(Stuttgart 1848). (Ob. Arcybiskupstwo lwowskie ormijańskie, Ormijanie i Ormijański Kościół.)
Armeńska literatura. Armeńczycy od chwili zaprowadzenia religii chrześcijańskiej przez Grzegorza Oświeciciela (około r. 300), byli zwolennikami kultury assyryjskiej czy medoperskiej; wszakże z wyjątkiem niektórych starych pieśni, przechowanych w Mojżeszu Choreńskim, żadne z owej epoki nie doszły nas zabytki piśmienne. Kiedy się następnie wraz z chrystyjanizmem krzewić zaczęło zamiłowanie literatury greckiej, przetłómaczono na język armeński wielu pisarzy greckich i syryjskich. Około roku 400 Misrob zaprowadził nowy, dotąd jeszcze istniejący alfabet, złożony z 36 głosek. Najbardziej kwitła literatura armeńska od IV—XIV wieku, z którego to okresu licznych wymieniają autorów po większej części teologów i kronikarzy, wielce ważnych dla dziejów Wschodu w wiekach średnich i dotąd niedość jeszcze znanych; ze wszystkich tych pism występują najwidoczniej wzory, podług których się Armeńczycy kształcili, to jest późniejsi prozaiści greccy i Bizantynie; celują też przed innemi pisarzami wschodniemi, doborem faktów i gustem w obrobieniu. Począwszy od wieku XIV, literatura armeńska zaczęła się chylić ku upadkowi; zaczęto pisać językiem gminnym i mało też ukazało się już dzieł treści ważniejszej; po dziś dzień jednak Armeńczycy żywy biorą współudział w sprawie swojego piśmiennictwa, i gdziekolwiek osiedli po swojém rozproszeniu, wszędzie pozakładali armeńskie drukarnie, tak iż książki w tym języku wydawano w Amsterdamie, Wenecyi, Livorno, Lwowie, Moskwie, Astrachanie, Stambule, Smyrnie, Eczmijadzynie, Ispahanie, Madrasie, Kalkucie i w wielu innych jeszcze miastach. Najciekawszą pod tym względem jest osada Mechitarzystów (ob.) na wyspie San Lazaro, w pobliżu Wenecyi. Biblija, której przekład w r. 411 rozpoczął sam Misrob wraz ze swemi uczniami, dotąd jeszcze uchodzi za najwyższy wzór klassycznego języka armeńskiego (Wenecyja, 1733 i 1805). Z tegoż czasu pochodzą przekłady innych pisarzy greckich, przez co w części doszły nas dzieła, których oryginały oddawna już nie istnieją, jak np.: Kronika Euzebijusza, Mowy Filona, Homilije Chryzostoma, Seweryjana, Bazylego Wielkiego i Efrema Syryjskiego, Życie Alexandra przez fałszywego Kallistenesa i inne. Z historyków i geografów armeńskich godnymi wzmianki są: Agatangelos, żył na początku IV stulecia; Zenobijusz Assyryjczyk; Mojżesz Choreński, umarł 487 r., najznakomitszy i najbardziej zajmujący dziejopis swego narodu, zarazem autor geografii; Faustus z Byzancyjum; Elizeusz, napisał historyję wojny wodza Wartona z Persami i Łazarz z Barb. W VII wieku odznaczali się: Joannes Mamigonenius; w IX wieku Joannes Katholikus; w XII i XIII wieku Maciej Erez z Edessy, Samuel Anetsi, Wartan, Waram i inni; w nowszych czasach Michał Czamczean, który napisał historyję swojego narodu od najdawniejszych czasów i 'Łukasz Indżidżean, autor opisu starożytnej Armenii i trackiego Bosforu. Z pomiędzy teologów i filozofów wymienimy tu następnych: Dawid, żył w V wieku, tłómacz i kommentator Arystotelesa; Esnik, współczesny Dawida, autor Refutacyi Kacerzy; Joannes Ozniensis, w VIII wieku; Nerses Klajensis, w XII wieku; Nerses Lampronensis, znakomity kaznodzieja i autor 12 tomów życiorysów Świętych kalendarza armeńskiego, w których ważne są szczegóły dotyczące historyi krajowej. Mniej obfitym jest w literaturze armeńskiej dział poezyi; oprócz hymnów kościelnych znane są tylko poezyje Narsesa Klajensis (Wenecyja, 1830), choć zasługują jeszcze na wzmiankę bajki Mechitara Kosza (Wenecyja, 1790) i Wartana (Paryż, 1825), obu żyjących w wieku XIII. Dokładny obraz literatury armeńskiej podaje Somal w swojém dziele: Quadro della storia literaria di Armenia (Wenecyja, 1829).
