza.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

 Tylko najgorzej będzie z korowodem pogrzebnym tych właśnie, którzy musieliby za cały ornament mieć Dzieła swego życia, a nie byłoby tych Dzieł wcale. — Ubogo prezentowałaby się taka trumna i doprawdy byłby to wtedy rzeczywiście pogrzeb ostatniej klasy.
 To byłoby fatalne. Tem więcej, że obecnie ta właśnie kategorja zmarłych dostarcza przeważnie klijentów wspaniałym pogrzebom w sześć zdychających koni, dwanaście Hiszpanów, tyleż cuchnących latarni, pana z laską, słowem całej lirze — pierwszej klasy!

---

1. Łaźnia parowa.

Tekst jest własnością publiczną (public domain). Szczegóły licencji na stronie autora: Gabriela Zapolska.