Wiadomość o laniu liter do Uprzywileiowaney Drukarni Mitzlerowskiey należącym
| Dane tekstu | |
| Autor | |
| Tytuł | Wiadomość o laniu liter do Uprzywileiowaney Drukarni Mitzlerowskiey należącym |
| Pochodzenie | Wiadomości, Warszawskie Extraordynaryine Tygodniowe 1763, nr 11 z 1763-03-16 |
| Wydawca | Michał Gröll |
| Data wyd. | 1763 |
| Druk | Michał Gröll |
| Miejsce wyd. | Warszawa |
| Źródło | Skany na Commons |
| Inne | Pobierz jako: EPUB  • PDF  • MOBI 
|
| Indeks stron | |
Kto ſię cokolwiek w Dzieiach uczonych przeyrzał, wie dobrze, że nauka Drukarſka nayprzednieyſzym do pomnożenia wſzelkich umieiętności ieſt ſpoſobem. Bo czyby rzecz podobna, żeby człowiek ieden pracę zawieraiącą w ſobie dwieście arkuſzow drobno piſanych więcey niżeli dwa razy do roku przepiſał? a przeciwnym ſpoſobem ieden człowiek pilny też dwieście arkuſzow na rok ieden dwa tyſiące razy przedrukować potrafi. Zkąd ſię pokazuie, że prędkość w piſaniu ſię ma do prędkości w drukowaniu iako ieden do 1000. y zatym, że dwa Drukarze rocznie tyle ſprawić mogą, iako dwa tyſiące Piſarzow. Jeżeli tedy rzecz prawdziwa, że wielce do Narodu ludzkiego y każdego ſtanu należy, ażeby inwencye umieiętności, mądrości y nauki ludzkie prędko były rozſiewane y rozmnożone, a to takim ſpoſobem żeby nie prędko mogły ginąć; y tak ſławna nauka Drukarſka ſłuſznie wielkim darem Boſkim y w porządnym Pańſtwie wielce potrzebną częścią nazwane być może. Nieprzyiaciele kſiąg, y ludzie niczego czytać nie lubiący, niech powiedzą, y trzymaią o tym co im ſię podoba, przecięż prawda nieomylna, że umieiętność drukarſka między naywiękſzemi Dobrodzieyſtwy Boſkiemi ku ludziom policzona być powinna. Zkąd rzecz mniey potrzebna, prawdę tę wielkiemi tu racyami probować. Bo my ludzie rożniemy ſię od inſzych zwierząt, ieno przez moc myślenia y rozſądzenia, to ieſt przez rozum. Wſzyſtko zaś, co rozum ludzki kiedy wymyślić y wynaleść może, przez naukę drukarſką pomnożone y w kſięgach chowane bywa; z czego oraz y niewypowiedziany Bibliotek rożnych publicznych pokazuie ſię pożytek. Z tych przyczyn Ceſarze, Krolowie y inni Xiążęta udzielili ludziom nauką ſię drukarſką bawiącym nietylko wielkich przywileiow, ale też ſami pod ſwoim Imieniem trzymali Drukarnie, y to ſądzą za rzecz ſłuſzną podziś dzień rożni Xiążęta.
Wynalezienie nauki drukarſkiey przypada wrok po Narodzeniu Chryſtuſa Pana 1440. chociaż ieſzcze nie była doſkonała; Bo drukowano w ten czas iedno na drewnianych tablicach, takim ſpoſobem drukował Wawrzyniec Kuſter w Harlem, iuż przedtym ieſzcze Speculum Salutis y Donat, dla czego go niektorzy, oſobliwie Hadryan Junius, maią za wynalazcę nauki drukarſkiey, co ſię bynaymniey z prawdą nie zgadza. Bo takim ſpoſobem byliby Chynowie wynalazcami nauki drukarſkiey, ktorzy ieſzcze przed Narodzeniem Chryſtuſowym drukowali na takich drewnianych tablicach. Takim ſpoſobem drukuią ſię do tych czas obicia. Jle zaś drukowanie obicia może być przyrownane do nauki drukarſkiey, tyle też druk Chynow y druk Kuſtera w Harlem z nauką zgadza ſię drukarſka. Jeft bowiem to iedno, czyli wyrznąć na drewnianey tablicy, drzewa, ptaki y inne ozdoby, czyli litery y drukować one. Prawdziwa zaś nauka drukarſka daleko ieft inſza, bo potrzebuie metallowych liter iedney ſzerokości y wyſokości, ktore według upodobania mogą być wſadzone y wyięte, y potym tak iak przedtym mogą być używane. Dwoma Cetnarami liter można pracę zawieraiącą w ſobie ſto y więcey arkuſzow drukować. Wynalazca zaś drukarſkiey nauki właśnie ieſt. Jan Guttenberg rodem z Straſzburga, ktory ſię przenioſł do Mayntz, y tam za pomocą Jana Fauſta, ktorego maią za drugiego Autora tey nauki, one do więkſzey przyprowadził doſkonałości, aż na oſtatku, gdy Guttenberg y Fauſt dla profitu z pierwſzych Xiąg rozłączyli ſię Jan Fauſt z Zięciem Piotrem Schaffer w Roku 1456. wſzyſtko do ſkutku przyprowadził, y takiemi Metallowemi literami drukowali Pſałterz w Mayneu z wyrażeniem mieyſca, roku y imion ſwoich, co ſię przedtym, gdy Fauſt z Guttenbergiem Biblią facinſką wydał w Mańcu, nie stało ſię.
Z tąd iawnie ſię pokazuie, że nauka drukarſka y piękny druk dependuie od pieknych y akkuratnych liter rożnego gatunku, to ieſt: od dobrego y porządnego lania liter. Bo drukarnia bez lania liter niczego ſprawić nie może, y te kunſzty dwa przedtym były nie rozłączone, dependuią też do tego czaſu ieden od drugiego chociaż lejący litery, teraz od Drukarzow odłączaią, ſię tak iako Kſiężnicy od Drukarzow. Pierwſi bowiem litery leiący, y pierwſi Kſiężnicy byli Autorami nauki Drukarſkiey, rzeczy także te trzy doſyć długo od iednychże ludzi były prowadzone y ſprawione, iako też po dziś dzień wiele poczciwych ludzi te trzy rzeczy nie rozerwanie prowadzą y ſprawuią. Sławni nawet y uczeni ludzie tym ſię zabawiali, trzymaiąc ſwe właſne drukarnie, lanie liter y ſklepy z kſięgami, Jako Mantui w Wenecyi, Aldus wynalazca liter kurſywianych, y Paweł Oyciec y Syn po ſobie, Jan Trobenius y Jan Operin w Bazel, Stefanowie w Paryżu, Henryk y Robert, Juniuſzowie, w Florencyi y tam daley.
Lanie liter, więc ieſt fundamentem nauki drukarſkiey, y wielką ieſt wygodą dla drukarni, kiedy mieć może y chować porządne lanie liter, bo nietylko można mieć nowe piſmo drukowane z mnieyſzą expenſą, ale też na tychmiaſt w przypadku iakiego defektu można ſobie poradzić, y nie trzeba z takiey przyczyny kilka Mieſięcy czekać, przez ſprowadzenie potrzebney należytości z cudzych Kraiow.
Dla doſkonalſzey informacyi o laniu liter trzeba wiedzieć, że cała rzecz ta, zawiera w ſobie ſtęple y matrices z pewną liczbą inſtrumentow. Na każdym ſtęplu ieſt wyrżnięta litera. Każdy ſtępel oprawiony bywa w miedź, y to ſię znowu zowie Matrices. Wſzyſtkie matrices przez pilnik accuratè według oſtrości Matematyczney tak bywaią ſporządzone. żeby wſzyftkie litery iednę miały wyſokość y proſtą linią. Na końcu wſzyſtkie tak porządnie Matrices iedna po drugiey do moſiężnego przyprawione bywaią inſtrumentu, ktory wdrzewie ſiedzi, aby leiąc litery Inſtrument ow moſiężny, ktory w prędce gorącym ſię ſtaie, mogł wręku trzymać: ilekroć litera odlana będzie, trzeba wielkim palcem Matrices odemknąć inſtrument z dwuch rownych części złożony prędko rozłożyć y literę wyiąć, y znowu zaraz inſtrument złożyć y matrices w ſadzić, to powtarzać za każdym litery odlaniem. Tym ſpoſobem ieden robotnik na dzień kilka tyſięcy liter odlać potrafi. W Polſzcze małoco do tych czas lanie liter w używaniu było, wyiąwſzy niektore Kollegia y Klaſztory ktore maiąc ſwoie właſne Drukarnie, y lanie liter na potrzebę ſwoię miały: nie mogły zaś tym drugim ſię przyſłużyć, ponieważ rzecz ta tylko dla ſwoiey wygody ſporządzona była. Autor tedy y Poſſeſor uprzywileiowaney Drukrani J. K. Mći Mitzlerowſkiey w Warſzawie, nieiakim ſpoſobem widział ſię być przymuſzonym założyć właſne liter lanie, a tymbardziey, że przez woynę przeſzłą w Niemczech, ktora teraz, (Bogu nieśmiertelne za to niech będą dzięki) że ſię ſzczęśliwie zakończyła, ſprowadzenie liter ieſzcze brakoiących, do takiey przyſzło ceny, że ſam frakt więcey koſztował, iak litery warte. Chociaż tedy lanie liter dla Drukarni Mitzlerowſkiey dla właſney tylko założone wygody, przecięż Autor miał wzgląd na pożytek Polſki, zkąd one tak ſporządził, że dla poſpolitego używania ſłużyć może. Wſzyſtkie tedy drukarnie tak w Koronie Polſkiey, iako y w Wielkim Xięſtwie Litewſkim mogą mieć każdego czaſu nowe litery rożnego gatunku, y w rożnych ięzykach w założonym tym nowym liter laniu, y nie będą miały od tąd potrzeby pieniędzy do cudzych kraiow poſyłać dla prowadzenia liter z więkſza expenſą, y z długim czekaniem. Doſtanie nietylko wſzyſtkich gatunkow liter, Polſkich, Łacinſkich, Francuſkich, Włoſkich y innych, ale też w naywiękſzym używaniu będących liter niemieckich iako to małych, ſrzednich, ordyaryinych y małych Cicerońſkich, fraktury &c. Nadto można ſię przyſłużyć Greckiemi, Hebrayſkiemi, Zydowſkiemi y Rabinowſkiemi literami rożnego gatunku. Jeſzcze y w tym roku gotowe będą ſtęple na Arabſkie, Tureckie litery, w przypadku potrzeby mieć można. Bez żadney zazdrości także y innym tego lania liter udzielić y Matric, ktory założyć chcą lanie liter, albo iuż założone mnożyć, ponieważ Drukarnia wzwyż pomieniona na 6000 ſtęplow ma, y takowe rada na poſpolite używanie y na pomnożenie umieiętności w Polſzcze chce applikować. Bo bez wątpienia lepiey dla drukarni, że im łatwiey mogą być miane dobre litery w Kraiu, y im więcey będzie drukarni, tym lepſza dla umieiętności y wygody Pańſtwa, w ktorym Krol Krolow niech nie tylko handle i ſprawunki, odpoczynek, y pokoy, ale też mądrość y rozum w naywyżſzym ſtopniu zachować raczy.
