mia pomorska i Kaszuby. Kollegijat w niej było 12 świeckich i trzy zakonne, dzieliło się na archidyjakonatów 7, w których w r. 162S liczono kościołów 863 nie licząc zakonnych. Bliższe statystyczne szczegóły znaleźć można w Niesieckim. Katedra wystawiona w Gnieźnie na górze zwanej: Lechową, ma tytuł Wniebowzięcia N. Panny. Gdy ją Czesi zniszczyli, Marcin arcybiskup w 1094 zbudował okazalszy i większy, chór tego kościoła poświęcił św. Wojciechowi. Znajduje się tutaj grobowiec tego patrona całej Polski. Dzisiaj jestto jedna z największych świątyń narodowych, mauzoleum pamiątek ojczystych. Obszerne dzieło o arcybiskupstwie gnieźnieńskim napisał Jędrzej Olszowski, który bardzo dbał o utrzymanie wszystkich praw stolicy i w tym celu nawet aż z arcybiskupami angielskiemi korrespondował, którzy mieli z czasów papiezkich wiele podobnych od stolicy apostolskiej, co gnieźnieńscy przywilejów, a mianowicie kantuaryjski. Dzieło to jego po łacinie napisane pod tytułem: De archiepiscopatu gnesnensi, wydrukowane jest w siostrzeńca jego Załuskiego dziele: Epistolae historico familiares, tom 1; zawiera kart kilkadziesiąt arkuszowych bez liczbowania. Możnaby z niego dobrą monografiję o prawach prymasa polskiego napisać, wziąwszy na uwagę inne jeszcze materyjały. Dzisiaj arcybiskupstwo gnieźnieńskie połączone w kanoniczną całość z dawném biskupstwem poznańskiém, straciło wiele ze swojej świetności. Za księztwa warszawskiego miało jeszcze prymasowstwo przywiązane do siebie, ale za wcieleniem wielkiego księztwa poznańskiego do Pruss w r. 1813 straciło prymasostwo, a nawet tytuł książęcy niemcy arcybiskupom odebrali, o co się jeszcze upominał ksiądz Teofil Wolicki u rządu, ale nic nie wskórał. Za rzeczypospolitej miało dwóch suflragar.ów gnieźnieńskiego i łowickiego, prałatów miało siedmiu. Dzisiaj zaś jednego proboszcza, kanoników miało do trzydziestu, oprócz koadjutorów i to reprezentantów najznakomitszych duchowieństwa polskiego, biskupów, opatów i t. d., dzisiaj ma tylko kanoników siedmiu ubogich. Kollegijata dziś, jedna św. Jerzego na zamku, drugą kruświcka obiedwie prawie bez kanoników. Archidyjakonatów ma 2, gnieźnieński i kruświcki; w pierwszym 13, w drugim 3 dekanaty. Podług rubrycelli na r. 1859, zawiera archidyjecezyja ta kościołów parafijalnych 211, filialnych zaś 11; księży 209 świeckich, zakonnych zaś 4, klasztory męzkie pokassowane, z żeńskich są tylko szarytki w Gnieźnie, cysterki w Ołoboku i norbertanki w Strzelnie: liczba jednak wszystkich zakonnic aż w trzech klasztorach, siedm wynosi. Seminaryjum jest w Gnieźnie. Liczba dusz w tej archidyjecezyi jest 276,310. Pierwszych czterech arcybiskupów krytyka historyczna odrzuca, z tém wszystkiem kładą się i ci do kompletu, ile że po wszystkich spisach jest zwyczaj ich umieszczać. Herby także pierwszych arcybiskupów ulegają wątpliwości, ale takie pokładł Niesiecki z dawnych kronik: 1) Willibald, Francuz, herbu Krucyni, pierwszy arcybiskup gnieźnieński, umarł roku 970. 2) Hatto czyli Hanno herbu Kolumna, umarł r. 972. 3) Robert, Włoch, herbu Ciołek, umarł r. 996. 4) Ś. Wojciech herbu Poraj, zabity r. 997. 5) Radzyń, albo Gaudencyjusz herbu Poraj, umarł r. 1006. 6) Hipolit Ursinus herbu Poraj, umarł r. 1027. 7) Bosuta, Polak herbu Wieniawa, umarł r. 1038. 8) Stefan herbu Pobóg, umarł r. 1059. 9) Piotr herbu Leszczyc albo Bróg, umarł r. 1092. 10) Marcin herbu Zabawa, umarł r. 1118. 11) Jakub z Znina herbu Znin, umarł r. 1144. 12) Piotr II‑gi herbu Srzeniawa, umarł r. 1152. 13) Jan albo Janik herbu Gryff, umarł r. 1167. 14) Bf. Bogumił herbu Poraj, umarł r. 1182, ustąpiwszy poprzednio z arcybiskupstwa na puszczę. 13) Piotr III‑ci, umarł r. 1182. 16) Zdzisław herbu Koźlerogi, umarł r. 1199. 17) Henryk z Brenu herbu Kietlicz, umarł r. 1219. 18) Wincenty herbu Nałęcz z Czarnkowa, umarł r. 1232. 19) Fulco albo Peł-
