jakie działa i cała w ogóle artyleryja w innych europejskich krajach przechodziła ob. Artyleryja i Działo; lubo jednak różnica gatunków dział istniała, to przecież wyrazu armata w tak ścisłém jak dzisiaj nie używano znaczeniu. Owszem, widzimy z konstytucyi r. 1637, 1638 i 1641 za Władysława IV wydanych, że wówczas pod armatą nietylko każdy rodzaj działa, ale nawet poniekąd całą artyleryja zbiorowo rozumiano; jest tam bowiem mowa o starszym nad armatą koronną, o oficerach armaty, o przechowywaniu armaty w cekauzach czyli arsenałach, o dozorze armaty W. K. Litewskiego, o saletrach, prochach, żelazach, kulach, knotach i innych do armaty potrzebach. Konstytucyja z roku 1641 mówi nawet o starszym armatnym koronnym, któremu władzę wyłączną nad arsenałami oddaje. Wszelako tytuł ten armatnego koronnego rychło bardzo, bo już w lat kilkanaście, ustąpił miejsca tytułowi generała artyleryi. Wielu pisarzy polskich XVI i XVII wieku używa wyrazu armata, już to na oznaczenie wszelkiej broni i zbroi, już to na oznaczenie wojska morskiego lub floty wojennej. Wyraz ten jednak w jedném i drugiém rozumieniu oddawna już zupełnie zarzucony. Wł. B.
Armatole i Klefty, tak nazywano dowódców greckich, którzy od czasu podbicia Grecyi przez Turków potrafili zachować niezawisłość i swobodę w górach Grecyi północnej. W początkach oznaczano ich ogólném mianem kleftów, z powodu rozbojów jakich dopuszczali się w dolinach; później tych, którzy od Porty dostali prawo utrzymywania oddziałów wojska i przestrzegania porządku w miasteczkach i wioskach, zwano armatolami. Ostatni i najwytrwalsi obrońcy niepodległości greckiej, od początku XVII wieku klefty i armatole stali się groźnymi dla Porty. Niedołężni paszowie rządzący Grecyją, robili im wszelkie ustępstwa, chwytali się wszystkich zdrad i podstępów, aby tylko zachować powagę Porty, i powstrzymać raz na raz wybuchające powstanie. Siła wojenna kleftów wynosiła 12,000; jedni trzymali załogi w fortecach w górach, inni przebiegali doliny Grecyi północnej. W czasie wojny o niepodległość, najwięcej wsławili się Fotos Tsavellas, Gogo, Jerzy Zonkas, Safakas, Karaiskakis, Mestenopulos, a przedewszystkiem dowódca Sulijotów, Marko Botzaris (ob.).
Armator, człowiek prywatny, zwykle kupiec, który własnym kosztem uzbraja okręt w celach handlowych lub wojennych. Armator niekoniecznie jest właścicielem okrętu; najczęściej bywa tylko umocowanym tegoż właściciela lub spółki wyséłającej statek. Do niego należy wybór kapitana, za którego tém samém jest podług praw handlowo-morskich odpowiedzialnym.
Armatura, uzbrojenie; w heraldyce zbroje i rynsztunki około herbu; w architekturze ozdoby umieszczone na pułapach, ścianach, fryzach i t. d., składające się z rozmaitych gustownie ułożonych rysunków części zbroi; w fizyce uzbrojenie magnesu lub stosu wolty, ob. Magnes i Stos wolty.
Armenija. 1) Geografija. Kraj górzysty, położony między Assyryją (dzisiejszym Kurdystanem), Mezopotamiją, Azyją Mniejszą i prowincyją medyjską Atropateną (dzisiejszym Aderbeidżanem). Dzieli się na Armeniję Wielką i Małą. Armenija Wielka ztanowi obszerną krainę, której środek zajmuje góra Ararat, zawartą między krajem Kaukazkim, Mingreliją, Imerecyją, Goryją, Georgiją, Szirwanem, Gilanem, Aderbejdżanem i Kurdystanem. Armenija Mała, wązkim pasem połączona z Wielką, tworzy jakby półwysep, rozciągający się w Azyi Mniejszej od Diarbekiru aż do morza Czarnego ku Trebizondzie. Obie Armenije leżą pod 86° szerokości północnej, między 52 i 67° długości wschodniej i liczą na przestrzeni 5,000 mil □ przeszło milijon mieszkańców. Z licznych łańcuchów gór, przerzynających tę krainę, wymieniamy: góry Elkesi, chaldejskie, tre-
