wstało nowe arcybiskupstwo mohylewskie, które z początku żadnych nie miało sufraganii pod sobą. Kościół polski na trzy tedy podzielił się prowincyje, ale w Rzeczypospolitej jedna tylko pozostała gnieźnieńska, gdy lwowska odeszła do Austryi. Gdy po drugim rozbiorze Gniezno zostało pruskiém, Kraków miał odzyskać w Polsce prawa arcybiskupie metropolitalne, ale rychło przeszkodziły wypadki urzeczywistnieniu tej myśli. W r. 1798 Mohylew pod siebie podciąga wszystkie biskupstwa oderwane z pod metropolii gnieźnieńskiej, która zachowuje władzę naprzód nad biskupstwami w Prussiech, a potém nad dziewięcią dyjecezyjami księztwa warszawskiego. Nareszcie gdy za wskrzeszeniem królestwa, arcybiskupa żadnego w niém nie było, Warszawa została stolicą nowej prowincyi kościelnej. Są więc dzisiaj na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej cztery oddzielne prowincyje z arcybiskupstwami, które w porządku chronologicznym tak następują pp sobie: gnieźnieńskie, lwowskie, mohylewskie i warszawskie. To co obrządku łacińskiego. — Ale obok łacinników były jeszcze w Rzeczypospolitej dwa inne obrządki i dwie narodowości, na które potrzeba zwrócić uwagę. Nie dotykamy tutaj dawniejszych losów Kościoła, ale mówimy o nim dopiero od czasu kiedy Ruś przeszła pod panowanie Polski. Owoż Ruś miała jedną prowincyję, chociaż w niej trzy arcybiskupstwa. Hierarchija albowiem tego Kościoła cokolwiek inaczej urządzona jak łacińska. Tam arcybiskup nie stanowi prowincyi ale metropolita, co znowu jedno stanowi w kościele łacińskim nieodróżniającym metropolity od arcybiskupa. W Kościele ruskim arcybiskup jest tylko wyższy tytułem od biskupa, ale nie władzą, a obadwaj ulegają zarówno metropolicie. Owszem, zdarzało się jak u nas, że były biskupstwa z większą dostojnością i władzą od arcybiskupstw, np. biskupstwo włodzimierskie szło przed arcybiskupstwami i było pierwsze po metropolii. Kościół więc ruski u nas jednę miał prowincyję pod arcybiskupem metropolitą kijowskim, ale miał też arcybiskupów jeszcze w Połocku i w Smoleńsku. Kościół ten szczególniej od czasów Zygmunta III na dwie rozdzielał się połowy, na zjednoczoną i niezjednoczoną z Rzymem. Wreszcie w XVII wieku, kiedy Kijów odszedł pod władzę patryjarchy moskiewskiego, metropolita był jeden unicki aż do końca. W XIX wieku biskupstwo ruskie lwowskie w Galicyi podniesione na arcybiskupstwo i metropoliję. Były więc dwie prowincyje kościelne ruskie na ziemiach dawniej polskich. Od r. 1839 znowu jedno jest tylko lwowskie. — Inna jeszcze narodowość była w Polsce ormijańska. Ta długo miała jednego swego biskupa we Lwowie, który sam od siebie zależał. Ale kiedy Mikołaj Torosowicz za Jana III przyjął uniję z Kościołem rzymskim, urządzili się ormijanie na sposób łaciński i od tego czasu mają swoję oddzielną prowincyję i swego arcybiskupa. Z tego wypada, że dzisiaj na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej jest sześć arcybiskupstw, w Rossyi, w królestwie Kongressowém i Poznańskiém po jedném; w Galicyi zaś aż trzy, trzech obrządków, kiedy w innych stronach kraju są tylko łacińskie. Historyję szczegółową tych arcybiskupstw wyłożymy obszerniej pod osobnemi artykułami. Tutaj tylko napomyka się rzecz ogólna, pogląd. Jul. B.
Arcybiskupstwo gnieźnieńskie. Są podania w kronikach, że założył to arcybiskupstwo Mieczysław I, jednocześnie z przyjęciem wiary chrześcijańskiej, ale nie utrzyma się to przed światłem krytyki. Historyja odrzuca czterech pierwszych legendowych arcybiskupów, których szereg zamyka ś. Wojciech. Arcybiskupstwo stanęło dopiero w roku 1000 w czasie wizyty Ottona III u Bolesława i tém usamowolnił się Kościół polski od Niemców. Pierwszym arcybiskupem był Gaudenty, czyli po słowiańsko Radzyn, brat rodzony, czy jeden z towarzyszów św. Wojciecha w Polsce. W następnych zamieszkach zginęło arcybiskup-
