Przejdź do zawartości

Strona:PL Encyklopedyja powszechna 1860 T2.djvu/161

Z Wikiźródeł, wolnej biblioteki
Ta strona została przepisana.

otaczające wrzody, ospę i t. d. — W astronomii pod areolą rozumieją tak zwaną czapkę na około księżyca.

 Areometr (hydrometr, grawimetr, wolumetr), narzędzie do oznaczania ciężaru właściwego czyli gęstości ciała. Zasadą tego narzędzia jest prawo Archimedesa, że ciało stałe w płynie zanurzone utraca tyle ze swego ciężaru, ile waży płyn przez nie wypchnięty. Na tej zasadzie budowane areometra podzielić można na dwa główne podziały: 1) na areometra ciężarkowe czyli równej zawsze objętości a zmiennego ciężaru; 2) na areometra podziałkowe, czyli stałej zawsze wagi a zmiennej objętości. Do pierwszego działu należą: areometr albo waga hydrostatyczna Nicolsona i areometr Fahrenheit’a, mogący również służyć do dochodzenia ciężaru właściwego ciał stałych. Waga hydrostatyczna Nicolsona z blachy lub pospoliciej ze szkła, składa się z ciała areometru kształtu groszkowatego, obciążonego u spodu śrótem lub merkuryjuszem, a zakończonego u góry cieniutką szyjką, noszącą na sobie kreskę, do której areometr powinien zanurzać się w płynach; nad szyjką znajduje się talerzyk do obciążania dodatkowemi ciężarkami. Przy dochodzeniu gęstości czyli ciężaru właściwego ciał płynnych i stałych przyjęto, aby je odnosić do ciężaru wody destylowanej, która tym sposobem użytą została za jednostkę. Po zanurzeniu areometru w wodzie destylowanej, wgłębi się on do pewnego stopnia, a to o tyle, że objętość wody wyrównywająca zanurzonej jego części, będzie tyle ważyć ile on cały. Aby się zanurzył aż po kreskę, należy obciążyć go dodatkowemi ciężarkami, położonemi na górny talerzyk. Jeżeli przez P wyrazimy wagę areometru samego, a przez p ciężarki dodane, P + p będzie to waga wody, której objętość wyrównywa objętości areometru po kreskę. Zanurzając ten sam areometr w inny płyn, którego dochodzimy ciężaru właściwego, aby się on zanurzył po kreskę, należy przyłożyć pewien ciężar p′ na talerzyk, a P + p′ będzie ciężarem czyli wagą tegoż płynu, pod objętością areometru po kreskę. Biorąc ciężar wody za jednostkę, widocznie ciężar właściwy bedzie:

P + p′/P + p.

Areometr Fahrenheit’a różni się tylko od poprzedzającego koszyczkiem przyczepionym u spodu, a służącym do umieszczenia ciała stałego, którego szukamy ciężaru właściwego. Postępowanie jest bardzo proste: areometr po zanurzeniu w wodzie, obciąża się dodatkowemi ciężarkami aż do zanurzenia po kreskę. Po zdjęciu ciężarków, w ich miejsce umieszcza się ciało stałe, którego szukamy gęstości i dokłada tyle ciężarków, aby znowu zanurzył się po kreskę. Waga ciała stałego w powietrzu widocznie wyrównywa różnicy między ciężarkami za pierwszém i drugiém obciążeniem. Po przełożeniu ciała z talerzyka górnego do dolnego koszyczka, straci ono na wadze tyle, ile waży woda pod jego objętością. Aby areometr znowu zanurzał się po kreskę, należy dodać na górny talerzyk tę właśnie różnicę. Otrzymamy tym sposobem wszystkie dane zagadnienia: wagę ciała i wagę wody pod jego objętością. Proste dzielenie daje ciężar właściwy. Nierównie większe zastosowanie mają areometra podziałkowe. Do szczególnych celów zastosowane, noszą one nazwy: alkoholometrów, ługomierzy, mlekomierzy i t. d. Składają się one z ciała areometru, kształtu kulistego, gruszkowatego a najczęściej walcowego u spodu obciążonego jak poprzednio śrótem lub merkuryjuszem, u góry zakończonego długą a wązką rurką, okrągłą lub spłaszczoną, w której znajduje się zamknięta podziałka. Prawie zawsze robione są ze szkła, bardzo rzadko z metalu. Areometr taki zanurza się w płynie tém głębiej, im gęstość czyli ciężar właściwy tego płynu jest mniejszy, gdyż ciężar areometru jest