M. Arcta Słownik ilustrowany języka polskiego/całość

Z Wikiźródeł, wolnej biblioteki
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
<<< Dane tekstu >>>
Autor Michał Arct
Tytuł Słownik ilustrowany języka polskiego
Tom Tom I
Wydawca Wydawnictwo M. Arcta
Data wydania 1916
Drukarz Drukarnia M. Arcta
Miejsce wyd. Warszawa
Źródło Skany na Commons
Inne Pobierz jako: Pobierz jako ePub (z zewnętrznego serwera) Pobierz jako PDF (z zewnętrznego serwera) Pobierz jako MOBI (testowo) (z zewnętrznego serwera)
Okładka lub karta tytułowa
M.  ARCTA
SŁOWNIK
ILUSTROWANY
JĘZYKA POLSKIEGO
70000 WYRAZÓW
4300 RYSUNKÓW
Logo Wydawnictwa M. Arcta.png
WYDAWNICTWO M. ARCTA W WARSZAWIE
DRUKARNIA M. ARCTA
WARSZAWA, NOWY-ŚWIAT 41.
1916
PRZEDMOWA.

Niejednokrotnie ponawiano w naszej literaturze naukowej próby kodyfikacji całego olbrzymiego zasobu słownictwa naszego, któremu równego niemasz na całym świecie. Od pamiętnego przedsięwzięcia niezapomnianego Lindego aż do ostatniego, warszawskiego „Słownika języka polskiego“, który, przez kilkanaście lat wychodząc pod kierownictwem takich pracowników zasłużonych jak J. Karłowicz, A. A. Kryński i Wł. Niedźwiedzki, dobiega już do końca, — wydawnictwa te czyniły zadość potrzebie.
Ostatni zwłaszcza, ten wielotomowy słownik, zamykający w sobie cały skarbiec mowy naszej od najdawniejszych czasów aż do pisarzy współczesnych, a także nieprzebrane bogactwo gwar polskich, jest istotnie koroną wszystkich tych, cały wiek ciągnących się usiłowań, jest przytym owocom żmudnej pracy, rozległych studjów i fachowej wiedzy filologicznej, wyłącza więc wszelką potrzebę nowych poczynań w tym kierunku.
Nie z myślą więc bynajmniej współzawodnictwa z tym pomnikowym dziełem puszczamy w świat niniejszy

Ilustrowany Słownik języka polskiego.

Słowniki bowiem wielkie, kosztowne nie są dostępne dla ludzi średnio zamożnych, a poszukiwania w nich połączone są z mozołem. Tymczasem każdy inteligientny człowiek czuje potrzebę posiadania słownika podręcznego, w którymby znalazł jednak obraz dokładny dzisiejszego stanu języka, jasne, krótkie i wyczerpujące objaśnienia potocznych, a także i rzadszych wyrazów, ich użycia, synonimów, pisowni i t. p.

A przecież każdemu, czytającemu autorów współczesnych, a także w pewnej mierze i dawniejszych, nasuwają się raz wraz wątpliwości co do znaczenia pewnego wyrazu lub zwrotu; ktoś pisze i chce użyć jakiegoś wyrazu, a nie ma również pewności, czy to będzie wyraz właściwy. Chce ubarwić swój styl jędrnym, tylko naszemu językowi właściwym zwrotem lub przysłowiem, i również chciałby mieć pod ręką dogodne w użyciu codziennym wydawnictwo, regiestrujące różnorodność i bogactwo frazeologji ojczystej. Słowem, nasuwa się potrzeb mnóstwo.
Tym właśnie licznym potrzebom pragnie uczynić zadość nasz
Ilustrowany Słownik języka polskiego.

Oddając go w ręce naszej światłej publiczności, winniśmy zdać sprawę z zasad, jakiemi kierowaliśmy się przy jego układzie.
1) Szło nam przedewszystkim o zobrazowanie jak najdokładniejsze współczesnego języka literackiego w jego całokształcie, żywej mowy inteligientnego ogółu polskiego.
Opuszczamy więc wyrazy gwarowe, oraz odmianki djalektyczne wyrazów powszechnie używanych, jak również wyrazy, wzięte z żargonów miejskich, brzydkie i trywjalne, które i tak już niepotrzebnie zachwaszczają nasz język potoczny.
Nie podajemy też archaizmów, wyrazów, zwrotów, form i znaczeń przestarzałych, w mowie dzisiejszej zupełnie zapomnianych; z tego działu podajemy tylko niektóre wyrazy, częściej u dawnych naszych pisarzy używane i niezupełnie jeszcze zatracone w pamięci współczesnych.
Cały zasób słownictwa staropolskiego znajdą czytelnicy w ułożonym przez A. Krasnowolskiego i Wł. Niedźwiedzkiego „Słowniku staropolskim“, do którego też odsyłamy potrzebujących.
Uważaliśmy wreszcie za właściwe odrzucić dział wyrazów błędnych lub rzadko używanych, które mogły np. być kiedyś przygodnie przez kogoś z autorów użyte, do świadomości ogółu jednak nie przenikły.

2) Ponieważ mieliśmy na celu stworzenie książki podręcznej, popularnej i dostępnej, uznaliśmy konieczność opuszczenia wyrazów pochodnych, których treść sama przez się jest zrozumiała, jeśli znamy znaczenie wyrazu pierwotnego, np.: rzeczowniki, utworzone od czasowników, przysłówki od przymiotników, rzeczowniki i przymiotniki zdrobniałe i zgrubiałe i t. p. Podobnie czasowniki dokonane odnosimy do niedokonanych i tam je objaśniamy szczegółowo.

3) Natomiast udzieliliśmy więcej miejsca frazeologji polskiej, w tym przekonaniu, że zatracenie jędrnych, dosadnych zwrotów naszych, tchnących duchem swojszczyzny, nie tylko zubożyłoby i wyjałowiło naszą mowę, ale i starłoby przytym jej barwę właściwą, pociągając ją natomiast pokostem kosmopolityzmu.
W tym też celu uwzględniliśmy obficie dział przysłów, zamieszczając je, wraz z objaśnieniami, przy głównym wyrazie.

4) Z wyrazów obcych podaliśmy te tylko, które przyjęły się i weszły w skład języka, opuszczając natomiast zwroty i wyrazy czysto cudzoziemskie, nie mające z naszą mową nic wspólnego. Całą tę różnojęzyczną frazeologję podaje M. Arcta „Słownik wyrazów obcych“ w VI wydaniu, a zawiera objaśnienia a także sposób wymowy 25,000 wyrazów i zwrotów.

5) Mniej też zwracaliśmy uwagi na formy gramatyczne i wątpliwości pisowni, wobec istniejących licznych, a doskonale opracowanych słowników ortograficzno-gramatycznych (M. Arcta, A. Passendorfera). Zadowoliliśmy się w tym zakresie podaniem tylko niektórych szczegółów wątpliwych, np. w odmianie imion i czasowników t. zw. nieprawidłowych, w II przypadku rzeczowników, używanych tylko w liczbie mnogiej i t. p.

6) Co się tyczy wreszcie wyboru pisowni, zastosowaliśmy zasady ortograficzne warszawskiego „Słownika języka polskiego“ jako największego i najszanowniejszego naszego dzieła w tym zakresie.

7) Najważniejszą nowacją w naszym słowniku są ilustracje. Wprowadziliśmy je, nie szczędząc trudów i kosztów, w tym przeświadczeniu, że rysunek zastąpi najsumienniejsze, najściślejsze objaśnienia i definicje, a dzięki swej plastyce jest poważną pomocą przy przyswajaniu sobie treści danego pojęcia. Drzeworyty nasze dotyczą najróżnorodniejszych dziedzin wiedzy ludzkiej: astronomja, fizyka, technologja, anatomja, fizjologja, botanika, zoologja, gieometrja, krystalografja, paleontologja, architektura, wojskowość, żeglarstwo, gieologja, gieografja fizyczna, rolnictwo, ogrodownictwo, medycyna, mitologja i t. p. Słowem, czytelnicy znajdą w naszym słowniku poglądowy obraz całej wiedzy ludzkiej, z wyjątkiem historji, która w zakres słownictwa nie wchodzi. Nigdy jeszcze dotąd u nas nie był użyty rysunek w wydawnictwie słownikarskim, i nasz

Ilustrowany Słownik języka polskiego

będzie pierwszą tego rodzaju książką polską.


Uważamy wreszcie za właściwe podać na tym miejscu najważniejsze źródła, z których korzystaliśmy przy układaniu naszego słownika:

1) „Słownik języka polskiego“, wychodzący pod kierunkiem Karłowicza, Kryńskiego i Niedźwiedzkiego który oddawał nam nieocenione usługi i bez którego nowe wydawnictwo słownikarskie u nas pomyśleć się nie da. Nieocenione to źródło służyło nam za podstawę aż do litery S, więcej bowiem zeszytów nie ukazało się aż do chwili drukowania tej części naszego słownika.

2) Słownik Lindego;

3) Słownik, t. zw. wileński Al. Zdanowicza i innych;

4) Słownik E. Rykaczewskiego;

5) Słownik staropolski A. Krasnowolskiego i Wł. Niedźwiedzkiego.

6) Słownik wyrazów obcych M. Arcta.

Prócz tego mnóstwo słowników specjalnych, atlasów gieograficznych i przyrodniczych, podręczników szczegółowych różnych dziedzin, wydawnictw polskich i zagranicznych. Wreszcie — encyklopedje polskie (Orgelbranda, „Arcta Księga wiadomości pożytecznych“) i cudzoziemskie: francuskie (Larousse’a) i niemieckie (Brockhausa) i t. d.
Owoc naszej kilkuletniej pracy i usiłowań zamyka się w cyfrach następujących:

  Tom I
A — O
Tom II
P — S
Tom III
Ś — Ż
Stron dwuszpaltowych .. 1 060 900 700
Rysunków objaśniających . 2 400 1 100 800
Wyrazów i wyrażeń... 28 000 23 600 18 600
Całość wydawnictwa w trzech tomach zawiera:
Arkuszy druku 
 165
Stron dwuszpaltowych 
 2 650
Rysunków objaśniających 
 4 300
Wyrazów i wyrażeń 
 70 000

Porównywając nasz słownik z dawniej wydanemi słownikami języka polskiego: Lindego i Wileńskim, widzimy, że powyższa ilość siedmdziesięciu tysięcy wyrazów, którą nasz słownik zawiera, przewyższa tamte słowniki, gdyż słownik Lindego obejmuje 60 000, a Wileński, jakkolwiek jest obfitszy, jednak należy z niego potrącić dużą ilość nowotworów (Trentowskiego) oraz nazwy mitologiczne i wiele innych.

∗             ∗

Z dobrą więc wiarą i pełną ufnością składamy w ręce czytelnika polskiego naszą pracę, bo pracowaliśmy w tym przekonaniu, że czynimy zadość istotnej potrzebie umysłowej myślącego ogółu polskiego.

∗             ∗

Uprzejmie prosimy o podawanie nam spostrzeganych braków lub niedokładności, a to w celu uzupełnienia lub poprawienia ich w osobnym suplemencie lub w następnym wydaniu Słownika.


Warszawa, w styczniu 1916 r.





OBJAŚNIENIE SKRÓCEŃ.
a. = albo.
afrykań. = afrykański.
algieb. = algiebra.
amer. = amerykański.
anat. = anatomja.
antr. = antropologja.
ang. = angielski.
ar. = arabski.
archit. = architektura.
astr. = astronomja.
austral. = australijski.
bakt. = bakterjologja.
bart. = bartnictwo.
bezokol. = bezokolicznik.
białor. = białoruski.
bil. = bilard.
biol. = biologja.
blm. = bez licz. mnogiej.
blp. = pojedyńczej.
błędn. = błędnie.
błg. = bułgarski.
bot. = botanika.
brazyl. = brazylijski.
bret. = bretański.
bud. = budownictwo.
celt. = celtycki.
chald. = chaldejski.
chem. = chemja.
chińs. = chiński.
chirurg. = chirurgja.
ciesiels. = ciesielstwo.
cukr. = cukrownictwo.
czas. = czasownik.
cz. przesz. = czas przeszły.
cz. ter. = czas teraźniejszy.
czes. = czeski.
częstl. = częstotliwy.
daw. = dawniej.
dok. = dokonany.
dom. = domyślnie.
dosł. = dosłownie.
druk. = drukarstwo.
duńs. = duński.
embr. = embrjologja.
fig. = figura.
fil. = filozofja.
fiz. = fizyka.
fizjol. = fizjologja.
flam. = flamandzki.
flis. = flisactwo.
for. = forma.
fot. = fotografja.
fr. = francuski.
garb. = garbarstwo.
garn. = garncarstwo.
gieol. = gieologja.
gimn. = gimnastyka.
gmin. = gminny.
got. = gotyk, gotycki.
górn. = górnictwo.
gr. = grecki.
gram. = gramatyka.
gwar. = gwarowy.
handl. = handlowy.
hebr. = hebrajski.
her. = heraldyka.
hind. = hinduski.
hist. natural. = historja naturalna
hiszp. = hiszpański.
hol. = holenderski.
hutn. = hutnictwo.
imiesł. = imiesłów.
inż. = inżynierja.
iron. = ironiczny.
jap. = japoński.
jdtl. = jednotliwy.
jęz. = językoznawstwo.
karaib. = karaibski.
karc. = karciarstwo.
kraw. = krawiecczyzna.
krystalogr. = krystalografja.
kuch. = kucharstwo.
leczn. = leczniczy.
lek. = lekarski.
leśn. = leśnictwo.
licz. = liczebnik.
lit., lilew. = litewski.
lm. = liczba mnoga.
lp. = liczba pojedyńcza.
lud. = ludowy.
łć. = łaciński.
malajs. = malajski.

malar. = malarstwo.
mat. = matematyka.
mech. = mechanika.
med. = medycyna.
meks. = meksykański.
men. = mennictwo.
miern. = miernictwo.
min. = mineralogja.
mitol. = mitologja.
młr. = małoruski.
mular. = mularstwo.
murar. = murarstwo.
muz. = muzyka.
myśl. = myśliwstwo.
ndm. = nieodmienny.
nied. = niedokonany.
nieosob. = nieosobowy.
nm. = niemiecki.
ogrod. = ogrodnictwo.
os. = osoba.
p. = patrz.
paragw. = paragwajski.
peruw. = peruwjański.
pgrdl. = pogardliwie.
pieszcz. = pieszczotliwie.
piw. = piwowarstwo.
portug. = portugalski.
porząd. = porządkowy.
posp. = pospolicie.
powr. = powróźnictwo.
praw. = prawodawstwo.
prow. = prowincjonalny.
prs. = perski.
przen. = przenośnie.
przyim. = przyimek.
przym. = przymiotnik.
przyp. = przypadek.
przysł. = przysłówek.
r. = rodzaj.
retor. = retoryka.
ros. = rosyjski.
rub. = rubaszny.
rum. = rumuński.
rzecz. = rzeczownik.
rzem. = rzemieślniczy.
rzeźn. = rzeźnictwo.
rz. m. = rzeczownik rodzaju
męskiego.
rz. n. = rzeczownik rodzaju
nijakiego.
rz. ż. = rzeczownik rodzaju
żeńskiego.
sanskr. = sanskrycki.
siodl. = siodlarstwo.
skand. = skandynawski.
skr. = skrócone.
słowac. = słowacki.
sp. = spójnik.
spiryt. = spirytyzm.
spójn. = spójnik.
srb. = serbski.
stpl. = staropolski.
st. najw. = stopień najwyższy.
st. wyż. = wyższy.
szczeg. = szczególnie.
szewc. = szewctwo.
szwedz. = szwedzki.
ś. = się.
ślus. = ślusarstwo.
tapic. = tapicerstwo.
tat. = tatarski.
teatr. = teatralny.
techn. = technika.
tel. = telegraficzny.
tur. = turecki.
tybet. = tybetański.
ucz. = uczniowski.
ukr. = ukraiński.
weter. = weterynarja.
węg. = węgierski.
wł. = włoski.
właść. = właściwie.
wog. = wogóle.
wojsk. = wojskowy.
wykrz. = wykrzyknik.
wyraż. = wyrażenie.
zaim. = zaimek.
zam. = zamiast.
zbior. = zbiorowy.
zdr. = zdrobniały.
zgrub. = zgrubiały.
zool. = zoologja.
żarg. = żargonowy.
żart. = żartobliwy.
żeńs. = żeński.





A

A. pierwsza litera w alfabecie, samogłoska. Od a do z = od początku do końca. — A (spójnik) wyraża łączność i zarazem rozróżnienie; ai (np. mówić a gadać, to dwie różne rzeczy; dwa a dwa — cztery, ten a ten, tyle a tyle, nic a nic; wyr. przeciwstawność: a — przecież, jednakże (np. nic nie rozumie, a gada); przeciwieństwo i rozróżnienie, a = zaś (np. niech oni gadają, a my jedzmy); wyr. wniosek: wtedy, wówczas, to (np. proście, a będzie wam dano); wyr. porównanie (np. malarz a malarz); wyr. wzmocnienie (wszyscy a wszyscy ganią; nikomu a nikomu nie mów; nic a nic nie umie; żaden a żaden zgadnąć nie mógł); a błędnie zam. lecz (nie uderzył go, a tylko dotknął). Jako wykrzyknik, wyraża zdziwienie, gniew, cierpienie, przestrach i t. p. (p. ach!); używa się zamiast ha, np. a, niechże i tak będzie; a w muzyce jedna z nut = la; — a. jako skrócenie = albo.

Abakus, ilustracja do hasła w Słowniku ilustrowanym języka polskiego M. Arcta.png
Abakus łć., w architekturze płyta, stanowiąca wierzchnią cześć kapitelu kolumny (fig.); tablica (przyrząd) do rachowania.

Abażur fr., przykrycie (zwykle papierowe i barwne) na klosz do lampy dla przyćmienia światła (fig.).

Abderyta gr., rz. m., człowiek ograniczony, tępy, głupiec.

Abdykacja łć.. zrzeczenie się tronu, złożenie korony; zrzeczenie się władzy, ustąpienie.

Abdykować łć., zrzekać się tronu, składać koronę; zrzekać się czego, ustępować.

Abecadlnik, elementarz, książka do nauki czytania.

Abecadło, zbiór wszystkich liter danego języka, ułożony w ogólnie przyjętym porządku = alfabet; przen. pierwsze początki jakiej nauki.

Abecadłowy, idący porządkiem liter, alfabetyczny.

Aberacja łć., zboczenie; A. chromatyczna = barwna obwódka przedmiotów widzianych przez soczewkę; A. gwiazd = pozorny ruch gwiazd, będący następstwom ruchu ziemi dokoła słońca i prędkości światła; A. kulistości cz. sferyczna = wada zwierciadeł wklęsłych i soczewek, iż nie skupiają należycie promieni światła; A. umysłowa = obłąd, obłąkanie.

Abiturjent łć., uczeń otrzymujący świadectwo dojrzałości.

Abjudykacja łć., odsądzenie.

Abjuracja łć., wyprzysiężenie się, wyrzeczenie się (błędów, wiary).

Ablegat łć., poseł, zastępca legata papieskiego.

Ablegier (1), ilustracja do hasła w Słowniku ilustrowanym języka polskiego M. Arcta.png
Ablegier (2), ilustracja do hasła w Słowniku ilustrowanym języka polskiego M. Arcta.png
Ablegier (-gra) nm., gałązka, odcięta od krzaka i zasadzona osobno, odkład (2 f.).

Ablegrować nm., rozmnażać rośliny za pomocą ablegrów.

Ablucja łć., obmycie jako obrządek religijny, umycie rąk przez kapłana przed Komunją św.

Abnegacja łć., zaniedbanie się, niechlujstwo w ubiorze; wyrzeczenie się dążeń do wyższego lub korzystniejszego stanowiska.

Abnegat łć., niedbający o swoją powierzchowność, niechluj.

Abominacja łć., wstręt, obrzydzenie, odraza.

Abonament fr., przedpłata, opłata z góry (za pewną ilość kąpieli, obiadów, miejsca w teatrze, za książki, za wysyłane czasopismo).

Abonent, przedpłaciciel, składający abonament, przedpłatę.

Abonować, uiszczać z góry przedpłatę za zamówione: książki, pisma, bilety na widowiska teatralne i t. p.

Aborygienowie lub Aborygieni łć., pierwotni mieszkańcy kraju, tubylcy, autochtoni.

Abrewjacja łć., skrócenie, skrót; znak zastępujący wyraz.

Abrewjatura łć., użycie umówionych krótkich znaków, zamiast wyrazów.

Abrogacja łć., zniesienie wydanego prawa, uchylenie, odwołanie prawa.

Abrys nm., plan, rysunek miejscowości, domu, budynku i t. d.

Absces łć., — p. Ropień.

Absencja łć., nieobecność.

Absenteizm łć., (przen.) nieobecność na stanowisku, na placu.

Absentować się łć., być nieobecnym, nie stawić się.

Absolucja łć., rozgrzeszenie dane na spowiedzi; przebaczenie, odpuszczenie, darowanie winy.

Absolut łć., byt bezwzględny, zasada bezwzględna; coś pewnego, doskonałego (Bóg, idea dobra).

Absolutnie przysł. od Absolutny.

Absolutność łć., — p. Absolutyzm.

Absolutny łć., bezwzględny, w sobie rozważany; bezwarunkowy, konieczny, niezależny; całkowity, skończony, zupełny, doskonały; samowładny, nieograniczony władzą.

Absolutorjum łć., uznanie przedstawionego sprawozdania z czynności i z obrotów pieniężnych za prawidłowe; dowód piśmienny takowego uznania.

Absolutyzm a. Absolutność łć., blm., samowładztwo; bezwzględność; despotyzm.

Absorbcja łć., wchłanianie, wsiąkanie.

Absorbować łć., wsiąkać w siebie, pochłaniać.

Abstrahować łć., wydzielać pojęcie szczegółowe z pojęcia złożonego; pomijać; odejmować.

Abstrakcja łć., pojęcie oderwane, nie zmysłowe; roztargnienie; w matematyce: odejmowanie.

Abstrakcyjny, oderwany, niezmysłowy; A. nauki = nauki oderwane (filozofja, matematyka czysta), w przeciwstawieniu do doświadczalnych, stosowanych.

Abstrakt łć., pojęcie oderwane; człowiek zagłębiony w myślach, roztargniony.

Abstynencja łć., wstrzemięźliwość, powściągliwość; wstrzymywanie się od pewnych pokarmów, od popędu zmysłowego.

Absurd łć., niedorzeczność, głupstwo, nonsens.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Absyda.png
Absyda lub Apsyda gr., półokrągło sklepiona nisza w tylnej ścianie kościoła, gdzie się mieści wielki ołtarz (fig.).

Absynt gr., likier z piołunu i anyżu.

Abszlus nm., zamknięcie, zakończenie rachunku w księgach buchalteryjnych.

Abszlusować nm., zamykać rachunki w księgach, bilansować, saldować.

Abszmak nm., niesmak, obrzydzenie.

Abszyt nm., odprawa, dymisja; żart., dać A. komu odprawić z kwitkiem, z niczem.

Abszytowany, dymisjonowany, wydalony ze służby.

Aby, ażeby, spójnik łączący, wyrażający życzenie, cel = żeby, iżby, by, choćby, celem; byleby, przynajmniej.

Acan lub Asan, wacan, wasan, waćpan, waspan (wyr. pogardliwe); skróc. zam. waszmość pan.

Acani, Asani, waćpani, aśćka, asińdźka, waśćka, wasani, waszmość pani.

Acetylen gr., rodzaj gazu oświetlającego.

Ach! wykrz. wyrażający przestrach, ból, zdumienie, radość, smutek, urąganie = aj, och!

Achillesowa piętap. Pięta.

Achillesowe ścięgnop. Ścięgno.

Achromatopsja gr., niezdolność rozróżniania barw, daltonizm.

Achromatyczny gr., bezbarwny, przedstawiający przedmioty bez zabarwienia (soczewka).

Achromatyzm gr., bezbarwność (szkło).

Achtel nm., ósma część miary jakiej; antałek.

A contop. Akonto.

Acz, aczkolwiek, spójnik przeciwniczy = chociaż, choć, lubo, chociażby.

Adadżjo wł. (adagio) w muzyce: = zwolna.

Adamaszek (-szku), rodzaj materji tkanej w kwiaty, jakby wypukłe.

Adamowe jabłko, wypukłość wydatna na gardzieli, zwłaszcza u mężczyzn.

Adept łć., uczeń, zwolennik jakiej nauki, sztuki lub idei, głoszonej przez kogo.

Adherent łć., stronnik, poplecznik.

Adhezja łć., przyleganie, przyciąganie.

Adjudykacja łć., przysądzenie przez licytację.

Adjudykacyjny przym. od Adjudykacja.

Adjunkt łć., urzędnik dodany do pomocy starszemu.

Adjutancki przym. od Adjutant.

Adjutant łć., pomocnik wyższego oficera.

Administracja łć., zarząd; zawiadowanie cudzem mieniem; nauka o zarządzie krajem.

Administracyjny, gospodarczy; A. kara — wymierzana przez władzę policyjną bez odwoływania się do sądu; A-ne wykonanie robót publicznych = wykonanie ich przez władzę bezpośrednio, nie powierzając ich przedsiębiorcom.

Administrator łć., rządca, zarządzający.

Administrować łć., zarządzać.

Admiracja łć., podziw, uwielbienie, zachwyt.

Admiralicja, zarząd naczelny marynarki i floty; zbior. = admirałowie.

Admiralski przym. od Admirał.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Admirał.png
Admirał ar., wyższy oficer marynarki, dowodzący flotą; gatunek motyla (fig.).

Admirator łć., wielbiciel.

Admirować łć., podziwiać, uwielbiać.

Admonicja łć., napomnienie, wymówka, przestroga.

Adnotacja łć., uwaga, przypisek.

Adonis gr., (mitol.) przen. piękny młodzieniec, amant, kochanek; roślina miłek.

Adopcja, adoptacja łć., prawne przybranie dziecka za swoje, usynowienie.

Adoptować łć., przybierać cudze dziecię za własne, usynawiać.

Adoracja łć., cześć, uwielbienie, ubóstwienie.

Adorator łć., czciciel, wielbiciel.

Adorować łć., uwielbiać, oddawać cześć.

Adres fr., napis na kopercie listu lub na posyłce, oznaczający dokąd i dla kogo przeznaczona; wskazanie zamieszkania, pobytu; piśmienne wyrażenie uczuć, przesłane panującemu lub wogóle naczelnej władzy albo ważnej osobie.

Adresant, ten, co wysyła list, posyłkę.

Adresat, odbiorca listu, korespondencji, pakunku wysłanego.

Adresować fr., kłaść adres na posyłce; przen. odsyłać, posyłać kogo do kogo; A. się, udawać się, zwracać się z czem do kogo.

Adresowy przym. od Adres. Biuro A. = gdzie dostarczają adresów mieszkańców miasta. Książka A. = książka ze spisem adresów osób i instytucji.

Adwent łć., czas czterotygodniowy przed Bożem Narodzeniem, jako pamiątka oczekiwania przyjścia na świat Chrystusa.

Adwersarz łć., przeciwnik.

Adwokacki przym. od Adwokat. A. język = rodzaj ciastek długich, płaskich, tłustych a kruchych.

Adwokat łć., obrońca, prawnik, mający prawo bronienia spraw wsadzie, mecenas, rzecznik, patron.

Adwokatować łć., trudnić się adwokaturą, być adwokatem. A. komu = bronić kogo, być czyim obrońcą gorliwym.

Adwokatura łć., zajęcie adwokata.

A dyć wykrz., = a wszak to, a przecież.

Aerolit gr., kamień meteoryczny, meteoroiit, meteoryt.

Aeronauta gr., rz. m., żeglarz napowietrzny, puszczający się balonem.

Aeronautyka blm., żegluga powietrzna, sztuka wznoszenia się balonem i kierowania nim.

Aeroplan gr., przyrząd do latania po powietrzu.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Aerostat.png
Aerostat gr., balon, statek napowietrzny (f.).

Afatyk gr., dotknięty afazją.

Afazja gr., chorobliwa niemożność mówienia lub wymawiania pewnych wyrazów lub dźwięków (głosek).

Afekcja łć., tkliwość, czułość, przychylność, udana uczuciowość.

Afekt łć., uczucie, skłonność, przychylność, miłość, upodobanie.

Afektacja łć., przesada, wymuszoność, nienaturalność.

Afektowany, przesadny, wymuszony, nienaturalny.

Afeljum gr., ndm., punkt największego oddalenia planety od słońca, punkt odsłoneczny.

Afera fr., sprawa, interes, przedsięwzięcie, awantura.

Aferzysta, poszukujący różnych interesów dla zysku, gieszefciarz.

Afirmacja łć., potwierdzenie.

Afirmatywa łć., zdanie lub głos potwierdzający; gałka używana podczas wyborów, oznaczająca głos za kim; kreska za kim lub za czem.

Afisz fr., ogłoszenie o koncercie, widowisku publicznem zapowiedzianem, z wymienieniem tytułu sztuki, programu osób występujących i czasu rozpoczęcia, wywieszane na ulicach lub sprzedawane.

Afiszować się, zachowywać się publicznie bez taktu, zwracać ogólną uwagę na siebie postępowaniem nietaktównem.

Afonja gr., chorobliwa utrata głosu.

Aforystyczny, ucinkowy, urywany: pisać stylem A = pisać zdaniami krótkiemi.

Aforyzm gr., myśl filozoficzna lub moralna, zwięźle wyrażona.

Afront fr., zniewaga, obelga, ubliżenie.

Afty blp.p. Pleśniawki.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Agami.png
Agami ndm., nazwa ptaka brodzącego, z gatunku żurawi (fig.).

Agapy gr., blp., uczty pierwotnych chrześcijan na pamiątkę Wieczerzy Pańskiej.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Agat.png
Agat gr., półdrogi kamień, b. twardy, używany na ozdobne wyroby (fig.).

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Agawa.png
Agawa, tęża, roślina b. ozdobna, kwitnąca raz tylko w ciągu swego istnienia (fig.).

Agiencja, Agientura łć., handlowe biuro pośredniczące; zajęcie agienta; biuro agienta.

Agienda łć., rytuał, książka zawierająca przepisy wykonywania obrządków religijnych; książka do wpisywania spraw, które należy załatwić; notatnik.

Agient a. ajent, pośrednik, załatwiający powierzone mu interesy (A. handlowy, dyplomatyczny). A. policyjny = osoba, używana przez policje do wykrywania przestępstw, przestępców.

Agienturap. Agiencja.

Agio p. Ażjo.

Agitacja łć., ruch (np. przechadzka); wzruszenie, poruszenie, A. umysłów = działalność w celu zachęcenia do czego; A. polityczna = podburzanie, wichrzenie.

Agitacyjny przym. od Agitacja.

Agitator łć. usiłujący namówić do zbiorowej działalności; A. polityczny = ten, kto pokryjomu lub jawnie podburza do czego, wichrzyciel.

Agitować łć., działać w celu namówienia do czego, wywołania czego; A. sprawę = popierać ją; sprawa się agituje = sprawa prowadzi się, toczy się.

Aglomeracja łć., skupienie, zmieszanie różnych ciał w jedno.

Aglomerat łć., ciało, powstałe ze skupienia, ze zlania się rozmaitych ciał; zlepek, mieszanina, konglomerat.

Aglutynacja łć., w med. spojenie; zlepienie rozciętych części ciała, w językozn. mechaniczne zlepianie różnych pierwiastków z sobą dla utworzenia nowego wyrazu.

Aglutynacyjny przym. od Aglutynacja. A. języki = przyczepkowe, zlepiające, t. j. nie posiadające odmian (fleksji), tworzące wyrazy przez dolepienie różnych pierwiastków.

Agnat łć., krewny w linji męskiej, pochodzący od wspólnego przodka.

Agnostycyzm, pogląd wyznający Agnozę.

Agnostyk, wyznawca agnostycyzmu.

Agnoza gr., fil., niewiedza, niemożność uzasadnienia jakiejkolwiek wiedzy o Bogu.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Agnusek.png
Agnusek łć., odcisk wypukły baranka Bożego na wosku białym, poświęcony przez kościół (trzymany jako obrona od klęsk).

Agonja gr., konanie.

Agorafobja chorobliwa obawa przestrzeni.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Agrafa.png
Agrafa, fr., klamra, ozdobna sprzączka (fig.).

Agrafja gr., chorobliwa niemożność pisania.

Agrarjusz, Agrarczyk łć., działacz społeczny, domagajacy się praw opiekuńczych dla wielkiej własności rolnej.

Agrarny łć., rolny, tyczący się rolnictwa.

Agregacja łć., nagromadzenie, skupienie.

Agregat, to, co powstaje ze skupienia jednoimiennych, jednogatunkowych części; mnóstwo.

Agresja łć., napad, zaczepka.

Agrest łć., krzew ogrodowy kolczasty o jagodach jadalnych; owoc tego krzewu.

Agrestnik, gatunek motyla; A. kamień, gatunek granatu.

Agresyjny lepiej niż Agresywny, napastujący, zaczepny.

Agronom łć., rolnik znający swój fach naukowo.

Agronomiczny przym. od Agronomja.

Agronomja łć., nauka o rolnictwie.

Agrykultura łć., uprawa roli; rolnictwo.

Aha! wykrz. wyraż. przypomnienie, potwierdzenie, zadowolenie = a co! widzisz! przecież! tak jest! właśnie też!

Aj! lub aj! aj! wykrz. dla wyrażenia bólu, zdziwienia, przestrachu, = oj, ach!

Ajencjap. Agiencja.

Ajenturap. Agientura.

Ajent p. Agient.

Ajer bot., tatarak.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Akacja.png
Akacja gr., gatunek drzewa, o liściach pierzastych (fig.).

Akacjowy przymiot. od Akacja.

Akademicki, należący do akademji; uczony, naukowy; niewolniczo trzymający się wzorów klasycznych; czysto teoretyczny.

Akademik, członek akademji; niewłaściwie student akademji lub uniwersytetu.

Akademja gr., wszechnica, szkoła wyższa; specjalne towarzystwo uczonych jako instytucja naukowa.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Akant (1).png
M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Akant (2).png
Akant lub akantus gr., rożdżeniec, roślina ogrod., rosnąca we Włoszech. Liście jej posłużyły za wzór wielu ornamentów (2 fig.).

Akatolik gr., niekatolik.

Akcent łć. nacisk głosu na jednej z samogłosek w wyrazie; na wyrazie w zdaniu; znak, oznaczający ten nacisk; charakter wymawiania wyrazów danej mowy; przen. nacisk, zaznaczenie czego, intonacja.

Akcentować, wymawiać wyrazy stosownie do reguł i właściwości języka; przen. kłaść nacisk na co, zwracać specjalnie uwagę na co.

Akcept łć., rodzaj wekslu, z napisem na nim: „przyjmuję.” Przysłać weksel do akceptu = do podpisu, że się go przyjmuje, potwierdza.

Akceptacja łć., przyjęcie (wekslu), stwierdzenie.

Akceptant, ten, kto przyjmuje weksel i pisze na nim, że go zapłaci w terminie oznaczonym.

Akceptować łć., przyjmować, potwierdzać, aprobować, zgadzać się na co.

Akces łć., przystąpienie do czego, wzięcie udziału w czem; przystęp, dostęp łatwy. A. choroby = napad choroby, paroksyzm.

Akcesja łć., przyłączenie się, przystąpienie.

Akcesorja łć., blp., rzeczy dodatkowe, dodatki; A. teatralne p. Rekwizyty.

Akcja łć., czynność, działalność; sprawa (A. sądowa); A. dramatyczna, A. powieściowa = bieg, przebieg treści, ruch; ruchy, giesty; świadectwo udziałowe w zyskach przedsiębiorstwa handl. a. przemysł.

Akcjonarjusz, wspólnik akcyjnego przedsiębiorstwa, właściciel akcji (świadectwa udziałowego).

Akcydens łć., zwykle w lm. Akcydensy, dochód uboczny (zwłaszcza nieprawny).

Akcydensowy przym. od Akcydens; A-wa robota drukarska = drukowanie blankietów, etykiet, afiszów, okólników, adresów i t. p.

Akcyjny przym. od Akcja, na akcjach oparty; towarzystwo A., przedsiębiorstwo handlowe lub przemysłowe, oparte na akcjach.

Akcyza łć., podatek od trunków, tytuniu i t. d.; władza mająca nadzór nad poborem akcyzy.

Akcyźnik, urzędnik akcyzy.

Aklamacja łć., jednogłośne uznanie, jednomyślne zgodzenie się na co.

Aklimatyzacja łć., przyzwyczajanie do obcego klimatu.

Aklimatyzować łć., przyzwyczajać do klimatu danej miejscowości; przen. przyzwyczajać do danego miejsca, warunków, otoczenia, towarzystwa. A. się = zżywać się z nowem otoczeniem.

Akolita gr., rz. m., zastępca djakona, mający czwarty stopień święcenia; ten, co służy do Mszy ś-tej; towarzysz, poplecznik.

Akomodacja łć., przystosowanie oczu do patrzenia na rozmaitą odległość.

Akomodować się łć., stosować się do kogo.

Akompanjament fr., wtórowanie, towarzyszenie na jednym instrumencie muzycznym lub wielu instrumentach śpiewowi lub grze solowej, wykonywanym na jakim innym instrumencie.

Akompanjator, ten, co towarzyszy na fortepjanie, grze na innych instrumentach lub śpiewowi.

Akompanjować, wtórować, przygrywać do śpiewu, do gry; przen. towarzyszyć.

Akonto wł. (a conto), na rachunek, na konto.

Akord fr., harmonijne, współczesne brzmienie kilku tonów w muzyce; zgoda; ugoda; umowa; robić na A. = wykonywać robotę za opłatą od sztuki.

Akredytować łć., uwierzytelnić, upełnomocnić; wyrobić komu kredyt.

Akredytywa, pismo uwierzytelniające.

Akroamatyczny gr. A. metoda wykładu = sposób uczenia przez sam wykład bez zapytywania (w przeciwstawieniu do metody katechetycznej).

Akrobata gr., rz. m., skoczek na linie, linoskok, gimnastyk.

Akrostych gr., krótki utwór poetyczny, którego wiersze poczynają się od głosek, tworzących razem jakie zdanie lub częściej imię i nazwisko czyje.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Akroter.png
Akroter lub Akroterjon gr., ozdoba architektoniczna, umieszczana nad gzemsem, ponad dachem (fig.).

Aksamit gr., jedwabna tkanina, z jednej strony pokryta delikatnym, miękkim, krótkim włosem.

Aksamitka, wstążka, opaska z aksamitu; roślina: kąkol ogrodowy.

Aksamitny przym. od Aksamit, z aksamitu; przen. delikatny, miękki, gładki.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Akselbanty.png
Akselbanty nm., blp., splecione sznurki złote, srebrne; a. wełniane, zawieszone na ramieniu przy mundurze wojskowym, zakończone ołówkami (fig.).

Aksjomat gr., pewnik, prawda niezbita, oczywista.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Aksolotl.png
Aksolotl, larwa płaza lądowego Amblistoma, mieszkajaca w wodzie (fig.).

Akt łć., lm. A-a i A-y czyn; obrząd; ceremonja; modlitwa; wyrażenie uczuć (A. wiary, skruchy, lojalności); część sztuki teatralnej; urzędowy spis jakiej czynności, dokument urzędowy; A. publiczny = popis; otwarcie kursów uniwersyt., dysputa dla otrzymania stopnia. Akta (akt), zbiór dokumentów, dotyczących jakiej sprawy; zbiór dowodów urzędowych, sadowych (np. akta ziemskie i grodzkie). A. Apostolskie = część Now. Test., zawierająca dzieje i czynności Apostołów.

Aktor łć., ten, co ma czynny udział w czem, działacz; grający w teatrze role utworu scenicznego, artysta dramatyczny; przen. używajacy mimiki i giestykulacji przesadnej; udający uczucia, których nie doznaje.

Aktorka, grająca na scenie, artystka dram.; przen. — udająca.

Aktorski przym. od Aktor.

Aktowy przym. od Akt. A. papier — p. Papier.

Aktualnie łć., przysł., rzeczywiście, w rzeczy samej.

Aktualny łć., rzeczywisty, faktyczny, na dobie będący, bieżący, z życia współczesnego wzięty.

Aktuarjusz łć., urzędnik, utrzymujący porządek w aktach; wydający kopje akt, archiwista.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Aktynja.png
Aktynja zool., zwierzokrzew należący do rodziny promienistych, ukwiał (f.).

Aktywa łć., blp., stan czynny majątku; całkowity majątek, nie licząc długów.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Akumulator.png
Akumulator łć., przyrząd do gromadzenia elektryczności dynamicznej (fig.).

Akurat przysłówek, właśnie, ściśle, zupełnie tak; iron. = co znowu? zapewne?

Akuratnie przysł. od Akuratny.

Akuratność łć., ścisłość, rzetelność w dotrzymaniu słowa.

Akuratny łć., punktualny, dokładnie i wszystko w swoim czasie robiący; ścisły, rzetelny, sumienny.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Akustyczna trąbka.png
Akustyczny gr., przym. od Akustyka, tyczący się akustyki, odpowiadający jej wymaganiom: sala A-a = zbudowana tak, że w niej głos dobrze słychać; trąbka A. przyrząd ułatwiający słyszenie źle słyszącym.

Akustyka gr., część fizyki, zawierająca naukę o głosie cz. dźwięku, o jego powstawaniu, o jego rozchodzeniu się; właściwość jakiejś sali pod względem rozchodzenia się głosu.

Akuszer fr., lekarz położniczy.

Akuszerja fr., położnictwo, gałąź nauk lekarskich, traktująca o położnictwie.

Akuszerka, kobieta znająca fachowo akuszerję, mająca prawo dawania pomocy położnicom.

Akuszeryjny przym. od Akuszerja.

Akwaforta łć., odbitka rysunku, wytrawionego na miedzi.

Akwamaryn, minerał, gatunek szmaragdu; farba zielonawa, koloru wody morskiej.

Akwarela wł., artystyczne malowanie na papierze, pergaminie, jedwabiu, farbami wodnemi, rzadko rozrobionemi; obraz, malowany akwarelowemi farbami i akwarelowa techniką.

Akwarelista, artysta malarz malujący akwarelą.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Akwarjum.png
Akwarjum łć., w lp. ndm., lm. A-a, sztuczny zbiornik wody do hodowli roślin i zwierząt wodnych.

Akwatynta łć., rodzaj sztychu, naśladujący rysunek tuszem.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Akwedukt.png
Akwedukt łć., kanał wodociągowy na arkadach, prowadzący wodę z oddalonego miejsca (fig.).

Akwilon łć., wiatr północny.

Akwizycja łć., kupno, nabytek (A. dóbr).

Alabaster gr., gatunek przejrzystego gipsu, używany do wyrobów sztuki.

Alabastrowy gr., zrobiony z alabastru; przen. delikatnie przezroczysto-biały (płeć alabastrowa).

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Alagrek.png
Alagrek, deseń grecki, złożony z linji wyłącznie prostych i łamanych (fig.).

Alalja gr., chorobliwa niemożność lub trudność mówienia; bełkotliwość.

Alarm wł., popłoch, trwoga ogólna, wrzawa, zgiełk, rozruch.

Alarmować, dawać znać o niebezpieczeństwie, uderzać na trwogę; trwożyć, przestraszać, wzniecać popłoch, niepokoić, wezwać (wojsko, straż ogniową) do natychmiastowego wystąpienia.

Alba łć., biała długa suknia, wdziewana przez księży pod ornat, gdy idą do Mszy św.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Albatros.png
Albatros, duży ptak płetwonogi, zamieszkujący Amerykę połudn. (fig.).

Albinos hiszp., istota pozbawiona barwnika skóry, mająca białą skórę i białe włosy.

Albinizm, brak barwnika skóry i włosów, właściwy albinosom.

Albo spój., lub, bądź (przy zdaniach wyłączających); czyli, lub; alboż, czy, czyż, czyli (w znaczeniu pytającem).

Albowiem spój., ponieważ, bowiem, bo, gdyż.

Album fr., książka do wpisywania aforyzmów, wierszy, nazwisk i kreślenia rysunków na pamiątkę; imionnik, sztambuch, zbiór rysunków, sztychów lub fotografji; księga pamiątkowa; książka lub książeczka, zawierająca widoki jakiego miasta i t. p.

Albumin łć., białko.

Albumowy przym. od Album.

Alchemik, uczony średniowieczny, zajmujący się alchemją.

Alchemja ar., średniowieczna nauka o przemianach materji; mniemana sztuka robienia złota, tudzież eliksiru życiodawczego.

Ale spój., lecz, wszak, przecie.

Ale rz. ndm., wada, przywara (nikt bez ale).

Ale, ale wykrz., wyr. przypomnienie.

Alegacja łć., przytoczenie, odwołanie się do dowodów.

Alegat łć., dowód, dołączony do akt, cytata, rzecz cytowana, przytoczenie.

Alegorja gr., nazwa figury retorycznej, przenośnia uwydatniona w całym utworze; upostaciowanie, obrazowanie jakiejś myśli, idei; pod A-rją = pod przenośnią, obrazowo.

Alegorycznie, pod figurą, figurycznie, pod przenośnią.

Alegoryczny przym. od Alegorja.

Alegro wł., w muz. żywo, ochoczo.

Aleja fr., droga lub ulica wysadzana drzewami.

Aleksandryn gr., rodzaj wiersza dwunastozgłoskowego.

Aleksandrynizm fil., kierunek filozoficzny nowoplatoników w Aleksandrji, dążność do zestawiania i godzenia najrozmaitszych poglądów filozoficznych; tyle, co eklektyzm lub synkretyzm; szperanie w materjale erudycyjnym, pedantyczne komentowanie tekstów.

Aleksandryt, minerał, odmiana chryzoberylu, barwy zielonej, przy sztucznem oświetleniu różowej.

Aleluja hebr., chwalcie Pana (przyśpiew w pieśniach kościelnych, zwłaszcza wielkanocnych); przen. wesołość, radość niespodziana.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Alembik.png
Alembik ar. przyrząd do dystylacji płynów (fig.); przen. przepuścić co przez A. brać pod ścisłą krytykę, pod roztrząsanie.

Aleopatjap. Alopatja.

Aleopatap. Alopata.

Alewjacja łć., ulga w podatkach z powodu klęsk żywiołowych, jak: powódź, ogień, gradobicie.

Alfa i omega (pierwsza i ostatnia głoska w alfabecie greckim), przen. początek i koniec.

Alfabet gr., abecadło.

Alfabetyczny, ułożony według porządku głosek w alfabecie, abecadłowy.

Alfresko wł., sposób malowania artystycznego na świeżym tynku.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Alga.png
Alga, gatunek wodorostu, glon (fig.).

Algiebra ar., część matematyki, traktująca o wielkościach, wyrażanych za pomocą głosek, o układaniu i rozwiązywaniu równań.

Algiebraiczny, podług zasad algiebry, dotyczący algiebry.

Algierka, rodzaj męskiego wierzchniego ubrania futrzanego.

Alić, aliści spój., oto, aż oto, wtem, właśnie.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Alidada.png

Alidada ar., przyrząd mierniczy, służący do celowania na przedmioty i do mierzenia kątów.(fig.)

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Aligator.png
Aligator, gatunek krokodyla amerykańskiego, kajman (fig).

Alikwot, w muzyce: przyton.

Alimenta łć., blp., środki wyżywienia; obowiązkowa płaca na utrzymanie żony i dzieci.

Alimentacja, wyżywienie, zasilanie, zaopatrywanie w żywność, w wodę.

Aliści — p. Alić.

Aliteracja łć., powtarzanie się tego samego dźwięku początkowego w kilku wyrazach jednego wiersza (np. Już mu zdala wtórują z bagien basem bąki).

Alizaryna, barwnik, wyciągany z korz. marzanny lub z antracenu.

Aljans łć., związek, sojusz, przymierze.

Aljant, sprzymierzeniec, sojusznik.

Aljaż fr., stop, spław, mieszanina metalów, ze stopienia ich powstała.

Aljenacja łć., przeniesienie własności na inną osobę, drogą sprzedaży, darowizny, spadku, A. umysłowa = pomieszanie zmysłów.

Aljenista, lekarz chorób umysłowych, psychjatra.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Alka.png
Alka, ptak płetwonogi (mórz północnych) (fig.).

Alkalja ar., blp. potaż, sód amonjak, oraz te ich związki, które posiadają własności silnie gryzące, alkaliczne.

Alkaliczny, posiadający odczyn zasadowy, t. j. niebieszczący papierek lakmusowy i dający z kwasami sole; ługowy; A. smak = gryzący, cierpki.

Alkalizować, łączyć jakie ciało z alkaljami.

Alkaloid ar., organiczny związek chemiczny, zawierający azot, roślinnego lub zwierzęcego pochodzeniu, o reakcji alkalicznej, dający z kwasami sole; (często silna trucizna).

Alkiermes gr., barwnik czerwony, wydobywany z owadu, zwanego czerwcem.

Alkierz nm., izdebka przyboczna, bokówka.

Alkohol ar., wyskok, spirytus czysty.

Alkoholiczny, o własnościach alkoholowych.

Alkoholik, chory skutkiem nadużycia alkoholu.

Alkoholizm, stan chorobliwy skutkiem nadużywania trunków; obłąd opilczy, dypsomanja.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Alkoholometr.png
Alkoholometr, przyrząd do mierzenia tęgości alkoholu (fig.)

Alkoholowy, pochodzący od alkoholu (roztwór).

Alkoran ar.p. Koran.

Alkowa ar., mały pokoik za przegrodą, przeznaczony na sypialnię; nisza.

Allach ar., nazwa Boga u mahometan.

Almanach ar., kalendarz; noworocznik.

Alodjalny łć., dziedziczny, nie lenny.

Alodjum, w lp. ndm., lm. A-dja, majątek dziedziczny, nie lenny.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Aloes.png
Aloes, rodzaj rośliny z rodziny liljowatych; rodzaj żywicy używanej za lekarstwo (fig.).

Alokucja łć., przemowa papieża do kardynałów.

Alopata gr., (błęd. Aleopata), lekarz leczący według zasad alopatji.

Alopatja gr., (błęd. Aleopatja), metoda leczenia, polegająca na używaniu środków przeciwdziałających chorobie.

Alotropja gr., zjawisko wielopostaciowości tego samego ciała prostego (pierwiastku).

Alpaga, tkanina z wełny alpaki; rodzaj tkaniny wełnianej, naśladujący alpagę.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Alpaka.png
Alpaka, zwierzę przeżuwające z gatunku lamy (fig.).

Alt wł., nizki głos kobiecy.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Altana.png
Altana wł., lekki, ozdobny, ocieniony, a przewiewny budynek w ogrodzie (fig.).

Altarzysta łć., wikarjusz, pomocnik plebana; chłopiec posługujący przy Mszy św.

Altembas tur., jedwabna materja gruba, przetykana zlotem, rodzaj złotogłowiu.

Alteracja łć., niepokój, wzruszenie, pomieszanie, wzburzenie, irytacja; w muz. zmiana nut w akordzie.

Alternacja łć. (zmiana, kolej, zamiana); oboczność fonetycznie różnych, lecz etymologicznie pokrewnych głosek (np. mog-ę — moż-esz).

Alternacyjny przym. od Alternacja.

Alternatywa łć., wybór jednej możliwości z dwu.

Alterować się, gniewać się, irytować się.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Altówka.png
Altówka wł., instrument muzyczny smyczkowy, większy od skrzypiec (fig.).

Altruista, człowiek o popędach, uczuciach, przekonaniach altruistycznych, nieegoista.

Altruistyczny przym. od Altruizm.

Altruizm łć., skłonność do poświęcania się dla dobra innych, popęd do poświęceń, do zaparcia się siebie; współuczuwanie, jako podstawa moralności.

Aluminjum rz. ndm., metal glin.

Alumn łć., wychowaniec seminarjum duchownego, kleryk.

Alumnat, zakład kształcący kleryków, seminarjum.

Aluwjalny łć., gieol., napływowy, naniesiony przez wodę (ziemie aluwjalne).

Aluwjum łć., rz. ndm., ziemie napływowe, namul.

Aluzja łć., wyrażenie, które nie zawiera wzmianki o jakiej rzeczy, jednak budzi myśl o niej, napomknienie; przymówka, stosowanie, przytyk do kogo lub do czego.

Aluzyjny przym. od Aluzja.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Ałun.png
Ałun nm., związek chemiczny siarczanu glinu z siarczanem potasu i wodą (fig.).

Amalgamat gr., mieszanina rtęci z jakimbądź innym metalem; mieszanina.

Amalgamować gr., robić amalgamat.

Amant fr., kochanek; — pogardl. gach; aktor, grający rolę kochanków.

Amanuent łć., pomocnik w urzędzie.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Amarant.png
Amarant, grzebionatka a. koguci grzebień, roślina o kwiecie szkarłatnej barwy (fig.); kolor purpurowy z odcieniem fijoletowym.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Amarylka.png
Amarylka, inaczej: narcyzowa lilja, roślina o kwiecie czerwonawym (fig.).

Amator łć., miłośnik, wielki zwolennik czego, lubownik; niefachowiec, niespecjalista, dyletant.

Amatorski przym. od Amator: A-i teatr, A-e przedstawienie, urządzane lub dawane przez amatorów; A-ska cena p. Cena.

Amatorstwo, zamiłowanie do czego lub w czem, upodobanie.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Amazonka.png
Amazonka gr., kobieta rycerskiego ducha; kobieta jeżdżąca konno (fig.) długa suknia kobieca, do kon. jazdy używana.

Ambaje łć., rz., blp., brednie, bałamuctwa, niedorzeczności.

Ambalaż fr., opakowanie towaru.

Ambaras fr., kłopot, zakłopotanie, niepokój.

Ambarasować, kłopotać kogo, zatrudniać.

Ambarasowny, ambarasujący, kłopotliwy.

Ambarkader fr., miejsce na brzegu rzeki, urządzone dla ładowania towarów na statek i dla pasażerów do wsiadania.

Ambasada fr., urząd ambasadora, orszak ambasadora, biuro ambasadora; budynek, w którym się mieści ambasada.

Ambasador fr., pierwszorzędny poseł dyplomatyczny, przedstawiciel panującego przy obcym dworze.

Ambicja łć., blm., poczucie godności własnej; duma, pycha, zarozumiałość; żądza wywyższenia się.

Ambit = to samo co ambicja; wziąć na A. = przemóc się, aby dokonać jakiegoś trudniejszego przedsięwzięcia lub czynu; wziąć sobie coś za punkt honoru.

Ambitny, mający poczucie godności własnej; dumny, zarozumiały; żądny wywyższenia się, pełen ambicji, sięgający zbyt wysoko (np. ambitny projekt).

Ambo łć., ndm., dwa numery razem postawione na loterji liczbowej

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Ambona.png
Ambona gr., kazalnica, podniesione miejsce w kościele, skąd ksiądz przemawia do ludu (fig.). Spaść z A-ny = mieć swoje zapowiedzi ogłoszone.

Ambra gr., wydzielina potfisza, wydająca przyjemną woń przy spaleniu.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Ambrazura.png
Ambrazura fr., framuga okna; strzelnica w murze, w okopie ziemnym dla wylotu armaty (fig.).

Ambrozja gr., (mit.) pokarm bogów; przen. przysmak.

Ambulans fr., wojskowy szpital polowy i wszystko co do niego należy; wóz z obsługą do przewożenia rannych.

Ambulatorjum łć., lp. ndm., w lm. A-rja, lecznica przy szpitalu, do której chorzy przychodzą po radę lekarską.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Ameba.png
Ameba gr., pełzak, żyjątko mikroskopijne, galaretowate, żyjące w wodzie (fig.).

Ameljoracja = Meljoracya łć., ulepszenie.

Amen hbr., ndm., niech się stanie, niech tak będzie; przen. koniec.

Ametyst gr., drogi kamień kwarcowy koloru fijoletowego.

Amfibol gr., odmieniec, minerał z grupy krzemianów.

Amfibje gr., zwierzęta ziemnowodne, płazy (np. krokodyl, żaba).

Amfibrach gr., stopa wierszowa trzyzgłoskowa ze środkową zgłoską długą lub akcentowaną.

Amfilada fr., szereg kolumn lub pokojów, w prostym kierunku idących.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Amfiteatr.png
Amfiteatr gr., półokrągły budynek teatralny z siedzeniami, podnoszącemi się stopniowo coraz wyżej (fig.); miejsce, stanowiące część teatru naprzeciw sceny.

Amfiteatralny przym. od Amfiteatr.

Amfitrjon gr., gospodarz gościnny, podejmujący gości.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Amfora.png
Amfora gr., rodzaj dzbana z dwoma uchami i wazką szyją (używanego u starożytnych zwykle do wina) (fig.).

Amjant gr., odmiana azbestu.

Amnestja gr., ułaskawienie, przebaczenie, darow. kary.

Amnezja gr., bezpamięć, stan chorobliwy pamięci, utrata pamięci.

Amonit, muszla zaginionego skorupiaka tejże nazwy.

Amonjak gr., gaz składający się z azotu i wodoru, o własnościach gryzących; roztwór tegoż w wodzie.

Amonjakalny przym. od Amonjak.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Amor.png
Amor łć., bożek miłości; kupidynek (fig.); miłość; w lm. A-ry = miłostki, umizgi, romanse.

Amorek, aniołek malowany lub rzeźbiony.

Amoretki, mlecz z kości pacierzowej cieląt lub baranów, używany jako przyprawa do potraw.

Amorfizm gr., bezkształtność, brak form stałych.

Amortyzacja łć., umorzenie (kapitału, długu) przez częściową spłatę razem z procentem, rozłożoną na pewną liczbę lat.

Amortyzować, umarzać.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Ampla.png
Ampla łć., lampa wisząca, zakryta od dołu (fig.).

Amplifikacja łć., drobiazgowość w opowiadaniu; dokładniejsze wyjaśnienie myśli; przesada w mowie.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Ampułka.png
Ampułka łć., dzbaneczek szklany do wina i wody, używany przy Mszy św. (fig.)

Amputacja łć., odcięcie części ciała (zwłaszcza ręki lub nogi) przez chirurga w celu leczniczym.

Amputować łć., chirurg. odcinać (rękę, nogę).

Amulet ar., przedmiot noszony przy sobie i jakoby chroniący człowieka przed nieszczęściem lub chorobą; talizman.

Amunicja fr., zapasy i przybory strzelnicze (proch i kule), naboje, ładunki.

Anabaptysta gr., nowochrzczeniec.

Anachoreta gr., rz. m., pustelnik, pędzący życie odludne z pobudek religijnych; przen. samotnik; człowiek, stroniący od ludzi, odludek.

Anachroniczny gr., lub Anachronistyczny, mylny względnie do czasu; przestarzały.

Anachronizm gr., błąd w oznaczeniu czasu wydarzeń.

Anafora gr., w poetyce kilkakrot. powtórzenie jednego lub kilku wyrazów na początku każdego zdania (np. też same widzi sprzęty, też same obicia i też same portrety).

Anagram gr., łamigłówka, gra słów, zagadka, polegająca na przestawianiu głosek, sylab l. wyrazów.

Anakolut gr., wyraz w zdaniu, nie zgadzający się pod względem składniowym z innemi wyrazami.

Anakolutyczny przym. od Anakolut.

Anakonda, gatunek olbrzymiego węża z rodziny dusicieli.

Anakreontyk gr., lekki wiersz miłosny lub żartobliwy.

Anale, Anały blp., roczniki, kronika, w której dzieje są opisane podług następstwa lat.

Analekta gr., blp., zbiór wyjątków z utworów pewnego pisarza lub kilku pisarzów.

Analfabeta gr., rz. m., nie umiejący czytać i pisać; niepiśmienny.

Analfabetyzm, nieumiejętność, czytania i pisania.

Analgiezja gr., bezbolesność, nieczułość na ból.

Analista łć., kronikarz opowiadający dzieje podług następstwa lat.

Analityczny gr., wynikający z analizy, rozbiorowy; zdolny do analizy; analizę stosujący; języki analityczne = języki fleksyjne, w których przeważa wyrażanie stosunków pomiędzy pojęciami za pomocą przyimków, zaimków i słów posiłkowych (w odróżnieniu od syntetycznych).

Analiza gr., rozbiór, rozkład na części (A. chemiczna, A. filozoficzna, A. matematyczna, A. gramatyczna, A. widmowa).

Analizować, czynić analizę, rozbierać, rozkładać na części, rozczłonkowywać.

Analogiczny gr., podobny co do stosunku, pokrewny; fil. wniosek A. = na mocy analogji, przez analogję.

Analogizm gr., wniosek przez analogję.

Analogja gr., fil., podobieństwo stosunku (nie cech); w jęz. upodobnienie form lub zwrotów, oparte na kojarzeniu wyobrażeń, inaczej: asymilacja morfologiczna.

Anałyp. Anale.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Ananas.png
Ananas, gatunek rośliny o owocach kształtu szyszkowatego, delikatnego smaku i zapachu (f.); przen. iron. okaz osobliwy w znaczeniu ujemnem (człowiek złośliwy, niebezpieczny, interesowny, nicpoń).

Anapest gr., stopa wierszowa złożona z dwóch zgłosek krótkich i ostatniej długiej lub akcentowanej.

Anarchiczny przym. od Anarchja.

Anarchista, działacz polityczny, usiłujący stosować środki gwałtowne w celu wywrotu istniejącego porządku społecznego.

Anarchja gr., brak rządu prawidłowego; nieład, bezrząd.

Anatema gr., klątwa kościelna, wyklęcie.

Anatom gr., znawca anatomji; profesor anatomji; przen. rozbierający coś szczegółowo.

Anatomiczny przym. od Anatomja.

Anatomizować, rozbierać coś drobiazgowo.

Anatomja, nauka o budowie ciał organicznych; nauka o rozczłonkowaniu, dzieleniu ciała na części.

Androny blp., brednie, bajdy, duby smalone, głupstwa, niedorzeczności.

Andrót, gatunek ciastka.

Andrus (żarg.), łobuz.

Andrzejki, zwyczaje zabobonne, praktykowane przez dziewczęta w wigilję św. Andrzeja, a dotyczące wróżb zamążpójścia.

Anegdota gr., opowiadanie krótkie, dowcipne.

Anegdotyczny przym. od Anegdota.

Aneks łć., załącznik; w lm. dodatki, dołączone do jakiego pisma, dowody; objaśnienia, dołączone do dzieła, do akt.

Aneksja łć., przyłączenie, zabór, zagarnięcie.

Anektować łć., zagarniać, przyłączać, wcielać.

Anemiczny, mający mało krwi, blady; przen. mający mało ruchu, życia (utwór literacki).

Anemja gr., niedokrwistość.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Anemometr.png
Anemometr gr., wiatromierz, przyrząd do rozpoznawania siły i kierunku wiatru (f.)

Anemona, roślina sasanka
M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Anemona.png
lub zawilec, o kwiecie fijoletowym (f.).

Aneroid gr., rodz. barometru (ob.).

Anestezja gr., nieczułość, znieczulenie.

Anewryzm gr., choroba w kształcie guza, polegająca na rozszerzeniu tętnicy.

Anfilada gr., — p. Amfilada.

Angażować fr., zapraszać, zamawiać, przyjąć do obowiązku; A. się, zobowiązywać się, przyjmować obowiązek, zobowiązanie.

Angielski przym. od Anglja. A. choroba — p. Choroba. A. ziele — p. Ziele. A. sól — p. Sól. A. plasterek — p. Plasterek. A. pismo = pismo okrągłe, — p. Czcionki.

Angina łć., zapalenie błony śluzowej gardzieli.

Anglez fr., koń angielski; rodzaj tańca.

Anglikanizm, religja panująca w Anglji, polegająca na odrzuceniu władzy papieża a utrzymaniu biskupów, kościół episkopalny.

Anglizować, przerabiać na sposób angielski (A. konia = ucinać mu ogon krótko, po angielsku).

Angloman, miłośnik i naśladowca wszystkiego, co angielskie.

Anglomanja, zamiłowanie i naśladowanie wszystkiego, co angielskie.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Angora.png
Angora, gatunek wełny z kozy angorskiej (f.), z królika angorskiego, z kota angorskiego.

Anhidrytp., Bezwodnik.

Ani spój., ani, ani = ni... ni, i nie... i nie; i... i; nawet nie, wcale nie.

Ani przysł., wcale nie, zupełnie nie.

Anielski, tyczący się aniołów, właściwy aniołom; przen. przedziwny, doskonały, bez zarzutu, bez skazy (dobroć A-a, serce anielskie, człowiek A.), odznaczający się wielką dobrocią, łagodnością. A. chleb = Komunja św.

Anihilować, Anulować łć., unieważniać, znosić, uważać za niebyłe, kasować.

Anilina ar., ciecz oleista, otrzymywana z benzolu, używana do wyrobu farb anilinowych.

Anilinowy przym. od Anilina.

Animizm łć., fil., doktryna, według której pierwiastek duchowy jest przyczyną organizacji i czynności żywotnych w jestestwach organicznych; duchowe uosobienie rzeczy.

Animować łć., ożywiać, pobudzać, podniecać, zagrzewać, zachęcać. A. się = zapalać się do czego.

Animozja łć., blm., zaciekłość, zawziętość, zapalczywość.

Animusz łć., ożywienie, odwaga, zapał, dziarskość (pełen A-u = pełen ducha.

Anioł gr., w lm. -owie, -eli, -oły, nazwa dobrego ducha, posłaniec boży, niebianin; przen. człowiek jako uosobienie piękności lub dobroci. A. stróż = anioł czuwający nad człowiekiem. A. ciemności = zły duch, djabeł.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Aniołek.png
Aniołek, zdrob. od Anioł, dziecko, wizerunek dziecka ze skrzydełkami, amorek (fig.). A. z rogami l. z pazurami, stworzenie złośliwe, dokuczliwe, diabeł.

Aniwersarz łć., rocznica.

Aniżeli spój., niż, niżeli.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Ankier.png
Ankier fr., wychwyt, kotwica w mechanizmie zegarowym (fig.); zegarek, mający mechanizm z wychwytem.

Ankieta fr., grono osób wyznaczonych do zbadania jakiej sprawy.

Ankiloza fr., niemożność ruchu w stawie.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Ankra.png
Ankra fr., klamra żelazna do spajania belek, ścian i t. d., zwora, spona (fig.).

Ankrować, spajać, spinać ankrami.

Annuatyp. Annuity.

Annuity łć., blp., równe raty, spłacane z procentem składanym.

Anod gr., przewodnik metalowy, którym prąd dodatni elektryczności wchodzi do ciała poddanego elektrolizie.

Anodyna gr., (zwykle w lm. Anodyny), eter siarczany z alkoholem, środek lekarski, uśmierzający ból przez odurzenie.

Anomaliczny, Anomalistyczny, Anomalny, przym. od Anomalja.

Anomalja gr., objaw odstępujący od prawidła, od reguły; nieprawidłowość, nienormalność, zboczenie.

Anonim gr., ten, co nie podpisuje swego imienia i nazwiska pod jaką pracą piśmiennicza, autor bezimienny; list, pisany do kogo bezimiennie.

Anons fr., ogłoszenie, uwiadomienie, oznajmienie, doniesienie, pisane lub drukowane.

Anonsować, oznajmiać, donosić, zawiadamiać, meldować, ogłaszać.

Anorganiczny gr., nieorganiczny, nieustrojowy (należący do działu minerałów).

Anormalny gr., nienormalny, nieprawidłowy, nie taki, jakim być powinien.

Ansa łć., niechęć, uraza.

Anszlag nm., kosztorys, określenie kosztów roboty mającej się wykonać.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Antaba.png
Antaba nm., rączka, rękojeść metalowa, klamra, ucho (fig.).

Antagonista gr., przeciwnik.

Antagonizm gr., blm., działanie, myślenie w duchu przeciwnym, przeciwieństwo.

Antał (zwykle zdr. Antałek) węg., ćwierć beczki; mała beczułka; przen. grubas, piwosz.

Antałkowy przym. od Antałek.

Antarktyczny gr., położony około bieguna południowego.

Antecedencje łć., blp., przeszłe, ubiegłe, poprzednie sprawy, wydarzenia i okoliczności; przeszłe czyny, anterjora.

Antecesor łć., poprzednik, przodek.

Antedatować łć., kłaść datę wcześniejszą niż jest w rzeczywistości.

Antedyluwialny łć., przedpotopowy, powstały przed okresem dyluwialnym.

Anteludjum lm. A-ja, łć., przygrywka.

Antenat łć., zwykle w lm. Antenaci, przodek rodziny o kilka pokoleń wstecz.

Antepedjum właśc. Antependjum łć., dolne (front.) pokrycie ołtarza.

Anterjorap. Antecedencje.

Anti... p. Anty...

Antologja gr., zbiór wyborowych ustępów lub całych utworów (krótkich) z różnych poetów.

Antracen gr., węglowodór wydobywany ze smoły gazowej.

Antracyt gr., gatunek węgla kamiennego, bardzo twardy i lśniący.

Antraks gr.p. Wąglik.

Antrakt fr., przerwa między dwoma aktami w sztuce granej w teatrze, międzyakt.

Antreprener fr., przedsiębiorca.

Antrepryza fr., przedsiębiorstwo; wziąć co w A-ę = przedsięwziąć wykonanie jakiego przedsiębiorstwa lub większego zamówienia.

Antresola fr., nizkie piąterko między parterem a pierwszem piętrem; pokoik, utworzony przez poziome przegrodzenie u góry wysokiego pokoju.

Antropocentryzm gr., pogląd uznający człowieka za punkt ciężkości wszechświata, za cel i rację bytu świata.

Antropofag gr., ludożerca.

Antropofonika gr., w językozn. fizjologja mowy ludzkiej.

Antropognozja gr., człowiekoznawstwo.

Antropolit gr., szkielet skamieniały człowieka pierwotnego.

Antropologiczny przym. od Antropologja.

Antropologja gr., historja naturalna człowieka.

Antropometrja gr., pomiary zdejmowane z ciała ludzkiego w celach naukowych, lub sądowo-policyjnych.

Antropometryczny przym. od Antropometrja.

Antropomorfizm gr., uosobienie bóstwa w postaci człowieka.

Antropozofja gr., nauka o człowieku z punktu widzenia filozofji.

Antychryst, przeciwnik Chrystusowy, fałszywy Chrystus; przen. kusiciel, bezbożnik, zły duch.

Antycyklon, rodzaj b. silnego śrubowo-wirowego wiatru, wiejącego od środka wiru.

Antycypacja łć., uprzedzanie faktów; pobór lub wypłata przed terminem: w retoryce = uprzedzenie.

Antycypować łć., uprzedzać; z góry sąd wydawać.

Antydatować błędnie, zamiast Antedatować.

Antydot łć., odtrutka, przen. środek przeciwdziałający.

Antyfebryna, ciało krystaliczne, otrzymywane z aniliny i kwasu octowego, używane jako środek lekarski przeciwgorączkowy.

Antyfona gr., śpiew nabożny kapłana i ludu lub dwóch chórów kościelnych naprzemian.

Antyk łć. rzeźba starogrecka lub starorzymska, przedmiot starożytny, zabytek; przen. żart. dziwak, trzymający sie dawnych mód, dawnych zwyczajów.

Antykatolicki, przeciwny, sprzeciwiający się zasadom katolicyzmu.

Antykwa łć., zwyczajne czcionki łacińskie (nie ukośne).

Antykwarjat, dział (księgarski) dawnych a rzadkich książek, przedmiotów antykwarskich; sklep takichże książek i przedmiotów.

Antykwarjusz a. Antykwarz łć., znawca starożytności, dawnych zabytków; starożytnik, handlujący dawnemi zabytkami; handlujący staremi lub rzadkiemi książkami.

Antykwarnia, księgarnia starych lub używanych książek.

Antykwarstwo, proceder antykwarski.

Antykwarski, starożytniczy.

Antykwarzp. Antykwarjusz

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Antylopa.png
Antylopa, zwierzę przeżuwające, o ciele wysmukłem, o rogach pustych, szablastych lub zagiętych (kozica, gnu, ob.) (fig.).

Antymon, rodzaj minerału kruchego z metalicznym połyskiem.

Antymonarchista gr., przeciwnik rządu monarchicznego.

Antynomja gr., sprzeczność praw; sprzeczność z prawem; fil. sprzeczność pomiędzy czystym rozumem i rozsądkiem (Kant).

Antypapież, papież nieprawy, obrany przez mniejszość kardynałów.

Antypatja gr., odraza, wstręt, niechęć.

Antypatyczny, niesympatyczny, budzący wstręt, odrazę, wstrętny.

Antypiryna gr., ciało krystaliczne, związek węgla, używane jako lekarstwo od bólu głowy i gorączki.

Antypka tur., cybuch z drzewa czereśni lub wiśni tureckiej.

Antypoda gr., rz. m., przeciwnożny, mieszkaniec drugiej półkuli.

Antysemita łć., przeciwnik żydów.

Antyseptyczny gr., przeciwgnilny, zapobiegający gniciu.

Antysocjalny łć., przeciwspołeczny.

Antyspastyczny czyli Antyspazmatyczny gr., uspokajający zaburzenia systemu nerwowego (środek lekarski).

Antyteza gr., przeciwstawienie, figura retoryczna, polegająca na zestawieniu obok siebie dwóch przeciwieństw; przeciwieństwo.

Anulowaćp. Anihilować.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Anyż.png
Anyż, biedrzeniec, roślina z rodziny baldaszkowatych i jej owoc (fig.).

Anyżówka, wódka zaprawiona anyżem.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Aorta.png
Aorta gr., tętnica, główna żyła z serca wychodząca i roznosząca z niego krew po ciele.

Aoryst gr., w gramatyce forma słowna, wyrażająca czas przeszły chwilowy (np. giermku, zawoła, kędyż są posłowie?)

Apanaż fr., (używa się zwykle w lm.), uposażenie członków rodziny panującej, w dobrach, dochodach z dóbr, lub w pensji rocznej.

Aparat łć., przyrząd; A-ty kościelne = przybory i szaty kościelne kapłańskie, przedmioty, któremi posługuje się kościół przy odprawianiu nabożeństw i ceremonji.

Apartament fr., pokój wykwintny; wytworne mieszkanie z kilku pokojów złożone.

Apatja gr., obojętność, zobojętnienie, odrętwienie, nieczułość, odrętwiałość; fil. wolność od wszelkich afektów i namiętności, równowaga ducha u mędrca (stoicy).

Apatyczny gr., obojętny, nieczuły, mało wrażliwy na wszelkie podniety fizyczne i duchowe.

Apatyt, minerał: mylnik, naturalny fosforan wapna.

Apel fr., blm. (wojsk.), wezwanie do stawienia się, zwoływanie; stanąć do apelu = stawić się na wezwanie.

Apelacja łć., odwołanie się w jakiej sprawie do władzy wyższej; odwołanie się od wyroku władzy niższej.

Apelacyjny łć., tyczący się apelacji (skarga apelacyjna): przyjmujący apelacje (sąd apelacyjny).

Apelować łć., odwoływać się od wyroku władzy niższej do decyzji władzy wyższej.

Apendyks łć., dodatek, dopełnienie do jakiego pisma, do książki.

Apepsja gr., blm., niestrawność.

Apercepcja łć., fil., usamowiednienie, jasne uświadomienie czegoś; przygotowanie umysłu do podania mu nowej wiadomości naukowej.

Apercypować łć., spostrzegać i uświadamiać sobie spostrzeżenia.

Apertura łć., mała rana na ciele, umyślnie zrobiona i nie zagajana w celu ropienia, aby zapobiec jakiej chorobie, lub ją usunąć; fontanela.

Apetyczny fr., smaczny, wzbudzający apetyt; przen. ponętny, pociągający, wzbudzający ku sobie pociąg.

Apetyt fr., łaknienie, chęć do jadła; przen. żądza, pożądanie, pożądliwość, chęć; mieć A. na kogo = chrapkę na kogo, ostrzyć zęby na kogo, chcieć komu co złego wyrządzić, chcieć się zemścić.

Aplaudować łć., oklaskiwać, dawać oklaski, bić brawo; chwalić, pochwalać głośno.

Aplauz łć., oklask, brawo; pochwala głośna, poklask.

Aplikacja łć., pilność, pilne, gorliwe przykładanie się do czego (np. do nauki); początkową praktyka biurowa zwykle bezpłatna; zastosowanie, przystosowanie, np. zasady ogólnej do szczególnego przypadku.

Aplikant łć., praktykant biurowy.

Aplikatura włs. prawidłowy układ palców przy grze na instrumencie muzycznym.

Aplikować łć., stosować, zastosowywać, przystosowywać; odbywać początkową praktykę biurową. A. się, przykładać się do czego.

Aplomb fr., pewność siebie w ruchach i zachowaniu.

Apodyktyczny gr., stanowczy (ton, mowa); pewny, niezbity, niezaprzeczony.

Apoftegmat gr., lm. A-a, krótkie, jędrne zdanie, sentencja; epigramat, fraszka.

Apoftegmatyczny przym. od Apoftegmat, treściwy, jędrny, zwięzły.

Apogieum gr., ndm., najdalszy punkt od ziemi na orbicie księżyca; przen. szczyt, zenit, punkt kulminacyjny, najwyższy.

Apokalipsa gr., Objawienie Ś-go Jana (księga stanowiąca cześć końcową Nowego Testamentu).

Apokaliptyczny przym. od Apokalipsa, niezrozumiały, zagadkowy, pełen przenośni, (np. styl).

Apokryf gr., utwór piśmienniczy podrobiony; utwór podany pod nazwiskiem autora, który go nie napisał.

Apokryficzny przym. od Apokryf.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Apolin.png
Apolin, Apollo, bożek słońca i poezji; (fig), przen. ideał piękności męskiej; dziatwa Apolina = p. Dziatwa.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Apollo.png
Apollo, gatunek motyla (fig.).

Apolog gr., bajka ze świata zwierzęcego lub roślinnego, zawierająca pewien morał.

Apologieta rz. m., pisarz kościelny, walczący w swoich pismach w obronie wiary chrześcijańskiej.

Apologietyka gr., nauka obrony prawd wiary chrześcijańskiej.

Apologja gr., mowa lub pismo usprawiedliwiające, broniące.

Aponeuroza gr., (anatom.), błona twarda, ścięgnista; rozścięgno.

Apopleksja gr., nagły napływ krwi do mózgu, zawieszający jego czynności; nagły napływ do rdzenia pacierzowego, do płuc, do serca. A. piorunująca, śmiertelny atak apopleksji.

Apoplektyczny przym. od Apopleksja. A. atak = apopleksja.

Aportować fr., (o psie), przynosić na rozkaz jaki przedmiot lub zwierzynę ubitą.

Apostata gr., rz. m., odstępca od wiary, odszczepieniec.

Apostazja gr., odstępstwo od wiary chrześcijańskiej.

Aposterjoryczny łć., od A posteriori  t. j. ze skutków wyprowadzony, np. sąd, zdanie A-e = wyprowadzone z faktów, ze zbadania.

Apostolski, dotyczący Apostołów. Skład A. = wyznanie wiary chrześcijańskiej: «Wierzę w Boga» i t. d. Stolica A. = stolica papiezka.

Apostolstwo gr., posłannictwo; opowiadanie wiary chrześcijańskiej w krajach pogańskich; szerzenie jakiejś nauki, jakichś zasad.

Apostoł gr., jeden z dwunastu wybranych pierwszych uczniów Chrystusa; przen. — szerzyciel gorliwy jakiej idei, zasady.

Apostołka, kobieta apostołująca; apostołowanie.

Apostołować gr., szerzyć, krzewić gorliwie jaką ideę, zasadę.

Apostrof gr., przecinek umieszczany u góry między dwoma wyrazami lub literami, zamiast opuszczonego dźwięku (w niektórych językach obcych).

Apostrofa gr., figura retoryczna, polegająca na nagłym zwrocie mowy do obecnych lub do nieobecnych, jak gdyby byli obecnymi, a nawet do rzeczy martwych; przemówienie.

Apoteoza gr., wyniesienie kogoś do rzędu bogów (u dawnych Rzymian); przen. — ubóstwienie, oddawanie komuś czci nadzwyczajnej; artystyczne utworzenie grupy, wyobrażającej bohaterów wśród chwały.

Apozycja łć., (gram.) dopowiedzenie.

Aprehendować łć., brać co do serca, przejmować się czem, dbać o co, nie lekceważyć czego.

Aprehensja łć., obawa, bojaźń.

Apretura łć., ostateczne wykończenie tkanin i nadanie im powierzchowności, wymaganej do handlu.

Aprjorystyczny łć., od A priori, t. j. z góry, np. A. zdanie lub sąd = wydany z góry, mający być następnie udowodnionym; wyrokowanie powzięte z myśli, z góry, naprzód, bez dowiedzenia.

Aprobacja łć., pochwała, uznanie za dobre.

Aprobata łć., potwierdzenie, pozwolenie; pozwolenie władzy duchownej na drukowanie książek.

Aprobować łć., potwierdzać, pochwalać, uznawać za dobre.

Aproksymatywnie łć., przysł., w przybliżeniu (do prawdy).

Aprosza fr., rów zasłoniony, którym nieprzyjaciel podstępuje pod twierdzę obleganą, przykop.

Apsydap. Absyda.

Apsydy gr., (astr.), dwa punkty eliptycznej drogi planety: największego jej oddalenia od słońca (afeljum)i najmniejszego (peryheljum).

Apteczka zdr. od Apteka; izdebka lub częściej szafa, skrzynka, gdzie się przechowują wódki, słodycze, lub lekarstwa domowe w gospodarstwie.

Apteczny, tyczący się apteki, właściwy aptece (np. zapach); lekarski, leczniczy, sprzedawany w aptece; zawierający materjały z których się robią lekarstwa (skład).

Apteka gr., miejsce, gdzie się lekarstwa robią i wydają.

Aptekarski, tyczący się aptekarza lub aptekarstwa. A. cena = nadmierna cena, wysoka cena. A. wagi: odznaczające się wielką ścisłością.

Aptekarz, właściciel apteki; ten, co lekarstwa przygotowuje i sprzedaje.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Ara.png
Ara, gatunek papugi, żyjącej w Brazylji o pięknem jaskrawem upierzeniu (fig.).

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Arabesk.png
Arabesk fr., rodzaj ozdoby fantazyjnej, naśladującej splot gałązek, liści, kwiatów, linji (fig.).

Aragonit, minerał z gatunku wapieni.

Arak tur.,, mocny napój wyskokowy, wyrabiany z ryżu, z palmy lub z trzciny cukrowej.

Aranżer fr., urządzający tańce, zabawy.

Aranżować fr., urządzać, porządkować, układać.

Araukarja, bot. igława.

Arbiter łć., sędzia polubowny, rozjemca w sporach, członek sądu honorowego.

Arbitralny łć. dowolny, samowolny, bezwzględny.

Arbitraż fr., spekulacja bankierska na różnice kursu.

Arbuz, harbuz tur., gatunek dyni, kawon. Dostać arbuza = dostać odmowę przy oświadczynach.

Arcabyp. Warcaby.

Archaiczny gr., starodawny, staroświecki.

Archaistyczny gr., naśladujący starożytność, staroświecki.

Archaizm gr., wyraz starodawny, przestarzały; staroświecczyzna.

Archanielski przym. od Archanioł.

Archanioł gr., anioł wyższego rzędu.

Archeografja gr., opis starożytnych zabytków.

Archeolog gr., badacz starożytności, starożytnik.

Archeologja gr., nauka o starożytnościach, zabytkach starożytnych, w zakresie sztuk i rzemiosł, starożytnictwo.

Archidjakon gr., najstarszy z duchownych przy biskupie (dawniejsza dostojność kościelna).

Archidjecezja gr., arcybiskupstwo; okrąg złożony z kilku djecezji, zostający pod władzą arcybiskupa.

Archikatedra gr., główny kościół w archidjecezji.

Archikonfraternia gr.-łć., arcybractwo.

Archipelag gr., grupa, gromada wysp jednej formacji, blizko siebie leżących.

Archiprezbiter gr., starszy kanonik katedralny.

Architekt gr., budowniczy.

Architektoniczny gr., tyczący się architektoniki, architektury, stylowy.

Architektonika gr., sztuka nadania budowli pięknej, harmonijnej całości, stosownie do stylu i zasad piękna.

Architektura gr., sztuka budownicza; budownictwo.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Architraw.png
Architraw gr., nadsłupie, belka pokrywająca i łączącą kolumny stylów klasycznych, w rząd ustawionych (fig.).

Archiwalny gr., należący do archiwum.

Archiwarjusz, lepiej Archiwista gr., urzędnik, mający archiwum w swojem zawiadywaniu.

Archiwum (lm. A-wa) gr., zbiór dawnych, starych akt i wogóle różnych dokumentów, przeważnie pism urzędowych; miejsce, gdzie się te papiery przechowują.

Arcy gr., przysł., bardzo, nadzwyczaj, wielce, nadzwyczajnie (używa się zwykle w połączeniu z innymi wyrazami).

Arcybiskup gr., biskup, stojący na czele archidjecezji.

Arcybiskupstwo, godność arcybiskupia; okrąg, będący pod zarządem duchownym arcybiskupa; archidjecezja.

Arcybractwo, główne bractwo przy kościele.

Arcydzieło, dzieło przewyższające wartością inne dzieła w tym rodzaju, dzieło celujące (zwłaszcza wśród dzieł sztuki pięknej).

Arcydzięgielp. Dzięgiel.

Arcykapłan, kapłan najwyższy (zwłaszcza u dawnych Żydów i pogan).

Arcyksiążę, tytuł książąt z domu panującego w Austrji.

Arcyksięstwo, nazwa prowincji w Austrji; arcyksiążę z żoną.

Arcypasterz, Ojciec św., Papież.

Areał łć., blm., obszar ziemi, rozległość, wielkość powierzchni, gruntu.

Areka bot., żuwna, gatunek palmy rosnącej w południowej Azji.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Arena.png
Arena łć., miejsce zapasów; miejsce w cyrku, gdzie się odbywają sztuki konne i inne widowiska; tor wyścigowy (fig.); przen. — widownia, szranki, pole działalności.

Arenda łć., dzierżawa dóbr lub sprzedaży wódek.

Arendarz łć., dzierżawca; dzierżawca karczmy, szynku na wsi.

Arendować łć., dzierżawić, mieć arendę, dzierżawę.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Areometr.png
Areometr gr., narzędzie do mierzenia gęstości i ciężkości gatunkowej płynów (fig.).

Areopag gr., (najwyższy sąd grecki w Atenach starożytnych); przen. — zgromadzenie osób dostojnych, wyrokujących o czem.

Areszt łć., więzienie policyjne, koza, ciupa, wieża; przytrzymanie, uwięzienie, pozbawienie swobody, zatrzymanie, zajęcie. A. detencyjny = uwięzienie tymczasowe; A. domowy = zabronienie wydalania się z mieszkania. Położyć A. na czyjeś mienie = zabronić rozporządzania tem mieniem i korzystania z niego.

Aresztant, więzień kryminalny.

Aresztować łć., brać do aresztu, zamknąć za karę. A. co = kłaść areszt, zabronić właścicielowi użytkowania z jakiej rzeczy.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Arfa.png
Arfa lub Harfa nm., instrument muzyczny strunowy o formie trójkątnej (fig.); narzędzie złożone z ramy i siatki drucianej na ramie rozpiętej, używane do czyszczenia (arfowania) zboża, żwiru i t. p.). (niewł. rafa). A. eolska, rodzaj instrumentu muzycznego, wydającego za powiewem wiatru harmonijne dźwięki.

Arfiarka, Arfiarz, grająca(cy) na arfie.

Arfować, (niewł. rafować), oczyszczać zboże, ziemię, żwir, przesiewając je przez arfę.

Argon gr., jeden z pierwiastków, składowych powietrza.

Argument łć., dowód, rzecz za dowód służąca, środek przekonywający.

Argumentacja łć., dowodzenie, przytaczanie dowodów, sposób dowodzenia.

Argumentować łć., przytaczać dowody, dowodzić, popierać dowodami, przekonywać.

Argus (mitol.), przen. człowiek, zazdrośnie i podejrzliwie czegoś pilnujący; ptak z gatunku bażantów; gatunek motyla.

Argusowy przym. od Argus. A. oczy = wzrok bystry, czujny, podejrzliwy, zawistnie strzegący.

Arja wł., pieśń, śpiew.

Arjanin (lm. A-nie), wyznawca arjanizmu.

Arjanizm, sekta religijna, przeczącą bóstwu Chrystusa.

Arjergarda fr., tylna straż (w wojsku, flocie wojennej), odwód.

Arjowie, Aryjczykowie, ogólna nazwa narodów indo-europejskich.

Arka łć., korab Noego. A. przymierza = skrzynia, w której przechowywano tablice Mojżeszowe; duża, niezgrabna kareta.

Arkabuz fr., gatunek dawnej strzelby, półhak.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Arkada.png
Arkada fr., łukowe sklepienie na filarach (fig.).

Arkadja gr., przen. szczęśliwa kraina.

Arkadyjski gr., pasterski, sielankowy, sielski.

Arkan tat., sznur do chwytania koni lub zwierząt dzikich; przen. więzy, niewola.

Arkana łć., blp., tajemnice, sekrety.

Arktyczny gr., około bieguna północnego leżący (ląd, ocean).

Arkusz łć., nazwa płaskiego kwadratowego formatu, w jakim bywają przygotowywane do handlu: papier, bibuła, faktura, wata, blacha.

Arkuszowy przym. od Arkusz, mający format arkusza.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Arlekin.png
Arlekin wł., pajac, błazen w ubiorze obcisłym, szachowanym (fig.).

Arlekinada wł., figle błazeńskie, błazeństwo, błaznowanie; przen. głupstwo, błazeństwo, pajacostwo, postępowanie okrywające śmiesznością.

Arlekinowy, Arlekiński przym. od Arlekin.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Armadyl.png
Armadyl zool., nazwa zwierzęcia ssącego, z pancerzem łuskowym, (fig.).

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Armata.png
Armata łć., działo, broń palna większego rozmiaru, na lawecie, używana przez artylerję (fig.); żartobl. kobieta rosła i tęga.

Armatni przym. od Armata, tyczący się armaty.

Armator, przedsiębiorca, wyposażający okręt we wszystko, co potrzebne do żeglugi.

Armatura fr., uzbrojenie, ekwipowanie okrętu; kotwica magnesu; przyozdobienie bronią ściany; przyozdobienie herbu bronią; w maszynach przyrządy zabezpieczające.

Armistycjum łć., blm., rozejm, zawieszenie broni.

Armja fr., ogół wojska w państwie, część wojska, działająca samodzielnie pod rozkazami oddzielnego wodza; przen. wielka ilość ludzi, tłum.

Arnautka, (kobieta albańska); gatunek pszenicy jarej.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Arnika.png
Arnika, pomornik górny, roślina z rodziny złożonych (fig.); tynktura z kwiatu tej rośliny.

Arogancja łć., zarozumiałość w połączeniu z lekceważeniem, zuchwalstwo, bezczelność.

Arogancki przym. od Arogant.

Arogant, zuchwalec, zarozumiały i lekceważący wszystkich.

Aromat gr., zapach, woń przyjemna.

Aromatyczny przym. od Aromat, pachnący.

Arsen gr., nazwa pierwiastku chemicznego, metaloid, którego, związki są bardzo trujące, np. arszenik.

Arsenalski przym. od Arsenał.

Arsenał ar., zbrojownia, budowla dla przechowania rozmaitej broni, cekauz; przen. — obfitość środków zaczepnych i odpornych w każdem znaczeniu.

Arszenik gr., trójtlenek arsenu, mający postać białego krystalicznego proszku (silna trucizna).

Arszyn, miara rosyjska długości = 0,70 metra.

Arterja łć. tętnica, żyła pulsowa, prowadząca krew z serca.

Arterjalny, tętniczy, tyczący się arterji (krew).

Artezyjski przym. od Artezja (Artois) fr., A. studnia = studnia wywiercona świdrem.

Artful, Hartful nm., drąg do zatrzymywania tratwy przy lądzie.

Artrytyczny gr., powstały skutkiem artrytyzmu (ból).

Artrytyzm (błędnie Artretyzm) gr., dna, gościec, choroba odznaczająca się silnym bólem w stawach i obrzmieniem; podagra (A. nóg), chiragra (A. rąk).

Artykulacja łć., artykułowanie, członkowanie wyrazu, wyraźne wymawianie głosek.

Artykuł łć., mniejsza praca literacka lub publicystyczna umieszczona w czasopiśmie; ustęp, rozdział (w książce); paragraf, punkt, sprawa; gatunek, rodzaj towaru (np. artykuły spożywcze). A. wiary — jedna z 12-tu części składu Apostolskiego; przen. — zasada, w którą ktoś wierzy i kieruje się nią w postępowaniu.

Artykułować (artykulować), wymawiać wyraźnie pojedyńcze głoski wyrazu, członkować wyraz.

Artylerja fr., broń ciężkiego kalibru (działa, moździerze), z potrzebnemi rekwizytami, oraz wojsko, które ich używa i obsługuje. A. ciężka = działa wielkiego kalibru; przen. ir. — osoby ociężałe (np. skutkiem otyłości).

Artyleryjny (lepiej niż Artyleryjski), tyczący się artylerji, należący do artylerji.

Artylerzysta, żołnierz służący w artylerji.

Artysta fr., uprawiający sztukę piękną (malarz, rzeźbiarz i t. d.); kunsztmistrz, biegły w swojej sztuce; mający poczucie piękna i wyrobiony smak estetyczny; aktor teatralny; przen. ir. — wyćwiczony w czem, mistrz w swoim rodzaju, sztukmistrz, gracz.

Artystyczny, wykonany z artyzmem, pełen artyzmu, wykonany podług prawideł sztuki.

Artyzm blm., zdolność odczuwania piękna i uwydatniania go w utworze; piękno, zawarte w rzeczy przez człowieka wykonanej; sztuka, biegłość, doskonałość.

Arum ndm., obrazek, obrazkowiec, roślina o pięknych dużych liściach.

Aryjczykowiep. Arjowie.

Aryjski przym. od Arjowie, indo-europejski.

Arynga wł., formuła pisania, witania, mówienia, przepisana w pewnych razach, okolicznościach.

Arystarch gr., krytyk surowy, ale światły i sprawiedliwy.

Arystokracja gr., możnowładztwo, wysoka szlachta rodowa, najwyższa klasa, społeczna. A. pieniężna = klasa ludzi bogatych, plutokracja; pańskość, przepych pański. A. ducha = ludzie znamienici talentem i nauką.

Arystokrata, członek lub stronnik arystokracji.

Arystokratyczny, tyczący się arystokracji, należący do niej, hołdujący arystokracji; odznaczający się cechami arystokracji; wielkopański; będący w rękach arystokracji (rząd).

Arystokratyzm, arystokratyczność gr., blm., zasady arystokrat.

Aryston gr., instrument muzyczny samogrający, w którym obracająca się tarcza tekturowa (nuty) przy pomocy odpowiednich różnej długości wycięć, naciska klawisze, otwierające dostęp powietrza do piszczałek, wydających głos.

Arytmetyczny, dotyczący arytmetyki; pokazujący różnicę miedzy dwiema lub więcej liczbami, to samo, co różnicowy.

Arytmetyka gr., część matematyki, zawierająca naukę o liczbach.

Arytmograf gr., łamigłówka, w której liczby są użyte zamiast liter.

As, (jednostka wagi do ważenia złota i moneta u Rzymian); fr., karta do gry, mająca jeden tylko znak pośrodku, tuz; w grze kostkowej oko.

Asafetyda łć., czarcie łajno, materja roślinna żywiczna, o nieprzyjemnym zapachu.

Asamble fr., blp., rauty, baliki, wszelkie zgromadzenia w celu zabawy.

Asanp. Acan.

Asanip. Acani.

Asauł, Asauła, Asawuła tat., dowódca oddziału kawalerji w wojsku tatarskiem lub kozackiem; polowy strażnik, dozorca na Rusi, włódarz.

Ascendent łć., krewny z linji wstępnej (ojciec, dziad, pradziad i t. d.)

Asceta gr., rz. m., człowiek, z pobudek religijnych pędzący życie surowe i skazujący siebie na różne umartwienia, pokutnik, trapiący swe ciało; przen. — człowiek wstrzemięźliwy, pędzący życie surowe.

Ascetka, forma żeńska od Asceta.

Ascetyczny gr., surowy, pokutniczy, pełny umartwień dobrowolnych; ascetyczne pisma — mające za zadanie szerzenie zasad surowej moralności i cnoty.

Ascetyka gr., nauka o środkach, prowadzących do cnoty i doskonałości chrześcijańskiej.

Ascetyzm gr., życie surowe, pokutne, pełne umartwień dobrowolnych.

Asceza gr., rz. ż., ćwiczenia duchowne, mające na celu zapanowanie nad namiętnościami i żądzami cielesnemi.

Asekuracja łć.,. ubezpieczenie, zabezpieczenie, rękojmia, zapewnienie; ubezpieczenie się w tow. ubezp. (od ognia, na życie), pomoc, posiłki wojskowe, konwój.

Asekuracyjny łć., ubezpieczający; towarzystwo asekuracyjne ubezpieczające na życie, od ognia, gradu, powodzi.

Asekurować łć., ubezpieczać, zabezpieczać (np. na życie, od ognia); dawać rękojmię, ręczyć, gwarantować.

Asenizacja łć., usuwanie nieczystości i wyziewów szkodliwych zdrowiu, uzdrowotnienie.

Asenizacyjny, mający uzdrowotnienie na celu (towarzystwo, przedsiębiorstwo asenizacyjne).

Asenterunek nm., (prowincjonalizm), pobór do wojska, popis wojskowy.

Aseptyczny gr., w chirurgji, zabezpieczony od gnicia, od zarazków gnilnych, wyjałowiony. Opatrunek A.

Aseptyka gr., metoda leczenia aseptyczna.

Asesor łć., dawniej współsędzia, młodszy sędzia, naczelnik wydziału, młodszy stopniem niż radca; uczestnik zebrania ogólnego, zaproszony przez prezydującego do zbierania i obliczania głosów, A. kolegjalny = urzędnik, posiadający rangę cywilna klasy 8-ej.

Asesorja lm. A-e, sądy asesorskie.

Asesorski, należący do asesora, przez asesora sprawowany (sąd).

Asfalt gr., smoła ziemna, smołowiec, smoła żydowska; gatunek czarnej farby.

Asfiksja gr., uduszenie.

Asińdzkap. Acani.

Askaryda gr.p. Glista.

Asklepja trojeść, roślina trwała, o pięknych kwiatach pomarańczowych.

Asmodeusz hb., zły duch, djabeł, zakłócający spokój małżeński.

Asocjacja łć., zespolenie, skojarzenie, połączenie (np. wyobrażeń, myśli); stowarzyszenie.

Asocjacyjny przym. od Asocjacja.

Asonancja łć., w poetyce powtarzanie się w wierszu tej samej samogłoski w środku wyrazów, cz. rym niezupełny, (np. podkomorzy — gorzej, pochodzi — dobrodziej, tysięcy — więcej).

Asortować fr., robić wybór towarów, zaopatrywać się w towary potrzebne, dobierać.

Asortyment, wybór rozmaitych towarów jednego rodzaju do sprzedaży; dobór; — p. Sortyment.

Aspekt łć., widok; nazwa rozmaitych pozycji słońca, księżyca i planet, jakie względem siebie na niebie zajmują; wniosek, wróżba, astrolog. z układu ciał niebieskich; wszelka wróżba, znak na przyszłość, widoki, omen.

Aspersja łć., pokropienie woda święconą w kościele.

Aspiracja łć., przydech (np. litera h w wyrazach: Hanna, harmata i t. p.); westchnienie (do Boga); pragnienie czego, wzdychanie do czego; lek. wyciąganie zepsutego powietrza z mieszkania; wdychanie; wyciąganie płynów z jam ciała za pomocą aspiratora.

Aspirant łć., ubiegający się o co, starający się o co, pragnący czego.

Aspirantka, starająca się o co; żądająca, po ukończeniu wyższych nauk, nowicjatu, zostać rzeczywistą studentką, zakonnicą.

Aspirata łć., w jęz. spółgłoska przydechowa.

Aspirator, lek., przyrząd do robienia aspiracji.

Aspirować łć., starać się, ubiegać się o co, wzdychać do czego.

Astenja gr., bezsilność, niemoc, osłabienie.

Asteniczny gr., bezsilny, wyrażający niemoc, osłabienie (stan).

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Aster.png
Aster (-tra), bot., gwiazdosz, roślina z rodzaju złożonych, trwała, o kwiatach ozdobnych, różnobarwnych (fig.).

Asteroida gr., drobna planeta, jakich wielka liczba znajduje się między orbitami Marsa i Jowisza.

Astma gr., duszność, trudność w oddychaniu, dychawica.

Astmatyczny dychawiczny, spowodowany astmą.

Astmatyk, mający skłonność do astmy, chory na astmę.

Astralny łć., gwiaździsty; lampa astralna = l. z knotem okrągłym i guziczkiem wewnątrz płomienia; światło astralne = światło gwiaździste, miejscami silniej rozjaśniające sklepienie nieba w nocy.

Astrofizyka, nauka o budowie i naturze ciał niebieskich.

Astrognozja gr., nauka o położeniu wzajemnem gwiazd i gwiazdozbiorów, umiejętność ich odszukiwania na niebie.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Astrolabja.png
Astrolabja, Astrolabjum gr., narzędzie, dawniej używane w miernictwie do mierzenia kątów.

Astrolog gr., wróżbiarz, wróżący z gwiazd.

Astrologja, mniemana nauka wróżenia z gwiazd.

Astronom gr., badacz ciał niebieskich, gwiaździarz.

Astronomja, nauka o ciałach niebieskich.

Astronomiczny, tyczący się astronomji; dzień A. = 24-godzinny przeciąg czasu od jednego południa do drugiego; rok A. = p. Rok; zegar A. = służący do oznaczenia roku gwiazdowego; obserwatorium astronomiczne = budynek z przyrządami astronomicznemi, gdzie się czynią obserwacje ciał niebieskich; A-czne = znaki różne znaki, służące do oznaczenia ciał niebieskich i ich położenia; tablice A-czne, p. Efemerydy.

Asumpt łć., pochop, pobudka do czego, powód.

Asygnacyjny przym. od Asygnacja.

Asygnacja łć., piśmienne zlecenie do kasy, do składu, upoważniające do wypłaty pieniędzy lub wydania jakiej rzeczy.

Asygnarjusz, księga, złożona z podwójnych asygnacji, z których jedną się wycina, a druga jednobrzmiąca zostaje.

Asygnata, pieniądz papierowy.

Asygnatarjusz, wystawiający asygnację.

Asygnować, przeznaczyć pieniądze, sumę do wypłaty.

Asymetrja gr., niesymetryczność, brak symetrji.

Asymilacja łć., upodobnienie, przyswojenie, wcielenie; w fizjol. przetwarzanie się w organizmie pożywienia na cząstki składowe ciała; w jęz. zmiana głoski pod wpływem następnej na jednorodną z nią, np. słabej na mocną, lub odwrotnie (gwoli, zam. kwoli, wtorek, zam. ftorek).

Asymilować łć., czynić podobnym, upodobniać, zacierać różnice; wcielać, przyswajać.

Asystencja, Asysta łć., poczet, orszak, towarzyszący komu; towarzyszenie.

Asystent, pomocnik, towarzysz; kapłan, służący drugiemu do Mszy św.; pomocnik profesora w uniwersytecie; człowiek, towarzyszący komuś stale.

Asystować łć., pomagać, towarzyszyć, być przy czyim boku, nie odstępować kogo, być obecnym przy czem, znajdować się.

Aśćkap. Acani.

At wykrz. oznaczający lekceważenie; to nic, nie mów o tem, et.

Atak fr., natarcie, napad; A. choroby = nagłe wystąpienie (A. apoplektyczny), paroksyzm; przen. wystąpienie energiczne przeciw komu lub czemu; uderzenie gwałtowne.

Atakować fr., nacierać, napadać, uderzać, szturmować; przen. napadać z gwałtownością na co, występować przeciw komu lub czemu; A. kogo o co = usilnie, nieustannie prosić o co, natarczywie nalegać.

Ataksja gr., bezład ruchowy (choroba).

Ataman, naczelny wódz kozaków; wódz, przewódca (np. bandy zbójów).

Atamanić, przewodzić, dowodzić, być atamanem, hetmanić.

Atamański przym. od Ataman.

Atawistyczny przym. od Atawizm.

Atawizm łć., dziedziczność cielesnych lub duchowych przymiotów, zjawiająca się nie w najbliższem, ale w późniejszych pokoleniach.

Ateista p. Ateusz.

Ateistycznyp. Ateuszowski.

Ateizm, Ateuszowstwo gr., niewiara, nieuznawanie istnienia Boga, nie wierzenie w Boga.

Atencja łć., uszanowanie, szacunek, poważanie.

Atentat łć., zamach zbrodniczy, zwłaszcza na władzę lub kogoś z jej przedstawicieli.

Atestacja łć., zaświadczenie, świadectwo.

Atestat, Atest łć., świadectwo piśmienne lub drukowane pilności, sprawowania, postępów w nauce; świadectwo stanu służby.

Atestować, zaświadczać, dawać świadectwo, poświadczać.

Ateusz, Ateista gr., nie wierzący w istnienie Boga, bezbożnik.

Ateuszowski, Ateistyczny, pozbawiony wiary w Boga; bezbożny.

Atlas gr., zbiór map gieograficznych; A. anatomiczny = rysunki różnych części ciała ludzkiego; A. botaniczny lub mineralogiczny = rysunki różnych gatunków roślin lub minerałów.

Atleta gr., rz. m., szermierz, zapaśnik, siłacz, silny; człowiek, silnie zbudowany i odznaczający się olbrzymią siłą.

Atletyczny gr., silny, muskularny, odznaczający się wielką siłą.

Atletyzm gr., zapaśnictwo.

Atłas prs., gatunek gładkiej, lśniącej materji jedwabnej; suknie z tej materji. A. hiszpański = materjał bawełniany, naśladujący atłas.

Atłasowy przym. od Atłas.

Atłaśnik, owad z gatunku pszczółkowatych.

Atmosfera gr., powietrznia, masa powietrza, otaczająca ciała niebieskie; przen. otoczenie, towarzystwo, wśród którego żyje jednostka.

Atmosferologja gr., nauka o powietrzu.

Atmosferyczny przym. od Atmosfera; tyczący się atmosfery; zjawiający się w atmosferze, wytwarzający się w atmosferze.

Atoli spój., wszakże, jednakże, wszelako.

Atom gr., niedziałka, najdrobniejsza cząstka, już się nie dzieląca; przen. drobiazg (w porównaniu np. z ogromem wszechświata).

Atomistyczny, dotyczący atomistyki; teorja A. = pogląd, który uważa materję za złożoną z pojedyńczych atomów.

Atomistyka, nauka o atomach.

Atonja gr., brak sił żywotnych w organizmie; zwątlenie tkanek narządów.

Atrakcja łć., przyciąganie; pociąg, powab.

Atrakcyjny, przyciągający, pociągający.

Atrament łć., płyn różnej barwy (zwykle czarny), służący do pisania, a będący roztworem pewnych substancji (galasu, niedokwasu żelaza i t. d.) A. sympatyczny = nie pozostawiający po sobie śladu na papierze, a widoczny dopiero po ogrzaniu papieru lub po zmoczeniu go w innym roztworze.

Atrofja gr., zanik, wyschnięcie, pewnej części ciała.

Atropina łć., alkaloid beladony, używany w chorobach ocznych.

Atrybucja łć., prawo, przynależne komu.

Atrybut łć., przymiot, cecha, własność, właściwość.

Atut fr., karta świetna, kozera.

Atutować fr., zadawać, wygrywać atuty.

Atycka sól, dowcip wykwintny, zgrabny i uszczypliwy.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Atyka.png
Atyka gr., ozdoba architektoniczna nad frontonem budynku zasłaniająca dach (fig.).

Atynencja łć., przyległość, przynależytość.

Au! wykrz., wyraż. nieukontentowanie, niechęć.

Audjencja łć., posłuchanie, przyjęcie interesanta przez osobę wysoko postawioną.

Audjencjonalny przym. od Audjencja.

Audyfon, przyrząd ułatwiający słyszenie osobom, mającym słuch przytępiony.

Audytor łć., słuchacz; A. wojskowy = sędzia wojskowy; A. biskupi = zastępca biskupa.

Audytorjum łć.,. w lp. ndm., w lm. A-rja, sala wykładów naukowych; zbiór, słuchacze.

Augur łć., (kapłan, wróżbita u Rzymian); iron. człowiek z pretensjami do wielkiej powagi.

August łć., sierpień.

Aukcja łć., zwiększenie, przyczynianie, licytacja, sprzedaż publiczna.

Aukcjonować, podwyższać, powiększać; licytować.

Aula łć., sala odczytów, wielka sala zebrań w uniwersytecie.

Aura łć., powietrze, pogoda, stan pogody.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Aureola.png
Aureola łć., obwódka promienna wokoło głowy Świętych na obrazkach, nimbus, glorja; przen. — chwała (fig.).

Aurora łć., zorza poranna, jutrzenka.

Aurykiel (-kla.). Aurykla, gatunek pierwiosnka, łyszczak.

Aurypigment, związek chemiczny, minerał, trójsiarek arsenu, farba jasno-żółta.

Auskultacja łć., lek., wysłuchiwanie szmerów w ciele ludzkiem (gołem uchem, lub przy pomocy stetoskopu).

Auspicje łć., blp., opieka, kierownictwo.

Austerja wł., zajazd, karczma zajezdna.

Auszpik fr., galareta z mięsa lub ryb.

Auszus nm., rzecz wybrakowana, brak.

Autentyczny gr., prawdziwy, faktyczny, rzeczywisty, pewny, niewątpliwy.

Autentyk, przedmiot oryginalny, prawdziwy, niewątpliwy; dokument prawdziwy, poświadczony.

Autobiografja gr., własny życiorys, biografja samego jej autora.

Autochton gr., pierwotny mieszkaniec danego kraju, tubylec.

Autodydakt gr., samouk.

Autodydaktyka gr., samouctwo, samokształcenie.

Autograf gr., pismo własnoręczne.

Autokracja gr., samowładztwo, rząd nieograniczony, absolutny.

Autokrata gr., samowładca, monarcha nieograniczony.

Automat gr., przyrząd mechaniczny, poruszający się nieustannie pod wpływem siły, w nim samym wytwarzanej; przen. człowiek bez woli i energji, popychadło, bałwan.

Automatyczny gr., machinalny, poruszający się mimowoli.

Automedon gr., ir., woźnica, furman.

Autonomiczny przym. od Autonomja.

Autonomja gr., samorząd, zarządzanie sprawami wewnętrznemi, bez odwoływania się do władzy najwyższej.

Autoplastyka gr., fizjoplastyka, operacja chirurgiczna, polegająca na zastąpieniu brakującej części ciała skórą, zapożyczoną z innego miejsca.

Autopsja gr., obejrzenie czegoś własnemi oczyma; oględziny lekarskie trupa w celu wyśledzenia przyczyny śmierci.

Autor łć., sprawca czego, twórca; pisarz, literat.

Autorament łć., zaciąg wojska; człowiek dawnego A-u = starej daty.

Autorstwo, stan, zajęcie autora, pisarza; przyznać się do autorstwa dzieła = do napisania.

Autorytet łć., powaga uznana.

Autoryzacja łć., upoważnienie.

Autoryzować, upoważniać do czego.

Autotyp gr., światłodruk, fototyp.

Awanfosa fr., przedni rów przed wałami fortyfikacyjnemi.

Awangarda fr., straż przednia, przedni oddział wojska, zasłaniający główny korpus.

Awans fr., nadanie wyższej rangi lub urzędu, podniesienie do wyższego stopnia w randze lub urzędzie; błędn: zaliczka pieniężna.

Awansować, otrzymać lub nadawać wyższą rangę lub urząd, postąpić, posuwać się, iść naprzód, postępować, robić postępy (w nauce), błęd.: dawać zaliczkę pieniężną.

Awantaż fr., korzyść, zysk; zaleta, przewaga.

Awantażowny, korzystny, zyskowny.

Awantura fr., przygoda, wydarzenie osobliwe; kłótnia, chryja.

Awanturniczy, skłonny do awantur, zawadjacki; pełny awantur, przygód osobliwych.

Awanturnik, zawadjaka, paliwoda, szukający zaczepek, awantur, szczególnych zdarzeń.

Awanturyn, minerał, odmiana kwarcu, barwy mieniącej się, złocisto-bronzowej.

Awanturować się, robić awantury, rozbijać się; hulać, pędzić życie awanturnicze, niespokojne.

Awers łć., strona monety z wizerunkiem.

Awersja łć., wstręt, obrzydzenie.

Awiz fr., zawiadomienie, ogłoszenie.

Awizacja łć., zawiadomienie na piśmie.

Awizo wł., lekki statek pośpieszny.

Awizować, oznajmiać, dawać znać; A. pasport = zaznaczyć (w poselstwie, w konsulacie) w paszporcie, że opłata na przejazd granicy została uiszczoną.

Awuls łć., folwark bez włościan, należący do większej majętności.

Azalea, Azalja gr., roślina z rodzaju wrzosowatych, o kwiatach białych i różowych, polanka.

Azali, aza, azaż, spój., czyż, alboż, czyliż (pytając); może, czy nie.

Azbest gr., minerał, odmiana amfibolu (używany do wyrobu tkanin ogniotrwałych).

Azimut, Azymut ar., w astr., poziomołuk, łuk horyzontu lub poziomu, zawarty między południkiem badającego a kołem azimutalnem, t. j. przechodzącem przez dane ciało niebieskie (A. wschodni, zachodni).

Azoiczny gr., w gieol. A. formacja = najstarsza, pierwotna formacja.

Azot gr., jeden z pierwiastków chemicznych, wchodzących w skład powietrza.

Azotan, w chem. połączenie kwasu azotnego z tlenkiem jakiego metalu.

Azyl gr., przytułek, przytulisko, miejsce schronienia.

Azymutp. Azimut.

przysł., oznacza stopień, siłę lub względnie dużą odległość miejsca, czasu; używa się często przed przyimkiem ( do morza doszedł, do nocy pracował); spój. nim nawet, tak że; póki nie, chyba gdy, a tu, a wtem.

Ażebyp. Aby.

Ażjo wł. ndm., dopłata przy zmianie pieniędzy papierowych, na srebro lub złoto.

Ażjotarstwo, Ażjotaż fr., giełdownictwo, spekulacja na wahaniu się kursu pieniędzy lub papierów wartościowych, gra na giełdzie.

Ażur fr. przezrocze.

Ażurowy, przezroczysty, przejrzysty; rzadki, przeświecający, gęstosiatkowy.






B

B. druga litera alfabetu, spółgłoska (bywa twarda lub miękka (b’); b w muzyce jedna z nut = h z bemolem; b jako skrócenie oznacza: bardzo (przed przymiotnikami i przysłówkami); bieżący (przed wyrazami: miesiąc, rok, stulecie); były (przed rzeczownikiem) w znaczeniu dawny; b. m. i r. znaczy: bez miejsca i roku.

Baba, stara kobieta, staruszka; żebraczka, uboga; iron. lub pogardl. żona, babsko, złośnica, kłótliwa kobieta, (herod baba — p. Heród); kobieta wiejska, posługaczka; przen. — piecuch, niewieściuch, mazgaj, mężczyzna niedołężny, tchórzliwy; bałwan ze śniegu; kloc duży do wbijania pali; cześć składowa kafaru; gałgan na długim kiju do omiatania sufitów i ścian; czop; pęk ze szmat do zatykania otworu pieca, luftu; wiecha na kiju zatykana w miejscach niebezpiecznych do przejazdu; ciasto, pieczone na Wielkanoc specjalnej formy; gatunek gruszek.

Babi, babski przym. od Baba.

Babiarz, kobieciarz, lgnący do kobiet, lubiący przebywać między kobietami.

Babić, trudnić się akuszerstwem, przyjmować noworodki.

Babieć (o mężczyźnie), stawać się babą, niewieściuchem, niedołężnym, starzeć się (o kobiecie).

Babie latop. Lato.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Babimór.png
Babimór, roślina: widłak goździsty, likopodjum. (fig.).

Babiniec (-ńca), kruchta, przedsionek kościelny, gdzie baby siadają; mieszkanie kobiet; żart. nagromadzenie kobiet w jednem miejscu.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Babirusa.png
Babirusa, zwierzę ssące z rodziny świń. (fig.).

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Babka.png
Babka, zdr. od Baba; matka ojca lub matki; staruszka; biedna kobieta; kobieta czuwająca przy położnicy i przyjmująca dziecko; gatunek grzyba jadalnego; gatunek ciastka, legumina; gatunek ziela; ryba z rodz. popówek; owad biedronka.

Baboszep. Papucie.

Babrać i Babrać się, gmerać, chlapać się, brzechtać się, walać się, grzebać się w czem; licho malować, bazgrać; wertować, szperać; babrać się = marudzić, guzdrać się.

Babrała ( — y). rz. m., ten, co się babrze; guzdrała, nudziarz, marudziarz.

Babranina, rz. ż., mieszanina brzydko wyglądająca; bazgranina, gryzmoły; liche malowidło.

Babski, przym. od Baba = babi; po babsku, przysł. = po kobiecemu.

Babsko, rz. n., pgrdl. od Baba.

Babsztyl, rz. m., pgrdl., nieznośna, dokuczliwa baba.

Babula, Babuleńka, zdr. od Baba, Babka = staruszka.

Babunia, zdr. od Babka, = babcia, babusia.

Babusia, zdr. od Babka = babcia, babunia.

Babuszep. Papucie.

Baca, węg., rz. m., stary pasterz, dozorujący juhasów w Tatrach; gospodarz w górach.

Bach! wykrz. buch! bęc! klap! ozn. upadek na ziemię.

Bachanalja, łć., rz. ż., (uroczystość Bachusa w dawnym Rzymie); przen. orgja, pijatyka połączona z rozpustą.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Bachantka.png
Bachantka, łć., (kapłanka Bachusa), przen. kobieta, biorąca udział w orgji pijackiej (fig.).

Bachmat, tat., rz. m., koń tatarski grubopłaski na nizkich nogach, wytrzymały w biegu.

Bachnąć, upaść na ziemię, uderzyć o ziemię.

Bachor, Bachur, hbr., rz. m., żydowskie dziecko; dzieciak: bęben, nieznośne dziecko.

Bachur, nm., rz. m., młody kiernoz.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Bachus.png
Bachus, łć., rz. m., czciciel Bachusa, bożka wina (fig.), pijak, opój; grubas, brzuchal, tłuścioch.

Bacik, zdr. od Bat.

Bacówka, rz. ż., szałas bacy (pasterza tatrzańskiego).

Bacylus, łć., rz. m., lasecznik, bakterja.

Baczek, rz. m., zdr. od Bakara.

Baczenie, rz. n., od Baczyć; dozór, dogląd, baczność, uwaga.

Baczność, rz. ż., uwaga, wzgląd, baczenie na co; ostrożność, przezorność, oględność.

Baczny, uważny, przezorny, ostrożny; czujny, pilny; względny, mający wzgląd na co; uważający, rozważny.

Baczyć, zważać, uważać, brać w rachubę, mieć wzgląd na co; dostrzegać, obserwować.

Bać się, doznawać bojaźni, lękać się, trwożyć się, niepokoić się, troszczyć się, kłopotać się o co, o kogo.

Badacz, ten co bada, uczony.

Badać, rozbierać, roztrząsać, studjować, dochodzić, dociekać, zgłębiać; egzaminować, indagować, sondować, wybadywać; przenikać, śledzić, wypytywać.

Badanie, rz. n. od Badać; poszukiwanie, dociekanie, śledzenie czegoś, dochodzenie, studja; śledztwo, indagacja; obsłuchiwanie chorego.

Badawczy, przenikliwy; lubiący badać, śledzący, do głębi sięgający.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Badjan.png
Badjan, roślina z rodziny magnoljowych używana jako lekarstwo i przyprawa korzenna, (fig.).

Badjanek, (nka), owoc gwiazdkowaty badjanu; rodzaj ciasteczka kruchego zaprawnego owocem badjanu.

Badyl, łodyga ziela, źdźbło; zielsko, chwast, uschła roślina. B-le = (myśl.) nogi łosia i jelenia.

Badylarz, pgrdl. ogrodnik przeważnie uprawiający warzywa.

Bagatela, fr., rz. ż., fraszka, drobnostka, błahostka.

Bagatelny, błahy, drobny, nic nie znaczący.

Bagaż, fr., rz. m., pakunek rzeczy, tłomoki, walizy, torby wzięte z sobą w drogę; ruchomości, sprzęty, rzeczy wojskowe w czasie pochodu.

Bagienko, rz. n., zdr. od Bagno.

Bagiennica, zepsute wyziewy wydobywające się z miejscowości błotnych; febra błotna, malarja.

Bagienny, wypływający, pochodzący z bagna, błotny (wyziew, gaz), bagnisty. B-na gorączka = malaryczna.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Bagnet.png
Bagnet, fr., rodzaj sztyletu osadzonego na końcu karabina (fig).

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Bagnetsztanga.png
Bagnetsztanga, pręt żelazny z rączką, za pokręceniem jej zamykający okno (fig.).

Bagnisko, p. Bagno.

Bagnisty, błotnisty, pełen bagien.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Bagno.png
Bagno, Bagnisko, rz. n., błoto, trzęsawisko; muł, szlam; roślina z rodziny wrzosowatych (fig.); przen. — brudy życiowe.

Baibardzo, p. Bajbardzo.

Baj, rz. m., bajarz, pleciuch, gaduła.

Baja, bajka.

Baja, nm., gatunek sukna lub barchanu grubego, miękkiego i kosmatego.

Bajać, mówić bajki, pleść; opowiadać; zmyślać, kłamać.

Bajadera, port., rz. ż., tancerka i śpiewaczka hinduska.

Bajarz, opowiadający bajki; żart. autor nieprawdopodobnych opowiadań, bajek; pleciuga.

Bajbardzo! (ba i bardzo), rz. ndm., ladaco, byleco, nic; mieć kogo za B-o = mieć kogo za nic.

Bajca, rz. ż., p. Bejca.

Bajda, rz. ż., bajka, baśń, nieprawda, duby smalone.

Bajdak, Bajdas, rodzaj statku wodnego bez dachu.

Bajdurzyć, pleść brednie, paplać od rzeczy, ględzić.

Bajeczny, pełen baśni, zmyślony, nieprawdziwy; przedhistoryczny, niepewny; przen. — niesłychany, wyjątkowy, niezwykły.

Bajęda, bajda, bajka, bajanie.

Bajka, rz. ż., rodzaj poezji dydaktycznej, w której alegorja gra główną rolę; fabuła, treść; opowiadanie zmyślone, fałsz, wymysł, fakt nieprawdziwy.

Bajkopisarstwo, rz. n., sztuka pisania bajek; dział literatury obejmujący bajki.

Bajkopisarz, Bajkopis, autor bajek.

Bajońskie sumy, p. Suma.

Bajor, p. Bajura.

Bajorek, struna okręcona drucikiem metalowym; nitka lub drucik metalowy skręcony do ozdób szmuklerskich.

Bajroniczny, właściwy Bajronowi; przen. — posępny, ponury, melancholiczny; demoniczny; sarkastyczny.

Bajronista, rz. m., zwolennik lub naśladowca Bajrona; przen. — człowiek rozczarowany i zniechęcony do życia.

Bajronistyczny, p. Bajroniczny.

Bajronizm, kierunek w poezji bajroniczny; duch, charakter utworu bajroniczny; nastrój ducha bajroniczny.

Bajronizować, naśladować Bajrona; zagłębiać się w nastroju ducha bajronicznym; pisać (tworzyć) w duchu Bajrona, bajronicznie.

Bajronowski, p. Bajroniczny.

Bajroński, p. Bajroniczny.

Bajtała, rz. m., gwar., niedołęga, niedojda, niezdara.

Bajtlować, gwar. pytlować, dużo gadać, bredzić, mleć językiem, zawracać głowę gadaniem, pleść.

Bajura, rz. ż., duża kałuża, bagienko.

Bakalarnia, rz. pgrdl. szkoła elementarna, szkoła licha, ladajaka.

Bakalarski, przym. od Bakałarz.

Bakalarstwo, rz. n., stan a. zajęcie bakałarza, bakałarzenie, nauczycielstwo, belferka; szkolarstwo, pedanterja.

Bakalaureat, łć., rz. m., pierwszy stopień akademicki (dziś jeszcze istniejący we Francji).

Bakalje, tur., blp., suche lub suszone owoce południowe.

Bakałarz, łć., pierwotnie ten, co otrzymał bakalaureat; pgrdl. — nauczyciel, belfer, szkolarz.

Bakałarzyć, trudnić się bakalarstwem, nauczycielstwem, belferką.

Bakara, rz. m., ndm., a. Bakarat, fr., rodzaj hazardownej gry w karty.

Bakę świecić komu = pochlebiać, podlizywać się.

Baki, Bakiembardy, nm., blp., faworyty, bokobrody.

Bakier nm. (tylko w wyraż.: na bakier) przysł., na bok głowy (o czapce, kapeluszu); przen. — na opak, nie po myśli; być z kim na B. = być z nim w złych stosunkach, gniewać się.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Bakłażan.png
Bakłażan, roślina z rodziny psiankowatych; owoc ziarnowaty bakłażanu kształtu gruszki, jadalny (fig).

Bakszysz, tur., napiwek, łapówka, kuban.

Bakterje, gr., rz. ż., organizmy (grzybki) mikroskopijne, wywołujące w ciałach organicznych rozmaite zmiany: fermentację, gnicie, kwaśnienie i t. p., nieraz chorobotwórcze, mikroby, drobnoustroje.

Bakterjolog, gr., uczony, który bada bakterje.

Bakterjologja, gr., nauka o bakterjach.

Bakun, ros., tytuń najlichszego gatunku.

Bal, fr., wielka zabawa taneczna.

Bal, nm., drzewo graniasto ociosane, belka.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Balans.png
Balans fr., równowaga; kij, używany przez skoczków, chodzących po linie, dla utrzymania równowagi (fig.).

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Balansjer (1).png
M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Balansjer (2).png
Balansjer, fr., rz. m. drąg u wagi, maszyny parowej (2 fig.); p. Wahacz.

Balansować, utrzymywać równowagę.

Balas, rz. m., słupek w balustradzie balkonu; w lm. balasy = balustrada; przen. coś grubego niezgrabnego.

Balast, nm., ciężar, rzecz ciężka, użyta dla powiększenia ciężaru; dodatkowy, zbyteczny, niepotrzebny ciężar; ładunek, obciążenie balonu (worki z piaskiem) lub statku; przen. — coś niepotrzebnego, zbytecznego i kłopotliwego.

Baldach, rz. m. = Baldachim.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Baldachim.png
Baldachim, łć., rodzaj osłony lub nakrycia, stałego albo przenośnego, na słupkach, zrobionego z materji, drzewa, kamienia lub metalu służącego do uroczystości (fig).

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Baldaszek.png
Baldaszek, mały baldach; rodzaj kwiatostanu rośliny (fig).

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Baldaszkogron.png
Baldaszkogron, kwiatostan groniasty, baldaszek z kwiatków o szypułkach nierównej długości (fig.)

Baldaszkowaty, w kształcie baldaszka; B-te = rodzina roślin dwuliścieniowych, których kwiatostan jest baldaszkiem złożonym.

Baldasznik błękitny (agapantus), roślina o kwiatach okazałych, koloru blękitnawo-lila, ułożonych w baldach na wyniosłym pręcie.

Baldrjan, p. Walerjana.

Baleryna, wł., tancerka na scenie, baletniczka.

Balet, fr., utwór sceniczny, wyrażony przez mimikę i tańce.

Baletmistrz, nm., układający tańce w balecie.

Baletniczka, Baletnik, tancerka, tancerz baletowy.

Balistyka, łć., część mechaniki, traktująca o ruchu pocisków.

Balja, nm., duże, okrągłe, płytkie, z klepek złożone, drewniane naczynie, służące do prania.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Balkon.png
Balkon, fr., ganek na piętrze, oparty na słupach lub kroksztynach i otoczony barjerą, poręczą (fig.).

Ballada, fr., rodzaj poezji liryczno-epicznej; utwór muzyczny w stylu romantycznym.

Balneografja, gr., opis wód i kąpieli leczniczych.

Balneologja, gr., nauka o kąpielach i ich skuteczności.

Balneoterapja, gr., leczenie za pomocą wód mineralnych.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Balon (1).png
M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Balon (2).png
Balon, fr., statek napowietrzny, aerostat (fig.); szklane lub miedziane naczynie, mniej więcej kuliste, do płynów lub gazów, bania (fig).

Balotować, fr., glosować za pomocą gałek lub kartek; wotować.

Balować, dawać bale; uczęszczać na bale; hulać, bawić się hucznie, ucztować.

Balsam, gr., wonny żywiczny sok roślinny; przen. — ulga, pociecha. B. polski p. Bazylijka.

Balsamiczny, wonny, pachnący.

Balsamina, niecierpek, roślina ogrodowa, której owoc pęka za dotknięciem.

Balsamować, namaszczać ciała zmarłych, aby się nie psuły, zabezpieczać zwłoki od gnicia.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Balustrada.png
Balustrada, wł., szeroka, ozdobna poręcz na słupkach, ustawionych szeregiem (fig.).

Balwiernia, golarnia, razura, izba felczerska.

Balwierz, nm., golarz, golibroda, cyrulik, felczer.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Bałabajka.png
Bałabajka lub Bałałajka, ros., instrument muzyczny ukraiński, rodzaj małej gitary (fig).

Bałaguła, rz. m., żyd furman; bryka żydowska, wożąca podróżnych; przen. — facjendujący końmi; przen. — niedbalec, bałamucący czas; hulaka.

Bałałajka, p. Bałabajka.

Bałamucić, mącić, plątać, wikłać, gmatwać, zaciemniać, wprowadzać w błąd, kręcić, mydlić oczy, tumanić, łudzić; B. kogo = przewracać w głowie, uczyć kaprysów, psuć; zawracać głowę, zwodzić, durzyć; trwonić czas, mitrężyć, marudzić; B. ś. = hulać, urwisować się, łobuzować się.

Bałamuctwo, plątanina, gmatwanina; zawracanie głowy; mitręga.

Bałamut, bałamucący, któremu nie można wierzyć: zawracający głowę kobietom, kobieciarz, lowelas; rodzaj gry w karty; myśl. ogar, który pod trop goni i za ptakiem poszczekuje.

Bałamutka, kobieta figlarna, z pewną dozą kokieterji, lubiąca durzyć mężczyzn.

Bałamutny, pełen bałamuctw, niejasny, zawodny, chaotyczny, bezładny, zawiły; wykrętny, matacki, krętacki; nierzetelny, niesłowny.

Bałuch, odgłos, rozlegający się po kniei w czasie polowania.

Bałuchy, blp., oczy wypukłe, gały.

Bałuszyć oczy, wytrzeszczać oczy, bałuchy.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Bałwan.png
Bałwan, wielka, niekształtna bryła, odłam; kłoda, kloc, pień; kłąb (kurzu, dymu); wielka fala morska; posąg bożka pogańskiego (fig.); człowiek nieruchawy, niezgrabjasz, kloc, drągal; człowiek tępego umysłu, do niczego, głupiec, gamoń; postać niezgrabna ze śniegu.

Bałwaniasty, bryłowaty, falowaty.

Bałwanić, kłębić, falować, burzyć, wzdymać; B. ś. = kłębić się, burzyć się; stać jak bałwan, gapić się bezmyślnie.

Bałwanieć, Bałwanowacieć, stawać się bałwanem, głupieć.

Bałwanizm (Bałwaństwo) blm., życie materjalne, poziome; apatja, zobojętnienie.

Bałwanowaty, podobny do bałwana; nieruchawy, ociężały, niemrawy: głupkowaty, ograniczony, rozlazły.

Bałwochwalca (y), rz. m., poganin, czciciel wielu bogów, bałwanów.

Bałwochwalczy, pogański; zaślepiony, niewolniczy, ślepo hołdujący czemu, ubóstwiający kogoś.

Bałwochwalczyni, czcicielka bałwanów.

Bałwochwalstwo, pogaństwo, czczenie bałwanów; wielobóstwo, politeizm; nieograniczona cześć, ubóstwianie.

Bałyk, tur., wędzony grzbiet jesiotra, wyza: przen. chodzić na bałyku (bałuku) — chodzić raczkiem: myśl. czołganie się wyżła na brzuchu za zwierzyną.

Bambosz, fr., rz. m., marjonetka, lalka ruchoma.

Bambosze, Babosze, Babusze, blp., p. Papucie.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Bambus.png
Bambus, olbrzymia roślina trawiasta zwrotnikowa, dochodząca wysokości drzew (fig.).

Bambusówka, kij, laska z bambusu, trzcina.

Banalny, fr., szablonowy, powszedni, pospolity, oklepany.

Banaluka p. Banialuka.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Banan.png
Banan, roślina podzwrotnikowa o podziemnej łodydze i olbrzymich liściach (fig.); jej owoc, figa rajska, pizang; rodzaj ciastek.

Banatka, w., gatunek pszenicy, z Banatu.

Banda, nm., zgraja, gromada, kupa ludzi, szajka, kompanja; brzeg
M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Banda.png
bilardu; poręcz statku (fig.); skrajne pole w szachownicy; wierzch ogrodzenia areny cyrkowej; gw. — wędrowna orkiestra.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Bandaż.png
Bandaż, fr., opaska, rodzaj taśmy do owijania chorego miejsca (fig); obręcz stalowa, naciągnięta na koła wagonów i lokomotywy.

Bandażować, fr., owijać bandażem.

Bandażysta, fr., rz. m., wyrabiający bandaże.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Bandera.png
Bandera, wł., flaga okrętowa z herbem państwa; chorągiew (fig).

Banderja, wł., rz. ż., konny orszak honorowy w Austrji.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Banderola.png
Banderola fr., opaska papierowa, przylepiona na przedmiocie jako znak opłaconej akcyzy (fig.); opaska z adresem na wysyłanym towarze, książce, dzienniku.

Banderolować, nalepiać banderole; nakładać opaskę papierową na wysyłany towar.

Bandoch, Bandos, Bandocha, Bandoska, najmita, najmitka z odleglejszych okolic do żniwa, do sianokosów.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Bandolet.png
Bandolet, fr., pas rzemienny, przewieszony przez ramię, utrzymujący pałasz, temblak (fig).; rodzaj fuzji.

Bandos, Bandoska p. Bandoch.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Bandura.png
Bandura, gr., rz. ż., rodzaj lutni z krótką szyjką, lutnia kozacza (fig.); przen. gw. — rz. m., ciemięga, cymbał, bałwan.

Bandurzysta, rz. m., grający na bandurze, lutnista.

Bandycki, przym. od bandyta.

Bandyta (y), wł., rz. m., opryszek, zbój, rozbójnik, łotr, łupieżca.

Bandytyzm, rz. m., rozbójnictwo, rozbój; przen. — napaść, napaści niesłuszne.

Banhof, nm., dworzec kolei żelaznej.

Bania, naczynie pękate, okrągłe do płynów; kopuła pękata; klosz okrągły do lampy; balon; kula metalowa na szczycie wieży; dynia.

Banialuka, tur., rz. ż., (zwykle używa się w lm.), niedorzeczna gadanina, brednia, głupstwo, bzdurstwo, androny, bajdy.

Baniasty, mający kształt bani, pękaty, wypukły.

Banicja, łć., skazanie na wygnanie, wygnanie, wywołanie z kraju.

Baniecznik, narzędzie chirurgiczne do nacinania skóry przy stawianiu baniek.

Banita, łć., rz. m., wygnaniec, skazany na wygnanie, wywołaniec z kraju.

Bank, wł., finansowa instytucja kredytowa i handlowa; kantor wymiany pieniędzy i operacji wekslowych; stawka pieniężna w grze karcianej przeciw wszystkim innym stawkom (bank trzymać, ciągnąć).

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Bankajz.png
Bankajz, nm., rz. m., hak duży, zagięty, podtrzymujący rynnę i t. p. (fig.).

Bankier, nm., właściciel interesu bankierskiego; wekslarz; finansista; gracz, trzymający bank w grze karcianej; żart. bogacz.

Bankierski, przym. od Bankier.

Bankiet, fr., uczta, biesiada.

Bankietować, biesiadować, ucztować, hulać.

Banknot, Bankocetel, nm., pieniądz papierowy, asygnata, bilet bankowy.

Bankocetel, nm., — p. Banknot.

Bankructwo, niewypłacalność, upadłość handlowa; przen. — strata majątku, ruina majątkowa.

Bankrut, fr., wł., ten co zbankrutował, co stracił wszystko, człowiek niewypłacalny, zrujnowany, hołysz.

Bankrutować, zawieszać wypłaty, stawać się niewypłacalnym, bankrutem; ogłaszać upadłość, bankructwo; przen. ubożeć, tracić majątek; żart. dawać za wygraną, cofać się, ustępować.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Banksja.png
Banksja, roślina drzewiasta australijska (fig.).

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Bant.png
Bant, nm., obręcz, opaska żelazna; wiązanie poprzeczne u krokwi, rozpora (fig.); grzęda dla kur; zawiasa, na której drzwi są zawieszone.

Bańczasty, Bańczysty, Bańkowaty, podobny do bańki wodnej; pękaty, pełen baniek, bąblów.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Bańka (1).png
M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Bańka (2).png
M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Bańka (3).png
Bańka, zdr. od Bania; niewielkie szklane naczynie pękate do płynów (fig.); rezerwoar lampy, zbiornik na świetliwo; naczynie blaszane zamykane do płynów, blaszanka (fig.); rodzaj szklaneczki, stawianej na ciele do naciągania krwi (fig.); bąbel z wody, bulka; B. mydlana = kropla wody mydlanej, wydętej przez rurkę.

Bańkowaty podobny do bańki; p. Bańczasty.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Baobab.png
Baobab, olbrzymie drzewo zwrotnikowe o owocach jadalnych, adansonja (f.).

Baptysterjum, łć., rz. n., w lp., ndm., chrzcielnica.

Bar, Baryt, metal, należący do grupy metali ziem alkalicznych, główny składnik szpatu ciężkiego.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Barak.png
Barak, fr., budynek parterowy, przeznaczony dla tymczasowego pomieszczenia żołnierzy, chorych lub ubogich (fig.).

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Baran (1).png
M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Baran (2).png
M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Baran (3).png
M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Baran (4).png
Baran, samiec owcy, skop, tryk (fig.); przen. człowiek głupi, nierozgarnięty, gap, jolop; taran (fig.); kafar, baba do wbijania palów; jeden ze znaków zodjakalnych (2 fig.); nazwa konstelacji (fig.); żart. strzyc barany: odcinać kupony od listów zastawnych; nosić kogo na barana = na plecach; B-y futro ze skór baranich.

Baranek (nka), zdr. od Baran: jagnię; skórka jagnięca; nazwa myśliwska bekasa kszyka: przen. = trusia, niewiniątko, pokora; B-ki obłoczki, chmurki białe, kształtem podobne do baranków; futerko z baranków krymskich; gatunek hjacyntów (szafirki); gw. żart. B. egipskie = wszy.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Baranek wielkanocny.png
Baranek Boży = Chrystus; B. wielkanocny, wyobrażenie Baranka Bożego, jako symbol Chrystusa (fig ).

Barani, przym. od Baran.

Baranica, rz. ż., barania skóra wyprawna używana na różne wyroby.

Baranieć, głupieć, idjocieć.

Baranina, mięso baranie.

Baraszki, blp., figle, swawola, psoty.

Baraszkować, dokazywać, stroić figle, bawić się, swawolić; próżnować, zabawiać się.

Barbarja, blm., rz. ż., barbarzyństwo.

Barbaryzm, gr., wyraz cudzoziemski w mowie ojczystej niepotrzebnie używany mogący być zastąpiony swojskim; barbarzyństwo.

Barbarzyniec, albo Barbarzyńca, człowiek napoły dziki, nieucywilizowany; tyran, okrutnik.

Barbarzyński, przym. od Barbarzyniec, dziki, nieucywilizowany, nieludzki.

Barbarzyństwo, Barbaryzm, ludzie na poły dzicy; brak cywilizacji; stan napół dziki, dzikość; tyranja, okrucieństwo, zwierzęcość.

Barchan, nm., lekko kosmata tkanina bawełniana.

Barchanowaty, podobny do barchanu, mszysty.

Barchanka, spódnica z barchanu.

Barchanowy, zrobiony z barchanu.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Barczatka.png
Barczatka, motyl z grupy prządek (fig.).

Barczyć, myśl., postrzelić ptaka w skrzydło.

Barczysty, mający szerokie barki, plecy, pleczysty.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Barć.png
Barć, rz. ż., dziupla w drzewie, gdzie pszczoły się gnieżdżą, ul wydrążony w drzewie (fig.).

Bard, ang., śpiewak, poeta, wieszcz.

Bardon, nm., lutnia, lira.

Bardysz, p. Berdysz.

Bardzo, przysł., (st. wyż. Bardziej), wielce, mocno, nader; usilnie, serdecznie, gorąco, arcy.

Bareljef, fr., płaskorzeźba.

Bareż, fr., gatunek lekkiej, przezroczystej, połyskliwej, wełnianej tkaniny.

Bargiel, Bargieł, zool., p. Kowalik.

Barjera, fr., poręcz odgradzająca.

Bark, w anat. część górna kończyny górnej, składająca się z łopatki i obojczyka: łopatka przednia u ptaków: w lm. B-ki = plecy.

Barka, fr., rz. ż., statek wodny bez masztów do przewożenia zboża, drzewa i t. p. towarów; łódka ozdobna.

Barkarola, wł., pieśń gondoljerów weneckich, gondoljera.

Barkas, hiszp., rz. m., największa łódź przy okręcie.

Barkówki, rz. ż., pióra barkowe, przytwierdzone do barku (łopatki) ptaków.

Barłożyć, wyściełać barłogiem, robić podściółkę; śmiecić, zaśmiecać; bajać, gadać głupstwa, pleść duby smalone.

Barłóg, podściółka dla bydła ze starganej słomy; legowisko niedźwiedzia; śmiecie; przen. brudne, nędzne posłanie; stan nędzy; brud, błoto życiowe.

Barograf, gr., barometr, zapisujący automatycznie zmiany w atmosferze.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Barok.png
Barok, wł., rodzaj stylu architektonicznego, odznaczającego się dziwacznością i nieregularnością linji (fig.); w znacz. przym. — barokowy, dziwaczny; w poezji: styl kwiecisty, przeładowany przenośniami i figurami retorycznemi.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Barometr (1).png
M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Barometr (2).png
Barometr, gr., przyrząd do mierzenia ciśnienia powietrza, wskazujący zmiany atmosferyczne (fig.); przen. wskazówka, oznaka, symptom.

Barometrograf, gr., barometr wskazówkowy samopiszący.

Barometryczny, przym. od Barometr.

Baron, nm., tytuł wyższej szlachty, niższy od hrabiowskiego; żart. liber (łć. = wolny) B. = sobiepan, człowiek od nikogo nie zależny, o nic się nie kłopoczący.

Baronja, rz. ż., baronostwo, prawo do tytułu barona; majątek, do którego posiadania przywiązany jest tytuł barona.

Baronostwo, p. Baronja; baron z żoną.

Baroskop, gr., przyrząd do mierzenia wilgotności powietrza.

Barszcz, roślina z rodziny baldaszkowatych; zupa kwaskowa z buraków; żart. — blady atrament; pgrdl. — liche kwaśne wino.

Barszczowina, osad z barszczu chlebowego, używany na okłady do ran.

Bartne, rz. n., danina z miodu, lub opłata od barci.

Bartnica, narzędzie do wyżłabiania barci.

Bartnictwo blm., pszczelnictwo, nauka o hodowli pszczół.

Bartnik, hodujący pszczoły leśne, pasiecznik, pszczelarz; gatunek niedźwiedzia; motyl, szkodliwy dla pszczół, zanocnica.

Bartny, przym. od Barć (prawo bartne); rz. dozorca barci, bartnik.

Barwa, nm., pewien rodzaj światła, kolor; liberja, mundur, umundurowanie; odcień, piętno, charakter; włos, puszek na suknie; puszek na owocach. B. dźwięku = tembr, dźwięczność, wysokość tonu: przen. — pokrywka, płaszczyk, osłona, pozór.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Barwena.png
Barwena, ryba morska, jadalna, o pięknym tęczowym połysku (fig.).

Barwica, zdr. Barwiczka; farba do nadawania sztucznych rumieńców, ruż, czerwienidło; rośl. marzanna.

Barwić, nadawać barwę czemu, farbować, kolorować; przen. piększyć, krasić, zdobić.

Barwierz, farbiarz.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Barwinek.png
Barwinek, (nka), roślina o gładkich listkach i kwiatach błękitnych, zawsze zielona (fig.).

Barwisty, przym. od Barwa, kolorowy.

Barwnik, substancja, mająca własność barwienia ciał bezbarwnych, pigment.

Barwny, odznaczający się żywemi kolorami; malowniczy, obrazowy, żywy, kwiecisty, kolorowy.

Bary, blp., rozrosłe barki, plecy; wziąć się za B. z kim = mocować się.

Barykada, fr., rodzaj szańca, zrobionego na ulicy, zapora; przen. nagromadzenie trudności.

Barykadować, stawiać barykady, przeszkody, tarasować; B. ś., zabezpieczać się barykadą, zamykać się, zatarasowywać się.

Baryła, wł., zdr. Baryłka; beczułka, fasa; przen. człowiek otyły, okrągły, tłuścioch.

Baryt p. Bar.

Baryton, wł., głos męski środkujący między tenorem i basem; barytonista; rodzaj instrumentu muzycznego dętego w rodzaju trąby; rodzaj instrumentu smyczkowego w rodzaju wiolonczeli.

Barytonista, rz. m., śpiewający głosem barytonowym, baryton.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Bas.png
Bas, wł., najniższe tony muzyczne; najniższy głos męski; narzędzie muzyczne smyczkowe: basetla; klucz muzyczny basowy (fig.); śpiewający basem, basista.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Basałyk.png
Basałyk, tur.,, bicz z kulą ołowianą na końcu (fig.); człowiek duży niezgrabny, bałwan, dryblas, drągal, próżniak.

Basałykować się, próżniaczyć się.

Basałykowaty, grubawy, niezgrabny, bałwanowaty.

Basarunek, nm., wynagrodzenie za pobicie, przen. — baty, cięgi, wały.

Basen, fr., zbiornik wody, ocembrowany rezerwoar; dorzecze.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Basetla.png
Basetla, nm., rz. ż., bas, kontrabas (duży instrument muzyczny, smyczkowy) (fig.); przen. niedołęga, głupi.

Basetlista, Basista, grający na basetli.

Basista, śpiewający basem; grający na basetli.

Basiur, wilk (w języku myśliwych); młody pęd z drzewa wyrastający drzewu szkodliwy.

Baskina, hiszp., szeroka wierzchnia suknia hiszpanki; przedłużenie stanika od pasa u sukni kobiecej.

Basklarnet, wł., instrument muzyczny dęty (tonem o oktawę niższy od zwykłego klarnetu).

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Bason.png
Bason, fr., naczynie płaskie do wypróżnień dla podsuwania leżącym chorym (fig.).

Basować, wtórować basem: prz. pochlebiać, potakiwać w widokach korzyści osobistej.

Bast, nm., łyczko, łyko.

Basta, wł., przysł., dość, dosyć, koniec.

Bastard, wł., nieprawe dziecię, bękart.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Bastjon.png
Bastjon, fr., część fortyfikacji wysunięta z obwałowania (fig.).

Bastonada, fr., kara bicia kijami w pięty lub w plecy.

Bastować, zaprzestawać, dawać za wygraną.

Bastowy, przym. od Bast, łyczkowy.

Basy, blp., cięgi, baty, razy, wały, plagi, bizuny; znaki na ciele od plag, pręgi.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Baszłyk.png
Baszłyk, tur., kaptur na głowę z długiemi końcami do owiązania szyi (fig.).

Baszta, łć., wieża obronna forteczna lub zamkowa (fig.).
M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Baszta.png


Basztan pers., rz. m., ogród warzywny wśród stepów, na którym sieją kawony, melony, kukurydzę i t. d.

Baszybuzuk, tur., (nieregularny żołnierz turecki); przen. człowiek niesforny, urwis, hajdamaka, łotr, hultaj.

Baś, baś! wołanie na owce.

Baśń, rz. ż., bajeczne podanie ludowe a. historyczne; bajka; wieść niepewna, pogłoska, plotka, fałsz.

Baśniarz, twórca, autor baśni, bajarz.

Bat (-u), wł., łódź, mały statek.

Bat (-a), bicz; B-ty = cięgi, plagi, wały, bicie, kara.

Batalista, fr., malarz bitew.

Batalja, fr., bitwa, walka, bój.

Bataljon, fr., oddział żołnierzy pieszych, hufiec piechoty (około 800 ludzi), 4-ta część pułku.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Baterja.png
Baterja, fr., oddział artylerji złożony z kilku dział; okop w którym stoją rzędem armaty. B. elektryczna, galwaniczna = połączenie kilku butelek lejdejskich lub stosów galwanicznych (fig.); żart. — szereg butelek z trunkiem albo z lekarstwami.

Batog, bicz, bat, bizun.

Batogować p. Batożyć.

Batometr, p. Batymetr.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Batorówka.png
Batorówka, czapka okrągła bez daszka z denkiem szersza u góry (fig.); szabla z czasów Batorego.

Batożek, zdr. od Batóg.

Batożyć, Batogować, bić batem, okładać batogami.

Batuta, wł., rz. ż., pałeczka dyrygującego orkiestrą; przen. — oznaka kapelmistrza.

Batymetr, gr., przyrząd do mierzenia głębokości morza: sonda.

Batyst, fr., gatunek płótna bardzo cienkiego.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Baumkuch.png
Baumkuch nm., rz. m., gatunek ciasta w kształcie piramidy ze sterczącemi soplami (fig.).

Bawar, piwo bawarskie.

Bawarja, piwiarnia.

Bawarka, kielnerka, dziewczyna usługująca w bawarji; ocukrzone mleko z gorącą wodą, ukropek.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Bawełna.png
Bawełna, nm., roślina z której owocu (fig.) zbierają puszek służący do przędzenia tkanin; nici zrobione z przędzy bawełnianej; B. strzelnicza czyli piroksylina = materjał wybuchowy wytworzony z bawełny nasyconej kwasem siarczanym i dymiącym kwasem azotowym; przen. w B-nę obwijać = nie mówić wyraźnie prawdy, łagodzić wypowiedzenie prawdy.

Bawełnianka, wyrób z bawełny.

Bawełniany, przym. od Bawełna.

Bawełnica, rz. ż., drobny owad z rodziny mszyc, niszczący drzewa iglaste.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Bawet.png
Bawet, szpiczaste, sztywne zakończenie stanika kobiecego (fig.).

Bawialnia, pokój do przyjmowania gości, salon.

Bawić, czasowo przebywać, przesiadywać u kogoś, gościć, spędzać czas gdzie; B. kogo, zabawiać, zatrzymywać u siebie, rozrywać; śmieszyć, cieszyć, sprawiać uciechę, wydawać się uciesznym; B. ś., zatrzymywać się dłużej, nie śpieszyć się, ociągać się, robić marudnie, opieszale, marudzić; trudnić się, oddawać się czemu; przepędzać czas przyjemnie, igrać, figlować, baraszkować, swawolić; hulać, używać życia; pieścić się, rozkoszować się; B. ś. w co = udawać kogo, co; naśladować.

Bawidamek, iron., lubiący bawić kobiety, letkiewicz, elegancik.

Bawidełko, zdr. od Bawidło.

Bawidło, zabawka, cacko.

Bawoli, przym. od Bawół.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Bawół.png
Bawół, gr., zwierzę przeżuwające podobne do wołu (fig.).

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Baza.png
Baza, Bazis, gr., dolne zakończenie kolumny, podstawa (fig.).

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Bazalt.png
Bazalt, łć., skała czarna pochodzenia wulkanicznego (ma często kształt wielkich słupów sześciobocznych) (fig.).

Bazar, tur., wielki sklep z różnemi towarami; targ, targowica, rynek, budynek specjalnie przeznaczony na sklepy z różnemi towarami.

Bazgracz, Bazgrała, rz. m., źle piszący, gryzmoła; pismak; lichy malarz.

Bazgrać, gryzmolić, pisać źle, niekształnie; malować licho, paćkać; pisać banialuki, brednie, liche rzeczy.

Bazgrała, p. Bazgracz.

Bazgranina, Bazgrota, rz. ż., gryzmoły, bylejaka pisanina, gwazdanina; lichy obraz, mazanina; lichy utwor, ramota.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Bazia.png
Bazia, kotka jako kwiatostan wierzby, brzozy (fig.).

Bazylja, roślina zielna aromatyczna używana do lekarstw i jako przyprawa.

Bazylijka cz. Balsam polski, roślina ogrodowa pachnąca.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Bazylika.png
Bazylika, gr., (budynek, w którym odbywały się sądy handlowe w Rzymie starożytnym); kościół wspaniały z trzema lub pięciu nawami oddzielonemi kolumnami (fig.)

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Bazyliszek.png
Bazyliszek, gr., gatunek jaszczurki (f.); przen. człowiek zły, złośliwy, o niedobrem wejrzeniu.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Bażant.png
Bażant, nm., ptak kurowaty świetnie upierzony (fig.).

Bażantarnia, miejsce hodowania bażantów.

Bąbel, bańka z płynu, wzdęcie płynu; pęcherz na ciele; duży pryszcz.

Bąbelcug, nm., bąbel, bombel, bumelcug, pociąg kolei, idący wolno i długo zatrzymujący się na stacjach.

Bąbelek, drobna ozdoba wisząca służąca do przybrania ubioru.

Bąblasty, kształtu bąbla.

Bąblica, choroba wysypkowa.

Bąblować, nm., hulać, pędzić wesołe życie bez pracy, próżnować.

Bączek, rurka pod osadą strzelby, w którą się stempel wsuwa.

Bądź, sp., albo, lub; chociaż, choćby, bodajby, nawet; druga osoba trybu rozkaz, słowa: być.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Bąk (1).png
M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Bąk (2).png
M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Bąk (3).png
Bąk, gatunek ptaka brodzącego (fig.); owad z rzędu dwuskrzydłych (fig); zabawka dziecinna w kształcie kuli wydrążonej z nóżką, którą za pomocą sznurka wprowadzić można w szybki ruch wirowy, fryga, cyga (fig.); kobza; gatunek łódki o czterech wiosłach; błąd, omyłka, głupstwo; plotka, bajka, fałsz; człowiek nadęty, nadąsany; dzieciak; strzelać, zbijać B-ki = próżnować, trwonić czas, bruk szlifować.

Bąkać, p. Bąknąć; słabo, niewprawnie czytać; niewyraźnie mówić.

Bąknąć, nied. Bąkać, wydać głos podobny do bąkowego, zahuczeć, jak bąk; odezwać się półgębkiem, zamruczeć, burknąć, niewyraźnie odpowiedzieć.

Be, nazwa litery B.

Be! wykrz., fe! brzydko!

Beatrycze (-y), rz. ż., ukochana, pani serca.

Beatyfikacja, łć., zaliczenie przez kościół w poczet błogosławionych.

Bebechy, blp., wnętrzności, kiszki, flaki; bety, pościel brudna; graty, manatki: wylatujące (niewszyte) kartki w książce, w aktach.

Bebeszyć, patroszyć, wyjmować bebechy, wnętrzności.

Bech, gw., nieznośny dzieciak.

Bechtać, poduszczać, podburzać, jątrzyć przeciw komu, podbechtywać, mącić.

Becić się, kompromitować się, zasypywać się, blamować się.

Beczeć, jdtl. Beknąć; wydawać głos (owca, koza, łoś, jeleń, zając); głośno płakać, ryczeć z płaczu; fałszywie śpiewać, uderzyć w bek; przen. narzekać, biadać, ubolewać; odpowiadać za co.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Beczka.png
Beczka, miara rzeczy sypkich i płynów, 40 wiader (72 garnce); tonna; duże naczynie drewniane z klepek i obręczy (fig.); fasa, antał; B. morska — p. Boje; przen. człowiek otyły, grubas, brzuchacz, zdolny pić dużo; B. bez dna = utracjusz, marnotrawca, dziurawy worek; zacząć z innej B-ki = inaczej przemawiać, przejść do innego przedmiotu w rozmowie, z innej strony przedmiot omówić, innym tonem.

Beczkowaty, kształtu beczki, okrągły, wydęty, pękaty; półkulisty (sklepienie).

Beczkówka, klepka długości 30 cali.

Beczułka, mała beczka, baryłka, antałek; przen. mała, tłusta, okrągła osoba.

Bedel, Pedel, łć., woźny w zakładzie naukowym; kościelny, pilnujący porządku w kościele.

Bedłka, rz. ż., rodzaj grzyba; rodzaj zapalenia wewnątrz ust.

Bednarczyk, terminator bednarski.

Bednarkap. Bednarstwo.

Bednarstwo, stan, fach, rzemiosło bednarskie, bednarka.

Bednarz, rzemieślnik, robiący naczynia drewniane z klepek.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Beduina.png
Beduina, rodzaj długiego wierzchniego okrycia kobiecego z kapturem (fig.).

Befsztykp. Bifsztyk.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Begonja.png
Begonja, ukośnica, roślina o dużych liściach ozdobnych nieraz różnokolorowych (fig.).

Bejca lub Bajca, nm., nazwa roztworów chemicznych służących do przygotowania pod farbę skóry, tkanin, drzewa, metalów.

Bejcować, nm., zastosowywać bejcę.

Bek, głos owcy, kozy; płacz.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Bek.png
Bek, fr., palnik u lampy gazowej (fig.), dziobek.

Bekać się, parzyć się (o jeleniach).

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Bekas.png
Bekas, fr., gatunek ptaka brodzącego z długim miękkim dziobem (fig.).

Bekasi, przym. od Bekas.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Bekiesza.png
Bekiesza, rz. ż., suknia męska długa futrem podbita krojem węgierskim (fig.).

Beknąć, p. Beczeć; beknąć grubo = ponieść stratę materjalną, przypłacić za co.

Bekowisko, miejsce zbierania się jeleni (samców i samic).

Beksa, rz. m. i ż., płaksa, mazgaj.

Bekwarek, gatunek słowika.

Bela, nm., miara papieru, zawierająca 10 ryz; 20 postawów sukna; przen. człowiek nieruchawy, kloc, pień, kłoda.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Beladona.png
Beladona, wł., pokrzyk, wilcza jagoda, roślina trująca z rodziny psiankowatych (fig).

Belemnit, gr., skamieniały szczątek wymarłych głowonogów; t. zw. strzałka piorunowa lub pazur djabelski.

Beletrysta, fr., powieściopisarz, nowelista.

Beletrystyka, literatura powieściowa, nadobna.

Belfer, nm., pomocnik mełameda w chederze; pgrdl. nauczyciel, bakałarz.

Belferja, rz. ż., pgrdl., nauczyciele; zebranie, zgromadzenie nauczycieli.

Belferka, Belferja, Belferstwo, stan, zajęcie belfra, nauczycielstwo, bakalarstwo.

Belfrować, trudnić się nauczycielstwem, bakałarzyć.

Belka, nm., kloc z 4 stron ociosany; drąg u wagi.

Belkowanie, poziomy układ belek między dwoma piętrami.

Belladonnap. Beladona.

Belweder, wł., ozdobny budynek, altanka, wystawione w miejscu skąd piękny widok się roztacza.

Belzebub, hbr., bies, djabeł, szatan; książę djabłów; przen. człowiek zły.

Bełgotać p. Bełkotać.

Bełkot, bełkotanie, chlupanie, plusk; mowa niewyraźna, jąkająca się; głos wydawany przez cietrzewia.

Bełkotać, Bełgotać (-oce), chlupotać, chlupać, poruszać płynem, bełtać; jąkać się, bąkać, mówić z trudnością, niewyraźnie; mówić językiem niezrozumiałym.

Bełkotka, odmęt w wodzie, chlupotanie wody, wir; narzędzie do bełtania płynów; kobieta gadatliwa, papla; jąkająca się, bełkocąca.

Bełkotliwy, przym. od Bełkot.

Bełt, nm., grot, pocisk, strzała.

Bełtać, mieszać, mącić, bełkotać.

Bełtanina, rz. ż., płyn zmącony, rozbełtany.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Bemol.png
Bemol (skr. b.) w muz., znak zniżenia nuty o pół tonu (fig.).

Benedykcja, łć., błogosławieństwo; poświęcenie.

Benedyktyn, zakonnik reguły ś-go Benedykta; nazwa pewnego gatunku likieru.

Benedyktynka, zakonnica reguły św. Benedykta.

Benedyktyński, przym. od Benedyktyn; benedyktyńska praca = cierpliwa, mrówcza, wytrwała, mozolna praca.

Beneficjalny, od beneficjum, dotyczący beneficjum.

Beneficjant, nadający, ofiarowujący dobra na rzecz kościoła.

Beneficjarjusz, posiadający beneficjum, obdarowany dobrami kościelnemi.

Beneficjat, pobierający dochód z dóbr kościelnych.

Beneficjum, łć., rz. n., w lp. ndm., w lm. B-cja, dochód z dóbr kościelnych, prebenda.

Benefis, fr., rz. m., dochód z widowiska, danego na korzyść artysty; zysk, korzyść.

Benefisant, artysta, na którego korzyść odbywa się przedstawienie benefisowe.

Bengalski ogień, p. Ogień.

Benjaminek (-nka), najmłodszy z rodziny, ulubieniec, faworyt, pieszczoch, gagatek.

Benzoes, wonna żywica koloru brunatnego używana jako kadzidło i kosmetyk.

Benzol, związek organiczny płynny o przyjemnym zapachu używany w przemyśle.

Benzyna, rz. ż., płyn o charakterystycznym zapachu wydobywany z ropy naftowej używany do palenia i do wywabiania plam tłustych z tkanin.

Ber (bra), rz. m., rodzaj prosa.

Bera, fr., gatunek gruszki (złota, szara, biała B.).

Berajter, nm., ujeżdżający konie.

Berbeć, rz. m., mały dzieciak.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Berberys.png
Berberys, krzew ciernisty o jagodach kwaśnych (fig.).

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Berdysz.png
Berdysz, Bardysz, łć., drążek z siekierą u góry podobny do halabardy (fig.).

Beret, p. Biret.

Bergamota, wł., rz. ż., gatunek gruszki; gatunek cytryny.

Berkowiec, waga rosyjska = 10 pudom.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Berkut.png
Berkut albo Birkut, tat., gatunek orła stepowego (fig.).

Berlacz, nm., ciepły miękki trzewik zimowy nakładany na inny trzewik.

Berlinka, duża łódź żaglowa z dachem przykrywającym przewożone zboże i towary.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Berło.png
M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Berło błazna.png
Berło, krótka laska ozdobna jako znak władzy najwyższej. (fig.). B. błazna: laseczka z główką pajaca, z dzwoneczkami (fig.); przen. panowanie, władza najwyższa; drążek myśliwski dla sokołów.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Berma.png
Berma, fr., rz. ż., w fortyfikacjach odstęp poziomy między wałem a rowem służący do wzmocnienia nasypu (fig.).

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Bermyca (1).png
M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Bermyca (2).png
Bermyca, nm., rz. ż., duży futrzany kołpak wojskowy (2 fig.).

Bernardyn, zakonnik reguły Św. Franciszka zreformowanej przez Św. Bernarda.

Bernardynka, zakonnica reguły Św. Bernarda: gatunek tabaki.

Bernardyński, przym. od Bernardyn.

Berwionop. Bierwiono.

Beryl, gr., glucyn, drogi kamień barwy zielonej, szmaragd, akwamaryn.

Berżerka, fr., pasterka; gatunek krzesła i fotelu.

Bestja, łć., rz. ź., zwierzę; potwór, zwierzę dzikie rozjuszone; przen. człowiek zły, zezwierzęcony, bydlę, łotr; żart. nicpoń, urwis.

Bestjalny, przym. od Bestja.

Bestwić, pobudzać do srogości, dzikości zwierzęcej, rozbestwiać, rozjuszać; podniecać lubieżność, roznamiętniać; B. ś.p. Bestwieć.

Bestwieć, Bestwić się, dziczeć, srożeć, rozbestwiać się, bydlęcieć, zwierzęcieć, oddawać się rozpuście, stawać się rozwiązłym.

Bestyjka, rz. ż., zwierzątko, stworzonko; przen. żart. kobietka ładna, ponętna, zalotna.

Bestyjstwo, hultajstwo, łajdactwo, szelmostwo, zgraja łotrów.

Beszamel, fr., przyprawa do mięsa ze śmietany i jaj.

Besztać, łajać, wymyślać komuś, lżyć.

Besztanina, łajanie.

Betel, roślina, której liście, zmieszane z orzechami palmy areki i wapnem, żują ludy połud. azjatyc.

Beton, ang., masa z wapna hydraulicznego i żwiru szybko twardniejąca używana jako podkład pod Fundamenty, do wyrobu sztucznych płyt kamiennych i t. p.

Bety, nm., blp., pierzyna, piernat, pościel puchowa.

Bez, przyim., oznacza brak, nieobecność czegoś, wyłączenie; nie bez tego = zapewne.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Bez.png

Bez (bzu), krzew dziko rosnący o liściach pierzastych i drobnych białych kwiatach o nieprzyjemnym zapachu; B. lilak, krzew ogrodowy o kwiatach wonnych, białych lub liljowych (fig.).

Beza, fr., pianka z białek z cukrem miałkim ubita i upieczona.

Bezbarwny, nie mający barwy, niekolorowy; przen. suchy, mdły, blady, nieożywiony, nie mający wyraźnego charakteru.

Bezbożnik, żyjący bez religji, ateusz.

Bezbożny, nie wierzący w Boga, ateuszowski, niereligijny, nie zachowujący przepisów kościoła.

Bezbronny, nie mający broni, oręża, nieuzbrojony; słaby, bezsilny, nie mogący się bronić.

Bezbrzeżny, nie mający brzegów, nie mający granic, nieograniczony, bardzo rozległy; niezmierny, niezmierzony, nieprzejrzany.

Bezcelowy, nie mający celu, niepotrzebny, bez wytkniętego kresu.

Bezcen, w wyraż. przysł. za bezcen = nadzwyczaj tanio, na pół darmo, za psie pieniądze.

Bezcenny, nieoceniony, nieoszacowany, bajecznie drogi, kosztowny.

Bezceremonialny, nie robiący sobie z niczego ceremonji, niczem się nie krępujący.

Bezchmurny, niezachmurzony, jasny, pogodny (niebo, dzień).

Bezcielesny, duchowy, nie mający ciała, formy widomej; nieuchwytny, nadzmysłowy.

Bezcienny, nie rzucający w południe cienia; mieszkaniec pasa zwrotnikowego.

Bezczelny, zuchwały, haniebny, wytartego czoła i sumienia, nie mający wstydu, zuchwale natarczywy.

Bezcześcić, bezecnić, pozbawiać czci, zniesławiać, sromocić, hańbić; profanować, kalać, poniewierać, plugawić.

Bezczynny, nieczynny, nie działający, próżnujący, nie zajęty, nie zatrudniony.

Bezdasze, rz. n., przen., brak dachu nad głową, brak schronienia, bieda.

Bezdenny, nie mający dna i gruntu; niezmiernie głęboki, niezgłębiony, przepaścisty; niewyczerpany, nieprzebrany.

Bezdeń, (-dni, lm. -dnie), rz. ż., bardzo wielka głębokość, głąb’, otchłań, przepaść, bez końca.

Bezdomny, nie mający domu, dachu nad głową; tułaczy.

Bezdroże, obszar bez dróg, manowce, zdroże; fałszywa droga życia, życie złe, niemoralne; fałszywa droga rozumowania.

Bezdrzewny, pozbawiony drzew (kraj, okolica).

Bezduszny, bez życia, nie mający duszy, martwy; nieczuły, nieużyty, nieożywiony.

Bezdymny, nie wytwarzający dymu (proch).

Bezdzietny, nie mający dzieci, potomstwa; przen. nie pozostawiający godnych siebie naśladowców.

Bezdźwięczny, nie posiadający dźwięku, głuchy, przytłumiony; w gram. spółgłoski bezdźwięczne, cz. ciche (błędnie mocne): spółgł. wymawiane bez udziału krtani: p, t, k, s, sz, (w przeciwstawieniu do b, d, g, z, ż).

Bezeceństwo, szkarada, ohyda, rzecz bezecna, czyn bezwstydny; haniebność, sromota; brzydactwo, szkaradzieństwo.

Bezecnić, bezcześcić, hańbić, pozbawiać czci; szpecić, szkaradzić.

Bezecnik, człowiek bez czci, bezwstydny, hultaj, łotr.

Bezecny, niegodziwy, bez czci, sromotny, haniebny; szpetny, szkaradny.

Bezgłowe, rzęd ryb i mięczaków, nie mających wyraźnej głowy.

Bezgłowy, nie mający głowy.

Bezgraniczny, nieograniczony, nie mający granic, nieskończenie wielki.

Bezgrzeszny, nie grzeszący, nie mający grzechów, bez winy.

Bezimienny, nie mający nazwy, imienia; nie podpisany przez autora, anonimowy.

Bezinteresowny, nie mający osobistego interesu, osobistych widoków na celu, nieinteresowny.

Bezjęzyczny, nie mający języka.

Bezkarnie, przysł. bez kary, bez podlegania karze, bez obawy kary, zuchwale.

Bezkarność, niepodleganie karze, niekarność, swawola.

Bezkarny, nie podlegający karze; nieukarany.

Bezkostny, nie mający kości.

Bezkreśny, nieograniczony, bez kresu, nie mający granic, nieskończony.

Bezkrólewie, czas między śmiercią jednego panującego a wstąpieniem na tron drugiego; nieład, bezład, bezrząd, wynikający z nieobecności zwierzchnika.

Bezkrwawy, niekrwawy, bez rozlewu krwi; B. ofiara = Msza Święta.

Bezkrwisty, posiadający mało krwi, anemiczny, blady, mizerny; posiadający mało życia, energji, czczy, mdły, nieożywiony.

Bezkrytyczny, niekrytyczny, nie roztrząsający (umysł), nie posiadający sądu krytycznego.

Bezkształtny, nie mający kształtów prawidłowych, nieforemny, niekształtny.

Bezkwiatowe (rośliny) = skrytopłciowe, skrytokwiatowe, t. j. nie wydające nigdy kwiatu; bezliścieniowe, np. grzyby, paprocie.

Bezleśny, ogołocony z lasów.

Bezlik, wielka obfitość, wielka ilość, mnóstwo.

Bez liku, przysł., mnóstwo.

Bezliścieniowe, Bezliścienne, p. Bezkwiatowe.

Bezlistny, pozbawiony liści.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Bezlotek.png
Bezlotek, ptak płetwonogi, pingwin (fig.).

Bezludny, niezaludniony, pusty.

Bezludzie, miejsce puste, bez ludzi, pustkowie.

Bezład, nieład, nieporządek, chaos, bezrząd.

Bezładny, nieporządny, chaotyczny, pomieszany.

Bez mała, przysł., ledwo nie, prawie, niemal.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Bezmian.png
Bezmian, przezmian, rodzaj wagi, składającej się z drążka nierównoramiennego z podziałką, mającego ruchomy ciężarek z jednej strony a talerzyk z drugiej (fig.).

Bezmiar, przestrzeń niezmierzona, nieskończona; wielka ilość, nieskończoność.

Bezmierny, niezmierzony, nieskończony; wielki, ogromny, obszerny, bezbrzeżny; nadmierny.

Bezmózgi, głupi, nie mający oleju w głowie.

Bezmyślny, nie myślący, nie zastanawiający się, nie rozumujący, głupi; nie obmyślany (czyn).

Beznadziejny, nie pozostawiający nadziei, bez wyjścia, rozpaczliwy.

Beznamiętny, nie mający namiętności, nie podlegający namiętnościom.

Beznogi, nie mający nóg: niektóre zwierzęta ziemnowodne i szkarłupnie, apoda.

Beznosek, człowiek, który stracił nos.

Beznosy, nie mający nosa.

Bezoar, kamień, znajdowany we wnętrznościach kozła bezoarowego, używany dawniej jako środek leczniczy, strutka.

Bezobłoczny, nie mający obłoków, wolny od obłoków, chmurek, pogodny, jasny.

Bezogoniasty, Bezogonowy, nie posiadający ogona (niektóre małpy, ziemnowodne).

Bezoki, nie mający oczu, ślepy, ociemniały; nie mający jednego oka, jednooki.

Bezokolicznik, w gram. tryb bezokoliczny, wyrażający samo pojęcie działania lub stanu, bez względu na inne okoliczności( = łć. infinitivus).

Bezokoliczny, przym., bez względu na okoliczności; tryb B.p. Bezokolicznik.

Bezosobowy, nieosobowy; zdanie B-e = nie mające podmiotu.

Bezowocny, płonny, nie dający owocu; przen. niepożyteczny, nieskuteczny, próżny (praca, wysiłek).

Bezpalcy, nie mający palców.

Bezparcjalny, bezstronny.

Bezpieczeństwo, niepodleganie obawie, spokój, spokojność, pewność, że się nic złego nie stanie.

Bezpieczny, pewny, któremu nic złego nie grozi, spokojny.

Bezpłatkowe (rośliny), o kwiatach, mających tylko kielich, a pozbawionych płatków korony.

Bezpłatny, wolny od opłaty.

Bezpłciowy, nie mający płci, nijaki.

Bezpłodny, niepłodny, nie mający płodu, niezdolny do wydawania potomstwa; nieurodzajny, płonny, jałowy, nieżyzny.

Bezpodstawny, nie mający podstawy, bezzasadny.

Bezpośredni, następujący tuż po czem, bez pośrednictwa, wprost; natychmiastowy, kolejny; nie wzorowany na czemś, nie szablonowy, nie konwencjonalny, naturalny.

Bezpośrednio, przysł., wprost.

Bezpotomny, nie mający potomstwa, bezdzietny.

Bezpowrotny, miniony, przeszły, nie mogący powrócić, niepowrotny, nieodwołalny.

Bezprawie, łamanie prawa, gwałt, nadużycie prawa; postępek przeciwny prawu, nielegalność, krzywda.

Bezprawny, przeciwny prawu, nieprawnie zrobiony, nielegalny.

Bezpretensjonalny, nie mający pretensji, niewymuszony, prosty, skromny, naturalny.

Bezprzestannie, ciągle, ustawicznie.

Bezprzykładny, nie mający podobnego sobie, jedyny w swoim rodzaju, nadzwyczajny, niezwykły, niesłychany, osobliwy, szczególny.

Bezprzytomny, nieprzytomny.

Bezradny, nie umiejący sobie radzić, niezaradny, niedołężny.

Bezręki, pozbawiony rąk.

Bezrobocie zmowa robotników, polegająca na wstrzymaniu się od roboty, strejk.

Bezrogi, nie mający rogów.

Bezrolny, nie posiadający roli, gruntu (chłop).

Bezrozumny, nie mający rozumu, nierozumny, niedorzeczny, głupi.

Bezrząd, nieład, bezład, anarchja, nierząd, nieporządek.

Bezsenność, brak snu.

Bezsenny, bez snu spędzony (noc); nie śpiący, czuwający.

Bezsens, rz. m., niedorzeczność, absurd, nonsens, głupstwo, brak sensu, brak myśli.

Bezsensowny, przym. od Bezsens.

Bezsilność, niemoc, osłabienie, bezwładność.

Bezsilny, nie mający sił, słaby, osłabiony; skrępowany, nie mający władzy.

Bezskrzydły, nie mający skrzydeł (owady).

Bezskuteczny, nieskuteczny, nie mający skutku, daremny, nie pomagający.

Bezsłoneczny, nie oświetlony promieniami słońca.

Bezsporny, pewny, nie podlegający wątpliwości, niezaprzeczony.

Bezsprzeczny, pewny, niewątpliwy, nie ulegający zaprzeczeniu.

Bezstronny, niestronniczy, nie unoszący się stronnością, sprawiedliwy, bezparcjalny.

Bezterminowy, nie mający określonego terminu, określonego czasu.

Beztroski, nie doznający trosk, swobodny.

Bezuchy, Bezuszny, nie mający uszu, nie mający ucha.

Bezustanny, nieustanny, nie ustający, ciągły, ustawiczny.

Bezusty, nie mający ust.

Bezużyteczny, bez pożytku, nieużyteczny, nie przynoszący korzyści; bezowocny, bezskuteczny, daremny, niepotrzebny.

Bezwarunkowo, przysł., koniecznie, nieodzownie, stanowczo, nieodbicie, niewątpliwie.

Bezwarunkowy, konieczny, nieodzowny, nieodbity.

Bezwąsy, nie mający wąsów, młodzieniaszek gołowąsy.

Bezwiednie, przysł., nieświadomie, mimowiedzy, mimowoli, niechcący, bez zastanowienia.

Bezwiedny, nieświadomy, mimowolny.

Bezwład, porażenie, paraliż, niemożność władania członkami ciała, niemożność ruchu, osłabienie.

Bezwładność, niemożność ruchu; niemoc, bezsilność; w fiz. własność ciał, polegająca na tem, że same nie mogą sobie nadać ruchu, a poruszone, nie mogą go powstrzymać ani zmienić.

Bezwładny, nie mogący ruszyć się lub poruszyć członkami ciała, sparaliżowany, bezsilny, obezwładniony, osłabiony, nie mający władzy.

Bezwłasnowolny, nie mający własnej woli; zostający pod opieką, kuratelą, pozbawiony możności wykonywania czynności prawnych.

Bezwłosy, nie mający włosów, pozbawiony włosów.

Bezwodnik, anhydryt; związek chemiczny tlenowy, otrzymany z kwasu, po zupełnem odciągnięciu wody.

Bezwodny, nie mający wody, pozbawiony wody.

Bezwola, chorobliwy brak woli.

Bezwonny, nie mający woni, pozbawiony woni.

Bezwstyd, Bezwstydność, brak wstydu, czelność; rozpusta, nierząd, sromota.

Bezwstydnica, kobieta bez wstydu, nieprzyzwoita, nierządnica.

Bezwstydnik, człowiek pozbawiony wstydu, nie wstydzący się, nieprzyzwoity.

Bezwstydny, nie mający wstydu, nie żenujący się, bezczelny, sromotny, nieprzyzwoity.

Bezwyznaniowiec, nie chcący należeć do żadnego wyznania religijnego.

Bezwyznaniowość, niewyznawanie żadnej religji; nienależenie do żadnego wyznania.

Bezwyznaniowy, nie mający określonej religji, nie wyznający żadnej religji.

Bezwzględnie, przysł., bez uwagi na cośkolwiek, ostro, bez litości, surowo, absolutnie.

Bezwzględny, nie mający względu, nie baczący na nic; surowy, despotyczny; absolutny; B. ciężar = gatunkowy ciężar; B. wysokość = wzniesienie nad poziom morza.

Bezzasadny, nie oparty na pewnej zasadzie, nie mający uzasadnienia, bezpodstawny.

Bezzębny, nie mający zębów całkowicie lub częściowo, mający mało zębów; B-ne (zwierzęta) = szczerbate.

Bezzmienny, niezmienny, bez przerwy zostający, ciągły, jednakowy.

Bezznamienny, bez wyraźnej cechy, niecharakterystyczny.

Bezzwłocznie, przysł., natychmiast.

Bezzwłoczny, niezwłoczny, natychmiastowy.

Bezżenny, nie żonaty, kawalerski.

Bezżeństwo, stan kawalerski, życie bezżenne, celibat.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Bęben (1).png
M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Bęben (2).png
Bęben (-bna), instrument muzyczny, walcowaty, pusty wewnątrz, z dwóch stron skórą naciągnięty, wydający odgłos za uderzeniem pałeczki, taraban (fig.), walec ruchomy, wewnątrz pusty; rodzaj krosienek okrągłych do robót damskich; przyrząd, okrywający wierzchnią część koła na statkach parowych (fig.); przen. dzieciak; wzdęty, pękaty.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Bębenek.png
Bębenek, zdr. od Bęben, mały bęben z dzwonkami o jednem dnie, tamburyno; (fig.); błona, oddzielająca ucho wewnętrzne od zewnętrznego; tłok w pompie. Podbić komu B-nka = poduszczyć, podburzyć, dodać odwagi, ośmielić.

Bęblik, maleńki chrząszczyk barwy zielonej, pospolity na kwiatach.

Bębnica, odma brzuszna, chorobliwe wzdęcie brzucha.

Bębnić, bić w bęben; bić palcami po czemś; przen., wciąż to samo powtarzać; ustawicznie gadać coś nad uchem.

Bębnienie, myśliw. wydawanie głosu przez gołębia; szybkie uderzanie dziobem w gałąź przez dzięcioła.

Bęc! wykrz., wyraz oznaczający odgłos wywołany upadkiem.

Bęcnąć, upaść, przewrócić się, bachnąć.

Bęcwał, niezgrabjasz, niezdara, bałwan, dureń.

Bękarci, przym. od Bękart.

Bękarcieć, wyradzać się, od rodu swego odstępować.

Bękart, nm., dziecię nieprawego łoża, wyrodek; mieszaniec u zwierząt, bastard.

Biada! wykrz., oznaczający ubolewanie, żałość; niestety! nieszczęście! źle!

Biadać, narzekać, utyskiwać, żalić się.

Białawiec, gatunek motyla dziennego.

Białawy, niezupełnie biały.

Białek, biały znak pod paznogciem; bielmo.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Białka.png
Białka, rz. ż., motyl kosmaty, brudnobiały (fig).

Białkan, związek białka z solami metali.

Białko, w jajku płyn wodnisty barwy żółtawej; związek organiczny azotowy, stanowiący najważniejszą cześć składową ciał organicznych (zwierząt i roślin); B. oczne — p. Białkówka.

Białkomocz, rz. m., choroba, odznaczająca się wydzielaniem wielkiej ilości białka w moczu.

Białkówka lub Białko, twardówka, zewnętrzna błona oka barwy białej.

Białodrzew (u), rz. m., gatunek topoli o liściach pod spodem szarawych.

Białogłowa, kobieta, niewiasta.

Białogłowy, białowłosy, mający na głowie włosy białe, siwy.

Białogonp. Białorzytka.

Białolicy, mający płeć białą.

Białonóżka, koń o białych nogach.

Białopióry, mający pióra białe.

Białoryb, rz. m., ogólna nazwa drobnych ryb karpiowatych.

Białorzytka lub Białogon, ptak wróblowaty, spokrewniony ze słowikiem.

Białoskórnictwo, blm., rzemiosło białoskórnika, gałąź garbarstwa, zajmująca się wyrobem skór delikatniejszych białych.

Białoskórnik, garbarz wyprawiający delikatniejsze skóry białe.

Białoszyjka, koń, mający białą szyję.

Białość, barwa biała, jasna (białość cery).

Białowłosyp. Białogłowy.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Białozór.png
Białozór, sokół norweski, krzeczot, gatunek ptaka drapieżnego (fig.).

Biały (st. wyższy: Bielszy), mający barwę śniegu, mleka, czysty, niebrudny; niewinny, niepokalany; siwy (włos); widny, jasny (dzień); B. płeć = kobiety; B. ryba = nazwa dawana wielu gatunkom ryb o białem mięsie; B. broń = broń chłodna, sieczna; B. kawa = kawa z mleczywem; B. mięso = mięso cielęce, wieprzowe i niektórych ptaków; B. niedziela = piąta niedziela postu; B. drzewo = mające rdzeń biały i rzadki; B. karta = karta niezapisana, (umysł dziecięcia jest białą kartą = niezapełniony, czysty, poddający się); B. wino = wyciskane z jasnych winogron: B. chleb = chleb pszenny; B. dzień = jasny dzień; do B-go dnia = do rana; B. mazur = trwający do rana; B. pieniądz = srebrny pieniądz; B. wiersz = nierymowy; B-ą nicią szyty (utwór, artykuł) = utwór literacki, w którym szczegóły są nakręcane do widocznej tendencji.

Biba, Bibka, łć., żart., pijatyka w gronie wesołych towarzyszów, hulanka.

Biblijny, przym. od Biblja.

Biblja, gr., Pismo Święte, księgi Starego i Nowego Testamentu; iron. wielka księga.

Bibljofil, gr., miłośnik książek.

Bibljograf, uczony znawca wydań, ksiąg i druków, układający katalogi ksiąg.

Bibljograficzny, dotyczący bibljografji.

Bibljografja, gr., nauka mająca za przedmiot znajomość wydań książek, druków i rękopisów.

Bibljoman, gr., namiętny zbieracz książek, zwłaszcza rzadkich.

Bibljopola, gr., rz. m., księgarz.

Bibljoteka, gr., książnica, księgozbiór; gmach przeznaczony na zbiór książek; zbiór, wybór dzieł jednego rodzaju, jednej umiejętności lub jednego wydania; tytuł niektórych wydawnictw perjodycznych; przen. człowiek uczony.

Bibljotekarstwo, zajęcie bibljotekarza; nauka układania bibljotek.

Bibljotekarz, zarządzający bibljoteką.

Bibosz, łć., lubownik trunków, pijak, opój, bibuła.

Bibulasty, podobny do bibuły, nie zbity, nie ścisły, przesiąkliwy.

Bibuła, łć., gatunek papieru przesiąkliwego; przen. bibosz.

Bibułka, gatunek cieniutkiego papieru do papierosów lub do owijania.

Bicie, rz. od Bić, uderzanie, chłostanie, plagi; B. serca: czynność fizjologiczna serca, choroba serca, palpitacja; głos przepiórki.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Bicykl.png
Bicykl, gr., kołowiec, welocyped o dwóch kołach, z których przednie duże, a tylne malutkie.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Bicz korali.png
Bicz, bat, bizun; chłosta, plaga; przen. kara (bicz Boży); jak z Bicza trzasnął = natychmiast, wnet, szybko; B. korali = kilka sznurów korali razem związanych (f.); B. z piasku ukręcić = z niczego chcieć coś zrobić; B. kręcić na siebie = dać sposób przeciw sobie: B. kręcić na kogo = knować coś przeciw komu; z B-em kogo puścić = z niczem.

Biczować, okładać biczem, bić batem, batogować, chłostać.

Biczownik, ten co się biczuje; B-cy, średniowieczna sekta religijna.

Biczowy, przym. od Bicz; koń biczowy = boczny, przyprzężony.

Biczyk, mały bicz, bacik.

Biczysko, kij stanowiący rączkę bicza; zgr. duży bicz.

Bić, zadawać razy, chłostać, ćwiczyć, uderzać, tłuc; przen. — zwyciężać, gromić, pokonywać; godzić na kogo lub w co, nacierać, nastawać; rozbijać, tłuc; zabijać, śmierć zadawać; strzelać; B. w co = wbijać (pale, gwóźdź); B. pieniądze = wyrabiać pieniądze; B. drogę = budować, robić drogę; B. w dzwony = dzwonić; B. pokłony = kłaniać się nizko, uniżenie: B. księgi — drukować; B. głową o ścianę = rozpaczać; B. groblę = budować, sypać, urządzać groblę; B. pianę = rozbijać białko trzepaczką; poty biją = silne potnienie; strzelba bije dobrze = celnie, daleko; woda bije ze skały = wytryska; bijący dowód = oczywisty, niezaprzeczony; B. w oczy = być widocznym, rzucać się w oczy, uwydatniać się; B. czołem = kłaniać się nizko, wyrażać szacunek; B. do głowy = uderzać, napływać (o krwi); B. kartę = kłaść wyższą kartę; B. figurę w szachach lub kamienie w warcabach = zabierać figurę, kamień przeciwnikowi; B. godziny = wybijać, wydzwaniać godziny; B. na co, w co = kłaść nacisk, akcentować silnie, zmierzać do czego; B. ś. = bić siebie samego, chłostać się; B. ś. z kimś = zadawać wzajemnie razy, wszcząć bójkę; walczyć, toczyć bitwę, pojedynkować się; B. ś. z myślami = rozważać coś, namyślać się: B. ś. w piersi = uderzać się w piersi, albo uznawać swą winę; B. ś. z czem = biedzić się, walczyć z czem, kłopotać się; p. Bity.

Biec, (biegę, bieżysz-ży, biegł), Biegnąć, (biegną, biegniesz, — nie), Biegać, częstl., iść szybko, śpieszyć, pośpieszać, dążyć szybko; kłusować, pędzić; lecieć, przelatywać, poruszać się szybko naprzód (o ciałach); ciec, płynąć (o wodzie); szybko upływać (czas); biec na zgubę = gotować sobie nieszczęście; p. Bieżący.

Bieda, ubóstwo, brak grosza; kłopot, przykrość, troska, zgryzota; B-dę klepać = żyć w biedzie, być w ubóstwie, być ubogim, biedować; mieć z kim B-dę = mieć kłopot z kim, frasować się z czyjego powodu; wprowadzić kogo w B-dę = wprowadzić kogo w kłopoty, zmartwienia, narazić kogo; od B-dy = jako tako, zaledwie ujdzie; z B-dą = z trudem, z kłopotem; B-dę klepać = żyć w nędzy, w ubóstwie.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Bieda.png
Bieda, Biedka, łć., wózek bez kozła o dwóch kołach (fig.).

Biedactwo, biedak, człowiek biedny, ubogi; mizerota, chudzina, nieboże; nieszczęśliwe stworzenie; biedaczysko.

Biedaczysko, nieborak, nieboraczysko, poczciwiec, godny pożałowania, biedak.

Biedak, człowiek biedny, ubogi, chudzina, nieszczęśliwy.

Biednieć, stawać się biednym, ubożeć; słabnąć, mizernieć, marnieć, tracić zdrowie, siły.

Biedny, ubogi, nie mający pieniędzy; godny litości, pożałowania; mizerny, lichy, ladajaki.

Biedota, ubóstwo, bieda, nędza; ludzie ubodzy, biedacy; rzecz licha, mizerna, słabizna, lichota.

Biedować, biedę klepać, żyć w biedzie, cierpieć biedę, niedostatek; rozwodzić się nad swoją biedą, biadać.

Biedronka, Boża krówka, mały owad z rzędu tęgopokrywych czerwony czarno nakrapiany (fig.).

Biedrzeniec, roślina zielna = anyż.

Biedzp. Biec.

Biedzić się (z czem lub nad czem), męczyć się, mordować się nad czem, kłopotać się, trudzić się, frasować się, pasować się z czemś.

Bieg, ruch, chód pośpieszny, kłus; wogóle szybki ruch naprzód; przebieg, obieg, kurs: B. rzeki = kierunek, w którym rzeka płynie: B. życia ( = łć. curriculum vitae) = ciąg życia; opis życia, życiorys; B. rzeczy = kolejna następczość danych faktów, zdarzeń, wypadków: B. sprawy = stan, porządek, w jakim się sprawa prowadzi, postęp jej; B. nauk = prowadzenie, stan nauk; w pełnym B-u = w najszybszym ruchu, w największym rozwoju; swoim B-em = zwykłą koleją, zwykłym porządkiem, niezależnie.

Biegacz, Biegun, ten, co prędko biega, szybkobieg, laufer; wierzchni kamień w młynie.

Biegaćp. Biec. B. koło czego a. za czem = uwijać się, krzątać się, chodzić energicznie koło czego, starać się.

Biegające, rzęd ptaków wielkich, nie latających, jak: struś, kazuar i inne.

Bieganina, bieganie, ciągłe krzątanie się, ruch około czego, latanina, zmudne chodzenie koło interesu.

Biegi, blp., skoki, nogi zająca.

Biegle, przysł., wprawnie.

Biegliwy, Bieżny, zdolny do biegu szybkiego.

Biegłość, rz. ż., wprawa, zręczność.

Biegły, wyćwiczony, doświadczony w czem, wprawny; znający się na czem, znawca, ekspert.

Biegnąć p. Biec.

Biegnik, w muz., pasaż, szybko po sobie następujące tony.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Biegun.png
Biegun, p. Biegacz; koń, rumak: płoz półokrągły u kołyski, fotela (fig.); końce osi ziemskiej (B. półn., B. połud.), B-y świata: dwa punkty kuli niebieskiej, które podczas pozornego jej obrotu dziennego pozostają nieruchome: każdy z dwóch przeciwległych punktów magnesu, w których jest ześrodkowana siła magnetyczna; dwa B-y = dwa przeciwieństwa.

Biegunecznik, drzewo zwrotnikowe, którego kora zawiera gorzki pierwiastek lekarski.

Biegunka, silne rozwolnienie, djarja.

Biegus, rodzaj ptaka brodzącego; włóczęga, powsinek.

Biel, rz. ż. białość, rzecz biała, bielizna; w bieli = w białej szacie, w bieliźnie.

Biel, rz. ż., nazwa wielu farb mineralnych barwy białej (B. cynkowa, B. ołowiana).

Biel (-lu), rz. m., warstwa drzewna tuż pod korą, świeżo uformowana.

Bielak, gatunek zająca.

Bielarz, pobielacz, polewacz; ten co płótno bieli.

Bielas, mający białe, jasne włosy, białą sierść.

Bielec, owad: termit.

Bieleć, stawać się białym; siwieć; widnieć w oddali jako coś jasnego.

Bielić, czynić białym, powlekać barwą białą, farbować na biało; B. cyną = powlekać cyną wnętrza naczyń miedzianych, mosiężnych; zabielać, zaprawiać nabiałem; zdejmować skórę z niektórych zwierząt (zająca, królika): B. ś. = bieleć; smarować twarz bielidlem, blednąć, siwieć; widnieć z oddali; B. papier, płótno = usuwać żółtawe zabarwienie.

Bielidło, puder biały, mączka biała do posypywania twarzy, włosów; maść biała jako kosmetyk, blansz.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Bielinek.png
Bielinek, motyl dzienny: kapustnik, głogowiec (fig.).

Bielizna, wyroby z płótna, perkalu (koszule, prześcieradła, ręczniki, chustki i t. d.); B. stołowa = płócienne nakrycie na stół.

Bielmo, biała albo szara błonka zakrywająca źrenicę oka; przen. zaćmienie umysłu, tępość umysłowa pod pewnym względem; mieć bielmo na oczach = nie spostrzegać rzeczy widocznych dla innych.

Bielnik, miejsce, gdzie płótno bielą, blech.

Bielszyp. Biały.

Bieluchny, przym. zdr. od Biały.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Bieluń.png
Bieluń, pospolity chwast trujący o dużych białych kwiatach, datura, dziędzierzawa (fig.).

Bierczy, chart, który chwyta zająca bez obrotu.

Bierka, kostka warcabna; (w grze w karty) lewa.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Biernatek.png
Biernatek cz. Pustelnik, mały skorupiak morski, mieszkający w pustych skorupach mięczaków (fig.).

Bierny, nie czynny, pasywny; uległy wpływom postronnym: (charakter), nie posiadający własnej woli: zachowujący się neutralnie, obojętnie; stan B. = nieczynny, stan bierny majątku — p. Stan; w gram., słowo B-ne = biorące na siebie skutek czynności czyjej (np. być bitym); B-ne przyzwolenie = milczące przyzwolenie, nieprzeszkadzanie, nietamowanie.

Bierwiono, kawał drzewa nieociosanego, belka.

Bierzmować, wykonywać obrzęd bierzmowania przez namaszczenie Olejem Św.; przen. iron. — dawać w twarz, policzkować.

Bierzmowanie, drugi sakrament kościoła katolickiego, przez który otrzymuje się łaskę Ducha Św., utwierdzającą w wierze.

Bies, czart, szatan, djabeł, zły duch.

Biesaga, rz. ż., mieszek, wór, sakwa.

Biesiada, uczta, bankiet, gody; zabawa; przen. rozkoszowanie się, uciecha.

Biesiadnik, godownik, biorący udział w uczcie, w biesiadzie.

Biesiadować, ucztować, bankietować.

Biesić się, złościć się, wściekać się.

Bieżący, imiesł., od Biec, idący, teraźniejszy, obecny (rok, miesiąc); kolejny (numer); niniejszy; B-ca woda = woda płynąca (w rzekach, w strumieniu); B-ce sprawy = zwykłe codzienne sprawy, przypadające na chwilę obecną.

Bieżnyp. Biegliwy.

Bifsztyk, Befsztyk, ang., zraz polędwicy wołowej usmażony.

Bifurkacja, łć., rozwidlenie, rozdział widłowaty (rzeki, drogi); połączenie się dwóch samodzielnych systematów wodnych.

Bigam, Bigamista, gr., ten, co ma dwie żony, dwużeniec; zwolennik bigamji.

Bigamja, dwużeństwo, posiadanie równocześnie dwóch żon.

Bigos, nm., potrawa z kapusty duszonej z drobnemi kawałkami mięsa; przen. nawarzyć bigosu, narobić bigosu = sprawić zamęt, zamieszanie, kłopot.

Bigot, Bigotka, fr., nabożniś, nabożnisia, przesadnie pobożny (a).

Bigoterja, fr., przesadna gorliwość w spełnianiu obowiązków religijnych, nabożnisiostwo.

Bijać, częstl. od Bić.

Bijak, drąg, w jednym końcu grubszy służący do pobijania; krótszy kij u cepów.

Bijatyka, bójka, bicie się, walka na kije lub pięście połączona z hałasem, z kłótnią.

Bila, fr., kula bilardowa; zrobić bilę = trafić ją drugą kulą, aby wpadła do łuzy.

Bilans, fr., porównanie dochodu i wydatków przy zamknięciu rachunków; zamknięcie rachunku, wykazanie finansowego stanu interesu za czas ubiegły.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Bilard.png
Bilard, fr., specjalny stół do gry bilami (fig.); gra sama bilami; miejsce, pokój, gdzie się ta gra odbywa.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Bilbokiet.png
Bilbokiet, fr., zabawka składająca się z rączki, na której jest czareczka do chwytania uwiązanej kulki (fig).

Bilet, fr., karteczka z brystolu z wypisanem imieniem i nazwiskiem (B. wizytowy); kartka, znaczek papierowy jako dowód opłaconego wejścia (B. kolejowy, teatralny i t. p.); świadectwo, pismo, wydane na dowód czego; krótki list; B. bankowy, banknot, bankocetel, pieniądz papierowy.

Bileter, fr., odbierający bilety przy wejściu na widowiska.

Biljon, fr., tysiąc miljonów; w rachunkach niemieckich miljon miljonów; biljon w monecie = miljard.

Bilon, fr., moneta zdawkowa ze srebra niższej próby, z miedzi lub z niklu.

Bimetalista, zwolennik bimetalizmu.

Bimetalizm, system monetarny, oparty na podwójnej jednostce pieniężnej: złotej i srebrnej.

Binda, nm., wstążka, szarfa, przepaska, taśma; powijak.

Binduga nm., miejsce nad brzegiem rzeki spławnej przeznaczone na skład drzewa spławianego.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Binokle.png
Binokle, fr., szkła oczne trzymające się na nosie za pomocą sprężynki (= fr., pince-nez), nanośniki (fig.).

Binom, gr., mat., dwumian.

Biochemja, gr., nauka o zjawiskach chemicznych w żywem ciele.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Biodro.png
Biodro, kłąb, wydatna część po obu bokach ciała ludzkiego niżej pasa (fig. B).

Biodrzysty, mający wydatne biodra.

Biografja, gr., życiorys, opis życia.

Biologja, gr., nauka o życiu istot ustrojowych.

Birbant, wł., hulaka, próżniak, wesoło żyjący, utracjusz, lampart.

Birbantować, hulać, próżnować, wesołe próżniacze życie pędzić.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Biret.png
Biret, Beret, łć., rodzaj czapki kanciastej lub okrągłej bez daszka, używanej przez duchownych (fig.), profesorów, sędziów, adwokatów; kobiecy ubiór głowy w tym samym rodzaju.

Birkutp. Berkut.

Bis, łć., ndm., dwa razy, po raz drugi, żądanie powtórzenia.

Bisior, gr., gatunek cienkiej drogiej tkaniny; nitki powstałe ze stężonej cieczy wydzielanej z gruczołów niektórych małżów; nitki rozchodzące się od kiełkujących zarodków niektórych grzybów.

Bisiorki, paciorki szklane dęte, naśladujące perłę; rodzaj ozdoby architektonicznej.

Biskup, dostojnik duchowny mający władzę nad djecezją.

Biskupi, przym. od Biskup.

Biskupstwo, godność, urząd i władza biskupa; djecezja.

Biskwit, fr., suchar, biszkokt: wyrób ceramiczny barwy białej matowej.

Bisować, powtórzyć, żądać powtórzenia utworu muzycznego, granego lub śpiewanego.

Bistr, fr., farba ciemno-brunatna.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Bistur.png
Bistur, fr., mały nożyk chirurgiczny, lancet (fig.).

Bisurman, Bisurmanin, Bisurmaniec, (lm. — -anie) ar. i tur., mahometanin; przen. urwisz, człowiek rozwiązły, hulaka, hultaj; niedowiarek.

Bisurmanić, nawracać na mahometanizm, turczyć; B. ś. = hulać, awanturować się, łajdaczyć się.

Bisurmanieć, stawać się bisurmaninem; stawać się rozpustnym, psuć się moralnie; tracić wiarę, stawać się niedowiarkiem.

Bisurmańswo, pgrd., mahometanizm; mahometanie, niewierni; rozpusta, rozwiązłość.

Biszkokt (błędn. Biszkopt), łć., gatunek ciasta lekkiego z mąki, żółtek i cukru, biskwit.

Biszof, nm., rodzaj ponczu, napój z wina, araku, cukru, pomarańcz i korzeni.

Bitek, zrazik bity.

Bitka, lewa w grze karcianej, wziątka, bierka.

Bitny, waleczny, mężny, dobrze się bijący.

Bitum, łć., gatunek asfaltu, smoły ziemnej.

Bitwa, walka, bój, orężne starcie się dwóch wojsk, batalja; bójka, bijatyka, bicie się.

Bity, imiesł. od Bić, taki, którego wybito; ubity; ścisły, zbity, zbytnio gęsty; droga b-a = gościniec, trakt; talar b. = talar całkowity; b-e pismo = ścisłe, gęste pismo; zrazy, kotlety b-e = nie siekane; nie w ciemię b. = niegłupi, przezorny, domyślny, chytry, wytrawny.

Biuletyn, fr., sprawozdanie urzędowe o stanie choroby osoby wysoko postawionej, o przebiegu bitwy i t. p.

Biuralista, fr., urzędnik, pracujący w biurze; przesiąkły biurowym porządkiem, trybem biurowym, formalista.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Biurko.png
Biurko, zdr. od Biuro, rodzaj stołu do pisania, kantorek (fig.).

Biuro, fr., specjalny stół do pisania; lokal, w którym pracują urzędnicy; ogół urzędników danej instytucji.

Biurokracja, fr., nadmierny wpływ i przewaga urzędników w rządzie.

Biurokrata, zwolennik wpływu, przewagi sfery urzędniczej.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Biust.png
Biust, fr., popiersie; (fig.); piersi kobiece, gors u kobiety.

Biwak, fr., obozowisko pod gołem niebem; (bez rozbijania namiotów).

Biwakować, obozować pod gołem niebem.

Bizmut, metal błyszczący biało-różowawy używany do szkieł optycznych, do farb i jako lek.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Bizon.png
Bizon, gr., gatunek żubra amerykańskiego, zwany zwykle bawołem (fig.); rosły i niezgrabny człowiek, drągal niezgrabny, leniuch.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Bizun.png
Bizun, kańczug, batóg (fig.); w lm. plagi, bicie.

Biżuterja, fr. klejnoty, wyroby jubilerskie.

Bla! wykrz., brzydko, nieładnie.

Blacha, nm., cienka płyta metalu walcowanego, kutego lub lanego (B. kuchenna); B. biała = B. żelazna cynowana; B. na piersi = pancerz, kirys; blaszany znak na piersiach, na czapce.

Blacharnia, zakład wyrobu przedmiotów blaszanych, warsztat blacharski.

Blacharski, przym. od Blacharz.

Blacharstwo, rzemiosło blacharskie.

Blacharz, rzemieślnik, robiący naczynia z blachy; pokrywający dach blachą.

Blachmal, nm., piana żużlowata na roztopionym metalu; przen. — oczy blachmalem zaszły = zamgliły się.

Blachownia, zakład wyrobu blachy.

Blachownica, maszyna do ciągnięcia blachy; blacha na piersi, pancerz, kirys.

Bladaczkap. Blednica.

Bladawy, nieco blady.

Bladnąć, Blednąć, Blednieć, stawać się bladym, tracić rumieńce; tracić barwę jaśniejszą, płowieć, blaknąć.

Bladolicy, mający cerę bladą.

Bladość, cera blada; barwa blada.

Blady (st. wyż. Bledszy), pozbawiony barwy jaskrawszej, zbliżony do białego, białawy; człowiek B. = mający cerę twarzy pozbawioną rumieńca, mizerny; wyblakły; przen. rozcieńczony, podobny do barwy wody; bezbarwny, mdły, czczy, pozbawiony energji, żywotności.

Blaga, fr., udawanie w celu samochwalstwa; pyszałkowatość, mydlenie oczów, kłamstwo.

Blagier, fr., łgarz, samochwalca, pyszałek.

Blagować, udawać w celu samochwalstwa, łgać, kłamać.

Blajwasp. Blejwas.

Blaknąć, Blakować, nm., płowieć, pełznąć, stawać się bladym, tracić blask, kolor żywszy.

Blakowny, łatwo płowiejący, puszczający (o materjale); zmieniający się w pewnych porach roku (kolor włosów u zwierząt).

Blamanż, fr., rodzaj kremu migdałowego.

Blamować, fr., wstydzić, ośmieszać, kompromitować; B. się = ośmieszać się, kompromitować się.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Blanki.png
Blanki, zębate wycięcia wierzchołków murów i wież (fig.); rodzaj gzemsu; palisada, belki na sztorc wbite w ziemię stanowiące ogrodzenie.

Blankiet, fr., papier czysty z wydrukowanym nagłówkiem, z rubrykami; gotowy druk z miejscami pustemi do wypełnienia.

Blanko (in blanko), wł., weksel lub pełnomocnictwo nie napisane, ale mające już podpis wydającego, wystawiającego lub żyranta; B. kredyt = otwarty kredyt.

Blankować, sprzedawać papiery procentowe, których się nie posiada.

Blansz, fr., bielidło, biała farba do nadawania twarzy białej cery.

Blanszować się, nacierać twarz bielidłem.

Blasfemja, gr., bluźnierstwo.

Blask, promień światła, jasność, światłość; połysk; B. oczu = żywość, wyrazistość, ogień oczu; przen. — chwała, świetność, splendor, okazałość.

Blaszanka, naczynie blaszane.

Blaszany, zrobiony z blachy.

Blaszka, zdr. od Blacha; cieniutka płytka, błonka, płatek, powłoczka: płaska rozszerzona część liścia.

Blat, nm., płyta; płaska i cienka tafla (deska, blacha, deszczułka); płaska strona u narzędzi ostrych.

Blazgonić, gadać niedorzeczności, nieprzyzwoitości.

Blazgoń, głupi i sprośny w mowie.

Blech, Blich, blechowanie; miejsce, gdzie bielą płótno, bielnik.

Blecharz, ten, co płótno bieli; pilśniarz.

Blechować, Blichować, płótno bielić.

Blednąćp. Bladnąć.

Blednica, Bladaczka, choroba kobiet, powstająca z niedokrwistości.

Bledniećp. Bladnąć.

Bledszyp. Blady.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Blejtram.png
Blejtram, nm., rama, na którą naciąga się płótno, głównie do malowania (fig.).

Blejwas, nm., blm., biel ołowiana.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Blekot.png
Blekot, roślina jadowita z rodziny baldaszkowatych; (fig.): B. cz. Lulek, roślina jadowita z rodziny psiankowatych.

Blenda, nm., minerał o wyglądzie niemetalicznym, będący związkiem siarki z metalem (B. cynkowa i in.).

Blich, Blichowaćp. Blech, Blechować.

Blichtr, nm., mamiący blask, połysk; ułuda, pozór, szych, fałsz.

Blin, ros., rodzaj ciasta smażonego na patelni.

Blindaż, fr., osłona z belek robót fortyfikacyjnych; pancerz okrętowy.

Blizki (st. wyż. Bliższy), niedaleki, nieodległy, mało odległy; mający wkrótce nastąpić; krewny, pokrewny; należący do czyjegoś otoczenia; B. sercu = drogi, ukochany.

Blizko (st. wyż. Bliżej), przysł. od Blizki; niedaleko, prawie, ledwie, niemal, tuż tuż; B. przyimek = obok, nieopodal czego, w pobliżu; bliżej niż dalej = bliżej końca niż początku.

Blizkość, małe oddalenie, niewielka odległość.

Blizkoznacznik, wyraz posiadający zbliżone znaczenie, synonim.

Blizkoznaczny, mający zbliżone, podobne znaczenie, synonimowy.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Blizna.png
Blizna, szrama, plejzer, ślad zagojonej rany na ciele; ślad zarosłego zacięcia na drzewie; ślad krzywdy, rany moralnej, ślady ciosu; miejsce na łodydze lub gałęzi po opadłym liściu; na słupku kwiatowym szparka, w którą wchodzi pyłek kwiatowy (f.).

Bliższyp. Blizki.

Bliźni, każdy człowiek względem drugiego.

Bliźniak, Bliźnię (w lm., B-ęta), przez tę samą matkę jednocześnie z drugim na świat wydany; dwojaki, dwa garnuszki razem zlepione.

Bliźnięcy, przym. od Bliźnię.

Bloczekp. Blok.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Blok.png
Blok, nm., kloc, drzewo grube nieociosane; krążek kolisty ruchomy do przesuwania sznura lub łańcucha (fig.); przyrząd do podnoszenia ciężarów; kluba; B. a. Bloczek, pewna ilość kartek u góry sklejonych, odrywających się, przeznaczonych do notatek.

Blokada, nm., oblężenie portu; zamknięcie wejścia i wyjścia z portu przy pomocy floty.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Blokhauz.png
Blokhauz, nm., budynek czasowo ufortyfikowany do wypatrywania nieprzyjaciela; strażnica ufortyfikowana ze strzelnicami (fig.).

Blokować, oblegać, obsaczać, opasywać nieprzyjacielską fortecę lub port, przecinać komunikację jakiegoś miejsca z innemi.

Blond, fr., ndm., jasna barwa włosów.

Blondyn, fr., człowiek jasnowłosy.

Blondyna, fr., — p. Blondynka; cienka koronka z surowego jedwabiu.

Blondynka, kobieta jasnowłosa.

Blućp. Blwać.

Bluetka fr., drobnostka, fraszka dramatyczna.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Bluszcz.png
Bluszcz, roślina pnąca się, o liściach połyskujących twardawych (fig.).

Bluszczyk ziemny cz. Kurdybanek, roślina zielna o liściach woniejących i kwiatach fijołkowo-błękitnych.

Bluza, fr., wolna wierzchnia suknia męska kroju zbliżonego do koszuli; suknia kobieca wolno zrobiona krótka lub długa.

Bluzgać, Bluzgotać, tryskać, wytryskiwać; pleść, wygadywać brednie, głupstwa mówić.

Bluzka, sukienka wolna dziecinna; górne ubranie kobiece do stanu.

Bluźnić, wypowiadać zdanie przeciwne zasadom religji, powstawać przeciw religji, przeciw Bogu; B. rozumowi = mówić przeciwko rozsądkowi, mówić nielogicznie.

Bluźnierca, ten co bluźni, co lży religję.

Bluźnierczy, bluźnierski, przym., od Bluźnierca.

Bluźnierstwo, mówienie przeciw zasadom religji, lżenie, potwarz.

Blwać, Bluć, womitować, zrzucać, mieć ejekcję.

Blwociny, blp., plwociny, wymioty.

Błagać, pokornie prosić, modlić się o co, prosić usilnie.

Błagalny, upraszający, proszący, błagający: B. ofiara = ofiara w celu ubłagania, Msza Św.

Błahostka, rzecz błaha, małostka, fraszka, drobnostka, bagatela.

Błahy (lm. błazi), mało warty, drobnostkowy, lichy, mizerny, mało ważny, marny; wątły, słaby, ladajaki, mizerny; niepewny, wątpliwy.

Błam, nm., pewna ilość skórek jednego gatunku futra, zeszytych w kształt worka otwartego.

Bławat, nm., materja jedwabna zwłaszcza barwy błękitnej.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Bławatek.png
Bławatek, roślina o kwiatach błękitnych w zbożu rosnąca, chaber, modrak (fig.).

Bławatny, przym. od Bławat; towary bławatne = tkaniny, służące na ubrania różnokolorowe; sklep bławatny = mieszczący w sobie różnorodne różnokolorowe tkaniny (materjały na ubrania); kolor bławatny = modry, niebieski, błękitny, lazurowy.

Błazen, trefniś; śmieszek, żartowniś krotochwilny; klown (w cyrku), pajac; przen. mówiący i robiący same głupstwa, głupiec; prow. smarkacz, dzieciak, młokos.

Błazeński, właściwy trefnisiowi, należący do niego; głupi, bezsensowny.

Błazeństwo, bzdurstwo, głupstwo, figle bezmyślne, dzieciństwo; figlowanie, dokazywanie.

Błazgońp. Blazgoń.

Błaznować, postępować, jak błazen, błazeństwa wyrabiać, głupie figle, miny stroić; niedorzeczności mówić; B. z kogo, z czego = żartować, drwić, szydzić.

Błaźnica, pgrdl., kobieta, robiąca głupstwa, błazeństwa, głupia, arogancka; prow. dzieciak; niedorostek.

Błaźnić się, robić głupstwa, błazeństwa, postępować, jak błazen; narażać się na nazwę błazna, kompromitować się.

Błąd, omyłka, nieprawda, wykroczenie, zboczenie; wprowadzić kogo w B. = mylnie objaśnić, oszukać; z B-du wyprowadzić = objaśnić kogo, wykazać mu prawdę; B. popełnić = zbłądzić; (o kobiecie) dać się uwieść.

Błądzić, błąkać się, iść przez bezdroża, iść nie tą drogą, którą potrzeba; mylić się, popełniać błędy, omyłki, nie trafiać; nie prowadzić się moralnie.

Błąkać się, tułać się, kołatać się, błądzić, plątać się, nie znajdować właściwej drogi.

Błąkanina, tułanie się, błąkanie się, błądzenie, szukanie drogi.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Błędnik.png
Błędnik, labirynt; labirynt w uchu: część przyrządu słuchowego: ucho wewnętrzne (fig.).

Błędny, mylny, fałszywy, wprowadzający w błąd; pełny omyłek, błędów, niepoprawny (styl, język); błąkający się, błądzący, tułający się; B. ognik = płonący gaz, wydobywający się z miejsc błotnych; B. rycerz = marzyciel, szukający ideałów nieurzeczywistnionych, p. Donkiszot; B. nerw = nerw mózgowy, którego włókna idą do krtani, płuc, żołądka i wątroby; B-ne koło = powracanie do punktu wyjścia, niemożność wyjścia z położenia.

Błękit, firmament, sklepienie niebieskie; barwa błękitna; odzienie koloru błękitnego; B. pruski, gatunek farby.

Błękitny, mający barwę błękitu, niebieski, modry, bławatny; krew B-na = krew arystokratyczna.

Błociarz, myśl., nazwa dzika.

Błocić, błotem walać; B. ś. = walać się błotem, szargać się.

Błocko, wielkie błoto, bagnisko.

Błogi, szczęśliwy, błogosławiony; dobroczynny, zbawienny; miły, przyjemny (uczucie), pełen rozkoszy.

Błogosławić, czcić, uwielbiać; dziękować z wysławianiem; dobrze życzyć, życzyć szczęścia; udzielać błogosławieństwa, poświęcać, święcić; B. na co = wyświęcać; żegnać znakiem krzyża Ś-go; szczęścić, darzyć, zsyłać szczęście; (o Bogu), zsyłać łaski na człowieka.

Błogosławieństwo, czynność błogosławienia, benedykcja; życzenie szczęścia; szczęście, pomyślność; B. boże, żart. = dzieci.

Błogosławiony, uwielbiony, wysławiony z dziękczynieniem; beatyfikowany, zaliczony przez kościół w poczet godnych uwielbienia i czci religijnej, jeszcze nie kanonizowany; szczęśliwy, błogi; zbawiony, pełen łaski Bożej; pełen szczęścia; kobieta w stanie błogosławionym = kobieta brzemienna.

Błogość, uczucie zadowolenia wewnętrznego.

Błona, tkanka giętka, wyściełająca lub otaczająca narządy ciała ludzkiego, zwierzęcego lub roślinnego, skórka bardzo cienka, plewa.

Błoniasty, mający błony, podobny do błony.

Błonica, dyfteryt, zakaźna choroba błon śluzowych gardzieli.

Błonie (błędnie Błoń), rz. n., obszerna równina, przeznaczona na pastwisko, łąka równa.

Błonkoskrzydłe, (pszczołowate), rzęd owadów, mających skrzydła błoniaste z nielicznemi żyłkami.

Błonkowaty, podobny do błonki; złożony z błonek.

Błonnik, główna składowa część włókien roślinnych, drzewnik, celuloza.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Błotniak.png
Błotniak, ptak drapieżny wielkości jastrzębia (fig.).

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Błotniarka.png
Błotniarka, gatunek ślimaka wodnego (fig.).

Błotnik, przyrządzik ochraniający spodnie od zabłocenia.

Błotnisty, pełen błota; bagnisty, błotny.

Błotny, przym. od Błoto, błotnisty, bagnisty, pełen trzęsawisk; znajdujący się na błotach, żyjący na błotach; iłowaty, ilasty; B-na kąpiel = kąpiel, do której ił wchodzi, kąpiel szlamowa; gaz B. = związek chemiczny węgla z wodorem, wytwarzający się na gruntach bagnistych, zapalający się w powietrzu.

Błoto, ziemia, ił, szlam, pomieszane z wodą; kałuża, bagno: nieczystość, brud: przen. ohyda, brudy życia; tarzać się w błocie = żyć w upodleniu; błota = okolica błotna, trzęsawiska, bagno.

Błysk, połysk, błyszczenie; blask przelotny, chwilowy, błyskawica.

Błyskać, jdtl. Błysnąć, wydawać blask urywany, przelotny, migać czemś błyszczącem, migotać. Błyska się = zjawia się błyskawica, łyska się, lśni się.

Błyskawica, światło migotliwe powstające przy łączeniu się elektryczności w chmurach; błysk, blask przelotny; przen. ruch nagły, szybki; B. w oczach = wzrok iskrzący, spojrzenie energiczne, gwałtowne, gniewne.

Błyskawiczny, pełen błyskawic; szybki, jak błyskawica, bardzo szybki (pociąg błyskawiczny).

Błyskawka, zabawka błyskotliwa, mamidło.

Błyskotać, połyskiwać, migać czem świecącem, błyskać, razić oczy.

Błyskotka, bawidełko lśniące, fraszka błyszcząca; przen. rzecz marna, fraszka, drobnostka, pozorną wartość mająca.

Błyskotliwy, lśniący się, migotliwy, jaskrawy, pozornie świetny, mamiący oczy, rażący.

Błysnąćp. Błyskać i Błyszczeć: przen. ukazać się na chwilę, pokazać się, zaświtać; zajaśnieć, uwydatnić się czem, odznaczyć się.

Błyszcz, połysk, blask; szuwaks, czernidło do obuwia; nazwa minerałów będących połączeniem naturalnem metalu z siarką, o połysku metalicznym i ciemnej barwie (błyszcz srebra, antymonu, miedzi, ołowiu).

Błyszczak, ptak wróblowaty z rodziny szpaków.

Błyszczeć, jdtl. Błysnąć, wydawać blask, jaśnieć, świecić, lśnić, świecić się, migać.

Błyszczka, rz. ż., motyl nocny o skrzydłach brunatno-szarych, ze znakiem w kształcie γ.

Bo, Boć, spójn., (wyraż. przyczynę), bowiem, albowiem, ponieważ, gdyż, z powodu że, z przyczyny że, dlatego że.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Boa.png
Boa, rz. m., ndm., olbrzymi wąż dusiciel (fig.); B. rz. n., strój futrzany na szyję, kształtu węża, używany przez kobiety.

Boazerjap. Buazerja.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Bobak.png
Bobak, gatunek świstaka, gryzoń, zamieszkujący okolice stępowe (fig.).

Bobek (-bka), jagoda drzewa wawrzynowego i samo drzewo; B-ki — odchody kozie, owcze, mysie, zajęcze, kulkowatej formy.

Bober, Bóberp. Bób.

Bobię, zdr. od Bobo, żart. dzieciaki; lm. bobięta.

Bobik a. Bób koński, gatunek rośliny pastewnej strąkowej.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Bobkowy.png
Bobkowy, prz. od Bobek; drzewo B-e = drzewo wawrzynowe, laurowe (fig.).

Bobo, mały ładny dzieciak.

Bobodrzew, drzewo o strąkach szablastych, używanych jako lek.

Bobrek, roślina goryczkowata wodna, kaczyniec.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Bobroszczur.png
Bobroszczur cz. Kojpu, zwierzę ssące z gryzoniów, dostarczające futra, nazywanego małpami (fig.).

Bobrować, brodzić w wodzie; gmerać, szperać; chodzić tu i owdzie, szukając; myszkować, przetrząsać; szukać po błotach (o wyżle).

Bobrowisko, błotne miejsce w lesie, gdzie latem łosie przebywają.

Bobrownik, magnolja, drzewo podzwrotnikowe o kwiatach białych, rozwoń.

Bobrowy, przym. od Bóbr; zrobiony z futra bobra: B. strój czyli B-e krople = gęsta ciecz, wydzielająca się ze specjalnych gruczołów bobra, używana w medycynie.

Bochen, zdr. Bochenek, duża bułka chleba.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Bocian.png
Bocian, ptak brodzący (fig.); przen. człowiek chudy, o nogach wysokich i cienkich; człowiek wytykający wady ludzi i dający im nauki nieproszony.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Bocianie gniazdo.png
Bociani, przym. od Bocian: mający kształty podobne do bociana; B-nie nogi = wysokie, cienkie nogi; B-nie gniazdo = kosz, platforma u szczytu masztu okrętowego, skąd majtek obserwuje morze, (fig.): B-nie noski = Bodziszek.

Bocianię, pisklę bocianie.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Bocianka.png
Bocianka, flaszka pękata o długiej szyjce (fig.).

Bociek, Boćko, gw., nazwa bociana u ludu.

Boczek, zdrob. od Bok; wędzonka z boku wieprzowego; boczna część stanika.

Bocznica, strona poboczna, pobocznica; linja poboczna drogi żelaznej z główną połączona; skrzydło budowli, łączące się z główną budowlą.

Boczny, Bokowy, niefrontowy, będący z boku, poboczny; tyczący się boku.

Boczyć się, nadymać się, obrażać się, patrzyć krzywo, dąsać się, krzywić się; paczyć się, skrzywiać się, wypaczać się, wykrzywiać się, kosić się; unikać kogo.

Boćp. Bo.

Boćkop. Bociek.

Boćkowski monitor, dyscyplina, bizun.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Boćwina.png
Boćwina, gatunek buraka; liście, nać buraczana (fig.); przen. żart. Litwin.

Bodaj, bogdaj, bodajże, przysł., podobno, zdaje się, może, prawdopodobnie wykrz., niechaj, oby, żeby, daj Boże! niechby.

Bodak, Bodłakp. Bodziak.

Bodliwy, bodący, kolący, lubiący bość.

Bodłak, krzew ciernisty o kwiatach żółtych i jagodach pomarańczowych, smaku cierpko-kwaskowatego.

Bodmerja a., zaciągnięcie pożyczki na okręt lub jego ładunek za wysoką prowizją z tem, że gdy okręt zatonie, pretensja ustaje.

Bodnąćp. Bóść.

Bodziak, Bodak, Bodiak, nazwa ostu w niektórych miejscowościach.

Bodziec, kolec, rzecz bodąca, oścień; ostroga, zachęta, pobudka, podnieta, pobudzenie.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Bodziszek.png
Bodziszek, in., bocianie a. żórawie noski, gieranja, roślina o kwiatach różowych, białych lub fijoletowych (fig.).

Bodziszkowate, rodzina roślin kwiatowych, dwuliścieniowych.

Bogacić, czynić bogatym, obdarzać majątkiem, dochodami, uposażać w co.

Bogacić się, Bogacieć, wzbogacać się, stawać się majętnym; zyskiwać, nabywać wiele czego.

Bogactwo, dostatek pieniędzy, obfitość czego, skarby; B. języka = obfitowanie mowy w wyrazy, charakterystyczne wyrażenia, zwroty, synonimy i formy; zasobność.

Bogacz, człowiek bardzo bogaty, mający wiele pieniędzy, krezus; bogacz duchowy = obdarzony skarbami ducha.

Bogać tam! gdzież tam, nie inaczej.

Bogarodzica, Matka Boska.

Bogatek, drobny chrząszczyk o ciele wydłużonem i metalicznym połysku, szkodliwy.

Bogatka, gatunek sikory.

Bogato, przysł. od Bogaty; kosztownie, dostatnio, obficie: ożenić się B. — ożenić się z osobą bogatą.

Bogaty, majętny, posiadający wiele pieniędzy, majątek, dobra; bardzo zamożny; kosztowny, wspaniały; B. w co = obfitujący w co, mający wiele czego; zasobny.

Bogdajp. Bodaj.

Bogdanka, kobieta ukochana, narzeczona.

Bogini, bóstwo rodzaju żeńskiego u pogan; niebianka; opiekunka boska; kobieta ukochana, bóstwo: B. wód = nimfa.

Boginka, zdr. od Bogini; w wierzeniach ludu postać nadprzyrodzona, nimfa wodna, wodnica, rusałka, syrena, bogunka.

Bogobojny, bojący się Boga, czczący Boga; pobożny, świątobliwy.

Bogomyślny, zatopiony w Bogu.

Bogunkap. Boginka.

Bohater, pers. rycerz; człowiek wielkiego ducha i poświęcenia, który dokonał wielkich czynów; główna osoba powieści, poematu, dramatu; os., którą ś. ogół zajmuje.

Bohaterka, kobieta wielkiego ducha, energji: główna osoba powieści, poematu; heroina.

Bohaterski, przym. od Bohater, właściwy bohaterowi, wielki, wzniosły, heroiczny: B-a postać: niezwykła, wyróżniająca się wielkością ducha; czasy B-e = czasy przedhistoryczne, mityczne, obfitujące w bohaterów: wiersz B-i = wiersz trzynastozgłoskowy, epiczny, opiewający bohaterów.

Bohaterstwo, męstwo, odwaga, waleczność, czyny wielkie, bohaterskie, heroizm, poświęcenie się.

Bohdankap. Bogdanka.

Bohomaz, lichy obraz, malowidło partackie.

Boisko, bojowisko, miejsce gdzie młócą zboże, klepisko, tok; miejsce na wolnem powietrzu, gdzie się odbywają ćwiczenia gimnastyczne i zabawy dziecięce; miejsce zapasów, arena; plac boju.

Bojar, Bojarzyn, pan możny, wysoka godność szlachecka niegdyś w Rosji; rycerz.

Bojaźliwiec, człowiek bojaźliwy, tchórz.

Bojaźliwy, tchórzliwy, trwożliwy, lękliwy, nieśmiały.

Bojaźń, trwoga, obawa, strach, lękliwość; B. Boża = bogobojność.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Boje.png
Boje, hol., beczki na kotwicy, pływające w niebezpiecznych miejscach na morzu, dla przestrogi okrętów, wskazujące drogę (fig.).

Bojkotować ang., wymierzać zemstę, polegającą na odsunięciu się społeczeństwa od karanego, na zerwaniu z nim stosunków.

Bojować, walczyć, toczyć walkę, prowadzić wojnę, wojować; opierać się czemu, nie ulegać czemu; pracować dla czego, starać się usilnie urzeczywistnić co.

Bojowisko, miejsce walki, pole bitwy, pobojowisko; boisko.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Bojownik.png
Bojownik, zapaśnik, rycerz, wojak, wojownik; walczący o co, dobijający się wciąż czego: gatunek ptaka brodzącego (fig.).

Bojowy, należący do boju (rynsztunek); wojenny, wojskowy.

Bok, cześć lewa albo prawa tułowiu, kadłuba; kraj, brzeg, krawędź, kraniec, strona boczna czego, B. trójkąta, wielokąta = jedna z linji ograniczających trójkąt, wielokąt; B. góry = zbocze, stok; na B. = na stronę! z drogi!; trzymać się za B-i, brać się za B-i = śmiać się do rozpuku; wziąć się pod B-i = przyłożyć pięści na biodra dla wyrażenia zuchowatości, pewności siebie; prowadzić się pod B-i = prowadzić się z drugą osoba, obejmując się wzajemnie wpół; pod B-em = tuż, obok, blizko; to mu B-em wylazło = drogo, ciężko to przypłacił, dało to mu się we znaki; B-mi robić = mocno dyszeć ze zmęczenia (o koniu), ostatka sił dobywać (o człowieku): B-mi świecić = dochodzić do biedy, do nędzy.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Bokobrody.png
Bokobrody, blp., zarost po obu bokach twarzy, baki, bakiembardy, faworyty (fig.).

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Bokopływy.png
Bokopływy, ryby o ciele spłaszczonem, pływające na płask (fig.), flondry.

Bokowyp. Boczny; koń bokowy.

Bokówka, izba boczna, alkierz.

Boks, ang., uderzenie kułakiem, pięścią; kułak, sójka.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Bokser.png
Bokser, ang., zapaśnik w boksowaniu, t. j. w walce na pięści; żelazko z 4 otworami na palce, z nizkiemi kolcami, służące do obrony (fig.).

Boksować, walczyć uderzając pięściami, bić się na pieści.

Boksy, stałe, oddzielne przegrody w stajniach zamykane na drzwi, przeznaczone dla matek, ogierów, buhajów, klaczy karmiących.

Bolączka, wrzód bolący, ból miejscowy; okoliczność dolegliwa; człowiek dokuczliwy.

Boleć, -li, lał, sprawiać ból, dawać się uczuć boleśnie; Boleć, -eję, -ałem, = cierpieć, przenosić ból, czuć ból; gryźć się, martwić się, frasować się, trapić się; odczuwać czyj ból, współczuć, dotykać boleśnie.

Boleń, rodzaj ryby karpiowatej.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Bolero.png
Bolero, ndm., taniec hiszpański ze śpiewem i kastanjetami; krótki strojny stanik damski zwierzchni, bez rękawów, otwarty z przodu (fig.).

Bolesny, bolący, ból sprawiający; cierpiący ból, bolejący, żałosny.

Boleściwy, pełen boleści, bolesny, bolejący, zbolały.

Boleść, uczucie bólu, cierpienie, ból; cierpienie duchowe, zgryzota, zmartwienie, strapienie; od siedmiu boleści = nic nie wart, na nic, lichy.

Boleśnyp. Bolesny.

Bolid, gr., kamień meteoryczny, spadający na ziemię, meteor, meteorolit, aerolit.

Bolimuszka, gatunek muchy kolącej boleśnie.

Bomba, fr., kula żelazna, wypełniona materjałem wybuchowym, pękająca; przen. nagła wiadomość sprawiająca wrażenie; B. teatralna = sztuka, pełna jaskrawych efektów; puścić B-ę = rozgłosić wiadomość efektowną, robiącą wrażenie.

Bombaksp. Serecznik.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Bombardjer.png
Bombardjer, fr., dawna nazwa artylerzystów, kanonjer; gatunek małego chrząszczyka (fig.).

Bombardon, blaszany instrument dęty, basowy, używany w orkiestrach wojskowych.

Bombardować, fr., ostrzeliwać z dział miasto, fortecę, niszczyć bombami; rzucać gęste pociski; szturmować, dobijać się do zamkniętych drzwi, uderzać silnie i często w drzwi lub okno; przen. zasypywać kogoś prośbami, żądaniami, nie dawać spokoju.

Bombastyczny, nm., pełny napuszonych frazesów, przesadny.

Bombelp. Bąbel.

Bomblowaćp. Bąblować.

Bombonjerka, fr., ozdobne pudełko na cukierki.

Bon, fr., kwit na należność, upoważnienie do wypłaty, rodzaj losów.

Bona, fr., dozorczyni dzieci, z konwersacją cudzoziemską.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Bonie.png
Bonie, Boniowanie, kamienie kwadratowe, wydatne w ścianie zewnętrznej przecięcie tynku gładkiego, na podobieństwo takich kamieni; ozdoba architektoniczna w pasy (fig.), rustyk.

Bonifikacja, łć., wynagrodzenie za poniesione straty, odszkodowanie.

Bonifikować, łć., nagradzać stratę, niedobór, wynagradzać co komu.

Bonifrater, zakonnik reguły Św. Jana Bożego, obowiązany do pilnowania chorych obłąkanych.

Bonitacja, łć., sprawdzanie jakości, oszacowanie.

Bonkreta, fr., gatunek gruszki.

Bonomja, fr., dobroduszność.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Bonończyk.png
Bonończyk, piesek bonoński, gatunek małego pieska z długim włosem (fig.).

Bonować, łć., plądrować, rozgospodarowywać się w cudzem mieszkaniu i rzeczach, jak u siebie; żyć wesoło, hulać, używać, bujać.

Bor, pierwiastek chemiczny, metaloid, główny składnik boraksu, kwasu bornego.

Boraks, pers., sól: połączenie kwasu bornego z tlenkiem sodu.

Boratynka, gatunek szelążka z r. 1569, wartości 1/3 grosza pols.

Bordelp. Burdel.

Bordiura, fr., obramowanie; wązki ozdobny pasek, przystrajający brzeg przedmiotu jakiego, materiału, papieru i t. p.

Bordo, fr., gatunek wina francusk.; barwa brunatno-wiśniowa.

Borealny, łć., północny.

Boreasz, gr., wiatr północny.

Borecznik, pilarz borowy, szkodliwy owad barwy czarnej.

Borg, nm., branie na kredyt.

Borgować, nm., dawać na kredyt, na borg.

Bormaszyna, nm., wiertarka, maszyna do wiercenia dziur.

Borny, przym., od Bor; kwas borny: związek boru z tlenem.

Borować, nm., wiercić świdrem otwór w drzewie lub w metalu.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Borowiec.png
Borowiec, motyl z grupy zmierzchnic (fig.).

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Borowik.png
Borowik, gatunek grzyba jadalnego (fig.).

Borowina, rędzina, grunt gliniasty, czarny, ciężki, zdatny pod pszenicę; gatunek ziemi torfowej na kąpiele (borowinowe).

Borowisko, grunt płonny po wyciętym borze; bór.

Borowy, przym. od Bór; dozorca lasu, gajowy.

Borowizna, gatunek ziemi czarniawej, nieżyznej, lśnica; bór gęsty, zarośla sosnowe, p. Borowisko.

Borówka, nazwa roślin krzewiastych, o jagodach jadalnych, czernica, brusznica, żórawina, kamionka.

Borsuczy, przym. od Borsuk.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Borsuk.png
Borsuk, zwierzę ssące drapieżne, na nizkich nogach, o pysku białym z 2 podłużnemi pręgami, jaźwiec (fig.).

Bortp. Burta.

Boruta, ludowa nazwa djabła, wrzekomo mieszkającego na błotach, pilnującego skarbów.

Borykać się, mocować się.

Borysz, tat., prow., zarobek, zysk; litkup, faktorne; porękawiczne; napiwek.

Bosak, człowiek chodzący boso; bosakiem (przysł.) = boso.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Bosak.png
Bosak, nm., drąg z hakiem i ostrzem na końcu, osęk (fig.).

Bosaki, niekute konie, sanie, wozy, łopaty.

Bosiny, obrządek u żydów po śmierci blizkich krewnych.

Boski, od Boga pochodzący, Boży; należący do Boga, należny Bogu; cudowny, prześliczny, doskonały, przedziwny.

Boskość, blm., rz. od Boski, istota, przymiot Boga; nadziemskość.

Boso, przysł., na bosaka, gołą stopą, bez obuwia.

Bosonóżka, dziewczyna z bosemi nogami.

Boston, fr., rodzaj gry w karty.

Bosy, nie obuty, bez obuwia; nie kuty, bez podków.

Bość, Bodnąć, (bodę, bodzie, bódł) uderzyć rogami (o bydlęciu); przen. dotknąć, dosięgnąć boleśnie.

Botaniczny, przym. od Botanika.

Botanik, znawca roślin, badacz roślin, biegły w botanice.

Botanika, gr., nauka o roślinach.

Botanizować, zbierać rośliny w celu naukowym.

Botwinap. Boćwina.

Bowiem, sp., bo, albowiem, dlatego że.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Bożek.png
Bożek, Bożyszcze, bałwan pogański (f.); przen. człowiek ubóstwiany; przedmiot ubóstwiany.

Bożnicap. Bóżnica.

Bożogrobcy albo Miechowici, zakon Grobu Bożego, założony w Polsce w XII wieku.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Boże drzewko.png
Boży, boski, pochodzący od Boga; należący do Boga; B-e Narodzenie = święto obchodzone 25 grudnia na pamiątkę narodzenia się Jezusa Chrystusa; B-e Ciało = święto uroczyste na cześć Najśw. Sakramentu, z procesjami; B-a męka = krzyż, pasyjka; roślina, p. Męczennica; dom B. = kościół; Słowo B. = Ewangielja, kazanie; sługa B. = ksiądz; B. służba = nabożeństwo kościelne; bojaźń B. = bogobojność; B. drzewko, krzew o kwiatach żółtych, choinka na Boże Nar., (fig.): B. krówkap. Biedronka; po B-u = jak Bóg przykazał; uczciwie.

Bożyć się, przysięgać na Boga, kląć się, zaklinać się, korzyć się.

Bożyszczep. Bożek i Bóstwo.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Bób.png
Bób (bobu), roślina strąkowa, o ziarnach jadalnych; ziarna tej rośliny; przen. dać komu bobu = obić kogo, narobić kłopotu, dać się we znaki.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Bóbr.png
Bóbr (bobra), gryzoń o grubym ogonie łuskowatym, o cennym futrze, budujący sobie nad wodami domki (fig.); płakać jak B. = rzewnie płakać.

Bóg, Stwórca wszechrzeczy; Bóg Człowiek = Chrystus; bogi, bogowie = bożkowie pogańscy; Boże uchowaj, Boże broń = aby nie, byle nie; żal się Boże! = szkoda, żal, rzecz litości godna; być jak u P. B. za piecem = mieć się dobrze; daj go B-u! — wyrażenie, oznaczające podziwienie; B. wie = niewiadomo; B. wie co = trudno zrozumieć; stanąć przed B. = umrzeć: pojednać się z B. = wyspowiadać się.

Bój, bitwa, walka, wojna; walka wewnętrzna, duchowa.

Bójka, bój na kije i na pięście; — p. Bijatyka; naczynie do bicia masła, maślnica, kierznia.

Ból, uczucie cierpienia fizycznego, bolenie; boleść, cierpienie duchowe; B. suchy = artrytyzm, podagra.

Bór, duży gęsty las iglasty.

Bóstwo, istota Boga, boskość; bóg, bożek pogański; przedmiot ubóstwiany, bożyszcze; ideał.

Bóśćp. Bość.

Bóżnica, Bóźnica, świątynia; świątynia pogańska; świątynia żydowska, synagoga.

Bóżniczy, przym. od Bóżnica.

Brach, rub. w 5 p. brachu! bracie, przyjacielu (poufale).

Brachycefal gr., krótkogłowiec.

Bracia, lm., p. Brat.

Bracia (-ci) rz. ż. lp.p. Brać.

Braciszek, zdr. od Brat; zakonnik nie wyświecony na księdza, laik.

Bracki, należący do bractwa.

Bractwo, związek pewnej liczby osób w celu religijnym lub dobroczynnym, konfraternia (B. kościelne); B. rzemieślnicze = cech.

Brać, rz., bracia, koledzy, ludzie jednego stanu.

Brać, dok. Wziąć, imać (jąć); chwytać, łapać; przyjmować, otrzymywać, odbierać, dostawać, zyskiwać, nabywać; zabierać, przywłaszczać; zdobywać; zażywać (lekarstwo); używać (B. imię P. Boga); B. żonę albo za żonę = żenić się; B. męża albo za męża = wychodzić za mąż — p. Pobrać się; B. ślub = zaślubić się; B. na kieł = upierać się; B. kogo na język = ogadywać: B. kogo za kogo = poczytywać; B. za złe = mieć za złe; przen. B. na prawo i na lewo = brać łapówki, kraść; B. z kogo wzór = przejmować od kogo, naśladować; B. kogo = ujmować kogo; B. na się = wkładać, wdziewać (ubranie); przyjmować na się; podejmować się czego; odpowiadać za co; B. co do serca = wzruszać się, przejmować się czem; B. na rozum = obmyślać; B. na uwagę = rozważać; B. na kawał = okłamywać, usiłować oszukać kogo, wyprowadzić w pole; B. na języki = obmawiać: B. na zęby = krytykować; B. na fundusz = wyśmiewać; B. udział = należeć do czego, uczestniczyć w czem.

Brać się do czego = chwytać się czego albo za co, rozpoczynać co, przedsiębrać; zabierać się do czego; B. się do kogo = chcieć kogo zmusić do czego, grozić; starać się (o pannę), chcieć zdobyć; B. ś. skąd = przybywać, zjawiać się, pochodzić; B. ś. za boki = pokładać się ze śmiechu; B. się na prawo, na lewo = zawracać, kierować.

Braha, nm., wywar po odpędzeniu wódki lub piwa; nędzny, lichy trunek, lura; gmatwanina.

Braja, nm., papka; błoto lub rozrobiona glina; zagęsta zupa.

Brak, rzecz odrzucona, to co wybrakowane, niezdatne, wyranżerowane, odpadki, auszus, defekt, wybierki; niedobór; nieposiadanie czego, niedostatek: potrzeba, nieobecność; B. w głowie = niedostatek wykształcenia, rozumu, głupowatość.

Brakarz, trudniący się ocenianiem i rozgatunkowaniem drzewa przeznaczonego na sprzedaż w lesie.

Braknąć, Brakować, nieos. zabraknąć, nie wystarczyć, nie starczyć, nie posiadać; zbywać na czem; brakuje czego niema czego; braknie go = jest nieobecnym.

Brakonjer, fr., kłusownik, polujący pokryjomu, złodziej zwierzyny.

Brakować, odsuwać braki, odrzucać przedmioty uszkodzone, wybierać co lepsze, przebierać, wysortowywać; — p. Braknąć.

Brakteat łć., dawna moneta blaszana, złota lub srebrna, z odciskiem z jednej strony wklęsłym, z drugiej wypukłym (półdenar).

Bram, stpl., — p. Bramowanie.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Brama.png
Brama, szerokie wnijście lub wjazd do domu, z wielkiemi drzwiami; podwoje; wejście; droga, przystęp, furta (do sławy, do nieba): B. tryumfalna = budowla ozdobna ustawiana na drodze przejazdu osoby znakomitej w celu uczczenia jej, p. Łuk.

Bramin, kapłan indyjski.

Bramować, wykładać bramem, bordiurą, obszywać brzegi taśmą, ozdabiać obszyciem, lamować.

Bramowanie, obszycie u sukni, galon, obłoga, bordiura, obszywka, lamówka, bram.

Brandmajster, nm., naczelnik, kapitan straży ogniowej.

Brandmur, nm., ściana boczna wzniesiona nad dach, dla ograniczenia pożaru od domu sąsiedniego.

Braniec, jeniec wojenny.

Branka, rz. ż. (od Braniec), kobieta wzięta do niewoli, niewolnica wojenna; pobór do wojska, konskrypcja, spis wojskowy.

Brankard, fr., nosze, tragi; wóz lub wagon na toboły, pakunki.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Bransoleta.png
Bransoleta fr., ozdobna obrączka okalająca rękę powyżej dłoni (f.).

Bransza, (źle Branża) fr., gałąź pracy, zawód, fach, dział, wydział.

Brant, nm., srebro lub złoto czyste, wytopione.

Brantka, zapal, kominek, mala rureczka przy zamku (u strzelby), na którą się nakłada kapiszon.

Brantować, srebro lub złoto w ogniu oczyszczać, pławić.

Branzola, nm., podeszew wewnętrzna obuwia.

Branżap. Bransza.

Brat (lm. bracia), syn tych samych rodziców, względem innych dzieci (B. rodzony); B. mleczny = jednocześnie z innym przez tę samą kobietę wykarmiony; B. męża = brat; B. żony = szwagier; B. przyrodni = urodzony z jednego ojca, a innej matki lub odwrotnie; B. cioteczny, stryjeczny, wujeczny = syn ciotki, stryja, wuja; B. w Chrystusie = współwyznawca chrześcijanin, bliźni chrześcijanin: ksiądz, duchowny względnie do innego księdza; bliźni; przyjaciel serdeczny; członek bractwa; B. łata = biedak; ni B. ni swat = obcy, obojętny; być z kim za pan B. = poufalić się z kim; B-cia ślubni = związani uroczystym ślubem dozgonnej przyjaźni.

Bratać, łączyć bratersko; zespalać, jednoczyć, przyjaźnić; B. ś., spokrewniać się, przyjaźnić się, przestawać za pan brat; łączyć się, mieszać ś., zespalać ś., poufalić ś.

Bratanek, syn brata, synowiec.

Bratczyk, członek bractwa.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Bratek.png
Bratek, zdr. od Brat; braciszek; (iron. bratku!); gatunek fijołka trójbarwnego (fig.).

Braterski, Bratni, należący do brata, tyczący się brata; pokrewny, rodzinny; szczery, serdeczny, przyjazny; jak brata.

Braterstwo, miłość braterska, i ścisły związek przyjaźni braterskiej; brat ze swą żoną.

Bratnip. Braterski.

Bratobójca, zabójca swego brata lub siostry.

Bratobójczy, tyczący się bratobójstwa; B-a wojna = toczona między ludźmi jednego narodu, lub między pokrewnemi narodami.

Bratobójstwo, zabójstwo, zamordowanie brata lub siostry.

Bratowa, żona brata.

Bratowizna, puścizna po bracie.

Braunsztejn, nm. chem., minerał, związek tlenu z manganem.

Brawo, rz. wł., poklask, oklask.

Brawo!, Brawissimo!, wł., przysł., dobrze, pięknie, wyśmienicie, doskonale, wybornie.

Brawować fr., junakować, zuchować, udawać śmiałka; narażać ś.; nadrabiać miną; lekceważyć.

Brawura, fr., odwaga zuchowata, junactwo, zuchowatość, junakierja, śmiałość, pewność siebie, werwa.

Brązp. Bronz.

Brązowaćp. Bronzować.

Brązownictwop. Bronzownictwo.

Brązowniczyp. Bronzowniczy.

Brązownikp. Bronzownik.

Brązowyp. Bronzowy.

Brechać, prow.p. Brzechać.

Brednia, niedorzeczność, głupstwo, bajka, bałamuctwo, smalone duby, banialuki.

Bredzić, gadać od rzeczy, bzdurzyć, pleść głupstwa; B. we śnie, w gorączce = majaczyć, nieprzytomnie mówić.

Brejap. Braja.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Brek.png
Brek, ang., rodzaj powozu otwartego, w którym dla siedzących są 2 ławki wzdłuż, jedna naprzeciw drugiej; B. kolejowy, podwyższone miejsce ponad wagon, w którym siedzi brekowy.

Brekowy, obsługujący brek lub hamulec.

Brelok, fr., świecidełko, drobnostka, przyczepiona przy łańcuszku od zegarka.

Bremza, nm., rodzaj hamulca u wagonów, wozów.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Brener.png
Brener, nm., palnik u lampy (fig.).

Bresza, fr., wyłom w murze fortecy.

Bretnal, nm., gwóźdź trzycalowy gruby.

Brew (brwi), wypukłość nad powieką porosła włosami.

Brewe, wł. ndm., krótki list papieski, w sprawach mniejszej wagi i obdarzający łaskami apostolskiemi.

Brewerja, fr., zwykle w lm. (brewerje wyprawiać) kłótnia, burda, awantura, hałas; zuchowanie.

Brewjarz, łć., książka zawierająca ustępy z Pisma Św., psalmy i szczegóły o Świętych do codziennego nabożeństwa dla kapłanów katolickich.

Brezent, nm., płótno nieprzemakalne do okrywania towarów, opona, płachta, pokrowiec.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Brezylia.png
Brezylja, Brezylka, brazylijskie drzewo, dostarczające barwnika czerwonego (fig.)

Brjosza, fr., ciastko drożdżowe w formie bułeczki.

Brnąć, brodzić, pieszo przebywać, przejeżdżać przez wodę, głęboki piasek, śnieg, błoto; przen. — zapuszczać się, wikłać się coraz więcej, wpadać w co coraz bardziej.

Broczyć, zalewać się krwią; płynąć, upływać (o krwi).

Broda, część twarzy pod dolną wargą, podbródek; zarost na tejże części twarzy; B. Aronowa, p. Arum.

Brodacieć, dostawać zarost na brodzie; brodę zapuścić.

Brodacz, Brodal, mający dużą brodę.

Brodaty, mający zarost na brodzie.

Brodawczany, pełen brodawek.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Brodawiec.png
Brodawiec, rośl., heljotrop (fig.).

Brodawka, nieduża narośl na ciele; B. piersiowa = wypukłość brodawkowa, którą wytryska mleko z piersi kobiet i z sutek samic zwierząt; sutka; chorobliwa narośl na roślinie.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Brodawnik.png
Brodawnik, pospolita roślinka, o nasionach zebranych w kulę, łatwą do zdmuchnięcia: dmuchawiec; mniszek (fig); gatunek drogiego kamienia.

Brodnisty, miałki, płytki, pełny brodów.

Brodzące, ptaki o długich nogach i długim dziobie, żyjące nad wodami i błotami (bocian, bekas).

Brodzić, brnąć, chodzić po wodzie, piasku, w bród przebywać; polować na błotach; B. we krwi = roznosić mord, siać śmierć, prowadzić wojnę krwawą, krew przelewać czyją; nurzać się, opływać, obfitować, mieć czego w bród; zapuszczać się, zagłębiać się (w występkach).

Brodziec, ptak brodzący, spokrewniony z bekasem.

Brogować, składać snopy zboża w bróg, w stertę.

Broić, źle robić, swawolić, dopuszczać się czego, popełniać coś szkodliwego, dokazywać, figle stroić; awanturować się.

Brok, nm., śrót malutki, maczek do strzelania.

Brokat, wł., złotogłów, materja jedwabna ciężka, bogato złotem i srebrem wypukle haftowana.

Brokatela, wł., gatunek tkaniny ciężkiej w desenie (wypukłe) wyrabianej.

Brokuły lub Brokole, wł., odmiana kapusty ogrodowej, zbliżona do kalafjorów.

Brom, pierwiastek chem., metaloid z grupy chloru, ciecz ciemnobrunatna o ostrej, niemiłej woni.

Bromek, gr., połączenie bromowodoru z zasadami.

Bromowodór, związek bromu z wodorem (gaz, kwas silny).

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Brona.png
Brona, narzędzie rolnicze zębate, do spulchniania lub równania roli.

Bronchit, gr., zapalenie oskrzeli.

Bronchy, bronchje, lm. gr., — p. Oskrzele.

Broniak, ząb od brony.

Bronić, chronić, osłaniać, obrabiać, ochraniać, chronić przed pociskiem; pilnować, strzec, zachowywać od czego, zapobiegać; zabraniać, nie pozwalać, nie dawać; B. ś. obraniać się czem przed czem, odpierać napaść; myśl. uciekać; B. ś. w sądzie = sprawę swoją w sądzie popierać, wykazywać swoją słuszność; usprawiedliwiać się.

Bronować, wyrównywać rolę broną, ciągnąć bronę po roli, włóczyć rolę, skródlić.

Bronz, fr., śpiż, aljaż z miedzi, cyny i in. domieszek; B-y = ozdoby i przedmioty, wyrobione z bronzu; człowiek z B-u = wielkiego hartu.

Bronzować, powlekać warstwą bronzu, zdobić bronzem, wykładać; malować kolorem bronzowym, nadawać barwę bronzową.

Bronzownictwo, rzemiosło bronzownika, wyrabianie przedmiotów z bronzu, powlekanie bronzem.

Bronzowniczy, przym. od Bronzownik.

Bronzownik, zajmujący się bronzownictwem; mosiężnik.

Bronzowy, z bronzu zrobiony: mający barwę bronzu, koloru brunatnego lub brunatno-złotawego.

Broń, każda rzecz służącą do obrony, szczególnie oręż; B. palna lub ognista: strzelba, karabin, pistolet, rewolwer; B. sieczna = szabla i t. p.; B. biała = szabla, bagnet, sztylet, lanca; rodzaj, gatunek wojska; złożyć B. = poddać się, kapitulować, dać za wygrana; podnieść B. = rozpocząć walkę; stać pod B-nią = być gotowym do walki, do boju: B. prezentować = oddawać honory zwierzchnikowi, sztandarowi, trzymając broń w pewien sposób; B-ni zawieszenie = wzajemne chwilowe wstrzymanie kroków nieprzyjacielskich w czasie wojny.

Brosza, Broszka, fr., rodzaj ozdobnej szpilki z haczykiem od spodu, przypinanej przez kobiety u kołnierzyka, u stanika.

Broszura, fr., cienka książka o niewielu stronicach, nieoprawna, omawiająca kwestje na dobie będące; pismo ulotne; rozprawa.

Broszurować, zeszywać arkusze lekko w książkę.

Browar, nm., budynek, w którym robią piwo; prow. gorzelnia.

Browarka, drzewo odarte z kory, przeznaczone na sprzedaż hurtową.

Brożek, mały bróg: kojec na kurczęta w kształcie kosza; gatunek małej sieci na ptactwo i ryby.

Bród (-odu), mielizna (np. na rzece); miejsce niegłębokie w rzece, którędy przejść można; w B. = obficie.

Bródka, mała broda; kozia B., rodzaj zarostu na brodzie, podobnego do koziej bródki; B. u klucza = ząb, pióro.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Bróg.png
Bróg (-ogu), sterta, stóg zboża w snopie lub słomy, zwykle przykryty daszkiem (fig).

Brózda, rowek, wyorany pługiem w ziemi między zagonami; rowek dla ściągania wody na polu; zagłębienie; kresa, rysa na twarzy.

Brózdować, brózdy robić pługiem, rydlem; oczyszczać brózdy zasypane bronowaniem.

Brózdowaty, pełen brózd.

Bróździć, przeszkadzać, mieszać, psuć szyki, bałamucić; stawiać zawady, wchodzić komu w drogę.

Brr! wykrzyknik, oznaczający nieprzyjemne uczucie, obrzydzenie, wstręt, uczucie chłodu.

Brud, nieczystość, rzecz brudna; plama; przen. — piętno, zakała; rzeczy, postępki wstrętne, nieuczciwe; w lm. = bielizna zbrudzona; przen. — rzeczy niemoralne, nieuczciwe, świństwa.

Brudas, brudny człowiek, brudne dziecko; skąpiec; nieuczciwy.

Brudnica, gatunek ćmy z rodziny prządek, niszczącej drzewa.

Brudny, nieczysty, zawalany, zbrukany, posmolony; przen. nieczysty, nieuczciwy, pokalany; nieprzyzwoity, nieporządny.

Brudota, przen. brud moralny, postępowanie hańbiące.

Brudzić, walać, brukać, zanieczyszczać; śmiecić; przen. kalać, plamić, kazić; puszczać farbę, farbować, smolić; B. się, walać się, okrywać się brudem; kazić się, kalać się, dopuszczać się niemoralnych czynów, hańbić się.

Bruk, nm., twarde pokrycie ulicy (bruk żelazny, asfaltowy, kamienny, drewniany); przen. na B-u być, zostać = zostać bez miejsca, bez posady; na B. kogo wyrzucić = wyrzucić kogoś z meblami i rzeczami z mieszkania; B-i zbijać, szlifować = włóczyć się po mieście, wałęsać się po ulicach, próżnować.

Brukać, brudzić, walać, czynić brudnym; przen. — plamić, kalać; B. ś. smolić się, walać się, brudzić się; tracić dobrą opinję.

Brukarski, przym. od Brukarz.

Brukarz, robotnik zajmujący się brukowaniem ulic.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Brukiew.png
Brukiew (-kwi), roślina z rodziny krzyżowych, mająca korzeń jadalny (fig.).

Brukotłuk, próżniak miejski, włóczęga miejski, szlifibruk.

Brukować, wykładać brukiem ulice, podwórze.

Brukowiec, głaz, granit, kamień polny, używany na bruk; pogardl. dziennik brukowy.

Brukowy, tyczący się bruku: gminny, uliczny, trywjalny; B. dziennik, B-e pismo = czasopismo podające wiadomości o tem, co się dzieje w mieście, na ulicy, brukowiec.

Brukselka, odmiana kapusty ogrodowej.

Bruljon, fr., gruby zeszyt, do pisania na brudno; pismo odręczne mające być przepisane na czysto: szkic, projekt; w handlu: kladda, książka do zapisywania wszystkiego, co dotycze interesu, z wyjątkiem dochodu i rozchodu w gotówce.

Brunacić, Brunatnić, czynić brunatnym.

Brunatnieć, stawać się brunatnym.

Brunatny, mający barwę ciemno-ceglastą, ciemno-bronzową.

Brunelka, posp. nazwa rośliny Główienka pospolita.

Brunet, wł. mężczyzna o włosach czarnych.

Brunetka, kobieta o włosach czarnych; żart. pchła.

Brus, zdr. Brusek, kamień do ostrzenia, osełka; gruba deska, belka; przen. człowiek nieociosany, gburowaty, gbur, prostak.

Brusowanie, powiązanie wierzchnie rzędem stojących słupów, tramowanie, belkowanie.

Brusowica, wspornik, rodzaj kroksztynu kamiennego.

Brustwer, nm., przedpiersień, część okopu, osłaniająca strzelca klęczącego lub w rowie stojącego.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Brusznica.png
Brusznica, Bruśnica, gatunek borówki (fig.).

Brutal, fr., człowiek, obchodzący się z innemi szorstko, grubjańsko, okrutnie, grubjanin, gbur, ordynus.

Brutalny, grubjański, nieokrzesany, źle się obchodzący.

Brutalstwo, grubjaństwo.

Brutto, włs., dochód ogólny bez strącenia wydatków; cena bez strącenia kosztów: ciężar ryczałtowy, ciężar towaru wraz z wozem lub obsłoną; waga towaru z opakowaniem; cena bez potrącenia rabatu.

Bruzdap. Brózda.

Bruździćp Bróździć.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Bryczka.png
Bryczka, zdr. od Bryka, wózek podróżny z jednem lub dwoma siedzeniami, czasem z półnakryciem.

Bryftregier, nm., pocztowy roznosiciel listów, listowy, listonosz.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Bryg.png
Bryg, ang., mały statek dwumasztowy z pełnem użaglowaniem (fig.).

Brygada, fr., oddział wojska, jednej broni, składający się z dwóch pułków; B. robotników = oddział robotników, pracujących pod rozkazami jednego kierownika.

Brygadjer, dowódca brygady (stopień pośredni pomiędzy pułkownikiem a gienerałem).

Brygantyna, włs., mały statek morski żaglowy, o jednym albo dwóch masztach i o jednym pomoście.

Brygantyzm, wł., rozbójnictwo, bandytyzm, korsarstwo.

Bryja, nm., ugotowana kaszka rzadkawa, zacierka rzadkawa, przen. nieprzyjemność, gmatwanina.

Bryka, duży wóz z przykryciem półkolistem dla podróżnych.

Brykaćp. Bryknąć.

Brykała, chleb z mąki razowej.

Brykiet, fr., cegiełka z miału węgla, z torfu.

Brykla, nm., rodzaj stalowej taśmy wszywanej w gorset damski.

Brykliwy, wierzgający; nieposłuszny, zuchwały, krnąbrny.

Bryknąć, nied. Brykać, wierzgnąć; swawolnie podskoczyć, biegać swobodnie, pobiec; nabroić, rozhulać się, podokazywać: postawić się zuchwale; nadużyć czyjejś pobłażliwości. B. = wyskoczyć z niemądrym konceptem: myśl. ulecieć.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Brylant.png
Brylant, fr., oszlifowany djament (fig.); człowiek zacny bez skazy, bez zarzutu: wyższy nad innych pod względem duchowym lub moralnym.

Brylantyna, proszek do czyszczenia i polerowania metali; gatunek tkaniny lśniącej; olejek z gliceryny i spirytusu nadający miękkość włosom.

Brylantowy, właściwy brylantom; złożony z brylantów, ozdobiony brylantami; świecący jak brylanty: przen. świetny, wyborny (humor); korzystny, doskonały. B-e wesele: obchód uroczysty 50-lecia pożycia małżeńskiego.

Brylić się, lepić się w bryły.

Brylik, prow., daszek u czapki.

Brylować, fr., błyszczeć, jaśnieć, celować, wyróżniać się, być pierwszym w jakiemś towarzystwie, dominować, królować, mieć największe powodzenie wśród ogółu.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Bryła.png
Bryła, kawał jakiejkolwiek ciężkiej i twardej rzeczy (B. lodu); bałwan (soli); pewna ilość ciała sproszkowanego lub plastycznego, zbitego w jedna masę (B. ziemi); mat. ciało, część przestrzeni, mająca oznaczoną postać i wielkość (np. stożek (fig.), kula, sześcian (fig.), graniastosłup, piramida, ostrosłup); przen. człowiek ciężki, gruby, ociężały, nieczuły.

Bryłowaty, mający postać bryły; ciężki, gruby, masywny.

Bryłowy kąt = kąt ograniczony trzema lub więcej płaszczyznami.

Bryndza, rum., miękki ser owczy, stłoczony i nieco przygniły; bieda, niedostatek pieniężny; przen. żart. martwa pora w handlu, brak ruchu w handlu; rzecz drukowana treści jałowej, niewiele warta.

Brystol, ang., gatunek pięknego grubego sztywnego papieru.

Bryś, zdr. od Brytan; pies brytan; przen. człowiek tęgi, barczysty, gniewliwy i szorstki, prostak.

Bryt, nm., szerokość tkaniny w sztuce.

Brytan, duży pies podwórzowy, łańcuchowy; pies myśliwski, używany na dziki, wilki.

Brytanika, Brytanja, stop z cyny, antymonu i miedzi, używany na wyroby, naśladujące najzylber.

Brytfannap. Brytwanna.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Brytwanna.png
Brytwanna, Brytwana, nm., podłużne naczynie blaszane płaskie, do pieczenia pieczystego (fig.).

Bryzgacz, owad z gatunku pilarzy.

Bryzgać, jdtl., Bryzgnąć (Bryznąć), pryskać, tryskać; ochlapać; B. słowami = przen. szorstko wypowiedzieć komu przykrą prawdę, rzucić w oczy obelgę, powiedzieć coś niemiłego, bluznąć.

Bryznąćp. Bryzgać.

Bryż, nm., haft, bramowanie, wyszycie, garnirowanie sukni kobiecej, kryzy; wyrostki, wypustki u drzewa, wilki, grzebień koguci.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Brzana.png
Brzana, ryba słodkowodna z rodziny karpiowatych (fig.).

Brzanka, gatunek trawy pastewnej, tymotka.

Brzask, przedświt, rozwidnianie się poprzedzające świt; przen. — pierwszy, początkowy, słaby objaw czego.

Brząkać, Brząknąć, sprawić brzęk, zabrzęczeć, dzwonić; bzyknąć; uderzać palcem w struny: niewprawnie grać na instrumencie muzycznym; brząkać pieniędzmi = poruszać z hałasem pieniędzmi srebrnemi lub miedzianemi; brząknąć = zapłacić.

Brząkadłop. Brzękadło.

Brząkała, licho grający na jakim instrumencie.

Brząknąćp. Brząkać.

Brzdąkać, uderzać od niechcenia po strunach, klawiszach; licho grać; mruczeć pod nosem.

Brzdęk! wykrz., odgłos upadku, bęc!

Brzdęknąć, upaść z łoskotem, przewrócić się, bęcnąć, rymnąć.

Brzechać, przen. szczekać, ujadać; ogadywać, wygadywać na kogo; wymyślać, kłamać, głowę zawracać.

Brzechtać się, chlapać się, pluskać się, babrać się, walać się.

Brzechwa, strzała bez żeleźca, grot.

Brzeczka, wyciąg ze słodu i chmielu, z którego, za pomocą fermentacji, wyrabia się piwo.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Brzeg.png
Brzeg, skraj ziemi, stykający się z wodą, wybrzeże (fig.); krawędź, bok, kraj, skraj; kant, rant, margines; niewiadomo kto z B-u = niewiadomo kto pierwej umrze.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Brzegowiec.png
Brzegowiec, manat, zwierzę morskie należące do wielorybów (fig.); pancernik strażniczy, przeznaczony do obrony brzegów.

Brzegówka, gatunek jaskółki, gnieżdżącej się nad brzegami wód.

Brzemienność, ciąża, ciężarność.

Brzemienny, obciążony czem; pełen czego (nadziei), obfity (w wypadki, zdarzenia ważne); brzemienna (kobieta) = ciężarna, będąca w stanie błogosławionym, w stanie odmiennym, w ciąży.

Brzemię, naręcze, ciężar, rzecz ciężka, waga; płód w żywocie matki; przen. to, co cięży komu, uciska kogo, ciężar (brzemię lat).

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Brzeszczot.png
Brzeszczot, ostrze kordelasa, noża, miecza lub szabli, klinga, głownia nożowa, płacha (fig.).

Brzezina, lasek brzozowy; drzewo brzozowe; rózgi, witki brzozowe; kij brzozowy.

Brzeżek, zdr. od Brzeg.

Brzeżny, brzegowy.

Brzeźniak, gaj, lasek, zarośla brzozowe, brzózka; rodzaj grzyba.

Brzęczący, imiesł. od Brzęczeć, wydający dźwięk metaliczny; moneta brzęcząca = moneta metaliczna.

Brzęczeć, wydawać brzęk, szmer brzęczący; dźwięk metaliczny; szemrzeć, mruczeć; klektać przeszkadzać półgłośną mową, czytaniem; buczeć, bzykać (o owadzie).

Brzęk, głos jaki wydają niektóre owady; głos metaliczny, jaki wydają niektóre przedmioty, poruszane lub rzucone; chrzęst, szczęk, brzęczenie, dźwięk.

Brzęk, gatunek dużej muchy, pięknie ubarwionej.

Brzękadło, Brząkadło, to co brzęczy, co wydaje brzęk; zabawka lub ozdoba brzęcząca; pałeczka metalowa do bicia w struny niektórych instrumentów (cymbałów).

Brzękać, Brzęknąćp. Brząkać.

Brzękliwy, mający własność wydawania brzęku.

Brzmieć, rozlegać ś., odgłos wydawać; dać ś. słyszeć, huczeć; głosić, powiadać; dźwięczeć, być wymówionym (o głoskach, wyrazach); opiewać (wyrok brzmi); bzykać, buczeć, brzęczeć; B. (eje)= pęcznieć, puchnąć, nabrzmiewać.

Brzmienie, w jęz. dźwięk, głos, głoska; osnowa, treść; puchnięcie jakiej części ciała, nabrzmiewanie, grubienie.

Brzmik, owad, gatunek trzmiela.

(brzoskwinia)
Brzoskwinia, drzewo o owocach okrągłych czerwono-żółtych, okrytych puszkiem; owoc tego drzewa (fig.).

(gałązka brzostu).
Brzost, drzewo liściaste, będące gatunkiem wiązu (fig.).

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Brzoza.png
Brzoza, drzewo liściaste o kwiatach w baziach i owockach ze skrzydełkami (fig.).

Brzózka, zdr. od Brzoza.

Brzuch, dolna cześć tułowiu, zawierająca jelita, żołądek, żywot, żart. kałdun; wypukłość, pękatość; B. dostać, zajść w ciążę; z B. chodzić, być w ciąży; B-wi służyć, lubić jeść smacznie, dogadzać.

Brzuchacz, Brzuchal, człowiek z dużym brzuchem.

Brzuchatka, gatunek skorupiaka.

Brzuchaty, mający duży brzuch, opasły, otyły, pękaty.

Brzuchomówca, umiejący z zamkniętemi ustami wydawać głos jakby pochodzący od innej osoby, lub z oddalenia.

Brzuchomówstwo, sztuka mówienia bez poruszania ustami.

Brzuchonogip. Brzuchopełzy.

Brzuchopełzy lub Brzuchonogi, mięczaki, ślimaki.

Brzuchopłetwe, ryby z rzędu miękkopłetwych z płetwami na brzuchu.

Brzusiec, Brzuszec, wydatna, pękata część czegoś (palca, dłoni, noża); ostrze wypukłe.

Brzuszny, przym. od Brzuch.

Brzuszyna, zdr. od Brzuch.

Brzydactwo, brzydota, osoba, albo rzecz brzydka, paskudztwo.

Brzydal, człowiek szpetny, brzydki.

Brzydki, szpetny, nieładny, szkaradny; zły, niedobry; nieprzyzwoity, nieskromny, ohydny; niegrzeczny.

Brzydnąć, stawać się brzydkim, szpetnym; obudzać wstręt, mierznąć, odrazę budzić.

Brzydota, brzydkość, szpetność, obrzydliwość; osoba, rzecz brzydka.

Brzydzić, wstręt czynić, obrzydzać, budzić odrazę; mierzić sobie, obrzydzać sobie, uczuwać wstręt, odrazę; B. ś. czuć wstręt, obrzydzenie, odrazę.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Brzytwa.png
Brzytwa, rodzaj noża składanego, do golenia włosów (fig.).

Buazerja, fr., wykładanie ścian mieszkań rzeźbą w drzewie, w celu ornamentacyjnym.

Bubonp. Dymienica.

Bucefał, (nazwa ulubionego konia Aleksandra Wielkiego); przen. koń paradny, ciężki; człowiek ociężały, niezgrabny, dryblas, bęcwał.

Buch! odgłos upadku, uderzenia.

Buchać, jdtl. Buchnąć, wydobywać się, wybijać się na zewnątrz trysnąć gwałtownie; (o parze, dymie, wodzie, o zapachu); zjeść co żarłocznie, wypić łakomie, łapczywie, odrazu; żarg. kraść.

Buchalter, nm., utrzymujący i prowadzący księgi rachunkowe, rachmistrz.

Buchalterja, nm., umiejętność prowadzenia ksiąg handlowych; prowadzenie ksiąg rachunkowych; rachunkowość, księgownictwo.

Buchalteryjny, przym. od Buchalterja.

Buchaniec, szturchaniec, uderzenie, sójka, uderzenie pięścią, kułakiem.

Buchasty, przestronny, szeroki, worowaty (ubranie).

Buchnąć, uderzyć, kropnąć, palnąć; upaść, wlecieć, wskoczyć (w wodę); żarg. ukraść: — p. Buchać.

Buchta, nm., mała zatoka, odnoga, przystań dla statków; myśl. miejsce poryte przez dzika.

Bucik, zdr. od But; obuwie na nogę kobiecą, dziecinną; półbucik.

Buczeć, huczeć, szumieć (w uszach); płakać, beczeć, szlochać.

Bucznieć, wzdymać ś., pęcznieć; stawać ś. butnym, pysznieć; nasiąkać wilgocią, butwieć, murszeć.

Buczny, butny, pełny buty, wystawny, szumny, nadęty, chełpliwy.

Buczyć ś., nadymać ś., dąsać ś.

Buczyna, bukowina, drzewo bukowe; las bukowy; bukiew.

Buda, kleconka z desek, ze słomy i t. p., nędzna chałupa, schronienie nędzne z drzewa; kryjówka z drzewa; kram czasowy na targu z desek zbudowany; przykrycie nad siedzeniem w bryce, w powozie: bryka kryta; iron. sklep: myśl. dół w ziemi, przykryty stożkowato gałęziami, w którym myśliwy czatuje na ptaki drapieżne; psia B.p. Budka.

Buddaizm, Buddyzm, blm., religja Buddy, polegająca na zaparciu się siebie, prowadzącem do zupełnej nicości (nirwany), uważanej za najwyższe szczęście.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Budka.png
M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Budka 2.png
Budka, mała buda; domek strażnika, budnika, dróżnika lub szyldwacha, stojącego na warcie (f.), dla psa podwórzowego (f.): zakrycie, zasłona, kapelusz damski głęboki z dużemi brzegami, zachodzącemi na twarz (fig.).

Budnik, dróżnik, strażnik kolejowy; mieszkaniec budy leśnej, niegdyś osadnik mazurski na Polesiu, wyrabiający w lasach smołę, dziegieć, potaż; dawniej policjant miejski.

Budowa, sposób, czynność i rodzaj budowania, wznoszenie gmachu, budowla; sposób wykonania jakiej pracy; B. ciała = fizyczne ukształtowanie, ustrój, organizm ciała. B. powieści, zdania, wszechświata; utworzenie, układ, ustrój.

Budować, stawiać budynek, wznosić gmach; B. zamki na lodzie = tworzyć projekty urojone, marzyć o nie mogących ziścić się rzeczach; tworzyć; B. na czem = przen. gruntować, zasadzać, opierać; B. kogo, wywierać wpływ dodatni, oddziaływać dobrze na kogo, dawać dobry przykład; B. ś. = zabudowywać się, stawiać budynki dla siebie; przen. umoralniać się, uzacniać się pod czyim wpływem.

Budowisko, wielki budynek, zimowe legowisko niedźwiedzia.

Budowla, dom, gmach, budynek.

Budowlany, przeznaczony, służący do budowania, dotyczący budowania, zdatny na budowlę.

Budownictwo, sztuka budowania, architektura.

Budowniczy, rz., robiący plany na roboty budowlane i prowadzący te roboty, architekt; Najwyższy B. = Stwórca świata.

Budowny, zdatny do budowania; dobrze zbudowany.

Buduar, fr., wytworny, elegancki damski pokoik do przyjmowania poufalszych gości; przystawka wejściowa przy mieszkaniu.

Budulec, drzewo obrobione zdatne do budowania.

Budulcowy, przym. od Budulec; drzewo B-we.

Budynek, budowla, dom.

Budyń, ang., rodzaj słodkiej leguminy gotowanej w parze.

Budzić, ze snu ocucać, rozbudzać; pobudzać, zachęcać, zagrzewać: wzniecać, wzbudzać; B. ś. ocknąć się, ocucać się ze snu; stawać się zdolnym do czynu, otrząsać się z odrętwienia, z apatji; przen. powstawać, wytwarzać się.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Budzik.png
Budzik, zegar, który, nastawiony na pewną godzinę, dźwięczy dla rozbudzenia, ekscytarz (fig.).

Budżet, ang., projekt i wykaz zamierzonych rocznych wydatków i dochodów, preliminarz.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Bufa.png
Bufa, fr., ozdoba ubrania, uszyta w ten sposób, jakby była wydęta (fig.).

Bufet, fr., osobny stół, zastawiony napojami i przekąskami; pokój, w którym taki stół stoi; kredens; miejsce, gdzie się czasowo sprzedają jadła i napoje; stół sklepowy.

Bufetowa, sprzedająca przekąski i napoje przy bufecie w restauracji, kasjerka przy bufecie.

Bufiasty, od Bufa: obszerny; rękawy bufiaste, buchaste, wydęte.

Bufon, fr., komik w operze; błazen, śmieszek; pyszałek śmieszny, blagier, samochwał, fanfaron.

Bufonada, Bufonerja, błazeństwo, pyszałkowatość śmieszna, samochwalstwo, blaga, nadętość.

Bufonować, pleść lub robić błazeństwa.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Bufor.png
Bufor, nm., zderzak: przyrząd sprężysty w kształcie krążka do łagodzenia uderzeń wagonu o wagon (fig.).

Bugzować hol., ciągnąć okręty małemi statkami, holować.

Buhaj, byk, stadnik.

Bujać, unosić się w powietrzu, latać, nadużywać swobody, fruwać; krążyć, biegać; podróżować, jeździć dla przyjemności; hulać, broić, dokazywać; rozkoszować się, marzyć, latać, wzbijać się duchem ponad ziemię, roić, fantazjować; B. w obłokach = marzyć o ideałach, nie licząc się z rzeczywistością; bujno wyrastać, krzewić się (o roślinach); huśtać, chwiać, kołysać; B. się, huśtać się, kołysać ś.

Bujak, młody byczek, buhajek.

Bujan, piwonja.

Bujność, żyzność; bujny wzrost; przen. B. wyobraźni = bogactwo wyobraźni.

Bujny, żyzny, obfity, plenny, urodzajny; wybujały, rozrosły; bogaty; przen. B. styl = kwiecisty, bogaty w porównania i zwroty.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Buk.png
Buk, wysokie drzewo z rodziny baziowych, o liściu kulisto-podłużnym, wydające bukiew (fig.).

Bukat, byczek, ciołek, skóra z niego.

Bukieciarstwo, sztuka układania bukietów.

Bukiet fr.,. wiązanka kwiatów, ułożonych w jeden pęk: równianka; zapach, aromat; zapach właściwy winu; w myśl. ogonek u sarny i jelenia.

Bukiew, buczyna, owoc drzewa bukowego, bukowa żołądź.

Bukinista, fr., antykwarjusz, handlujący używanemi książkami.

Bukłak, tur., worek skórzany do przewożenia płynów (wody, wina).

Bukolika, gr., pieśń pasterska, sielanka: idylla.

Bukować, oczyszczać koniczynę z plewy lub jęczmień z wąsów.

Bukowinap. Buczyna.

Bukownik, przyrząd do oczyszczania koniczyny.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Buksa.png
Buksa, Buks, nm., rura żelazna wewnątrz piasty u koła; obręcz żelazna około czopów, refa do spajania dwóch rur od wody (fig.).

Bukskin, ang. rodzaj tkaniny wełnianej na ubrania męskie.

Buksować, zakładać buksy.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Bukszpan.png
Bukszpan, nm., drzewko lub krzew z rodziny ostromleczowatych, o drobnym listku zawsze zielonym (fig.).

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Buksztele.png
Buksztele nm., łuki ze zbitych desek, na których muruje się sklepienie, krążyny (fig.).

Bukwica, roślina zielna leśna, o kwiatach purpurowych, o własnościach leczniczych.

Bulba prow., kartofel.

Bul, bul! odgłos głośnego łykania płynów, odgłos wydobywania się powietrza z wody podczas wylewania jej z butelki; bulgotanie.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Buldeneż.png
Buldeneż fr., gatunek kaliny zwyczajnej, śnieżek (fig.).

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Buldog.png
Buldog, ang., gatunek psa o krótkiej grubej mordzie, zwanego pijawką (fig.); gatunek rewolweru o krótkiej lufie.

Buletyn, zawiadomienie, p. Biuletyn.

Bulgotaćp. Bełkotać.

Bulimja, chorobliwa żarłoczność, wilczy głód.

Buljon, fr., zupa wygotowana z mięsa lub z kości; rosół; masa z mięsa wygotowana i ostudzona.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Buljony.png
Buljony, fr., złote tub srebrne kręcone frendzle u szlif wyższych oficerów (f.).

Bulka, bańka płynu wydęta powietrzem, pęcherzyk.

Bulla, łć., kulista pieczęć przyczepiona do ważnych dokumentów; postanowienie, dekret papieski, list lub odezwa papieska na pergaminie z taką pieczęcią.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Bulwa.png
Bulwa łć., zgrubiała część łodygi podziemnej niektórych roślin; nazwa rośliny słonecznik bulwowy albo topinambur, której bulwy korzeniowe są jadalne (f.).

Bulwar, fr., obszerna ulica spacerowa w mieście lub dokoła miasta, wysadzana drzewami.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Bulwark.png
Bulwark, nm., zabezpieczenie brzegów rzeki za pomocą drzewa albo kamieni; nadbrzeże.

Bulwiczka, roślina z rodzaju złotogłowowotych, o bulwach jadalnych.

Buła, duża bułka (chleba).

Bułanek, koń maści bułanej.

Bułany tat., barwy, maści jasnokawowej (o koniu), izabelowatej.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Bułat.png
Bułat, tur., stal, szabla turecka z wybornej stali, wązka u rękojeści, szeroka ku końcowi (fig.).

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Buława.png
Buława, tat., maczuga, gruby kij z sękiem na końcu; krótka laska ozdobna z gałką na końcu, jako znak władzy hetmańskiej (fig.); przen. urząd hetmański, godność hetmańska.

Bułka, fr., chleb biały pszenny, okrągły lub podługowaty (patrz: kajzerka, mularka, parka); bochen, bochenek.

Buły, blp., krzemionka lub wapień w postaci gałek, bochenków, znajdowana w pokładach ziemi.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Buncik.png
Buncik, wiązka, pęczek, sznurek (korali, jedwabiu) (fig.).

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Bunda.png
Bunda, długie wierzchnie ubranie mężczyzn (fig.), burka, burnus.

Bunt, nm., rokosz, powstanie przeciw władzy prawej, spisek; mendel = 15 sztuk; wiązka, zwój; B. (w budownictwie, drzewo trzymające belki albo krokwie; (w statku) = szpągi trzymające belki w poprzek, rozpora.

Buntować, do buntu podbudzać, namawiać do powstania przeciw władzy prawej; wichrzyć, podbechtywać, podbudzać, podjudzać, poduszczać: B. się, burzyć się, bunt podnosić przeciw komu lub czemu, stawać się nieposłusznym.

Buntowniczy, przym. od Bunt; głoszący bunt; podnoszący bunt, podniecający do buntu; należący do buntu, lub do buntowników; niesforny, buntujący się, występujący przeciw czemu, burzliwy, skłonny do buntu, oporny.

Buntownik, powstający przeciw władzy, podnoszący przeciw niej oręż, rokoszanin, wichrzyciel, bunt podnoszący albo podbudzający do niego.

Buńczuczny, przym. od Buńczuk; mający prawo używania buńczuka; strojny, okazały, pokaźny; czupurny, napuszony, junacki, wyzywający, zawadjacki.

Buńczuczyć się, junaczyć się, śmiałkować, zuchować, nadymać się, puszyć się.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Buńczuk.png
Buńczuk, tat. sztandar turecki składający się z ogona końskiego zawieszonego na szczycie drążka (fig.), jako znak godności baszy tureckiego.

Buńdziuczyć się, p. Buńczuczyć się.

Bura, połajanie, wymówka, zburczenie, reprymanda, napomnienie, wybuzowanie.

Buraczany, od Burak (sos, nać, kolor).

Buraczarka, maszyna do wykopywania buraków z ziemi.

Buraczki, potrawa z buraków; na Litwie barszcz.

Buraczkowy, barwy buraka, ciemno-czerwony.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Burak.png
Burak, śłć., roślina o dużym mięsistym jadalnym korzeniu (fig.).

Burczeć, jdtl., Burknąć, (kogo), łajać, strofować, fukać, gniewać się, dać burę; mruczeć, mamrotać, bąkać pod nosem, kruczeć (w brzuchu).

Burczymucha, mrukajło, zrzęda, gdera, człowiek gniewliwy, udający zucha.

Burda, fr., kłótnia, hałaśliwe zajście, awantura uliczna, rozruch, zamieszanie, bijatyka; kłótliwy, awanturnik, kłótnik, warchoł.

Burdać się, leniwie się brać do czego, guzdrać się.

Burdel fr., dom publiczny, dom nierządu, zamtuz.

Burdon, rodzaj piszczałki w organach i głos wydawany przez nią; głos nizki, huczący w lirze, w dudach.

Burdonet, fr., czopek z szarpi z nitką w pośrodku, przykładany do rany; tampon.

Burdumbasp. Burdon.

Burg, nm., gród, zamek obronny.

Burgos, rodzaj czcionek mniejszych od garmontu, a większych od petitu.

Burgrabia, Burgraf nm., dawniej naczelnik wojenny grodu; B. a. Murgrabia, zawiadowca, dozorca pałacu, zamku, szkoły.

Burka, wierzchnie pilśniane okrycie męskie z kapturem, zrobione z grubego materjału, bunda.

Burknąć, p. Burczeć.

Burkotać, burczeć, kruczeć (w brzuchu); bulgotać.

Burleska, wł. lekki utwór sceniczny, farsa ze śpiewami i tańcami, krotochwila; rodzaj tańca.

Burłak, włościanin ruski nie posiadający roli, a wędrujący za robotą.

Burmistrz nm., naczelnik miasta, najpierwszy miejski urzędnik, prezydent miasta.

Burmistrzować, sprawować urząd burmistrza: przen. usiłować przewodzić, rozporządzać się nieprawnie, narzucać swoje kierownictwo, imponować, rozbijać się.

Burnus, arab.,, rodzaj długiego okrycia, peleryny, szerokiej u dołu, niekiedy z małym kapturem.

Bursa, łć., konwikt, pensjonat dla ubogiej uczącej się młodzieży; B. kupiecka = giełda.

Bursz, nm., student uniwersytetu niemieckiego; młodzieniec zuchowaty, junakowaty, awanturnik, hulaka, pyszałek.

Burszować, zachowywać się jak bursz, udawać junaka, przybierać lekceważące obejście, zacięcie, ton, minę; rozbijać się, hulać, birbantować, zadawać szyku.

Bursztówka nm., gatunek jabłka, drzewa i owocu.

Bursztyn, nm., gatunek kopalnej żywicy stwardniałej.

Bursztynek, gatunek ślimaka.

Bursztynowiec, p. Styrakowiec.

Burt, nm., bramowanie, listwa, galon: B. okrętowy, p. Burta.

Burta, nm., bok statku albo łodzi; brzeg kanału, rowu.

Burtnica, ława wzdłuż brzegu łodzi, po której chodzą flisacy; granitowy brzeg chodnika, kanału; bal do obijania ścian statku wodn.

Bury, łć., barwy ciemno-szarej.

Burza, gwałtowny wicher, nawałnica, deszcz z wichrem; przen. zamieszki, walka, zaburzenie, wzburzenie, niepokój.

Burzan, wysokie zarośla zielne z rodzaju łopianów i ostów (na stepach ukraińskich), zielsko.

Burzliwy, obfity w burze, nawalny: burzący się, niespokojny, pełen niepokojów; B. człowiek = popędliwy, gwałtowny, warchoł, awanturnik, wichrzyciel.

Burzyciel, podburzający, podbechtujący do niepokojów; burzący, niszczący, rujnujący, wichrzyciel.

Burzyć, rozwalać, niszczyć; mącić, bełtać; podburzać, rujnować, poduszczać; wichrzyć, sprawiać zaburzenie, wytwarzać ferment; B. się, być burzliwym, mącić się; buntować się, jątrzyć się, wzburzać się; wrzeć, kipieć; fermentować, robić, musować.

Burzyświat, człowiek pochopny do burzenia, do zmieniania i wywracania wszystkiego; duch niespokojny, wichrzyciel.

Burżuazja, fr., mieszczaństwo, stan miejski, stan trzeci; przezwisko dawane ludziom zamożniejszym, żyjącym z kapitału, przemysłu i handlu, przeciwstawiającym swoje interesy interesom ludu.

Burżuazyjny, przym. Burżuazja.

Busi, nieodm. prow., całus, pocałunek: dać busi = pocałować: zrobić busi = przesłać ręką całusa.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Busola.png
Busola, fr., kompas morski, przyrząd z igłą magnesową ruchomą, osadzoną na sztyfciku w pośrodku tarczy, na której jest róża wiatrów (fig.)

Buszka rz. ż., wózek dwukołowy, podpierający grządziel pługa, płóz przy pługu, słupice, przodek pługa, półwozie.

Buszować, przewracać, przerzucać, szukać bezładnie, przetrząsać bez porządku, robić nieporządek, gospodarować jak u siebie; hulać, dokazywać, rozrzucać się, awanturować się, hałasować, rozbijać ś.

But fr., obuwie z cholewami; przen. B-y komu szyć, oczerniać, dołki pod kim kopać, stołka przystawiać; B-y zedrzeć = zabiegać napróżno; psu na B-y ś. nie zdało = na nic; bez B. chodzić = być w biedzie.

Buta, zarozumiałość, pycha, chełpliwość, hardość, wynoszenie się nad innych, próżność, nadętość.

Butelp. Butla.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Butelka lejdejska.png
Butelka, fr., naczynie szklane do płynów z wazką szyjką, flasza; przen. trunek; B. lejdejska: przyrząd do zbierania elektryczności w większych ilościach (fig.).

Butelkować, ściągać płyn z beczki w butelki, przelewać z beczki w butelki.

Butelkowy, przym. od Butelka: piwo butelkowe = z butelki (nie z beczki).

Butersznyt, nm., bułeczka lub kromka chleba, nasmarowana masłem i nałożona plasterkiem mięsa, sera i t. p.

Butla, duża butelka, gąsior.

Butny, pyszny, hardy, dumny, wyniosły, nadęty.

Butonierka fr., dziurka od guzika u surduta, w którą się wkłada kwiatek lub sztuczna rozetka; maleńka flaszeczka z wodą i kwiatkiem zakładana w dziurkę od guzika, przypinek.

Butryn, tęgi, tłuścioch.

Butwieć, próchnieć, gnić; przen. tracić energję, siłę, marnieć, usuwać się przez czas dłuższy od szerszej działalności; śniedzieć, pleśnieć, psuć się.

Butyryna, gr., kwas masłowy.

Buza tat., rzadkawa kaszka mączna, zacierka, breja.

Buza, wymówka, bura, reprymanda.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Buzdygan.png
Buzdygan, tur., broń podobna do buławy lecz z gałką podłużnie karbowaną, osadzona na krótkiem drzewcu, dawniej używana jako oznaka niektórych stopni wojskowych (fig.).

Buzia, Buziak, gębusia, twarzyczka, policzki, usta; całus, pocałunek; buzi dać, pocałować się; wart B-i, wyborny, smaczny.

Buzować, wybuzować, dawać burę, łajać, besztać wykrzyczeć: B. się, gwałtownie się palić, silnie gorzeć, buchać.

By, przysł. ograniczający, przynajmniej, choć, aby tylko; by, przysł. porównawczy, jak, jako, niby, jakby, jak gdyby.

By, sp., aby, iżby, ażeby; oby, gdyby, żeby, bodaj; jakby, jak gdyby; jeśliby, gdyby; choćby, chociażby, gdyby nawet; byleby; jakoby.

Byczeć, nabierać wyglądu byka.

Byczek, Byś, zdr. od Byk.

Byczek, głowaczek, gatunek rybki, zjadającej ikrę ryb innych.

Byczy, od Byk; B. głos, gruby, huczący głos; gruby, tęgi, nasrożony.

Byczyna, Bykowina, mięso z byka, z wołu; skóra z byka, z wołu, (wyprawiona).

Być, (jestem, byłem, będę, bądź), istnieć, egzystować, trwać, znajdować się na świecie; stawać się, zdarzyć się; przyjść, przybyć, znaleźć się; zostać, stać się; mieć się, wynikać, dziać się, należeć, starać się, wystarczyć (używa się jako sł. posiłkowe przy czasownikach); B. na swojem = prowadzić własne gospodarstwo; B. przy nadziei = znajdować się w poważnym stanie, w ciąży.

Bydlak, przen. człowiek głupi jak bydlę.

Bydlątko, zdr. od Bydlę.

Bydlę, (-ęcia, lm. — ęta), wół, krowa; człowiek zbydlęcony, nieokrzesany, nieprzyzwoity, rozpustny; b. głupi, głupiec, idjota, zwierzę.

Bydlęcieć, przen. stawać się bydlęciem, upadlać się, tracić resztki uczuć zacniejszych.

Bydlęcy, należący do bydląt, właściwy bydlęciu; podobny do bydlęcia, upodlony, zwierzęcy, bezrozumny, wyuzdany.

Bydło, blm. zbr., woły, krowy, cielęta; przen. ludzie upodleni, źli, zezwierzęceni; motłoch, zgraja, tłum bezrozumny, czerń.

Bydłobójnia, rz. z., budynek, w którym zabijają bydło, szlachtuz, rzeźnia.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Byk.png
M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Byk (zodiak).png
Byk, samiec krowy; buhaj, stadnik (fig.); myśl. łoś, jeleń gdy dojdzie 5 lat wieku: prz. człowiek silny, tęgi i duży, dryblas; jedna z 12-tu konstelacji zodjaku (fig.); dać komu byka (w nos) = dać komu szczutka, prztyka; błąd w pisaniu, pisowni, omyłka, bąk; jak B. = wyraźnie; goły jak B. = ubogi.

Bykowiec, bicz rzemienny, kańczug, korbacz.

Bykowina, p. Byczyna.

Byle, przys., lada; B. kto = ktokolwiekbądź, B. jaki = jakikolwiek B. gdzie = gdziekolwiek; B. kiedy = kiedykolwiek; B. jak = jakkolwiek bądź, niedbale.

Byle, sp. życzący, żeby tylko, niechby, niechno, w jakikolwiek sposób; B. gdzie = gdziekolwiek, B. jak = jakkolwiek, lada jak, B. kto = lada kto.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Bylica.png
Bylica, rodzaj rośliny z rodziny złożonych, o koszyczkach drobno-kwiatowych; B. piołun, B. draganek, B. boże drzewko (fig.).

Bylina, każda roślina zielna, trwała, o pędach podziemnych.

Były, przym., dawny, przedtem będący, niegdyś (będący), miniony.

Bynajmniej, przsł., wcale nie, zupełnie, zgoła nie, ani trochę.

Bystronogi, szybkonogi, chyży.

Bystrooki, daleko widzący, szybko spostrzegający, oczu przenikliwych.

Bystroń, roślina, p. Dracena.

Bystry, rączy, lotny, szybki; ostry, przenikliwy, czuły, wrażliwy bardzo (słuch, wzrok); przenikliwy, szybko pojmujący, domyślny, rozgarnięty, pojętny, zdolny, szybko się orjentujący; zuchowaty, zamaszysty; stromy, spadzisty; szybko płynący.

Bystrzyć, wiosło prostopadle w wodzie trzymać, ażeby wolniej czółnem płynąć.

Bystrzyna, miejsce gdzie rzeka ma prąd gwałtowny i tworzy prawie katarakty.

Byś, zdr. od Byk.

Byt, istnienie, egzystencja, bytność, utrzymanie; stan. położenie, siedlisko, sytuacja, okoliczności życia; B. dobry = dostatek.

Bytność, istnienie, egzystencja, byt; obecność, przytomność; pobyt, przebywanie;

Bytować, istnieć, egzystować, żyć.

Bywać, często być, niejednokrotnie być; zdarzać się, trafiać się; przebywać, uczęszczać, zwiedzać; zostawać, stawić się, przybywać; w trybie rozk. bywaj = bądź! albo chodź, przyjdź, przychodź!

Bywalec, człek bywały, ten, co wiele miejsc zwiedził, podróżował po świecie; człowiek doświadczony; ćwik; ten, co nabrał doświadczenia, ocierając się o ludzi, z niejednego pieca chleb jadał; człowiek otarty w dobrych towarzystwach i umiejący się znaleźć.

Bywało, przysł., zdarzało się.

Bywały, taki, który wiele w świecie widział; otarty między ludźmi, doświadczony, obeznany ze zwyczajami.

Bzdura, p. Bzdurstwo; głupstwo; człek głupi, miałkiego rozumu, półgłówek, pleciuga.

Bzdurny, niedorzeczny, bezsensowny, nie wiele wart.

Bzdurstwo, Bzdura, głupstwo, niedorzeczność, drobiazg, fraszka.

Bzdurzyć, pleść byle co, gadać głupstwa; pleść ni w pięć ni w dziewięć, pleść trzy po trzy, bajać.

Bzdyk, stary niedołęga, dziad, starowina, pryk.

Bzik, gatunek owadu, gryzącego bydło, giez, bąk; dziwak, oryginał; szus, ćwiek (w głowie); brak piątej klepki; głupi, warjat, narwaniec, człowiek niespełna rozumu.

Bzikowaty, mający bzika, szusa, niespełna rozumu, postrzelony, narwany, głupkowaty.

Bzowy, przym., od Bez, tyczący się bzu.

Bzykać, Bzyknąć, wydać głos «bzz» (o owadach), brzęczeć; ustami wydać takiż głos, naśladować brzęczenie owadów; zasyczeć (o metalu gorącym, gdy nań woda pryśnie).

Bździć, wiatr smrodliwy tyłem puszczać.

Bździny, wiatry, gazy śmierdzące, odchodzące bez hałasu tyłem.

Bździucha, ludowa nazwa grzyba purchawka i rośliny szczwoł lub świnia-wesz.






C

C, spółgłoska cicha; trzecia litera w alfabecie; C liczba rzymska = 100; C w muzyce: pierwszy ton gamy czyli skali; C oznaka klucza basowego. C. przy stopniach ciepła lub zimna ozn. podług termometru Celsjusza.

Caban, cabanki, nazwa pewnej odmiany owcy o wełnie grubej, szorstkiej, p. Czaban; niezgrabjasz.

Caca, w gwarze dziecinnej, przedmiot jakikolwiek błyszczący lub jaskrawy, zwracający uwagę dziecka, coś ładnego; ładnie! ślicznie!

Cacać, głaskać, bawić, pieścić; C. ś. bawić ś., pieścić ś. z kim lub czem.

Cacanek, pieszczoch, dzieciak wychuchany, gagatek.

Cacanka, pieszczota, przymilenie, umizgi; cacko; C-i, umizgi.

Cacany, śliczny, ładny, wypieszczony, dobry, grzeczny.

Cackać, pieścić; C. ś. pieścić ś.; stroić co z zamiłowaniem, ubierać, piększyć; opracowywać co z zamiłowaniem.

Cacko, zabawka, bawidełko, pieścidełko; rzecz pięknie zrobiona; rzecz ładna ale bez pożytku, świecidełko, fraszka, klejnocik.

Cacuchno, Cacunio, zdr. od Caca.

Cadyk, hbr., nabożny, doskonały, cudotwórca, rabin sekty żydowskiej chassydów.

Cajghaus, p. Cekhauz.

Cal, nm., miara długości = blizko 2½ centymetrom = 1/12 stopy; na C. = bardzo blizko.

Calec (-lca) Calizna, ziemia twarda nie ruszana jeszcze pługiem; podstawa, zasada, treść.

Calówka, tarcica, deska grubości calowej; lina gruba na cal; miara długości na cale podzielona.

Caluchny, Caluśki, Calusieńki, Calutki, Caluteńki, zdr. od Cały.

Całka, w wyższej matem. jedna z zasadniczych form matematycznych rachunku wyższego.

Całkiem, przysł., ze wszystkiem, doszczętnie, całkowicie, zupełnie; nierozdzielnie; wcale, zgoła.

Całkowanie, w wyższej matemat. działanie, za pomocą którego znajdujemy całkę dla danej różniczki.

Całkowicie, przysł., zupełnie, całkiem, ze wszystkiem.

Całkowity, zupełny, wszystek; we wszystkich częściach cały, niepodzielny; liczba C-a = liczba nieułamkowa, jedna z szeregu liczb 1, 2, 4, 5, 6.....

Całkowy, przym. od Całka; rachunek C. = odnoszący się do całek oraz do równań różniczkowych, rachunek integralny.

Cało, przysł. od Cały; w całości, bez szkody, szczęśliwie, nienaruszony.

Całodniowy, p. Całodzienny.

Całodzienny, Całodniowy, cały dzień trwający; za cały dzień należny; z całego dnia wynikły.

Całokształt, zbiór, ujecie czegoś w pewną systematyczną całość; system, układ rozważany w całości.

Całokształtny, systematyczny, w pewien sposób ułożony, ukształtowany.

Całoletni, całe lato trwający.

Całomiesięczny, cały miesiąc trwający, za cały miesiąc należny, z całego miesiąca wynikły.

Całonocny, całą noc trwający.

Całopalenie, ofiara na ołtarzu palona; czynność palenia ofiary; w Starym Zakonie zwierzę ofiarnicze w całości spalone, ofiara całopalna.

Całopalny, przym., mogący się w całości spalić; w całości spalony: przeznaczony do całopaleń.

Całoroczny, cały rok trwający, za cały rok należny, z całego roku wynikły.

Całostka, zdr. od Całość; coś zawierającego pewną całość.

Całość, ogólność, ogół, wszystko razem; wszystkie części razem wzięte; rzecz cala; zgodność części, jedność; harmonja; całkowitość, nienaruszoność; liczba cała w przeciwstawieniu do ułamka.

Całotygodniowy, cały tydzień trwający, za cały tydzień należny, tygodniowy.

Całować (kogo, co, lub w co), cmoknąć dotykając ustami ściśniętemi ciała lub przedmiotu, jako znak pieszczoty, czci, uszanowania; przen. muskać, zlekka dotykać. C. ś. = całować kogo i odbierać nawzajem pocałunek.

Całun, przykrycie żałobne trumny i mar; kir; przen. śmierć.

Całunek, pocałunek, całus.

Całus, ucałowanie, pocałunek.

Całusek, zdr. od Całus; mały okrągły pierniczek.

Cały, wszystek; zupełny, całkowity, kompletny; niepodzielony na części; jedyny, istotny, prawdziwy, czysty, istny, skończony; nienaruszony, nieuszkodzony; jednolity; lecieć na C-go = na oślep; C-ą gębą = w zupełności, całkiem; być C. w oku, w uchu = skupić uwagę.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Cap.png
Cap, kozieł, samiec kozy (fig.); głupiec, gap, kiep, do niczego.

Cap! wykrzyk, (wyrażenie prędkości schwytania), chap, łap!

Capać, Capnąć, porywać, chwytać, łapać, chapać; kraść, ściągać, zwędzić.

Capieć, głupieć, baranieć.

Capstrzyk nm., znak dawany żołnierzom przez bicie w bęben, lub zadęcie w trąbę, że czas spoczynku wieczornego nadszedł, pobudka; już po C-ku = zapóźno; nie chodź po C-ku = niewolno! masz karę!

Car, król, panujący Monarcha (szczególniej Rosyjski), Cesarz.

Carski, przym. od Car. C. wrota, drzwi ołtarzowe w cerkwiach.

Car-ziele, nazwa rośliny (podbiał lopionowaty lub lepieżnik biały), o kwiatach blado-czerwonych, rosnącej nad brzegami wód, wydającej za potarciem nieprzyjemny zapach.

Cąbr, Cąber, Cząbr (Cząber), gr., zrazówka, pieczeń zrazowa z grzbietu wołu, jelenia, skopa, sarny. Rodzaj zabawy ludowej urządzanej w niektórych okolicach w tłusty czwartek.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Cążki.png
Cążki, małe obcęgi płaskie, śpiczaste lub okrągłe (fig.).

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Ceber.png
Ceber (-bra, — bry), naczynie drewniane z uszami do wody, u góry szersze, u dołu węższe (fig.).

Cebrzyk, zdr. od Ceber, mały ceber.

Cebula, Cebulka, bot., rodzaj łodygi podziemnej o liściach mięsistych, zawierających zapas materjałów odżywczych dla rośliny; roślina z rodziny liljowatych, o jadalnej łodydze podziemnej (cebuli); zegarek kształtem podobny do cebuli; C-e, oczy, wyłupiaste, gały; p. Cebulka.

Cebularka, rz. ż., sprzedająca cebulę.

Cebularz, sprzedający cebulę; iron. żyd.

Cebulasty, mający kształt cebuli.

Cebulka, zdr. od Cebula; C. włosowa = zgrubiała, podstawowa część włosa; lm. cebulki = pączki nadziemne u niektórych roślin w kątach liści, które po opadnięciu dają początek nowym roślinom.

Cebulkowy, Cebulkowaty, przym., od Cebulka, kształtu cebuli; zrobiony z cebuli; rośliny C., mające cebule podziemne.

Cech, nm., stowarzyszenie osób jednego rzemiosła ku wzajemnej pomocy i obronie; kompanja, bractwo; przen. miejsce, gospoda, gdzie się schodzą członkowie cechowi; w górn. rudnik, szyb górniczy, studnia.

Cecha, nm., znak, piętno, oznaka; znak fabryczny na wyrobie, znamię, piętno; charakterystyczny znak, znamię, objaw; to, co charakteryzuje daną rzecz; narzędzie do znaczenia drzewa w lesie; narzędzie do znaczenia bydła, owiec.

Cechmistrz, nm., przełożony nad cechem; starszy zgromadzenia.

Cechować, znaczyć, piętnować, kłaść znak; znamionować, być oznaką, znamieniem czego.

Cechowniczy, dotyczący cechowania; C. urzędnik, zajmujący się cechowaniem miar, wag, będących w użyciu publicznym.

Cechowy, przym. od Cech i Cecha, należący do cechu; mający cechę.

Ced, blm., rzadkawa buza ukwaszona z mąki owsianej z wodą ciepłą i przecedzona, z której robią kisiel owsiany.

Cedent, łć., ustępujący swe prawa innemu.

Cedować, łć., odstępować (weksel, prawo do czegoś), przekazywać swe prawa komu innemu.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Cedr.png
Cedr, okazałe drzewo iglaste z rodziny jodłowatych z liśćmi trwałemi, zebranemi w małe pęczki.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Cedral.png
Cedrat, drzewo z rodziny pomarańczowatych, o owocach przyjemnie pachnących, używanych tak samo, jak cytryna (fig.).

Cedrowina, Cedrzyna, drzewo cedrowe.

Ceduła, łć., wykaz giełdowy kursu różnych pieniędzy, papierów procentowych i weksli; spis przesyłanych rzeczy pocztą albo koleją; lista osób, jadących pocztą; kartka jako znak zezwolenia lub zlecenia wykonania czegoś.

Cedułka, notatka, karteczka.

Cedzić, przepuszczać płyn przez sitko, przez płótno, dla oczyszczenia, przecedzać, filtrować; C. słowa = półgębkiem mówić, bąkać, mówić przez zęby i powoli.

Cedzidło, to, przez co się cedzi; cedzik, filtr, przesąk, durszlak, sito, lejek (z bibuły), sączek.

Cedzik, p. Cedziłko.

Cedziłko, prow., kawał płótna do cedzenia mleka, powązka.

Cedziny, męty po cedzeniu pozostałe, osad.

Cedzonka, ciecz przecedzona.

Cegielnia, zakład, budynek z piecem, w którym wyrabiają cegłę; fabryka cegieł.

Cegielniany, przym. od Cegielnia.

Cegielnictwo, p. Ceglarstwo.

Cegielnik, prowadzący wyrób cegieł, strycharz.

Cegiełka, mała cegła; prostokątny kawałek drzewa lub innego materjału, kostka, tafelka formy cegły.

Ceglany, z cegły, murowany.

Ceglarski, przym. od Ceglarz, strycharski.

Ceglarstwo, umiejętność wyrabiania cegieł; przemysł ceglarski; strycharstwo.

Ceglarz, rzemieślnik trudniący się wyrabianiem cegły; strycharz.

Ceglasty, mający barwę cegły, koloru cegły (czerwonawego).

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Cegła.png
Cegła, nm., kamień sztuczny z palonej lub suszonej gliny, używany jako materjał budowlany (fig.).

Cekauz, Cekhauz, nm., zbrojownia, skład broni i rzeczy wojskowych, arsenał.

Cekin, dawna złota moneta = około 12 frank.; blaszki, świecidełka.

Ceklarz, nm., dawny pachołek miejski do chwytania i bicia winnych, oprawca, siepacz, zbir, kat.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Cel.png
Cel, nm., przedmiot, ku któremu skierowane jest pewne działanie; znak do którego się mierzy; kres, do którego się dąży; naznaczony, określony koniec; zamierzony skutek działania; (cel uświęca środki); zamiar, zamysł; sztyfcik na końcu lufy w fuzji; wybór, rzecz najcelniejsza; punkt lub kółko na tarczy do strzelania (fig.).

Cela, łć., izdebka klasztorna; pokoik więzienny; małe pomieszczenie o zakratowanem oknie (w więzieniu, w zakładzie dla obłąkanych).

Celadon, fr., czuły i stały kochanek; rycerz salonowy.

Celbant, nm., gzems ornamentacyjny u dołu okna.

Celbuda, domek strażniczy przy rogatce miejskiej, domek poborcy kopytkowego, budka.

Celebra, łć., uroczyste i okazałe odprawianie jakiego obrzędu kościelnego.

Celebrans, Celebrant, łć., kapłan celebrujący, odprawiający Mszę uroczystą, kapłan przewodniczący obrządkowi kościelnemu.

Celebrować, odprawiać uroczyście i z wielką okazałością nabożeństwo, Mszę ś-tą; obchodzić uroczystość; przewodniczyć uroczystości; hojnie kogo podejmować, raczyć.

Celestyni, nazwa zakonników według reguły św. Benedykta (ubranie białe z czarnym szkaplerzem i kapturem).

Celibat, blm., łć., stan bezżenny szczególnie duchowieństwa, bezżeństwo, stan kawalerski.

Celik, cel, sztyfcik na lufie strzelby, ułatwiający celowanie, wizerek, muszka.

Celkowy, złożony z odosobnionych celek, cel, (więzienie C-e).

Celniczy, przym. od Celnik.

Celnik, urzędnik komory celnej; pobierający cło; mytnik; dzierżawca ceł.

Celność, rz. ż., blm., trafność, celowanie w czem; trafianie do celu; wyborowość.

Celny, przym. od Cela.

Celny, przym. od Cel; trafny, trafiający; nie chybiający; celowy; ważny, wybitny, znaczny; celujący, bardzo dobry, doskonały, wyborowy, przedni, wyśmienity.

Celny, przym. od Cło, należący do cła; dotyczący cła, cłowy; komora C., p. Komora; C. taryfa, p. Taryfa. C. związek, porozumienie się kilku państw, znoszących między sobą cła, a otaczających się wspólną granicą cłową.

Celować, mierzyć do celu, wymierzać w co; przewyższać, przodować w czem, mieć pierwszeństwo w czem, być doskonałym w czem; C. futro = dobierać co lepszych skórek, zszywając je, aby całość stanowiły pod względem doboru włosa; naprawiać sieci myśliwskie; nadawać kierunek od oka celownicą, tyką lub t. p.: naprowadzać nitkę lub włos przyrządu mierniczego na przedmiot, który służy za cel, brać na cel.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Celownica.png
Celownica, Celownik, przyrząd do celowania, djoptra (fig.).

Celownik, nazwa 3-go przypadku w gramatyce; pręt, drąg u mety wyścigowej, oznaczający kres przybycia.

Celowość, fil., odpowiedniość do celu, zależność od celu, zastosowanie do pewnych celów.

Celujący, najlepszy, trzymający prym, wzorowy; najlepiej się uczący; najlepszy stopień z nauki.

Celularny, łć., komórkowy, dotyczący komórek w ciele zwierząt lub roślin.

Celuloid, masa twarda, elastyczna i przeświecająca, otrzymywana z mieszaniny kamfory i bawełny strzelniczej, używana do wyrobu lekkich przedmiotów, jak: kule bilardowe, piłki, grzebienie, rączki i t. p.

Celuloza, łć., tkanka komórkowa roślinna, błonnik, drzewnik.

Cembra, nm., bal, dyl, deska zdatna do cembrowania, na podpory w kopalniach.

Cembrować, dół wykopany (studnię) drewnianemi ścianami z bali po bokach wykładać.

Cembrowina, drzewo zdatne do cembrowania; obłożenie studni; zrąb studni.

Cembrunek, oprawa, obudowa drzewna szybu górniczego.

Cembrzyna, ściana, obudowa wnętrza studni, oprawa.

Cement, łć., mieszanina wapna, żwiru, kamieni zmielonych i piasku z wodą do spajania cegieł albo kamieni, w wodzie twardniejąca; wapno hidrauliczne; spójnia, spójność, ogniwo, łącznik.

Cementacja, chemiczne działanie, polegające na obłożeniu metalu ciałem sproszkowanem i żarzeniu razem w celu zmiany tego metalu (np. żelazo żarzone z węglem zamienia się w stal).

Cementarnia, fabryka cementu.

Cementować żelazo, otrzymywać stal z żelaza; C. złoto = oczyszczać złoto z obcych ciał; C. miedź osadzać na żelazie cząstki miedzi; spajać, wykładać cementem, zaprawiać, zalewać cementem; łączyć, jednoczyć, zespalać, wzmacniać.

Cementownia, huta z piecami do cementacji.

Cena, wartość pieniężna, szacunek; mieć cenę = wiele kosztować; być w cenie = mieć większą wartość w danej chwili, być ważnym; być bez ceny = mieć ogromną wartość, być niesłychanie drogim; wartość duchowa, wielkie znaczenie, szacunek, waga, poważanie, wziętość.

Cenić, żądać pewnej ilości pieniędzy za co; oznaczać wartość czego; oznaczać, nakładać cenę, szacować, taksować, oceniać; ważyć, szanować, poważać; przywiązywać wagę do czego, uważać co wysoko; C. ś., mieć o sobie wysokie mniemanie, mieć wielkie wyobrażenie o swoim rozumie, stanowisku, szacować siebie wysoko.

Cennik, wykaz cen; taryfa.

Cenny, drogi, kosztowny, mający wielką wartość pieniężną; bardzo dobry, doskonały, mający wielką wartość duchową, ważny, szacowny, nieoceniony.

Cent, moneta, setna część guldena, setna cześć dolara.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Centaur.png
Centaur, gr., (mit.), bajeczny potwór, mający głowę i przednią część ciała ludzką, a tylną końską: nazwa gwiazdozbioru (fig.).

Centezymalny, setny, podzielony na sto części, na sto stopni.

Centnar, łć., waga = 100 funtom.

Centralista, stronnik centralizacji, stronnik centralizmu, zarządu.

Centralizacja, łć., ześrodkowanie, skupienie władz naczelnych w jednym ognisku, w jednej władzy naczelnej, w stolicy.

Centralizować, ześrodkowywać, skupiać, spromieniać, w ognisku centralnym.

Centralny, łć., środkowy, stanowiący centr, środek; umieszczony w środkowym punkcie swego działania, do środka skierowany; główny.

Centrum, łć., środek; — C. w parlamencie = stronnictwo środkowe, umiarkowane.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Centryfuga.png
Centryfuga, łć., (wirówka), przyrząd mechaniczny odśrodkowy, wprawiany w ruch wirowy około swej osi, służący do oddzielania pewnych substancji, np. do odwadniania tkanin, do odtłuszczania mleka i t. p. (fig.).

Centryfugalny, odśrodkowy; tyczący się centryfugi; przerobiony za pomocą centryfugi: mleko centryfugalne (odtłuszczone); rozpędowy.

Centrypetalny, łć., dośrodkowy, skierowany stale ku punktowi środkowemu.

Centurja, łć., (bot.), tysiącznik, serdecznik; czerwieniec (nizkie ziele o kwiatkach różowych).

Centurjon, łć., setnik.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Centyfolia.png
Centyfolja, łć., gatunek róży, róża stulistna (fig.).

Centygram, łć. waga: setna część grama.

Centylitr, łć., miara płynna i sypka: setna część litra.

Centym, fr., moneta: setna część franka.

Centymetr, fr., setna część metra; tasiemka metrowa z podziałem na centymetry.

Cenzor, łć., (kontroler podatków i stróż obyczajów w starożytnym Rzymie); urzędnik cenzury rozpatrujący druki zagraniczne, rękopisy, idące do drukarń i wykreślający to, co zakazane; wglądający w obyczaje innych.

Cenzorski, przym. od Cenzor, od Cenzura, dotyczący cenzora.

Cenzura, władza złożona z cenzorów, rozpatrująca książki i artykuły, czy nie zawierają czego niedozwolonego i wydająca pozwolenie na drukowanie książek; świadectwo postępów ucznia w naukach. C. kościelna, kara kościelna duchowna wymierzana za większe przekroczenia.

Cenzuralny, odpowiadający warunkom cenzury; treści niezakazanej; niecenzuralny: żart. nieprzyzwoity.

Cenzurować, wytykać czyjeś wady; przeglądać pisma lub książki i wzbraniać zakazane lub usuwać wyrażenia i ustępy treści zakazanej; krytykować, ganić, ogadywać, łatki przypinać.

Cenzurowane (-ego), rodzaj gry towarzyskiej, w której dla zabawy wytyka jeden drugiemu błędy i wady.

Cenzus, łć., oszacowanie majątku, jako podstawy do korzystania z praw, do należenia do wyborów obywatelskich i ponoszenia ciężarów społecznych; wymagane kwalifikacje.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Cep.png
Cep, zwykle w lm. Cepy, narzędzie do młócenia ziemiopłodów, składa się z rękojeści nazwanej copiskiem, dzierżakiem i z połączonego z nim rzemieniem kija krótszego zwanego bijakiem.

Cepiga, p. Czepiga.

Cepisko, Cepowisko, dzierżak cepowy, rękojeść, do której przywiązany jest krótszy kij, bijak, którym się młóci; prostak, gbur.

Cer, łć., pierwiastek chemiczny, metal.

Cera, łć., barwa twarzy, płeć.

Cera a. Cyra, zarobienie miejsca dziurawego w tkaninie w taki sposób jak wygląda sama tkanina.

Ceramiczny, przym. od Ceramika (wyroby ceramiczne).

Ceramika, łć., garncarstwo artystyczne; ozdobne wyroby z porcelany, majoliki, fajansu i t. d.

Cerata, tkanina pociągnięta warstwą wosku i werniksu, zwalcowana i wygładzona, nieprzemakalna.

Ceratka, zdr. od Cerata, tkanina, kitajka nieprzemakalna, kauczukowa.

Ceratolit, gr., róg skamieniały.

Cerazyna, łć., część składowa gumy wypływającej z drzew wiśniowych i pestkowych.

Cerber, gr., (bajeczny trójgłowy pies, stróż bramy piekła), pies łańcuchowy, podwórzowy; przen. surowy, czujny stróż.

Cerebracja, działalność mózgu, ogół procesów psycho-fizjologicznych w mózgu.

Cerebralny, łć., mózgowy.

Cerebryna, łć., substancja mózgowa.

Ceregiele, blp., nm., wymuszone, przesadne grzeczności, korowody, ceremonje zbyteczne.

Ceregielować się, robić ceregiele, ceremonjować się, wymawiać się od czegoś, wzdragać się.

Ceremonja, łć., obrządek, obrzęd uroczysty; ostentacja, pompa, parada; sposób zachowania się w pewnych ważnych i uroczystych chwilach i czynnościach; krępowanie się wobec czego; przesadna uprzejmość; bez C-i, po prostu, bez ogródki.

Ceremonjalny, obrządkowy, uroczysty; paradny, zastosowany do pewnych form, przepisów; pełen ceremonji, etykietalny.

Ceremonjał, zbiór przepisów, form, ceremonji, zachowywanych przy obrzędach i uroczystościach; księga obrzędów świętych, sprawowanych w kościołach; obchód uroczysty.

Ceremonjant, lubiący ceremonjować się.

Ceremonjarz, kapłan, do którego należy doglądanie, aby ceremonja szła należycie; mistrz ceremonji.

Ceremonjować się, robić ceremonje, okazywać zbytnią, przesadną grzeczność; zbytnio się krępować; certować się.

Cereryt, gatunek rudy, z której się otrzymuje metal cer.

Cerezyna, wosk mineralny, substancja podobna do wosku, otrzymywana z ozokerytu.

Cerkarja, larwa robaków płaskich z rzędu przywr.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Cerkiew.png
Cerkiew, świątynia obrządku wschodniego (fig.).

Cerkiewny, przym. od Cerkiew, do cerkwi należący. C. język = język starosłowiański używany w księgach cerkiewnych liturgicznych.

Cerograf, p. Cyrograf.

Ceroplastyka, gr., sztuka robienia wypukłych figur z wosku.

Cerować, Cyrować, naprawiać, zarabiać dziurę w tkaninie, naśladując tę tkaninę; C. pończochy, bieliznę.

Cerownia, zakład przyjmujący roboty do cerowania.

Certacja, łć., spór, sprzeczka, korowody, certowanie się.

Certament, łć., p. Certacja.

Certować ś., spierać ś. grzecznie o sprawy powszednie, o zachowanie się lub o pierwszeństwo, dysputować, polemizować; krępować się, ceremonjować się.

Certyfikat, łć., świadectwo na piśmie, zaświadczenie, zwłaszcza urzędowe; zapewnienie.

Certyfikować, stwierdzać, zaświadczać.

Cerussyt, spat ołowiany, minerał, składający się z węglanu ołowiu.

Ceryt, minerał należący do krzemianów.

Cesarka, ptak kurowaty (p. perlica); droga bita; szosa.

Cesarski, przym. od Cesarz, należący do cesarza, właściwy cesarzowi. cięcie C., operacja wykonywana w nadzwyczajnych wypadkach, polegająca na rozcięciu brzucha i macicy w celu wyjęcia dziecięcia.

Cesarstwo, państwo, kraj, w którym panuje Cesarz, godność i władza Cesarska.

Cesarz, najwyższy tytuł monarszy (wyższy od króla), imperator.

Cesarzewicz, najstarszy syn Cesarza, Następca tronu.

Cesarzowa, żona Cesarza.

Cesja, łć., ustępstwo, przekaz; przelanie praw swych na kogo innego.

Cesjonarjusz, odstępujący, przelewający swe prawa na innego.

Cetno, parzysta liczba. C. i licho = rodzaj gry, w której się zgaduje, czy jest liczba parzysta lub nie.

Cetyna, igła, liść drzew iglastych.

Cetyniak sośniak, motyl z ciemno-brunatnemi skrzydłami w żółte plamy i prążki, którego liszka objada igły sosen.

Cewa, p. Cewka.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Cewka.png
Cewka, rura, rurka, na którą nawija się nici; w fizyce (przy różnych przyrządach) szpula z drzewa, szkła, ebonitu lub tym podobnych materjałów, owinięta drutem izolowanym (f.); C. w ciele = kanalik przez który wypływa płyn; w bot. cewki = naczynia rurkowate w roślinie, przeprowadzające wodę od korzeni do liści i pączków; w myśl. noga sarny; samołówka w kształcie pętlicy na zwierzęta.

Cewnik, kateter, narzędzie chirurgiczne do wypuszczania moczu zatrzymanego; moczopust.

Cez, pierwiastek chemiczny, metal z gromady potasowców.

Cezalpinja, drzewo strąkowe, gorących krajów Azji i Ameryki, dające barwniki, brezylja, fernambuk.

Cezura, łć., średniówka (przecięcie) w wierszu miarowym.

Cęgi, nm., obcęgi, kleszcze.

Cętka, kropka, plamka innej barwy na czem; łatka, znak.

Cętkować, cętkami pstrzyć, nakrapiać jakby nakładać plamki kolorem innym niż tło.

Chabanina, rz. ż., chude, kiepskie mięso.

Chabazyt, minerał, należący do krzemianów.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Chaber.png
Chaber, roślina zielna z rodziny złożonych, napotykana u nas w licznych gatunkach i barwach, p. Bławatek cz. Modrak i in. (f.).

Chabeta, koń lichy, zabiedzony, nędzny; niedołężna stara baba.

Chabrowy, niebieski, modry.

Cha, cha, cha! wykrz., głośne wyrażenie śmiechu.

Chacina, chatyna, mała, nędzna, uboga chata.

Chadzać, częstotl. chodzić (ob.).

Chajder, p. Cheder.

Chajże! wykrz., wyrażający radość, zachętę; nuże, dalej!

Chala! wołanie na woły, p. Hala!

Chalcedon, gr. minerał przeświecający o delikatnym pięknym zabarwieniu, składający się z krzemionki, odmiany: onyks, krwawnik, heljotrop, chryzopraz i inne.

Chalkografja, gr., miedziorytnictwo.

Chalkopiryt, piryt miedziany, minerał, będący związkiem siarki z miedzią i żelazem (p. piryt).

Chała, hbr., pszenna bułka szabasowa u żydów.

Chałaciarz, żyd chodzący w chałacie.

Chałastra, p. Hałastra.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Chałat.png
Chałat, ar., obwisła męska suknia wierzchnia, sięgająca do stóp (fig.); kapota.

Chałupa, chata wieśniacza; dom, mieszkanie; myśl. zimowa głęboka kotlina zajęcza.

Chałupeczka, chałupka, zdr. od Chałupa.

Chałupnik, zagrodnik, chłop, niemający własnego gospodarstwa lecz tylko chałupę (żeńs. chałupnica).

Cham, chłop, pgrdl. człowiek nieokrzesany, gburowaty, gbur. prostak.

Chamisko, zgrub., od Cham.

Chamski, przym. od Cham.

Chamsyn, suchy, gorący wiatr wiejący nad m. Czerwonem.

Chan, książę, pan, władzca i wódz u Tatarów.

Chanat, p. Chaństwo.

Chandżar, Handżar, nóż turecki, puginał.

Chański, przym. od Chan.

Chaństwo, godność chana; państwo, dzielnica chana.

Chaos, gr., rz. m., pierwotna masa żywiołów w bezładzie; odmęt, zamęt, nieład, bezład.

Chaotyczny, bezładny, pomieszany, nieporządny, mętny, zagmatwany.

Chap! wykrz., przy chapnięciu, chaps! łap! cap!

Chapać, Chapnąć, ndm., capnąć, porwać, złapać, grypsnać, ukraść; uderzyć.

Chapanina, ciągłe chapanie, porywanie, chwytanie czego, przynoszące powolną korzyść.

Chapanka, rz. od Chapać; rodzaj gry w karty.

Charakter, gr., kształt pisma, liter; sposób pisania, pismo, ręka; właściwość znamienna, indywidualna (zazwyczaj w znaczeniu chwalebnem) stałe, konsekwentne postępowanie, stały sposób kierowania ś. pewnemi zasadami: mieć Ch. wyrobiony, Ch. słaby = człowiek bez C-u = nie mający stałych zasad, chwiejny; błęd. zam. temperament; znamię, cecha, właściwość: Ch. epoki; istotna właściwość czegoś: Ch. wyobraźni, typ, postać, wytrwałość, dzielność, siła; oznaka, godność, nadana władza, rola, tytuł: (być w charakterze posła); Ch. w nogach = rączy, wytrwały bieg, lub chód.

Charakternik, czarownik, znachor.

Charakterystyczny, mający swe cechy, właściwości odrębne, znamienny, wyróżniający.

Charakterystyka, zbiór cech zasadniczych, znamiennych i właściwości wyróżniających dany przedmiot, osobę lub pojęcie od innych; odmalowanie, uwydatnienie, określenie tych cech.

Charakteryzacja, sztuczne nadanie odpowiedniego do roli wyglądu twarzy aktora, ucharakteryzowanie.

Charakteryzować, kreślić, uwydatniać istotne cechy czyje; Ch. ś., nadawać sobie sztucznie pewien wygląd twarzy do roli potrzebny.

Charci, przym. od Chart.

Charciarz, lubiący polowanie z chartami, hodujący charty.

Charciątko, charcię, szczenię charcie.

Charcica, suka charcia.

Charcik, gatunek małych chartów.

Charczeć, chrypieć, chrapać dusząc ś., ciężko krtanią oddychać, rzężeć w gardle.

Chargotać, p. Charkotać, szwargotać.

Charkać, Charknąć, krztusząc ś. oddać flegmę, odchrząknąć, szybko z mocą wyrzucić flegmę z gardła.

Charkanie, charkanina, kaszel ze spluwaniem flegmy połączony.

Charkociny, flegma wypluta.

Charkot, charczenie, chrapanie, gwar, hałas, ujadanie psów.

Charkotać, charczeć, ciężko gardłem oddychać, rzężeć.

Charłacki, Charłaczy, przym. od Charłak.

Charłactwo, kacheksja, ogólne wyniszczenie, wynędznienie ciała, schorzałość, jako następstwo przewlekłej choroby.

Charłak, cherlak, schorzały, chorowity, wyniszczony; nędzarz, mizerak.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Chart.png
Chart, rasa psów o budowie wysmukłej i nogach wysokich, używanych do polowań (fig.).

Chasydzi, fanatyczna i ciemna sekta żydowska, powstała w XVIII wieku, chusyci.

Chaszcz, u, gąszcz (krzewów), zarośla, krzaki, gęstwina.

Chata, dom mieszkalny włościański, chałupa, domek, dom.

Chateczka i Chatka, zdr., od Chata, mała, śliczna, czysta chata.

Chcąc, chcący, dobrowolnie, rozmyślnie, umyślnie; niechcący = mimowolnie, nieumyślnie; chcąc nie chcąc = z konieczności, z musu.

Chcenie, rz. od Chcieć; pragnienie czegoś, żądanie, wola, ochota.

Chcieć, (chcę — chciał), pragnąć, życzyć sobie, mieć chęć, wole; być łaskawym, być tak dobrym, zechcieć; dążyć, zamierzać; sprawić, zrządzić; twierdzić, utrzymywać, sądzić; żądać, pożądać, wymagać; raczyć; C. ś., (nieos.), zachciewać się, mieć ochotę, chętkę, mieć skłonność do czego, mieć potrzebę; niech co chce będzie = pomimo wszystkiego, bądź co bądź.

Chciwie, przysł., łakomie, łapczywie, pożądliwie.

Chciwiec, chciwie czegoś pragnący, łakomiec, pożądliwy, skąpiec.

Chciwość, silne pożądanie czego, pożądliwość, żądza, łakomstwo.

Chciwy, pożądliwy, łakomy, żądny; pragnący, pożądający; chytry na co, zajadły.

Chebdp. Hebd.

Cheder, hbr. szkółka dla dzieci żydowskich.

Chelonit, gr., szyldkret skamieniały (drogi kamień).

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Chełbia.png
Chełbia, meduza, ogólna nazwa zwierząt jamochłonnych, z gromady stułbiochełbi, swobodnie pływających, w kształcie dzwonka lub kapelusza grzyba.

Chełbotać, poruszać płynem, bełkotać, kłócić; chybotać, zakołysać, zabujać się (na wodzie).

Chełpa, pigułecznik, roślina ziołowa z rodziny kaparowatych.

Chełpić się, chlubić ś., szczycić ś., przechwalać ś, wynosić się.

Chełpliwiec, samochwał, lubiący się chełpić, zarozumialec.

Chełpliwość, skłonność, upodobanie do chełpienia ś., samochwalstwo, wynoszenie się.

Chełpliwy, lubiący się chełpić, przechwalający się.

Chełznaćp. Kiełznać.

Chemiczny, przym. od Chemja, dotyczący chemji.

Chemigrafja a. Chemitypja, sposób wytrawiania rysunków na cynku za pomocą kwasów.

Chemik, uczony, zajmujący się chemją.

Chemikalja, blp., produkty, przetwory chemiczne.

Chemja, gr., nauka o pierwiastkach ciał, ich związkach, składzie i zmianach.

Cherlactwop. Charłactwo.

Cherlać (Chyrlać), niedomagać, być chorowitym, kwękać, nędznieć, kawęczeć, podupadać.

Cherlak, delikatny, niedołężny, chorowity; biedak; p. Charłak.

Cherub, Cherubin, (lm. -y), jeden z aniołów najwyższego chóru anielskiego z mieczem płomienistym, otaczających tron Boga.

Cherubinek, aniołek w rzeźbie, w malarstwie; śliczne dziecko.

Chęć, pragnienie, ochota, wola, życzenie; pociąg, pożądanie; zamiar, intencja; życzliwość, sprzyjanie; skłonność, przychylność.

Chędogi, porządny, schludny, czysty, ładny.

Chędożyć, czyścić, oczyszczać: żart., ogrywać kogo; bić, ćwiczyć.

Chętka, zdr. od Chęć.

Chętnie, z chęcią, ochoczo.

Chętny, skłonny do czego; ochoczy, pilny, pełen dobrych chęci, skory, pilny; życzliwy, przyjazny komu.

Chich, chych, właść. w lm. C-y, cichy śmiech, przytłumione rozśmianie się, śmiechy, żarty.

Chichot (-u), śmiech, śmiech przytłumiony, tajony, chychotanie.

Chichot (-a), śmieszek, rozśmieszający innych, żartowniś.

Chichotać, śmiać się po cichu z kogoś lub z czegoś, śmiać się często byle z czego.

Chichotka, śmieszka, śmiejącą się często i byle z czego; w lm. C-ki, śmiechy przytłumione.

Chimera, gr., (potwór bajeczny z łbem lwim, ciałem kozim i ogonem smoczym); przen., urojenie, mrzonka, fantazja, wymysł; dziwactwo, kaprys, widzimisię; narowy; straszydło urojone, widmo, przywidzenie; C-y stroić = dziwaczyć, kaprysić, grymasić.

Chimera, ryba (p. Przeraza).

Chimerować, kaprysić, dziwaczyć grymasić, chimery stroić.

Chimeryczny, dziwaczny, urojony; kapryśny, dziwaczący.

Chimeryk (-cy), dziwak, kapryśnik, grymaśnik, fantasta.

China, kora drzewa chinowego.

Chinina, alkaloid otrzymywany z kory drzewa chinowego, (środek przeciwgorączkowy).

Chinowiec, drzewo z rodziny marzannowatych, dostarczające kory chinowej; drzewo chinowe.

Chińczyk, przen. trzymający się upornie form przestarzałych.

Chiński, przym. od Chiny. C. mur przen. odgraniczenie się zupełne od reszty świata. C. cienie, obrazy cieniowe, rzucone na płótno zmoczone.

Chińszczyzna, to, co z Chin pochodzi; w guście chińskim, szczególnie porcelana; brak gustu, smaku artystycznego, dziwactwo, dziwolągi w zakresie artyzmu; uporczywe zamiłowanie w jakichś niedorzecznościach, zastarzałość; jeżyk i pojęcia niezrozumiałe.

Chiragra, gr. dna, artrytyzm w rękach, gościec, łamanie.

Chiragryk, cierpiący chiragrę.

Chirologja, gr., blm., mowa na palcach.

Chiromancista, Chiromanta, Chiromantyk, rękowieszcz, wróżbita, wróżący z rysów na dłoni.

Chiromancja, blm., wróżenie z linji i znaków na dłoni.

Chironomja, gr., blm., nauka o giestach, o ruchach mówiącego.

Chirurg, gr., lekarz operator.

Chirurgiczny, dotyczący chirurgii.

Chirurgja, gr., blm., leczenie za pomocą robienia operacji, cięć, opatrunków, wypaleń i innych rękoczynów.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Chiwian.png
Chiwian, drzewo lub krzew o liściach pierzastych, pochodzące z Chin, u nas hodowane w ogrodach, bałwian (fig.).

Chlać, pić bez miary, lać w siebie, żłopać, chłeptać, chlapać.

Chlap! odgłos uderzenia, chodzenia po błocie, po wodzie.

Chlapacz, nadużywający trunków, pijak, mówiący bez zastanowienia co mu na język przyjdzie.

Chlapać, pluskać, tryskać; C. ś., chlupać ś., iść przez wodę a. błoto bełcząc je, rozchlapując; pluskać się, walać się, szargać się, bebrać się; p. Chlapnąć.

Chlapanina, babranie się w wodzie; czas dżdżysty, słota, szaruga, błoto.

Chlapnąć, bryzgnąć, plunąć, ochlapać błotem; mierzyć, lunąć, palnąć, chlusnąć, rąbnąć; wypić, łyknąć, palnąć; upaść, klapnąć; C. językiem, powiedzieć coś niewłaściwego; p. Chlapać.

Chlapu, chlapu! odgłos łażenia po błocie, po wodzie.

Chlast! wykrz., naśladujący odgłos uderzenia, upadnięcia, klapnięcia; przekreślenie.

Chlastać, dok. Chlastnąć, uderzyć, palnąć, walnąć, kropnąć; ostro skrytykować, ostro zganić, schlastać; ciąć, rozciąć, przeciąć za jednym zamachem; napisać dużo za jednym zamachem; machnąć, przekreślić, przemazać; powiedzieć coś złego przez nieuwagę; skoczyć; C. ś., uderzyć się, bić się, walać się.

Chleb, pieczywo (duża bułka ciasta) z zaczynionej mąki i ziarn zbożowych. C. biały = pszenny; C. pytlowy, sitny = przesiany przez pytel, sito; C. razowy, razowiec, C. czarny = nieprzesiany: C. suchy = bez masła; C. przaśny = bez kwasu; C. czerstwy = mający kilka dni; C. komyśny = żołnierski: C. pszczelny = zarobiony miodem pyłek kwiatowy, którym pszczoły karmią swe larwy; C. żywota = Przenajświętszy Sakrament; życie, żywność, pokarmy, posiłek, pożywienie, sposób do życia, utrzymanie, życie, byt, dobrobyt, majątek, zamożność; zarobek, posada; służba, obowiązek; dla C-a = dla zarobku, aby żyć; za C-em = za zarobkiem, w poszukiwaniu pracy; podziękować za C. = za służbę: C. powszedni rzecz zwyczajna; C. wysłużony = zapewnione utrzymanie na starość jako nagroda za zasługi lub za wieloletnią prace: być na łaskawym C-ie = na utrzymaniu z łaski; nie z jednego pieca C. jadał = bywalec; C. bodzie = robi dumnym.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Chleb św. Jański.png
Chleb św. Jański, rożki, owoc (strąk) szarańczynu, o obfitym miodowym miękiszu, jadalny (f.).

Chlebek, chlebuś, zdr. od Chleb.

Chlebnica, dzieża do chleba, łopata do wkładania chleba do pieca.

Chlebny, przym., od Chleb; w chleb (żyto) bogaty; p. Chlebowy.

Chlebodajny, urodzajny, żyzny; dający utrzymanie, dochodny.

Chlebodawca, dający pracę, utrzymanie, zarobek, pracodawca; dobroczyńca, dobrodziej.

Chlebodawczyni, dająca pracę, utrzymanie, żywiąca, gospodyni, żywicielka.

Chleborodny, (grunt) rodzący zboże czyli chleb, chlebodajny.

Chlebowe, pieniądze, które dają na chleb zamiast samego chleba, strawne.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Chlebowiec.png
Chlebowiec, drzewo chlebowe, drzewo z rodziny pokrzywowatych, o wielkich mączystych owocach, dostarczających pożywienia, podobnego do chleba (fig.).

Chlebowy, przym. od Chleb; drzewo chlebowe, p. Chlebowiec.

Chlew, budynek przeznaczony na pomieszczenie dla świń; pgrdl., brudna izba.

Chlewnia, gospodarstwo chlewne, racjonalna hodowla świń, chów świń; trzoda chlewna, nierogacizna.

Chlewny, przym. od Chlew; trzoda chlewna = świnie.

Chlip! Chlip! odgłos chłeptania jakiego płynu; łkanie, płacz.

Chlipać, dok. Chlipnąć, łykać, zaczerpywać napoju ustami; chłeptać, łkać, szlochać.

Chliptaćp. Chłeptać.

Chlor, gr., pierwiastek chemiczny, metaloid, gaz gryzący, duszącego zapachu, barwy żółto-zielonawej, istniejący tylko w związkach.

Chloral, połączenie chloru z bezwodnym alkoholem, płyn o przenikliwym zapachu, używany w medycynie do uśmierzania bólu i usypiania.

Chloran, sól kwasu chlornego.

Chlorek, związek chemiczny chloru z innym pierwiastkiem; C. wapna, proszek biały, służący do dezynfekcji, bielenia i t. d.

Chlorofil a. zieleń roślinna, barwnik zawarty w roślinach i nadający im kolor zielony.

Chloroform, mieszanina chlorku wapna, wody i alkoholu, używana jako środek znieczulający i usypiający przy operacjach chirurgicznych i w fabrykacji.

Chloroformować, usypiać kogo (znieczulać ból) za pomocą chloroformu.

Chlorowce, inne pierwiastki należące do tej samej grupy co i chlor (brom, jod i in.).

Chlorowodór, związek chloru z wodorem, gaz bezbarwny, ostrego zapachu.

Chloroza, gr., blednica.

Chloryt, minerał barwy zielonkawej, należący do krzemianów.

Chluba, chełpliwość, popis, szczycenie ś. czem; pochwała, zaszczyt; przen. człowiek a. rzecz, którą się ktoś chlubi; duma, chwała, ozdoba.

Chlubić ś., szczycić ś., chełpić ś., chwalić ś., wynosić ś.

Chlubny, chwalebny, zaszczytny; pełny chluby, chwały.

Chlubotać, wydawać odgłos płynu ciekącego, poruszającego się; pluskać.

Chlupać, Chlupnąć, Chlupotać, bełtać, bełkotać płynem; Ch. ś., chlapać ś., brodzić po błocie lub po wodzie, chlapiąc głośno wokoło, pryskać, tryskać, plusnąć, skoczyć w wodę, buchnąć.

Chlust! odgłos uderzenia, bicia; odgłos wpadnięcia do wody, skoczenia do wody; odgłos wylania jakiego płynu.

Chlustać, dok. Chlusnąć, uderzyć, palnąć, kropnąć; plusnąć, trysnąć, lunąć, prysnąć, bryznąć, rzucić się (krew); Ch. językiem = głupstwo powiedzieć, palnąć; powiedzieć słowo obelżywe.

Chłeptać, Chliptać, pić językiem (pies, kot); żłopać, pić cmoktając.

Chłodek, zdr. od Chłód, przyjemne świeże powietrze; przen. miejsce ocienione.

Chłodnawy, cokolwiek chłodny.

Chłodnica, altanka ocieniona; oziębiacz; p. Chłodnik.

Chłodnieć, Chłodnąć, ostudzać się, stawać ś. zimnym, stygnąć, oziębiać ś.; ostygać, stawać ś. obojętnym, chłodnym, mniej czułym, serdecznym, stygnąć.

Chłodnik, miejsce chłodne, ocienione; napój chłodzący; zupa chłodna z barszczu, śmietany, boćwiny i jaj; piec w hucie, gdzie się szkło ochładza; chłodnica, część aparatu dystylacyjnego, w której się para ochładza i skrapla, w którym się płyn chłodzi; kilsztok.

Chłodniuchny, chłodniusieńki, chłodniuteńki, chłodziutki, zupełnie chłodny, przyjemnie chłodny.

Chłodny, nieco zimny, zimnawy, ostudzony, oziębiony; oziębły, ostygły, obojętny, pozbawiony żywszego uczucia.

Chłodzić, sprawiać chłód; oziębiać, czynić chłodnym; ochładzać, studzić, orzeźwiać; tłumić zapał, zbytnią wybujałość fantazji; trzeźwić; Ch. ś., ochładzać ś., orzeźwiać ś., uspakajać ś.

Chłonąć, wchłaniać, pochłaniać, absorbować, wsysać, połykać, wciągać w siebie; przyswajać sobie, nabierać czego; przen. pochłaniać, przejmować co; płonąć, pałać.

Chłonice, anat., naczynia chłonne (limfatyczne), w których krąży limfa.

Chłonny, przym. od Chłonąć; gruczoły chłonne, naczynia chłonne (limfatyczne); chłonący.

Chłop, kmieć, rolnik, wieśniak, włościanin; mąż, mężczyzna; cham, prostak; grubjanin, gbur; kochanek, gach, kawaler; żart. małżonek; silny i rosły; chwat, zuch.

Chłopaczek, Chłopczątko, Chłopczyk, Chłopuś, zdr. od Chłopiec.

Chłopaczysko, zgr. od Chłopak, niezgrabny, niegrzeczny, gburowaty chłopiec.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Chłopak.png
Chłopak, Chłopiec, wyrostek; przyrząd do ściągania butów z nogi (fig.).

Chłopczyk, chłopczyna, pieszczotliwie od Chłopiec.

Chłopczysko, zgr. od Chłopiec; chłopiec nieokrzesany, niegrzeczny, gburowaty; chłopiec (mówiąc z politowaniem).

Chłopek, zdr. od Chłop, biedny, poczciwy wieśniak, kmieć.

Chłopianka, chłopka.

Chłopiątko, zdr. od Chłopię.

Chłopiec lub Chłopak, dziecię płci męzkiej, syn; podrostek, młodzik, młodzieniec; pachołek, służący, lokaj młody; w handlu: uczeń, praktykant; terminator w jakiem rzemiośle; posługujący.

Chłopieć, stawać ś. podobnym do chłopa, dziczeć.

Chłopię (-ęcia), chłopiec, pacholę.

Chłopięcy, przym. od Chłopię, dziecięcy, dziecinny, młody.

Chłopisko, zgr. od Chłop; wielki a niezgrabny, do niczego, drągal.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Chłopka.png
Chłopka, wieśniaczka, włościanka; czepek negliżowy z tyłu zawiązany (fig.).

Chłopofil, przyjaciel chłopów, zwolennik chłopów, chłopoman.

Chłopoman, przyjaciel chłopów, stronnik chłopów; idealizujący chłopów; demokrata, ludowiec.

Chłopomanja, trzymanie strony chłopów, przesadne idealizowanie chłopów.

Chłopski, kmiecy, wieśniaczy, włościański, należący do chłopa; prosty, gburowaty; C. rozum, zdrowy rozsądek widzący rzeczy jasno, pojmujący od razu bez dociekania i nauki; prosty, naturalny; po C-u, z C-a = jak chłop (przebrać się, mówić).

Chłopstwo, zbior. chłopi; stan chłopski; prostactwo.

Chłoptaś, chłopuś, zdr. od Chłopiec, ładny chłopiec.

Chłosta, plaga, bicie, cięgi; bicie kijem lub rózgą, razy; przen. kara, nieszczęście, plaga.

Chłostać, bić, ćwiczyć, smagać; uderzać z siłą; łajać, ostro krytykować; gnębić, dokuczać, dręczyć.

Chłód, zimno umiarkowane, powietrze chłodne; oziębiona temperatura, miejsce chłodne, cień; brak uczuć cieplejszych; obojętność.

Chłypać, mrugać często oczami; łypać, zaczerpnąć powietrza; łykać.

Chłysnąć, łyknąć, połknąć, napić się.

Chłystek, błazen, głupiec, hołysz, smarkacz, gołowąs; nie wiele wart, hetka-pętelka.

Chmal, w bartn. gwóźdź w drzewo wbity nad miejscem, na którym bartnik zawiesza łaziwo; gąszcz w lesie, gęstwina, jaruga.

Chmara, rz. ż., mnóstwo, wielka ilość, masa, ćma, tłum.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Chmiel.png
Chmiel, blm., roślina wijąca się o łodydze cienkiej, szorstkiej, długiej, o kwiatach szyszkowatych, używana przy fabrykacji piwa; piwo i wogóle trunek, moc jego; taniec weselny i muzyka do niego; przen. nieporządek, zamęt.

Chmielarnia, Chmielnik, miejsce w którym hodują chmiel na większa skalę; zakład pakowania chm.

Chmielarstwo, przemysł chmielowy, uprawa chmielu, handel chmielem.

Chmielarz, zbieracz chmielu, chodzący kolo chmielu; handlujacy chmielem; pijak.

Chmielić, zaprawiać chmielem.

Chmielnikp. Chmielarnia.

Chmielny, Chmielowy, przym. od Chmiel; chmielem zaprawny, mocny, do głowy bijący; gorzki.

Chmielowe, prowizja dawana piwowarowi przez sprzedającego chmiel.

Chmielowiec, motyl o skrzydłach białych lub żółtawych z brunatnemi plamami, żyjący w korzeniach chmielu, latający o zmierzchu.

Chmura, zbiór drobniutkich kropelek wody lub kryształków lodu, zawieszonych w powietrzu na większej wysokości nad ziemią; ciemny obłok deszczowy; mrok, pomrok, ciemność; wyraz smutku, zasępienia; groźna zapowiedź, groźba czego; mnóstwo, ćma, moc, chmara; C-y się zbierają = ma się na deszcz, zasępia się, ma się na wojnę; zajść C-ą = zasępić się, zamroczyć się, posmutnieć.

Chmurliwy, cokolwiek zasłonięty chmurami przechodzącemi, pochmurny, posępny, zasępiony, gniewliwy.

Chmurnawy, cokolwiek chmurny, ciemnawy, posępny.

Chmurny, ciemny, pochmurny, zaszły chmurami, zachmurzony, bez słońca; smutny, ponury, posępny, kwaśny.

Chmurzyca, gęsta chmura.

Chmurzyć przen. czoło, marszczyć czoło, posępnieć, okazywać niezadowolenie, taić gniew; C. ś., chmurami ś. okrywać lub zachodzić, mieć się na deszcz, na burze, zachmurzać się; posępnieć, stawać się smutnym; C. ś. na kogo = dąsać ś., krzywić się, gniewać się.

Chmyz, Chmyza, mały konik niepozorny, hetka; człowieczek niepozorny; krzaki, zarośla.

Choc! wykrz. hoc! oznaka skoku, podskoku, wesela, radości.

Chochelka, łyżeczka, czerpaczek.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Chochla.png
Chochla, duża, okrągła i głęboka łyżka na długim trzonku, służąca do czerpania pokarmów płynnych; tyczka przywiązana do linki niewodu: którą przy łowieniu ryb pod lodem kierują sieć do następnej przerębli.

Chochlik, istota fantastyczna, wesoła a złośliwa, lubiąca ludziom wyprawiać psoty i figle; latawiec, skrzatek, gospodarczyk.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Chochół.png
Chochół, zwierzę ssące, owadożerne, wielkości szczura, z długim ruchomym ryjkiem (fig.) i czubem na głowie; pgrdl. nazwa chłopa ukraińskiego, kozaka zaporożskiego; wierzchołek, czub.

Chociaż, Choć, przysł. przynajmniej, pomimo że; spójn. acz, aczkolwiek, lubo, jakkolwiek.

Choćp. Chociaż.

Choćby, chociażby, sp., gdyby nawet, bodajby.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Chodak.png
Chodak, gatunek obuwia z jednego kawałka skóry nieczernionej, sznurowanego rzemykiem lub sznurkiem naokoło nogi, łapcie, kierpce (fig.); ten, co chodzi w chodakach, człek prosty.

Chodaczek, zdr. od Chodak.

Chodaczkowy, przym. od Chodaczek; szlachcic ch. = zagonowy, szaraczkowy, zagrodowy, ubogi.

Chodnik, miejsce do chodzenia, szpaler, aleja; trotuar; ścieżka, drożyna; wykuta droga podziemna w kopalni; korytarz, galerja kryta, ganek kryty; długi dywanik lub płótno dla przyciszenia kroków.

Chodowaćp. Hodować.

Chodzący, im. od Chodzić; uosobiony, istny, wcielony; ch. szkielet, mumja ch. = istny szkielet, istna mumja, t. j. wychudły, wyschły jak szkielet, jak mumja.

Chodzić, iść, przenosić ś. z miejsca na miejsce na własnych nogach, stąpać; bywać, uczęszczać, nawiedzać; C. na bałyku, na czworakach, raczkiem = raczkować; C. na przechód = z potrzebą, do ustępu, do wygódki; C. po domach = obchodzić mieszkania, nawiedzać; C. do roboty = wynajmować się; C. (po): zdarzyć się, szerzyć się (choroby, przypadki, nieszczęścia); przechadzać ś., spacerować; C. za kim, czem, około czego = pilnować, zajmować ś., prowadzić, krzątać ś., robić starania; C. koło siebie = pamiętać o sobie, zabiegać dla siebie; C. na co = na lekcje, uczyć ś., słuchać wykładu, studjować co; C. do zakładu jakiego = uczyć ś. czego; C. w czem = ubierać ś.; nosić ś.; C. czysto, brudno; chodzą pociągi, karetki = kursują, jeżdżą; zegar chodzi = mechanizm jego jest w ruchu, nie jest zepsuty; klucz w zamku ciężko chodzi = obraca się z trudnością; ciarki chodzą po ciele = zimno, dreszcze, uczucie strachu przebiega po ciele, przeszywa; C. = iść, wypływać, wynikać (kara za występkiem chodzi); C. w parze z czem = łączyć ś., zgadzać ś., jednoczyć ś. z czem; C. dzierżawą, dzierżawić; C. = szerzyć ś., rozchodzić ś., krążyć, obiegać (wieści, pogłoski); C. prostą drogą = być otwartym, prawym; C. krętemi ścieżkami = uciekać ś. do wybiegów, kłamstw, kręcić; nieos. chodzi, chodziło idzie, szło, tyczy się, być zagrożonym (np. tu chodzi o jego życie, o honor, o pieniądze, o byt); o co wam chodzi: czego chcecie? o co się ubiegacie?

Chodziwy, wytrzymały w chodzeniu, dobry do chodu.

Choina, sosna, choja, chojka, chojak, chojar; gałęzie drzew iglastych; nieduży las sosnowy.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Choinka.png
Choinka, młoda sosenka; lasek choinowy; sosenka wigilijna dla dzieci, ubrana świeczkami i łakociami (f.).

Choja, chojak, chojar, chojkap. Choina, sosna.

Chojniak, lasek złożony z choin; młoda choina.

Cholera, gr., epidemiczna choroba zakaźna, objawiająca ś. biegunką, wymiotami i kurczem; przekleństwo; człowiek gniewliwy, zły; bieda, utrapienie, nieszczęście.

Choleryczny, dotknięty cholerą; przeznaczony dla chorych lub zmarłych na cholerę; C. temperament = gniewliwy, żółciowy.

Choleryk, człowiek gniewliwy, popędliwy, żółciowy, impetyk.

Choleryna, bar. silna biegunka.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Cholewa.png
Cholewa, górna część buta, obejmującą łydkę (fig.); smalić cholewki = umizgać ś., zalecać ś. do panny; z gęby C-ę robić = zaprzeczać temu, co ś. pierwej powiedziało, nie dotrzymać słowa; gęba jak C. = człowiek dużo gadający; głupi; wszetecznica, tłuk, wycieruch.

Chołodziec, prow., chłodnik, zupa z botwiny i śmietany z lodem.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Chomąt.png
Chomąt, Chomąto, część uprzęży, kształtu owalnego, wkładanej koniowi na szyję (fig.); chodzić jak w chomącie: chodzić sztywno, jakby kij połknąć.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Chomik.png
Chomik lub skrzeczek albo piesek ziemny, zwierzątko ssące z rzędu gryzoniów, żywiące się ziarnami zbóż, których zapasy gromadzi w norze.

Chondryna, gr., klej chrzęstny wydobywany z chrząstek przez gotowanie ich, chrząstnik.

Chopać, chopnąć, uderzyć gwałtownie, buchnąć; C-nąć się, pobiec prędko, podskoczyć.

Chorał, psalm, pieśń religijna śpiewana chórem; utwór muzyczny z pieśni religijnej ułożony.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Chorągiew.png
Chorągiew(-gwi), drzewce, drążek z przybitym w górnej części kawałem tkaniny jedno- dwu-, lub trójbarwnej (fig.), przyozdobiony nieraz herbem państwa albo obrazem świętym, służący jako godło, sztandar, znak państwowy, bractwa, cechu, wojska, stowarzyszenia; proporzec; C. rozwinąć = ogłosić wojnę; C. opuścić = poddać się, dezerterować; C. okrętowa = flaga, bandera; C. wywieszona dla uczczenia, dla ozdoby = flaga; oddział jazdy.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Chorągiewka.png
Chorągiewka, mała chorągiew; znak wskazujący kierunek wiatru (f.), wiatrowskaz; część pióra ptaków złożona z osi i promieni, osadzonych z obu stron na niej (fig-); człowiek nie zdecydowany, wahający się; zwinąć chorągiewkę = dać za wygranę, ustąpić, wycofać się zręcznie; usunąć się.

Chorągiewny, Chorągwiany, należący do chorągwi, żołnierz.

Chorążanka, córka chorążego; dziewica niosącą chorągiew albo feretron w czasie procesji.

Chorąży, noszący chorągiew przed wojskiem, porucznik; urzędnik wojskowy w dawnej Polsce; wyznawca czego, propagator.

Chorążyc, syn chorążego.

Chorążyna, żona chorążego.

Chorejp. Trochej.

Choreografja, gr., sztuka oznaczania kroków tanecznych znakami; nauka tańca, nauka baletnicza.

Choroba, brak zdrowia, słabość, niemoc, niedomaganie, cierpienie; zła skłonność, ujemny objaw duchowy; człowiek zły, niedobry; C. ostra = powstająca nagle i szybko przebiegająca; C. wilcza: zmyślona, udana; C. angielska — p. Krzywica; wielka C. lub C. św. Walentego — p. Epilepsja, padaczka; C. morska = powstająca wskutek kołysania się statku na pełnem morzu, odznaczająca się wymiotami; nieszczęście, licho, djabeł.

Chorobliwy, zapadający często na zdrowiu, mający złe zdrowie, mizerny, niezdrowy, oznaczający chorobę, nienormalny stan fizyczny; nienaturalny, nienormalny, wypaczony; pełen myśli niezdrowych, dziwaczny.

Chorobotwórczy, wywołujący chorobę (bakterje chorobotwórcze).

Chorografja, gr., opis jakiego kraju lub okolicy.

Chorologja, gieografja roślin i zwierząt, rozmieszczenie ich na powierzchni ziemi.

Chorować, być chorym, słabym, cierpiącym, źle się mieć, cierpieć fizycznie: — C. na co = być owładniętym manją czego, mieć manię czego, udawać, grać rolę czyją; — C. na kieszeń = nie mieć pieniędzy.

Chorowity, skłonny do chorowania, zapadający często na zdrowiu, mizerny.

Choróbsko, zgr. od Choroba; brzydka choroba.

Chory, niezdrowy, słaby; dotknięty chorobą, cierpiący, pacjent.

Chorzeć, chorować, podlegać chorobie.

Chorzuchny, chorzutki, zdr. od Chory; bardzo chory.

Chowacz, maleńki chrząszczyk czarny lub ciemno-brunatny z ryjkiem, który może chować w rowek na brzusznej stronie ciała.

Chować, wkładać a. kłaść gdzie, aby nie było widzialnem; kłaść w miejscu bezpiecznem dla ukrycia, kryć; przechowywać, zachowywać, konserwować; taić, ukrywać, skrywać; pielęgnować, karmić, hodować (bydło, ptactwo); wychowywać; bronić, strzec, chronić; zachowywać, przestrzegać, nie naruszać, dotrzymywać, wypełniać, pełnić, dochowywać (wiarę małżeńska, tajemnice i t. p.); grzebać (umarłego); C. na później = odkładać, odwlekać; C. w tajemnicy = nie mówić o tem że się wie, czuje; C. w pamięci = pamiętać długo; C. gniew = żywić gniew, trwać w gniewie; C-aj Boże = broń Boże; C. ś., kryć ś.. ukrywać ś., nie pokazywać się, ochraniać ś., oszczędzać ś., chronić ś., pilnować ś., strzec ś., pielęgnować ś., zachowywać ś. (na co); wychowywać ś.; przechowywać ś., konserwować ś., być zdrowym; C. się zdrowo, żyć, postępować, porządnie, uczciwie.

Chowanie, rz. blm.; p. Chów; wychowanie.

Chowanna, umiejętność wychowywania dzieci; p. Pedagogika.

Chowany, swojski, domowy, oswojony; w chowanego, rodzaj gry towarzyskiej, w której jedni się chowają a inni ich szukają.

Chód, chodzenie, sposób chodzenia, ruchy, władza chodzenia; bieg, stąpanie, ruch.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Chór.png
Chór, gr., (lm. C-y) miejsce w kościele, gdzie są organy (fig.); kilka osób razem śpiewających; C. w dramacie starożytnym = ustęp liryczny między aktami i osoby, wygłaszające ten ustęp; zastęp; C-y, osoby wykonywujące śpiew zbiorowy; śpiewy chóralne: C-em razem, jednogłośnie.

Chóralny, przym. od Chorał; chórowy; C. śpiew = wykonany przez wiele osób.

Chórek, mały chór; galerja w sali balowej.

Chórowy, przym. od Chór.

Chórzysta, śpiewający w chórze, należący do składu opery, ale nie śpiewający solo, członek chóru.

Chów, Chowanie, hodowla, pielęgnowanie; wychów zwierząt domowych w celu otrzymania z nich potomstwa i dobrych gatunków; swego Ch-u = skromny, rubaszny, parafjanin.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Chrabąszcz.png
Chrabąszcz, owad wachlarzorogi, z rzędu chrząszczów (f.); przen. mizerak, chuchrak, chudziak.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Chrap.png
Chrap, chrapy, nozdrza niektórych zwierząt kopytowych (fig.); sapy, bagno, trzęsawisko.

Chrapać, Chrapnąć, śpiąc, wydawać głos gardłowy chrapliwy, sapać chrapowato, charkać; C. się (niedok.), przedzierać ś., przechodzić z trudem, drapać ś. przez gęstwinę, usiłować dojść do czego z trudnością, zdobyć co, starać ś. usilnie o co; p. Dochrapać się.

Chrapała, ten, co chrapie.

Chrapanie, szmer, odgłos wydawany podczas snu przy oddychaniu, powstający wskutek bezwładności języka i podniebienia porywanego prądem wdychanego i wydychanego powietrza; rzężenie.

Chrapicki, w wyraż. ciąć C-ego, spać, śpiąc mocno chrapać.

Chrapka, gniew ukryty, tajemna żądza szkodzenia; mieć C-ę na co, na kogo = mieć chęć zdobycia czego, zaszkodzenia komu; apetyt, chętka.

Chrapliwy, chrapiący, charczący, chropowaty, szorstki (głos).

Chrapnąć, na krótko mocno zasnąć, chrapiąc; zdrzemnąć się: dobijać się czego powoli p. Chrapać.

Chrapot, chrapanie.

Chrapowatyp. Chropawy.

Chrapyp. Chrap.

Chrestomatja, gr., wypisy, wybór odpowiednich co do treści i formy ustępów z dzieł różnych pisarzy, do użytku szkolnego.

Chrobot, chrzęst, trzask, chrupot, skrzyp, szelest; odgłos rzeczy upadającej, łomot, brzdęk.

Chrobotać, trzeszczeć, trzaskać, chrzęst wydawać, chrzęścić; C. ś., tłuc się, wałęsać się, kręcić się, łazić robiąc szmer.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Chrobotek.png
Chrobotek, gatunek porostu, będący głównem pożywieniem renów w krajach podbiegunow.(f.).

Chrobry, waleczny, dzielny, mężny, odważny, bohaterski, rycerski.

Chrochać, chrząkać (o świniach).

Chrom, pierwiastek chemiczny, metal dający w połączeniach piękne zabarwienia: żółte, zielone, czerwone, pomarańczowe.

Chromaćp. Chromieć.

Chromatofory, gr., bot., utwory protoplazmatyczne we wnętrzu komórek, zawierające barwniki i nadające kolor roślinie: zool., kurczliwe komórki barwnikowe w skórze niektórych zwierząt, mających zdolność zmieniania barwy.

Chromatoskop, gr., rodzaj kalejdoskopu.

Chromatotrop, gr., przyrząd złożony ze szkieł pokrytych malowidłami, służący do wywoływania żywej gry kolorów zmieniających się, nazywany: «kalospintechromokrene».

Chromatyczność, Chromatyzm, gr., blm., szereg tonów przez półtony idący, t. j. utworzony przez zniżanie lub podwyższanie tonów pierwotnych; barwność, kolorowość (na obwodzie) obrazów, powstająca wskutek rozszczepienia promieni światła w soczewkach.

Chromatyczny, podwyższający lub zniżający nutę o półtonu (gama C-a): Ch-e znaki, znaki podwyższania krzyżyk #, lub obniżania tonów bemol , i kasownik ; C-a aberacja, powstawanie barwnych obwódek przy przejściu światła przez soczewki lub pryzmaty.

Chromatyka, gr., nauka o barwach.

Chromiany, sole, w skład których wchodzi kwas chromowy w połączeniu z jakąś zasadą.

Chromieć, Chromać, kuleć, chodzić kulejąc; iść kulawo, źle, utykać, szwankować, wahać ś.; niedokładnie odpowiadać, być niepewnym, niedokładnym, niedobrze umieć, pozostawiać wiele do życzenia.

Chromit, ruda chromowa, minerał koloru czarnego.

Chromodruk, sposób mechanicznego reprodukowania kolorowych obrazów za pomocą klisz odbitych trzema farbami: żółtą, czerwoną i niebieską oraz ich kombinacjami.

Chromofotografja, gr., fotografowanie przedmiotów z ich barwami.

Chromogen, gr., bezbarwny związek w roślinach, z którego sztucznie otrzymuje się barwniki.

Chromolitografja, gr., litografja odbita kolorami.

Chromosfera, gr., warstwa rozżarzonego wodoru, pary, metali, otaczająca słońce, widzialna w czasie zaćmienia słońca, jako krążek różowawy.

Chromotypja, sposób wykonywania odbitek kolorowych graficznych albo drukarskich z rysunków wykonanych na cynku; farbami; druk barwny.

Chromotypografja, gr., drukowanie kolorami za pomocą prasy drukarskiej; odbitka kolorowa.

Chromy, kulawy, utykający na nogę; niepewny, wątpliwy, nieodpowiedni, chwiejny.

Chroniczny, przeciągły, zastarzały, od dawnego czasu trwający, przewlekły; choroba C-a.

Chronić, bronić, strzec, zachowywać; zasłaniać, ochraniać; zapobiegać, niedopuszczać; zabezpieczać, dawać u siebie schronienie, przytułek; ukrywać kogo; C. się, kryć ś., chować ś.; uciekać, szukać schronienia, bronić ś.; strzec ś., wystrzegać ś.; unikać, stronić.

Chronografja, gr., kronikarstwo, pisanie dziejów porządkiem lat.

Chronogram, data oznaczona głoskami łacińskiemi liczbowemi, znajdującemi się w wyrazach spotykanych na napisach medali.

Chronolog, znawca chronologji, zajmujący się chronologią.

Chronologiczny, idący porządkiem lat w opisywaniu dziejów; uporządkowany według czasu.

Chronologja, porządek w rachubie lat; nauka o podziale czasu, wskazująca daty, w których odbywały się wypadki dziejowe.

Chronometr, gr., czasomierz; najdokładniejszy zegarek, używany w żegludze, astronomji, służący do odznaczania długości gieograficznej; narzędzie do mierzenia taktu w muzyce — p. Metronom.

Chronometrja, nauka dokładnego oznaczania czasu na dane miejsce gieograficzne; w muz. dokładne oznaczanie taktu, tempa.

Chronometryczny, przym. od Chronometr.

Chronoskop, przyrząd do mierzenia bardzo drobnych odstępów czasu lub do oznaczenia chwili, w jakiej zjawisko się zdarzyło.

Chropawić, Chropowacić, czynić chropowatym, szorstkim.

Chropawieć, Chropowacieć, stawać się chropowatym, nabierać chropowatości, szorstkości.

Chropawy, Chropowaty, szorstki, niegładki, pełny chropawości, nieuprzejmy, szorstki, niedelikatny.

Chropowacizna, miejsce chropawe, niegładkie, szorstkie.

Chropowatość, szorstkość, nierówność, guzowatość.

Chropowatyp. Chropawy.

Chrósnąć, zaszeleścić, szelest wydać, zatrzeszczeć; uderzyć, grzmotnąć, palnąć, kropnąć.

Chróst, odpadki leśne z suchych gałęzi, z krzewów i wierzchołków drzew, do wiązania płotów lub pokrywania grobli, faszyna, p. Chróśniak; wiklina, gąszcz, zarośla; gatunek ciasta kruchego w kształcie wstążek, faworki.

Chrószczp. Chruszcz.

Chróściany, z chróstu zrobiony.

Chróściastyp. Chróścisty.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Chróściel.png
Chróściel, derkacz, ptak z rzędu brodzących, o upierzeniu z wierzchu rdzawym, pod spodem białym, podobny do przepiórki, lecz na wyższych nogach.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Chróścik.png
Chróścik, owad z rzędu żyłkoskrzydłych, którego larwa buduje z ziarnek piasku i malutkich skorupek pochewkę na odwłok; gatunek porostu zw. wstępka.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Chróścina.png
Chróścina, gęste krzaki i zarośla. C. a. drzewko poziomkowe, drzewko z rodziny wrzosowatych, o jagodach jadalnych, hodowane w ogrodach.

Chróścisty, pełny chróstu, krzewiasty, krzaczysty, rosochaty.

Chróśniak, Chróst, miejsce porosłe krzakami, wikliną, zarośla; płot z chróstu.

Chrup! odgłos chrupania, gryzienia, skrzypienia.

Chrupać, Chrupnąć, chrzęścić, chrobotać, trzeszczeć, gryźć, jeść co twardego z odgłosem trzeszczenia; zajadać.

Chrupanka, legumina z ryżu.

Chrupot, chrzęst, gryzienie.

Chrupowaty, twardawy, chrupiący, kruchy.

Chrustp. Chróst.

Chrustać, chrusnąć, (-ta albo -szcze), gryźć z odgłosem jakby kruszącego się chróstu, chrzęścić.

Chrustowaty, nakształt chrustu.

Chruszcz lub Chruszczka, grzyb trujący, zwany bielem lub mleczajem (z gatunku bedłek).

Chruszczeć, wydawać chrzęst, wydawać łoskot, trzask łamania ś.

Chruścianyp. Chróściany.

Chruśnięcie, wydanie szelestu, chrzęstu, trzasku, zgrzytnięcia.

Chryja, gr., krótka rozprawa, skreślona podług pewnych wymagań retorycznych; długi, rozwlekły i nudny wykład piśmienny o czem; nudna, rozwlekła rozprawa lub mowa; rodzaj wiersza elegijnego, żale, długa gadanina; przen. awantura, kłótnia; zamęt gorszący, zajście, skweros.

Chrypać, Chrypieć, Chrzypieć, mieć chrypkę, wydawać głos chrapliwy, ochrypły.

Chrypiącyp. Chrypliwy.

Chrypka, zmiana dźwięku głosu, wskutek której jest on cichszy, przytłumiony, syczący, powstająca z powodu lekkiego zapalenia błony śluzowej narządów głosowych w krtani; głos chropawy, ochrypły, ochrypnięcie.

Chrypliwy, głos nieczysty, chrapiący, ochrypły.

Chrystjanizm, p. Chrześcijanizm.

Chrystus, gr. Pomazaniec, Mesjasz, Zbawiciel, Syn Boży.

Chrystusów, Chrystusowy, od Chrystus.

Chryzalida, gr., poczwarka owadu.

Chryzanilina, chemiczny wytwór z aniliny, służący do wyrobu różnych farb.

Chryzantema, p. Jastruń, Złocień.

Chryzarobina, żółte kryształy będące częścią składową proszku goa.

Chryzmał, naczynie do chowania Chryzma.

Chryzmat, znak namaszczenia, namaszczenie, piętno.

Chryzmo, gr., maść z balsamu i oliwy, olej św., którym biskup podczas bierzmowania namaszcza.

Chryzoberyl, kamień szlachetny, zielony, przezroczysty (odmiana chryzolitu).

Chryzolit, minerał z grupy krzemianów, barwy przeważnie oliwkowej (odmiany: oliwin, turmalin, chryzoberyl, topaz).

Chryzomorficzny, gr., złocisty, do złota podobny.

Chryzopal, minerał, opal zielony (szmaragdowy).

Chryzopraz, minerał, odmiana chalcedonu, barwy zielonej.

Chryzoryn, gr., aljaż miedziocynkowy, imitujący złoto; złoto mozajkowe, metal książęcy.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Chrzan.png
Chrzan, Warzęcha, roślina z rodziny krzyżowych o białych kwiatach; ostra, gryząca, przyprawa do potraw z mięsistego korzenia tej rośliny (fig.).

Chrząkać, Chrząknąć, odkaszliwać z charknięciem, charkać: wydawać głos chrapliwy (o wieprzach); wydawać odgłos charknięcia, odkaszliwać flegmę.

Chrząkała, ciągle chrząkający.

Chrząstka, twarda sprężysta tkanka w ciele ludzi i zwierząt kręgowych, miększa od kości.

Chrząstkowacieć, zamieniać się w masę chrząstkową.

Chrząstkowaty, podobny do chrząstki: C-e ryby, mające szkielet nieskostniały.

Chrząstkowy, złożony z chrząstek; nieskostniały.

Chrząstniak, narośl o składzie chrząstkowatym.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Chrząszcz.png
Chrząszcz, chrząszcze lub tęgopokrywe, jeden z rzędów, należących do gromady owadów, mających skrzydła górne twarde, a spodnie błoniaste; Żuk (fig.); C. kartoflany — p. Złotka kolorado.

Chrząszczyk, zdr. mały chrząszcz.

Chrzciciel, tylko w wyrażeniu o św. Janie C., który udzielił Chrztu św. Chrystusowi Panu; ten co chrzci.

Chrzcić, chrztu udzielać, odprawiać chrzest św: do chrztu trzymać; nazywać, mianować; żart. oblewać, skrapiać wodą; C. wino = rozprowadzać wodą; ćwiczyć, bić, smagać; C. ś. = przyjmować chrzest, przechodzić na wiarę chrześcijańską.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Chrzcielnica.png
Chrzcielnica, w kościele naczynie z wodą święconą do chrzczenia (fig.).

Chrzciny, obchód chrztu, uczta z powodu chrztu; żart. bicie, chłosta, baty.

Chrzczony, który chrzest otrzymał, wychrzczony, neofita.

Chrzest (chrztu), jeden z 7-miu Sakramentów, obrządek przyjęcia kogo na łono kościoła chrześcijańskiego; nadanie imienia, nazwy dzwonowi, okrętowi, kopalni i t. p. przy poświęceniu; doświadczenie, próba, ciężkie przejście; C. żart., baty, cięgi, łaźnia; C. ogniowy, znajdowanie się żołnierza pierwszy raz w bitwie.

Chrzestny, -na, na chrzcie otrzymany; do chrztu trzymający (-a).

Chrześcijanin, wyznawca nauki Chrystusa.

Chrześcijanka, wyznająca naukę Chrystusa.

Chrześcijański, przym. od Chrześcijanin; miłościwy, uczciwy; po chrześcijańsku, podług nauki Chrystusa, jak przystoi na chrześcijanina, zwyczajem chrześcijan, uczciwie, porządnie, zgodnie.

Chrześcijaństwo, religja chrześcijańska; ogół chrześcijan, chrystjanizm.

Chrześniaczka, córka chrzestna.

Chrześniak, syn chrzestny.

Chrzęst, odgłos łamania, szelest, brzęk, szmer, szczęk, chrobot.

Chrzęszczeć, wydawać szelest, chrzęst, rzęzić, grać (w piersiach), chrzypieć.

Chrzęścić, dok. Chrzęsnąć, wydawać szelest, chrzęst, szczęk, szeleścić, skrzypić, chrobotać, zgrzytać, chrupotać.

Chrzęść, część ogona końskiego, z której włosień wyrasta.

Chrzypiećp. Chrypieć; w myśl. wydawać głos właściwy słonce.

Chuch, Chuchnięcie, głos tchu wypuszczonego, dech; ani chuchu, ani duchu = ani śladu.

Chuchać, dok. Chuchnąć, ciepły dech wypuszczać ustami na wpół otwartemi; ściągnąć, ukraść; C. na kogo = pieścić zbytnio, obchodzić się delikatnie, cackać: C. w garść = doznać zawodu, nie mieć nic.

Chuchrak, Chuchro, słabowity, bezsilny, mizerak, charlak, biedak.

Chuchro, ksieniec, rybi żołądek, wnętrzności; — p. Chuchrak.

Chuć, chęć do zła, żądza, namiętność, skłonność, instynkt nizki, pożądliwość, popęd płciowy.

Chudactwo, chudaczek, chudy, szczupły; ludzie biedni.

Chudawy, wyglądający dość chudo, mizerny.

Chuderlawy, suchy, chudej twarzy, mizerny, wynędzniały, schorzały, chorowity.

Chudeusz, człowiek chudy, wychudzony; przen., chudy pachołek, biedak, golec, hołysz.

Chudnąć, Chudnieć, stawać się chudym, spadać z ciała; przen. ubożeć, biednieć, podupadać.

Chudo, przysł., nie tłusto, niedostatnio, niedobrze, mizernie, skąpo, nędznie, ubogo, krucho, kuso, źle.

Chudoba, własność, majątek, ubogie mienie, niedostatek, skromny ubogi dobytek; inwentarz żywy, bydło.

Chudopacholę, (-lęcia), dziecię ubogie, nędzne, biedne; biedota.

Chudopacholski (od chudego pachołka), ubogi, mizerny, małego znaczenia.

Chudopacholstwo, mizeractwo, biedactwo, nędza, ubóstwo, niedostatek.

Chudopachołek, biedak, nieborak; niewiele mogący; nędzarz.

Chudość, stan chudy, brak ciała.

Chudy, nie mający wiele ciała, nie tłusty, nie mający tłustości, wyschły, suchy; szczupły, nietęgi, mizerny; nieżyzny, nieurodzajny, nietreściwy, czczy, jałowy; biedny, ubogi, nędzny, niezamożny; C. fara = skąpo, kuso, biednie.

Chudziątko, Chudzina, człowiek chudziuchny, zwierzę chudziuchne, godny politowania, ubogi, nieboraczek, biedactwo.

Chudzić, czynić chudym, wychudzać; wycieńczać, niszczyć, ubożyć.

Chudziec, człowiek chudy; bydlę niekarmne (wieprz chudy).

Chudzina, biedak, nieszczęśliwy, nieborak, nędza, mizerota; zbior. — ludzie ubodzy, ubóstwo.

Chudziuchny, chudziusieńki, chudziuteńki, chudziutki, zdr. bardzo chudy, bardzo biedny.

Churkot, hurgot, turkot, hałas, łoskot, burczenie, kruczenie.

Churkotać, hurgotać, wydawać pewien łoskot, turkotać, burczeć, kruczeć, bulgotać.

Chusta, kawał płótna obrębiony do obwijania; do okrycia pleców, głowy, szyi i piersi; C-hy = bielizna, odzienie; ubiór.

Chusteczka, mała chustka; koszula wystająca z majtek z tyłu.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Chustka.png
Chustka, kwadratowy kawał tkaniny (płótna) do ucierania nosa; kawał tkaniny czworograniastej do okrycia pleców i piersi (fig.), takiż kawał materji złożony do owiązania szyi, głowy.

Chusty, w wyr. lud. = bielizna.

Chusytp. Chasyd; przen. młodzieniec wstydliwy, żenujący się, wstrzemięźliwy.

Chuściany, zrobiony z tkaniny na chusty, na chustkę, lniany, płócienny.

Chuścina, licha, nędzna chustka.

Chuścisko, brzydka chustka, duża, gruba chustka.

Chustaćp. Huśtać.

Chutorp. Futor.

Chutornik, właściciel lub mieszkaniec chutoru, zagrody.

Chwacki, od Chwat: tęgi, dziarski, dzielny, zgrabny, zręczny, śmiały, odważny, zamaszasty.

Chwalba, przechwalanie się, chełpienie się, przechwałki, szczycenie się, próżna chwała, pochwała.

Chwalca, chwalący, głoszący czyjąś chwałę; wielbiciel, czciciel, wyznawca, adorator.

Chwalebny, godny pochwały, chlubny, zaszczytny; pełny chwały.

Chwalibórca, samochwał.

Chwalić, wykazywać zalety czyje lub czegoś; odzywać się z uznaniem; pochwalać, oddawać pochwałę, zachwalać; wielbić, czcić, sławić, błogosławić, adorować; C. ś., chełpić się, chlubić się, popisywać się, wynosić się; C. Boga = Bogu dzięki; to ci się chwali = dobrześ zrobił: Ch. sobie = być zadowolonym.

Chwała, sława, rozgłos, znaczenie; cześć, uczczenie, uszanowanie, pokłon, uwielbienie; chluba, zaszczyt, ozdoba, uznanie, pochwała; majestat, świetność, okazałość, glorja; C. niebieska = szczęśliwość wieczna; C. Bogu = Bogu dzięki, to dobrze!; C. Boża = nabożeństwo, kościół, aniołowie, Święci.

Chwast, zielsko; rośliny nieużyteczne, dziko rosnące pomiędzy uprawnemi; przen. człowiek nieużyteczny, pasorzyt.

Chwaścić ś., rozrastać ś., rozpleniać ś. (o roślinach szkodliwych), krzewić ś.; przen. rozpleniać ś.; zagnieżdżać ś. (o czemś złem).

Chwaścieć, chwastem, zielskiem zarastać; zamieniać się w chwast.

Chwaścisty, pełny chwastu, zielska, zachwaszczony.

Chwat, zuch, junak, dziarski, śmiałek.

Chwiać, poruszać czem w różne strony, wahać, kołysać, potrząsać, naginać, ważyć; C. ś., nie stać pewno, poruszać ś., kołysać ś., przechylać ś., słaniać s., pochylać ś. w różne strony, ważyć ś.: wahać ś., giąć ś., być niepewnym; nie decydować ś.; słabieć, wątleć, tracić pewne podstawy, upadać.

Chwianiep. Chwiać.

Chwiejność, usposobienie do kołysania ś., chwiania ś.; niepewność, wahanie się; niezdecydowanie się, słabość, brak silnych podstaw.

Chwiejny, chwiejący się, wahający się, niepewny, nie decydujący ś., niezdecydowany, słaby, niestały.

Chwila, krótki przeciąg czasu, moment, minuta, mgnienie oka, mig; właściwa lub niewłaściwa pora; jasna Ch. = chwila powrotu przytomności u chorych; C-e = dni, czas; jednej C-i = zaraz, w C-i = w czasie, w trakcie; w tej C-i = natychmiast, zaraz.

Chwilowo, teraz, obecnie.

Chwilowy, trwający chwilę, krótkotrwały, czasowy, momentalny.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Chwoszczka.png
Chwoszczka, rozgałęziona łodyga skrzypów (fig.).

Chwycićp. Chwytać.

Chwytacz, łapacz: C-e = łapki do przytrzymywania.

Chwytać, chwycić, imać, jąć, łowić, łapać, ujmować, porywać, brać, wziąć; zdzielić, palnąć; ująć kogo sobie, zniewolić sobie; przejmować; napadać; przenikać; nie C-a = nie trzyma, nie zostaje (farba); C. ś., wziąć się za co; złapać ś. za co; przedsięwziąć, wziąć ś. do czego, jąć ś., czepić ś.; użyć czego, uciec ś. do czego; lgnąć, przylgnąć, przylepić ś., przystawać do czego, przyjmować co; C. za słowo, żądać dotrzymania przyrzeczenia niebacznie wyrzeczonego; chwytać za słowa = w dyspucie lub rozmowie przyczepiać się do pewnych wyrazów i wyrażeń, w celu wykazania niezgodności lub słabych stron argumentacyi, w celu innego ich wytłomaczenia.

Chwytniki, delikatne włoski, wychodzące z łodygi mchów i chłonące wodę z ziemi.

Chwytnąćp. Chwytać.

Chwytny, chwytki, chwytliwy, zdolny do chwytania, do trzymania się gałęzi (ogon); dobrze chwytający, łowiący, zręczny w chwytaniu.

Chyba, sp. i przysł., może tylko; jeśli tylko nie, wyjąwszy, oprócz, okrom, mimo, gdy, gdyby; zdaje się, pewnie, tylko, ale.

Chybaćp. Chybnąć.

Chybiać i Chybić, nie trafiać, spudłować; nie osiągać; mijać się z celem: mijać; ominąć, minąć; nie dojść do celu, do skutku; nie obrodzić (o zbożach, warzywach i t. p.); zboczyć; zbłądzić, omylić się; nie ziścić się, nie sprawdzić się; nie przyjść w porę; zawieść, nie dopisać, nie udać się; nie wystarczyć, braknąć; na chybił, trafił = na los szczęścia, na oślep, albo dobrze, albo źle; ani chybi = bez wątpienia, niechybnie, napewno; z pewnością.

Chybiony, nieudały, nieudatny; który zawiódł oczekiwanie, który nie odpowiedział celowi.

Chybki, szybki, prędki, skory, żarki, żwawy, rączy, gibki.

Chybnąć, chybać, zabujać, zakołysać, zawahać, zachwiać, przechylić (czółno); ominąć, nie osięgnąć, nie udać się.

Chybnięcie, przechylenie się, zakołysanie ś. (łódki, czółna); zwichnięcie krzyża u dzieci.

Chybotać, chwiać czem, machać, kołysać, poruszać, bujać; C. ś., kołysać się, chwiać się.

Chybotanie, kołysanie.

Chyc!, hyc! wyrażenie nagiego skoku, szust! myk!

Chycać, biec z podskokami.

Chychot, chychotać p. Chichot.

Chycićp. Chwytać, Chwycić.

Chyl (-u), łć., mlecz kiszkowy, płynna substancja, powstająca w kiszkach w czasie trawienia pokarmów.

Chylić, nachylać, zniżać na dół lub ku dołowi, naginać, giąć, zginać, przychylać, schylać, nakłaniać, skłaniać; C. głowę przed kim = uznawać z czcią czyją wyższość, uczuwać cześć albo upokarzać się przed kim, pokornie poddawać się czemu; C. ś., nachylać ś., naginać ś. ku ziemi; przechylać ś., skłaniać ś., zgadzać ś. na co; zniżać ś., zapadać, zbliżać się, starzeć się.

Chylurgja, gr., choroba wyniszczająca, odznaczająca się mlecznem moczeniem.

Chył, chyłek, (-łka), blm., krzywizna, wygięcie.

Chyłkiem, przysł., zgiąwszy się, pochyliwszy ś., przyczaiwszy ś., ukradkiem; podstępem, zdradziecko.

Chym, (-u), blm., płynna część pokarmu w kiszkach.

Chynąć, chylić, zwiesić, skłaniać; C. się = chylić się, skłaniać się (dzień się chynął); uskoczyć w bok.

Chyr — chyrlanie; p. Cherlać.

Chyrlaćp. Cherlać.

Chytrek, człowiek chytry, przebiegły, mędrek, filut, frant, ostrożny.

Chytrość, przebiegłość, przewrotność, chciwość.

Chytry, przebiegły, kuty, szczwany, podstępny, wykrętny, zdradziecki, ostrożny, przezorny, mądry, ciekawy; chciwy, skąpy.

Chytrze, przysł. od Chytry.

Chytrzeć, stawać się chytrym, przebiegłym.

Chytrzyć, postępować chytrze, używać wybiegów, łudzić kogo wybiegami, podstępnie.

Chyżonogi, szybko biegnący.

Chyżość, szybkość, rączość, pośpiech, prędkość działania, ruchu.

Chyży, wartki, rączy, szybki, prędki, żwawy, chybki, zwinny.

Ci, celownik lp. od Ty = tobie; mian. lm. od ten; jako przyrostek wzmacniający = zaiste, co prawda, wszak, np.: mam ci ja wprawdzie nieco grosza...., to ci zuch! to dopiero (a to ci awantura).

Ciach, wykrz. wyrażający ciachnięcie czemś ostrem, przecięcie.

Ciachać, ciachnąć, uderzać, rąbać, ciąć, smagać, krajać, przecinać.

Ci, ci! głos ćwierkania niektórych ptaków.

Ci, ci, ci! wołanie na kotka, ażeby przyszedł.

Ciałko, zdr. od Ciało; pulchne, ładne ciało (dziecka, kobiety); C. krwi, stałe części znajdujące się we krwi; kulki krwi, krążki krwi; C. nasienne = nitki nasienne, plemniki; C. zieleni = białkowate utwory znajdujące się w komórkach roślin, zawierające zieleń; C. barwnikowe = utwory w komórkach roślinnych, nadające zabarwienie kwiatom, owocom i t. d.

Ciało, wszystko to, co wypełnia pewną przestrzeń, przedmiot; ustrój ludzki albo zwierzęcy jako całość; części miękkie otaczające kości, mięso; trup, zwłoki; lek. każda rzecz niepłynna, przebywająca przygodnie w ustroju; istota, człowiek, twór, stworzenie, człowieczeństwo, natura ludzka; C. i Krew Pańska = Eucharystja, Hostja, Najświętszy Sakrament; Boże C. = uroczystość na cześć Najświętszego Sakramentu; a Słowo C. się stało = człowiekiem; wyrażenie zdziwienia; materja, substancja, jestestwo; C. organiczne = związki węgla; C. nieorganiczne = mineralne; C. proste = pierwiastek, C. złożone = związek chemiczny; C. organizowane = C. żyjące, zwierzęce, roślinne; C. niebieskie gwiazdy (planety, komety, księżyc, słońce, aerolity i t. d.); w mat. C. wymierne = bryła; układ liczb mających pewne własności wspólne; C. stałe, mające własny kształt i własną objętość; C. ciekłe, ciecz mająca własną objętość ale przybierająca kształt naczynia, w którem się znajduje; C. lotne, nie dające się zamknąć w otwartym naczyniu wskutek swej rozprężliwości; przen. C. = ogół czego, zgromadzenie, korporacja, komplet osób, personel; C. dyplomatyczne = zgromadzenie posłów zagranicznych przy dworze; C. prawodawcze = instytucja ustanawiająca prawa; parlament; z C. spadać = chudnąć; nabierać C. = nabierać tuszy, tyć; świecić C-em = być obdartym; rozstać się z C. (dusza) = umrzeć; oddawać i się czemu duszą i C. = zająć się czemś gorliwie, z zapałem; oblec się w C. = urzeczywistnić się; dogadzać C. = żyć wygodnie, jeść i pić dobrze; czystość C. = niewinność.

Ciałopalenie, palenie ciał zamiast pochowania ich w ziemi.

Ciałoskład, budowa ciała, skład ciała, ustrój, konstytucja.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Ciałotocz.png
Ciałotocz, pasorzyt sprawiający świerzbę (f.).

Ciamajdap. Gamajda.

Ciamcia, ciamciałamcia, prow., flegmatyk, rozlazły, niezaradny, ciepłe kluski, niedołęga, gamajda.

Ciamciowaty, rozlazły, zbyt powolny, niedołężny.

Ciapa, nie umiejący rozmawiać, niedołęga, niezdara, niezgrabjasz.

Ciapać, słówko za słówkiem niewyraźnie cedzić, bąkać; zlekka uderzać nożem albo siekierą, dziabać; człapać się, iść po błocie; wolno gryźć.

Ciapnąć, uderzyć, palnąć, kropnąć, ugryźć.

Ciap! ciap! wyrażenie chodu powolnego a. mowy niewyraźnej; odgłos chodu po błocie, chlap! chlap!

Ciapu, oznaczenie powolności, i niezaradności; człowiek nie mający swojego zdania.

Ciapugroch, ciapukapusta, człowiek powolny, rozlazły, niedołęga.

Ciarach, pgrdl. ludowe przezwisko szlachcica, surdutowiec, mieszczanin; człowiek dworski.

Ciarki, blp., dreszcz, mrowie, uczucie cierpkości w ciele, uczucie strachu.

Ciasno (ciaśniej), za mało miejsca, nieprzestronnie, krótko i wązko; ściśle, w karbach: być w ambarasie, odczuwać brak, być w kłopotach, w przykrym położeniu.

Ciasnogłowy, tępego umysłu.

Ciasność, rz. od Ciasny, nieprzestronność, szczupłość miejsca, wązkie przejście, C. umysłu, ograniczoność, tępość umysłu.

Ciasnota, nieprzestronność, brak miejsca na pomieszczenie tego, co się ma zmieścić, miejsce ciasne; C. pojęć, umysłu = tępość, ograniczoność umysłu.

Ciasny, nieprzestronny, nieobejmujący, trudno mieszczący co w sobie: za szczupły, za wązki; nie rozległy, nie otwarty; tępy, ograniczony; skrupulatny, surowy; skromny: w C. kąt zapędzić = postawić w położeniu bez wyjścia; przekonać wywodami, napędzić strachu.

Ciasteczko, ciastko (zdr. od Ciasto), przysmak wypieczony z ciasta; kluski lane.

Ciasto, mieszanina z wody i mąki; mąka rozczyniona; pieczywo; rzecz sypka, rozrobiona w wodzie do gęstości ciasta; pieczywo wykwintne; gęsta breja; w farmacji: mieszanina gumy z odwarami i wyciągami.

Ciastoch, ciastuch, człowiek bez woli i zdania; wydelikacony, zniewieściały; papinek, ciepłe kluski.

Ciastowaty, miękki jak ciasto, dający się ugniatać jak ciasto.

Ciaścisty, niewypieczony, zakalisty; kleisty, lipki.

Ciaśniutki, bardzo ciasny.

Ciąć, dzielić na kilka części, uderzyć czym ostrym dla oddzielenia; rżnąć, przecinać, rozcinać; strzyc, krajać; ścinać, wycinać, rąbać, siec; kosić, żąć; uderzyć, palnąć; gryźć, kąsać; bić, smagać, ćwiczyć, chłostać; biegle i wprawnie co czynić; C. słowami, piórem = dogryzać, docinać, dogadywać, ostro, dojąć, rąbać, robić zarzuty; śmiało wypowiadać prawdę w oczy; rżnąć; szybko biec, pędzić; grać dziarsko; C. ś., docinać sobie wzajemnie, samego siebie pobijać, kompromitować się w mowie albo piśmie; kaleczyć ś.; źle odpowiadać z lekcji na egzaminie (o uczniu); C. chrapickiego = spać mocno chrapiąc; C. ś. w karty = grywać nieustannie, ogrywać się.

Ciąg, ciągnienie, pociąg, pociągnięcie; dążenie, przeciąganie, przeciąg, prąd, przewiew, cug; część artykułu w piśmie (dalszy ciąg); przedłużenie, następstwo, wątek, kontynuacja; pasmo, wątek; szyk, szereg, rzęd, poczet; ciągnienie, przylot, odlot albo przelot (o ptactwie wędrownym); w ciągu = podczas; w dalszym C-u = z kolei.

Ciągać, włóczyć, powłóczyć, szurać, pociągać, suwać; za sobą prowadzić tu i ówdzie przez długi czas; C. po sądach = pozywać nieustannie, prawować się, pociągać do odpowiedzialności, przed władzę, procesować.

Ciągiem, ciągle, wciąż, nie przerywając.

Ciągle, ciągiem, przysł., nieustannie, bezustannie, wciąż.

Ciągliwość, rozciągliwość, własność wielu ciał (np. metali), skutkiem której dają się one wyciągać na cienkie druty lub nici.

Ciągliwy, dający się wyciągać na cienkie nici, druty.

Ciągło, część żelazna u pługa, łącząca go z orczykiem; sprzężaj.

Ciągłość, ciągłe trwanie; nieustanność, trwanie czas dłuższy, następstwo, kolejność.

Ciągły, nieustanny, ciągle trwający; nieprzerwany (w matem.); stały bezustanny, ustawiczny; dający się rozciągnąć, wydłużyć i rozszerzyć.

Ciągnąć, ku sobie z siłą zbliżać; przyciągać, przysuwać do siebie; wlec za sobą co ciężkiego, prowadzić co własną siłą na inne miejsce; pociągać za sobą, mieć w następstwie; windować, holować (statek wodny), sunąć; prowadzić; prowadzić gwałtem, wlec; sprowadzać (siłą), zwracać, kierować; wydłużać, wyciągać, rozciągać; wywlekać; przyciągać; pociągać, wabić nęcić, przynęcać, nakłaniać ku sobie, pociągać za sobą; przeciągać, przewlekać; prowadzić dalej, kontynuować (rozmowę); rwać, szarpać, targać; wyciągać (bilet, kartę, los); C. życie = wieść je z konieczności, apatycznie; tworzyć, wyprowadzać (mury); przeciągać, śpiewać (w mowie); przedłużać, wytrzymywać (ton); C. za język = doprowadzać do wygadania ś. z czem; wyprężać, rozciągać, szpanować (skórę); nasiąkać, wciągać w siebie, ssać, wchłaniać, pić dużo; wyzyskiwać, żyłować; C. dokąd, dążyć, zmierzać; przeciągać; nadciągać, wędrować; nadchodzić, maszerować, przelatywać, być w przelocie, postępować, iść; iść powoli, z wysiłkiem, wlec ś.; wysilać ś., czynić wysiłek; mieć kierunek, kierować się; C. weksel = wystawić go na osobę, która zgadza się go zapłacić, trasować; C. bank = trzymać bank (w grze w karty); naciągać (plaster); C. świece = lać świece; dąć, wiać; C. kabałę = kłaść kabałę; C. fajkę = palić, pociągać; cygaro nie ciągnie = nie chce się palić; ciągnie od okna = jest przeciąg, wieje, dmucha; chmury ciągną = nadchodzą, przechodzą; pasmo gór się ciągnie = rozciąga się długim szeregiem; C. z kogo, z czego = mieć zyski, dochody z kogo, z czego; C. ś., wyciągać ś., rozciągać ś., wydłużać ś.; przedłużać ś., przeciągać ś.; trwać bez przerwy; nie ustawać; toczyć się (rozmowa); dać ś. wyciągać; wlec ś., przewlekać ś.: C. ś. po sądach = prawować się, procesować się.

Ciągnieniep. Ciągnąć; losowanie, ciągnienie losu; przelot.

Ciąża, brzemię, ciężar, waga; dolegliwość, ucisk; C. kobiety = stan poważny, stan odmienny, błogosławiony, stan brzemienności; czas noszenia płodu aż do urodzenia; źrebność (u klaczy, oślic); cielność (u krów, łań, łosi); szczenność (u suk, wilczyc, lisic); kotność (u kotek, zajęcy, sarn); prośność (u świń); być w C-y = być w stanie brzemiennym, odmiennym.

Ciążenie, wzajemne przyciąganie się ciał i wogóle cząstek, materji; grawitacja; pociąg, skłonność, żyłka, popęd.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Ciążki.png
Ciążki, hantle, ciężarki używane w gimnastyce (fig.).

Ciążyć, ciężyć, być ciężkim, przygniatać swym ciężarem; dążyć ku pewnemu punktowi skutkiem ciężkości, działać przyciągająco siłą ciężkości; ulegać C. powszechnemu (C-nie ciała do środka ziemi); naciskać, uciskać; mieć na sumieniu; mieć obowiązek; skłaniać się na czyją stronę, skłaniać ś. ku czemu, mieć pociąg do czego; należeć do czego, zależeć od czego.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Cibora.png
Cibora, roślina zielna, w której korzeniu klej się znajduje (f.); C. papierowa = używana dawniej na wyrób papirusu.

Ciborowate, turzycowate, rodzina roślin jednoliścieniowych podobnych do traw.

Cichaczem, przysł., pocichu, milczkiem; nic nie mówiąc, skrycie, ukradkiem, pokryjomu, podstępnie.

Cichnąć, przestawać robić szmer, hałas; ucichać, ścichać, uspakajać się, stawać się cichszym, ustawać; milknąć.

Cicho, st. wyż. = ciszej; po cichu, spokojnie, nie głośno, bez hałasu; po cichu = cicho, nic nie mówiąc, skrycie; C.! = spokojnie! nic nie mówić, milczeć!; C. w handlu = brak ruchu, stagnacja, zastój.

Cichostępy, pantofle, kalosze.

Cichość, spokój, milczenie, cisza, spokojność; w C-i ducha = skromnie.

Cichutki, cichuteńki, cichuśki, cichutenieczki, bardzo cichy.

Cichy (cichszy), nie głośny, przyciszony; spokojny, nie sprawiający szmeru, hałasu, nie burzliwy; nie wietrzny, zaciszny, pełny ciszy; łagodny, spokojny, lubiący ciszę, spokój; małomówny, potulny, pokorny; C. woda = spokojnie płynąca; z cicha frant, z cicha pęk = pozornie spokojny, gładki ale w istocie inaczej myślący i działający; figlarz: C. wspólnik = nie firmowy, nie figurujący otwarcie; C. Msza = nie śpiewana, mówiona, czytana.

Ciec (-cze, ciekł), cieknąć, płynąć, lać ś., sączyć ś., kapać; przeciekać, zaciekać, wyciekać, być dziurawym; wydzielać się, wydawać, wypuszczać płyn z siebie (ciecze mu z oczu, z rany, z nosa); mijać, przechodzić, uchodzić, upływać; w myśl. uciekać piechotą (przepiórki, kuropatwy).

Ciecierzycap. Cieciorka.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Cieciorka.png
'Cieciorka, ciecioreczka', ciecierzyca, roślina z rodziny strąkowych, o ziarnach jadalnych (fig.); otoczka; C-ka, samica cietrzewia.

Ciecz, płyn, ciało ciekłe; ciało, którego cząsteczki, chociaż mają dążność do utrzymywania się w skupieniu, łatwo jednak zmieniają wzajemne położenie i wskutek tego ciało ma kształt zmienny, zależny od naczynia; sok w roślinach.

Cieczenie, upływ (krwi).

Ciekać ś., grzać się, parzyć się (o wilkach i psach).

Ciekawie, przysł., z chęcią dowiedzenia się, z ciekawością, z zajęciem; nie ciekawie = nieosobliwie, bez zajęcia, bez zainteresowania.

Ciekawiec (-wca) — p. Ciekawski.

Ciekawość, chęć dowiedzenia się czego, zobaczenia, nauczenia się, nabycia wiadomości; rzecz ciekawa; osobliwość.

Ciekawska, kobieta ciekawa.

Ciekawski, ciekawiec, mężczyzna ciekawy.

Ciekawy, pragnący coś widzieć lub wiedzieć, chciwy wiadomości, dowiedzenia się; domyślny; wzbudzający ciekawość, interesujący, osobliwy; rozdarty, dziurawy (suknia, obówie); C. nos = zadarty; nieciekawy, nieosobliwy, niezajmujący, zwykły, banalny.

Ciekący, od Ciec; płynny, z którego coś ciecze; bieżący.

Cieklina, rozgałęzienie, odnoga (gór).

Ciekły, płynny, ciekący; w myśl. mający dobry węch (pies).

Cieknąćp. Ciec.

Cielak, cielę podrosłe; głupi.

Cielątko, młode cielę: przen. głupiutki chłopiec, głupiutka dziewczyna; człowiek nie umiejący sobie radzić.

Cielec, cielę podrosłe, byczek; złoty C. = bałwan, bożyszcze, bogactwo, pieniądze; kłaniać się złotemu cielcowi = oddawać hołd bogactwu, dążyć do bogactwa.

Cielesność, rz. od Cielesny; coś, co można objąć zmysłami; materjalność; rozkosze, zmysłowość, lubieżność cielesna.

Cielesny, przym. od Ciało: dotyczący ciała; materjalny: zmysłowy, lubieżny (stosunek C. z kobietą).

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego - ilustracja do hasła Cielę.png
Cielę, nazwa młodego bydlęcia, jelenia, łosia, aż do ukończenia pierwszego roku (fig.); przen. człowiek głupi, niezaradny, gamajda; ruszyć konceptem jak martwe C. ogonem = powiedzieć koncept nieudatny: C. morskie = foka.

Cielęcina, mięso cielęce gotowane lub pieczone; przen. człowiek rozlazły, wahający się, bez zdania.

Cielęcy, od Cielę; C. głowa, nierozgarnięty, niepojętny, głupi.

Cielętnik, zagroda dla cieląt, gdzie się one pasą; obórka dla cieląt; żart. ogródek publiczny spacerowy.

Cieliczka, cielę, jałówka.

Cielić ś., rodzić cielę.

Cielisty, mający barwę ciała, różowawo-żółtawy, podobny do ciała; otyły, mięsisty, pełny.

Cielna, krowa a. łania brzemienna.

Cielsko, zgr. od Ciało: wielkie niezgrabne ciało; brzydkie ciało.

Ciemiączko, zdr. od Ciemię.

Ciemieniowy, przym. od