radzieckie inkwizycyjne, zaczynają się od roku 1589. Księgi wójtosko-ławnicze idą od r. 1538, a Acta controversarium od r. 1449 do 1620. Wilkierze (plebiscita) do których należą dekreta i przywileje królów, ustawy rzemieślnicze i brackie są z początku wieku XIV, w pałacu królewskim, przechowywane były tak zwane Archiva regni, acta publica, et castrensia, a od jak dawna dość wiedzieć, że Jan Łaski w r. 1505 zbierając prawa polskie, powiada, ze tu znalazł pisane postanowienie „Sanctionem.“ Ś. Wojciecha arcybiskupa gnieźnieńskiego zatwierdzeniem całej Polski umocowane, które przepisywała śpiewać pieśń „Boga Rodzica“ przed każdą bitwą. Archivum kapituły krakowskiej, chociaż wiele utraciło, jednak przechowuje dyplomata poczynające się od połowy XII wieku. L. H.
Archiwolta, ozdoba architektoniczna, łukowata, nad otworem krzywolinijnie zakończonym. Używana bywa we wszystkich prawie stylach, oraz dzielona na mniej lub więcej części i ozdabiana, stosownie do stylu, do jakiego należy.
Archont, wódz, naczelnik, tytuł używany przez urzędników ateńskich, którzy w liczbie dziewięciu sprawowali władzę najwyższą. Godność ta powstała po śmierci Kodrusa, ostatniego króla ateńskiego, około r. 1068 przed nar. Chryst. Syn jego Medon pierwszy ją piastował, a przez długie lata mieli ją jego potomkowie. Miała być dożywotnią, ograniczona potém do lat 10, nareszcie do roku 1, aby lud chciwy władzy, tém częściej miał sposobność jej manifestowania, zlewając ją na wybranych przez siebie. W przeciągu lat 316 od Medona do Alkineona Ateny liczyły 13 archontów dożywotnich, 7 dziesięcioletnich, pierwszy Charops, ostatni Erix. Kreon był pierwszym archontem rocznym, wybranym za 24 olympijady, i wtedy właśnie utworzono 9 archontów, wybranych bez różnicy z pomiędzy wszystkich obywateli rzeczypospolitej, gdy poprzednio tylko ród Medona, a potém trycyjusze mieli do tego prawo. Obowiązki ich były następujące: pierwszy Archont eponyme, sądził niezgody między małżonkami, miał opiekę sierot i t. p.; karał surowo pijaństwo, co jeżeli się przytrafiło jemu samemu, przypłacał śmiercią. Od niego rok brał swą nazwę. Drugi archont basileos, czyli król, sprawował obowiązki arcykapłana, i wszystko co miało związek z religiją, małżonka jego, tytuł królowej nosząca, była arcykapłanką Cerery i Bachusa. Trzeci archont polemarchos, dowodził naczelnie wojskiem, czuwał nad cudzoziemcami i przestrzegał aby dzieci obywateli na wojnie poległych wychowywane były kosztem kraju. Każdy z tych trzech miał prawo przyzwania do pomocy dwóch obywateli, któryby go swą radą i światłem wspierali. Wszystkie inne obowiązki rozdzielone były pomiędzy sześciu pozostałych zwanych tesmotetes (prawodawcy). Archont po upływie zakresu wychodzący, zasiadał w Areopagu. Przekonany o przekupstwo surowo był karany. Za panowania Rzymian byli w Judei urzędnicy rzymscy, archontami zwani. — W Nowym Testamencie tytułem tym oznaczają prezesów Sanhedrynu.
Archontycy, heretycy, przy końcu wieku drugiego, przypisywali stworzenie świata nie Bogu, ale podwładnym mu siłom rozumnym, zwanym władzami i zwierzchnościami, archontes; odrzucali Sakramenta, jako wprowadzone, podług nich, przez niższe siły rozumne. Brzydzili się kobietami, uważając je za stworzone przez czarta. Przypuszczając nieśmiertelność duszy, odrzucali zmartwychwstanie ciał. Miała to być gałąź sekty Walentynijanów, założona przez Piotra, pustelnika w Palestynie. L. R.
Archytas, z Tarentu, uczeń Pitagoresa, przyjaciel Platona; sławny w starożytności matematyk i mechanik miał wynaleść śrubę i blok; napisał dzieło pod tytułem: Peri Pantos (o świecie). Starożytność z uniesieniem mówi o jego go-
