liczne narażona prześladowania, po przyjęciu jej przez samego króla, stała się wkrótce panującą. Roku 428 Baram V król perski, złożył z tronu Artasira, ostatniego z dynastyi Arsacydów, i zamienił Armeniję Wielką w prowincyją państwa Sassanidów, gdy jednocześnie Armenija Mała przeszła pod władzę cesarzów bizantyńskich. Dynastyja perska Sassanidów, której rządy naznaczone były krwawemi lecz bezskutecznemi usiłowaniami ku wytępieniu chrześcijanizmu, upadła 632 roku, a miejsce jej zajęli kalifowie arabscy. Po długich walkach Arabów z cesarzami bizantyńskiemi, 885 roku zasiadł na tronie Armenii Aszod I, i stał się założycielem dynastyi Bagratidów. Pod następcami jego, Armenija Wielka nieco się dźwignęła; lecz w końcu XI stulecia, osłabiona wewnętrznemi niesnaskami, stała się zdobyczą w części Greków, w części Turków i Kurdów. Kilku zaledwo książąt armeńskich zachowało niepodległe dzielnice, które dopiero 1242 roku zabrali im Mongołowie, zawojowawszy całą Armeniję. Roku 1472 Armenija Wielka została zamienioną w prowincyję perską; zachodnią jej część zdobył następnie sułtan turecki Selim II, wschodnia zaś pozostała pod władzą szachów. W Armenii Małej 190 roku przed Chr., wstąpił na tron Zariadres. Dynastyja jego panowała aż do czasów Tigranesa Wielkiego, który, jak wspomnieliśmy wyżej, zdobył Armeniję Małą. Następnie przeszła ona pod władzę Rzymian i została prowincyją ich cesarstwa. Przy podziale państwa rzymskiego wcielono ją do cesarstwa wschodniego, którego losy dzieliła aż ku końcowi XI stulecia. W epoce tej Armeniję Małą uwolnił od jarzma bizantyńskiego Rupen, krewny ostatniego króla z dynastyi Bagratidów w Armenii Wielkiej. Następcy jego rozciągnęli swą władzę nad Cylicyją i Kappadocyją, odegrali ważną rolę w wojnach krzyżowych i urośli w potęgę do tego stopnia, że cesarz Henryk VI r. 1198 jednemu z nich, Leonowi II, nadał godność królewską. Dynastyja Rupenidów panowała aż do roku 1374, w którym uległa orężowi sułtana egipskiego Szabana. Ostatni król tego kraju, Leon VI z rodziny Lusignan, wykupiony z niewoli egipskiej przez króla hiszpańskiego, udał się do Paryża, gdzie umarł r. 1393. Odtąd Armenija Mała nie odzyskała już swej niepodległości; r. 1403 dostała się pod rządy Turkomanów, r. 1508 zagarnęli ją Persi, a wkrótce po nich Osmanowie. Pomimo gniotącego ich jarzma, Armeńczycy zdołali jednak przechować narodowość swą, wiarę i oświatę, w której przewyższają nawet swych ciemiężców. Prześladowani religijnie, woleli opuścić ziemie ojczystą, jak wyrzec się chrześcijanizmu, i tym to sposobem w wiekach średnich znaczna ich część rozproszyła się po Azyi środkowej aż ku Chinom. Pomykali się następnie ku Siedmiogrodowi, Multanom, Węgrom i Rusi Czerwowej, a około r. 1200 rozszerzyli się po Podolu, Rusi i Wołyniu; ob. Ormijanie. Dziś gminy ich znajdują się w Rossyi, Polsce, Hollandyi, Włoszech i Austryi. Armeńczycy osiedli w Rossyi południowej, noszą podług miejsc swego zamieszkania miano: astrachańskich, kizlarskich, mozdockich, grygoriopolskich, derbenckich, tyfliskich, krymskich, nahiczewańskich i t. p.; zajmują się po większej części handlem i ogrodnictwem. Najliczniej, oprócz kraju rodzinnego, zamieszkują Azyję Mniejszą, oraz Konstantynopol i jego okolice, gdzie mają oddzielnego patryjarchę. Z Persyi, dokąd szach Abbas r. 1605 gwałtem wielu z nich przesiedlił, dostali się aż do Indyj wschodnich. W najnowszych dopiero czasach, skutkiem wojen rossyjskich z Persyją i Turcyją, los Armeńczyków nieco się polepszył. Traktatem zawartym w Turkmanczaju r. 1828, Persyja odstąpić musiała Rossyi dwie prowincyję armeńskie, Erywańską i Nabiczewańską, które składają dziś obwód oddzielny. Z dzieł traktujących o Armenii, zasługuje szczególniej na wspomnienie Wagnera: „Podróż na górę Ararat i płaskowzgórza armeńskie“
