Słownik etymologiczny języka polskiego/rdzeń

Z Wikiźródeł, wolnej biblioteki
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
<<< Dane tekstu >>>
Autor Aleksander Brückner
Tytuł Słownik etymologiczny języka polskiego
Data wydania 1927
Wydawnictwo Krakowska Spółka Wydawnicza
Miejsce wyd. Kraków
Źródło Skany na Commons
Indeks stron
Artykuł w Wikipedii Artykuł w Wikipedii
Strona w Wikisłowniku Strona w Wikisłowniku

rdzeń, ‘jądro, twardy środek (czop, korzeń) wrzodu’, przenośnie: ‘istota i grunt treści’, ‘pień (słów)’; rdzenny, ‘właściwy, istotny, pierwotny’ (»ludność rdzenna«, ‘tubylcza’, przeciw ‘napływowej, obcej’); w anatomji: ‘mlecz, szpik (pacierzowy, grzbietowy)’; ‘miękisz w środku pnia, około którego narastają słoje drzewa’. Powtarza się w najrozmaitszych postaciach. Pierwotną zachowały inne języki słowiańskie: strżen, ‘mlecz, szpik’ (cerk. strŭżeń, rus. z przestawką: stierżeń, czes., serb. strżen; bywa i krótsze: strż lub strża). To samo pruskie strigenos, ‘szpik, mózg'. Pierwotne *strżeń zdźwięczniało u nas we zdrżeń (jak skrżyt w zgrzyt, śćbło w źdźbło), a z opuszczeniem nagłosu: dr-żeń, małopolskie dr-zeń, przestawione we rdzeń (jak środa w rsioda, do(j)drzeć w dordzeć). Wszystko odnachodzimy w dawnej mowie i po narzeczach; jeszcze u Malczewskiego zdrzeń obok rdzeń; to rz w drzeń do dziś po narzeczach jako r-z wymawiają, dzieląc je wyraźnie. Od rdzeń; rdzenisty. Postać z nosówką mamy w czasowniku za-strząc (p.). Są w rus. i postaci z pierwotnem następstwem płynnej : streżeń i streż(a), dla ‘nurtu rzecznego’; przyrostek -en prastary, powtarza się w prusko-lit. nazwie ‘mózgu’: muzgeno, smagenes. R. 1500 ‘centrum’: »drzeń albo pośrzodek«, r. 1532: »jądro, drzeń« r. 1570 (Fortunat): »lud prawie drżeń« (t. j. ‘sam wybór’).