Oczewista, że nie.
Otóż, to jest powodem nędznego bytu ⅘ ludności, bytu, co prowadzi ją przez cierpienie do przedwczesnej śmierci. (str. 10).
Jakżeż temu zaradzić?
Przez zogólnienie kredytu, odpowiada Juinier.
Przez zdemokratyzowanie kredytu, odpowiada Villedieu.
Trzeba utworzyć bank narodowy, powiada Juinier, do któregoby należała większość obywateli, a zyski którego byłyby własnością ogólną.
Z dochodów Banku Narodowego prócz zaliczek na pracę, można będzie spłacać dług państwa i pokrywać wydatki dla ogólnych potrzeb narodu niezbędne, a to da możność zniesienia zupełnego podatków.
W tym celu założono już stowarzyszenie pod nazwa l’Avenir Realiste, którego dyrektorem jest Juinier, a do komitetu zakładającego należy 43 osób. Stowarzyszenie to przyjmuje wszystkich bez różnicy płci, stanu, majątku, narodowości i wyznania. Po szczegóły odsyłam czytelnika do broszury w tytule wymienionej.
Villedieu znowuż święcie wierzy, że zdemokratyzować kredyt uda się za pomocą stowarzyszeń zaliczkowych, podobnych do istniejących w Niemczech, a które wyczerpująco opisał p. Kirszrot w Ekonomiście 1865 r. (Zeszyt III).
Widzimy więc, że obydwaj pisarze przytoczeni, jakby przedstawiciele dwóch przeciwnych obozów, zgadzają się na jedno, że anarchią i jednostkowość jakie obecnie panują w układzie ekonomicznym, wypada zastąpić organizacyą i stowarzyszeniem się (asocyacyą). Zamiast słynnej i zkąd innąd ważnej zasady: help your self — dopomagaj sam sobie! — podnosi się i uświęca zasada wzajemności braterskiej: łączmy się i pomagajmy sobie wzajemnie. Na miejscu własnej pomocy staje pomoc wzajemna.
Coraz chętniej lgną umysły i serca do tej nowej zasady. Przenika ona zwolna wszystkie stosunki życia ludzkiego. Rzec można, iż dopiero po 1830 r. zaczęto urzeczywistniać ją w dziedzinie ekonomicznej, a tymczasem, pomimo wielu napotykanych utrudnień, jakąż ogromną liczbę stowarzyszeń powołała ona do życia. Dość przytoczyć naprzykład, że stowarzyszeń spożywczych, w rodzaju naszego Merkurego, rachują w Anglii więcej niż 600, w Niemczech górą 300, we Francji około 120.
Czy te mnożące się stowarzyszenia uleczą ostatecznie wszystkie dolegliwości, jakie wpłyną z obecnego stanu ekonomicznego? Wątpić można. Ale niemniej przeto ogromnego są one znaczenia dla przyszłości. Jest to koniczyna, że pozwolę sobie takie zrobić porównanie, która użyznia rolę pod pszenicę. Bolesław Limanowski.
