bizondskie, Ararat, Nibad i kaspijskie. Głównemi jej rzekami są: Eufrat, płynący między Małą i Wielką Armeniją, Tygr, Kur (starożytny Cyrus), Araxes i Kisil-Irmak (Lalys). Z jezior zasługują na wspomnienie: Wan, zwane także Agtarnar, od położonej na niém wyspy z monastyrem, w którym mieszka patryjarcha armeński; jezioro Słone albo Urmia i Sewan, na lewym brzegu rzeki Araxes. Całe płaskowzgórze armeńskie, bardzo różnorodnej formacyi, przedstawia ślady wulkaniczne i podlegle jest częstym trzęsieniom ziemi. Klimat na wyżynach w lecie jest skwarny, w zimie bardzo ostry; w dolinach panuje temperatura jednostajniejsza. Ziemia, z powodu braku wody, miejscami jest nieurodzajną; głównemi jej płodami są: zboże, ryż, konopie, len, tytóń, wino i owoce północne, a w niektórych nizinach owoce południowe i bawełna. Lasów w ogólności bardzo jest mało. Góry zawierają żelazo, miedź, ołów, sól i naftę. Hodowla bydła, a szczególniej koni, dosyć jest znaczną i trzyma pierwszeństwo przed rolnictwem. Mieszkańcy należą głównie do szczepu armeńskiego; późniejsze atoli zdobycze pomięszały ich z innemi szczepami, a zwłaszcza z Turkomanami, którzy dotąd zachowali sposób życia koczujący, oraz z Kurdami i Turkami. Nad rzeką Czorok napotyka się także georgijskich Lazów, a w całym kraju rozproszonych Greków, Żydów i Cyganów. Armeńczycy należą do rasy kaukazkiej i odznaczają się pięknością kształtów, przy zachowaniu typu azyjatyckiego. Zdolności ich umysłowe bardzo są wielkie, lecz długoletnim uciskiem pogrążeni są w niewiadomości i przesądach. Wyznają religiję chrześcijańską, co przyczyniło się niemało do zachowania ich narodowości wśród nawałnic politycznych. Większa ich część składa kościół oddzielny ob. Ormijański Kościół; mniejsza połączyła się z kościołem rzymskim. Armeniją podzieloną jest między Turcyją, Rossyją i Persyją; ejalety Erzerum, Wan, Kars, części ejaletów Marasz, Siwas, Szerezor i Diarbekir należą do Turcyi; dawne prowincyje Eriwan i Nachiczewan, oraz część Szirwanu i Georgii są dziś własnością Rossyi; część wreszcie północno-zachodnia prowincyi Aderbeidżan podległą jest Persyi. Główniejszemi miastami są: w części rossyjskiej Eriwan (14,000 mieszkańców) i Achałcyk; w tureckiej Erzerum, Wan, Bajazid (15,000 mieszkańców) i Erzingan (30,000 mieszkańców). 2) Dzieje. Założycielem państwa armeńskiego, według podania, był Haik, zwycięzca Nemroda. Najdawniejsze jego dzieje, należące do dziedziny mytów, tyle tylko wyświecają, że panowali w niém władzcy niepodlegli, którzy później stali się lennikami Assyryjczyków i Medów. Pewniejsza nieco historyja tego kraju zaczyna się od króla Dikrana czyli Tigranesa I, z dynastyi Haików, który w połowie VI stulecia przed nar. Chr. wywalczył sobie niezależność. Ostatni król z tej dynastyi poległ r. 328 przed nar. Chr., w wojnie przeciw Alexandrowi Wielkiemu, który podbił następnie całą Armeniję. Po śmierci Alexandra kraina ta dostała się pod panowanie Seleucydów i rozpadła się na Wielką i Małą Armeniję, z których pierwszą objął w posiadanie Artaxias, drugą Zariadres. Dynastyja jednak Artaxiasów niedługo pozostała na tronie, gdyż w II już stuleciu przed Chr. znajdujemy Armeniją Wielką pod władzą Arsacydów. Najsławniejszym królem tej dynastyi był Tigranes Wielki, który podbił Syryją, Kappadocyją i Armeniją Małą, pokonał Partów i zabrał im Mezopotamiję; w późniejszej jednak walce z Rzymianami wszystkie niemal te zdobycze utracił. Następcy jego mniej więcej już podlegli byli wpływowi Partów i Rzymian, a dzieje Armenii przedstawiały odtąd szereg wojen, zatargów wewnętrznych i szybkich zmian tronu. Około r. 232 po nar. Chr. zdobyli Armeniją Wielką Sassanidy i panowali w niej przez lat 28. Przy pomocy Rzymian, Tiridates III odzyskał dziedziczne swe królestwo, i pod nim to szerzyć się zaczęła w kraju religija chrześcijańska, która, choć początkowo na
