Noc (Orkan)

Z Wikiźródeł, wolnej biblioteki
Skocz do: nawigacja, szukaj
<<< Dane tekstu >>>
Autor Władysław Orkan
Tytuł Noc
Podtytuł w jednym akcie
Pochodzenie Życie miesięcznik
Rok IV Nr 1
Data wydania 1900
Drukarz Drukarnia Uniwersytetu Jagiellońskiego
Miejsce wyd. Kraków — Lwów
Źródło Skany na Commons
Inne Cały wybór
Pobierz jako: Pobierz Cały wybór jako ePub Pobierz Cały wybór jako PDF (z zewnętrznego serwera) Pobierz Cały wybór jako MOBI (testowo) (z zewnętrznego serwera)
Indeks stron

rys. K. Żelechowski.

WŁADYSŁAW ORKAN:

NOC.
W JEDNYM AKCIE.

OSOBY:
Gazda — płanetnik.
Hanka — płanetnica.
Macocha.
Pasierb.
Marysia
Zosia
}dwie siostry.



(Noc. Widać pole puste, na niem gęsto rozsiane jałowce. W oddali ugory się podnoszą i tłoki, na których migotają rzadko potracone ognie. Dalej widać przylaski i puste wyręby, ciągnące się uboczą na góry. Szczyty zlewają się z pogodnem, gwiaździstem niebem. — Pośród tej pustki bezmiernej, okolone jałowcami, na przodzie sceny pali się ognisko. Płomień pada na twarze dwóch dziewcząt skulonych, które siedzą po prawej stronie. Przytuliły się do siebie, zaodziane jedną chustką i grzeją bose nożęta przy ogniu. Po lewej stronie siedzi macocha; ręce zaplotła na kolanach i patrzy w ogień. Za nią, oparty plecami o jałowiec, siedzi pasierb; twarz odwrócił od watry i zdaje się drzemać. Pustka i cisza... Zdaleka dolatują wołania jakieś, niedomówione słowa, pieśni urwane, klepania kos, cichy płacz i skomlenie skrzypiec, to ginący w potrójnych echach odgłos cienkich, żałośnych trąb... Przy ognisku, złożonem z żerdzi i jałowców — milczenie długie... Po chwili):

ZOSIA (przyciszonym głosem). Maryś!
MARYSIA. Co?
— Zimno mi...
— To pociągnij chustki...
— A tobie nie ostanie...
— Nie tórbuj sie o mnie. (Odziewa ją). Tak. Oprzyj głowę na mojem ramieniu...
(Milczenie, potem wołania jakieś, dźwięki).
— Maryś!
— Co?
— Daleko do rana?
— Daleko jeszcze Zosiu...
— Jak daleko?
— Nie wiem...
(Klepania kos — szelesty — i znowu głucha cisza).
— Maryś!
— Co?
— Ale na drugą noc, to już nie będę pilnować...
— Ino kto?
— Może dziki nie przydą... (Po chwili). Abo wyżeniemy tatusia i bedzie.
— Dość we dnie sie narobią..
— A ja sie to nie narobię?
— Cicho-no!...
(Słychać wołania, dźwięki: trąby).
— Co ci sie zdawało?
— Nic...
(Milczenie).
— Jantek spi...
— Łazęga taki wieczny... Poco on tu przylazł?
— Oboje tacy płanetniki...
(Znów milczenie).
— Maryś!
— Co?
— Ja sie boję...
— Czego?
— Sama nie wiem...
(Słychać wołania dalekie i echa przeciągłe trąb).
— Kto hań to pilnuje za potokiem?
— Jantoszka... przecie wiesz dobrze...
— A oni tu?... Macocha z pasierbem...
— Cicho mów, bo ich zbudzisz...
— Płanetniki wieczne....
(Szelesty).
— Skąd oni sie tu wzięni?... Jantoszka hań sama..
— Musiało jej sie usnąć... sam ogień sie pali..
— Cyt!
(Smutek idzie ugorem, jak cień).
— Maryś!
— Co?
— Spać mi sie chce...
— To śpij. Kto ci broni?
— A jak dziki przydą?...
(Opiera głowę na ramieniu siostry i zamyka oczy. Za chwilę drzemie i starsza. — Milczenie długie, monotonne. Z uboczy jeno wiatr zawiewa ginący w echach śpiew):

»Hej! Polana, polana
Bogatego pana!
Polanę skosili,
Pana obwiesili...«

MACOCHA (porusza ręką pasierba). Jantek, śpisz?
— Jak i ty...
— Bo już czas... (Jantek patrzy na gwiazdy). Do rana niedaleko...
— Jeszcze nie jedna noc...
— Słuchaj! (Żywo). Dziś — abo nigdy!... (przysuwa się i szepce). Ona hań pilnuje — może śpi — sam ogień sie pali... Nikogo nima — nie bój sie... każdy wie, że śmierzć po ludziach chodzi... (Szepce coraz ciszej i niezrozumiałej. Słychać słowa: „Jantoszka“ — „krzywda nasza“ i „pomsta“ i znów tensam uparty, ledwo słyszalny szept).
— Nie, nie daruję! (Zrywa się pasierb — do macochy). Nie chodź, dopokąd sowa nie zahuczy...
Swiat la jednych pierzyną, a la inszych śniegiem.., Darmo! Tak widać stoi napisane.
HANKA (kołysze dziecko). Ziu-ziu!...

(Ledwo słyszalny śpiew:)
»Nie było, nie było,
Szczęścia na tej ziemi...
Obeszło stronami — — —

(nagle się urywa).
ZOSIA. Maryś!
HANKA (zrywa się). Cicho-no!... Jakie to dziwne...
(siada).
MARYSIA. Co ci to?
HANKA (z drżeniem). Nic — Nic...
(Długie milczenie przepojone ciszą).
— Maryś!
— Co?
— Nie słyszysz?
— Nie...
— Nie widzisz?... tam...
HANKA (nagle poziera). Jantoszka!!!...
(Tuli się do sióstr i patrzy z najwyższem przerażeniem w stronę wskazaną. Zosia dygoce, zalękniona. Gazda na czole zrobił krzyż. Ogień dogasa. Mrok).
MARYSIA. Wszystkim sie ino zdaje...
— Daleko?
— Za potokiem... (znika wśród jałowców).
(Macocha siada — dokłada drew do ognia — żegna się parę razy i szepce pacierze. Za chwilę, ciężko dysząc, wychyla się z jałowców zgarbiona postać starego gazdy. Staje za plecyma sióstr i kaszle głucho. Siostry się zrywają).
— Maryś! Wszyscy święci!...
— Czego sie boicie?
— Dyabli was noszą po nocy, czy co?
ZOSIA. Myślałach, że dzik.
GAZDA (posępnie). Nie trza spać, jak sie pilnuje — nie trza spać... (Siada przy ognisku po lewej stronie i wita się z macochą. Siostry posiadały również. On patrzy na nie, kiwa głową i mówi): Tak, tak Maryś... wyżeń i ty ojca swojego z chałupy, jak sie wydasz... niech idzie... niech stracha ludzi po nocy... Co w chałupie po starym dziadzie, skoro już robić nie zdole? Wychował cie — to poczkaj, niech jeszcze grunt zapisze, a potem...
— Maryś!
— Co? (poczyna płakać).
GAZDA (patrzy na nią). Ja wiem, żeś ty nie taka... ale i moja była nie taka, pokiela sie nie wydała... Oj, nie taka była, nie...
(po chwili).
Ha, no, darmo... Takie widać przeznaczenie było i bedzie.
(Patrzy w ogień. Marysia się uspokaja. Odgłosy dolatują zdaleka — po chwili).
— Maryś!
— Co?
— Jantka już nima...
GAZDA (do macochy). I was tak bieda pędzi?
MACOCHA. Gorsze, niźli bieda...
ZOSIA (do Marysi). Płanetniki wieczne...
GAZDA (do macochy). Co sie macie trapić?... Telo nas tu, co i tam... (wskazuje na niebo). Człek żyje, pokiela zdole żyć — a potem, to sie ta i świat bez nas pieknie ładnie obejdzie...
(po chwili).
Nima co drugim miejsca zastępować. Oni se ta sami dadzą radę... Młodzi są, pokiela są, niech robią, niech gazdują...
MACOCHA (z dławioną złością). Niech gazdują.. —
GAZDA A i wnetki nie będą mieć na czem...
(po chwili).
Nima sie co dziwić, moiściewy, że ludzie gorsi... Jeden drugiego wypycha, bo im ciasno, coraz to ciaśniej... Tak, moiściewy. I drzewiej, za moje pamięci, bywały roki złe... Ale też i gazdów było mniej. Jeden drugiego rad skrzepił i dospomógł, bo miał z czego, moiściewy... Gruntu było niemało — lasów nie brakowało...
(Słychać z dala fujarki i polanny śpiew:)

»Hej!... Było życie, było!
Stary ociec gwarzył:
Słonko jaśniej świeciło,
Chleb sie ludziom darzył...«

(potrójne echa).
GAZDA. Pamiętam... Ociec mój wypasał sześć par wołów... owiec miał ze trzysta...
(Fujarki i polanny śpiew:)

»Hej!... Były czasy, były!
My ich nie zaznali —
Rok po roku przechodzi,
Czas ucieka dalej...«

(potrójne echa).
GAZDA (patrzy zamyślony w ogień, potem ociera łzy  rękawem i szepce). Mieły mocny Boże!... Mieły mocny Boże!... Na co to przyszło, na co... Na jaki mizerny koniec człekowi...
MACOCHA. Tak przychodzi... (ogląda się z niepokojem).
GAZDA (kiwa głową szepce). Biedny, oj biedny! skapany świat...
(Słychać wołanie sowy).
Słyszycie ją?...
(Macocha zrywa się i ogląda z przerażeniem).
Śmierć woła, nawołuje...
(Słychać powtórne wołanie).
Słyszycie ją?
MACOCHA. Trza iść... (zaodziewa chustkę i opuszcza ognisko).
GAZDA (woła za nią). Nie uciekniecie! Darmo! Wszędy was dogoni...
(Długie milczenie).
— Maryś!
— Co?
— Ja sie boję... (przysuwa się do siostry).
(Po chwili).
MARYSIA. Gwiazda spadła...
GAZDA. Ludzie mrą po nocy...
(Szelesty, drżenia, ciche szepty).
— Maryś!
— Co?
— Cosi przeszło tamtędy...
— Zdaje ci sie...
(po chwili).
— Maryś!
— Co?
— Cosi za jałowcem sie skryło...
— Bajano!
(Milczenie. Za chwilę przylatują oddalone głosy odzywa się echo trąb, zawodzenie skrzypiec i daleki, żałośny, niewyraźny śpiew).
— Maryś!
Cicho-no! Ktosi śpiewa...
GAZDA. E dyć! ...

(śpiew:)
»Wietrzycek liściami
Po konarach suści —
Żałoś, moja żałoś
Już mie nie opuści...
Hej!... już mie nie opuści!..

(Długie, płaczliwe, echo).
— Hanka!
GAZDA. Dyć ona...
— Hań, po ugorach...
— Idzie se płaczęcy...

(śpiew:)
»Bukowe listecki
Zwiesiły sie w dole —
Pozierają smutnie
Na moją niedolę...

ZOSIA (przy ogniu). Oj, na twoją niedolę...
(Hanka nadchodzi z dzieckiem na ręku i staje).
MARYSIA. Podź, zagrzej sie... daleko idziesz ugorami..
HANKA (idąc). Daleko... (przychodzi i siada).
ZOSIA. Był tu Jantek...
HANKA. Z Macochą?! (spokojniej). Kanyż poszli?
ZOSIA. Nie wiem..
HANKA. Uh, zimna ta noc...
GAZDA. Oj, zimna! Nie ino ta... Kanyż ty idziesz?
HANKA (tłumi płacz). Ka mie oczy niesą...
GAZDA. Biedactwo!
HANKA (wstaje, żywo). Nie litujcie sie nademną! Nie, proszę!
GAZDA (bierze jej rękę). Siądź-że, siądź. Nie ino ty jedna po nocy błądzisz. Nie ino ty ...
(Słychać dalekie wołania).




Tekst jest własnością publiczną (public domain). Szczegóły licencji na stronie autora: Władysław Orkan.