M. Arcta Słowniczek wyrazów obcych/całość

Z Wikiźródeł, wolnej biblioteki
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
>>> Dane tekstu >>>
Autor Michał Arct
Tytuł Słowniczek wyrazów obcych
Data wydania 1899
Wydawnictwo M. Arcta
Miejsce wyd. Warszawa
Źródło Skany na Commons
Inne Pobierz jako: Pobierz jako ePub Pobierz jako PDF Pobierz jako MOBI
Okładka lub karta tytułowa
Indeks stron
M. ARCTA
SŁOWNICZEK
WYRAZÓW OBCYCH

12,000
WYRAZÓW, WYRAŻEŃ,
ZWROTÓW i PRZYSŁÓW CUDZOZIEMSKICH
używanych w mowie potocznej
I W PRASIE PERJODYCZNEJ POLSKIEJ

Wydanie 3-cie powiększone.

WARSZAWA.
Nakład i własność Michała Arcta.

Warszawa. — W drukarni Alexandra Ginsa, Nowozielna 47.


PRZEDMOWA.

Język polski, podobnie jak wszystkie języki ludów ucywilizowanych, przyswoił sobie wiele wyrazów obcych, pochodzących głównie z języków klasycznych, stosunki zaś polityczne, handlowe i przemysłowe z obcemi narodami wprowadziły znaczną liczbę wyrazów i zwrotów cudzoziemskich.
Jest przeto spory zastęp tych wyrazów, używanych tak w mowie potocznej, jak i w utworach drukowanych, skutkiem czego zrozumienie treści bywa niekiedy utrudnione dla nieobeznanych z obcemi językami.
Wyrazy obce, w języku polskim używane, można podzielić na trzy grupy lub rodzaje. Do pierwszych zaliczamy takie, które przyswoiliśmy sobie zupełnie i obcą ich pisownię zamieniliśmy na swoją; znaczenie tych wyrazów jest powszechnie zrozumiałe, np.: fatygować, delikatny, etc.
Do drugiego rodzaju należą wyrazy obce niezupełnie przyswojone, ciągle jeszcze przybywające, więcej lub mniej znane, a używające albo całkiem obcej pisowni, albo też częścią naszej, częścią obcej.
Trzeci rodzaj stanowią wyrazy obce mało spopularyzowane, używane przez ludzi uczonych lub fachowców w uprawianych przez nich gałęziach wiedzy i umiejętnościach.
W niniejszym „Słowniczku“ zamieszczone zostały wyrazy ze wszystkich tych trzech działów z pominięciem tylko wyrazów dotyczących fachów, jako zbyt specjalnych i przez ogół nie używanych.
Słowniczek ten, opracowany przez kilku filologów, oraz przy pomocy najlepszych słowników, ma służyć głównie do podręcznego użytku przy czytaniu gazet, pism perjodycznych i utworów beletrystycznych. Celem jego jest także zastąpienie wyrazów obcego pochodzenia, niepotrzebnie wprowadzonych do naszego języka, wyrazami swojskiemi, toż samo pojęcie oddającemi.
Do Słowniczka tego wprowadzone zostały niektóre popularniejsze obce wyrażenia i przysłowia nieraz u nas przytaczane, których znaczenie podajemy dosłowne, lub też odpowiednie w naszej mowie.
Wreszcie przy wyrazach, wymawiających się inaczej, jak są napisane, dodano właściwe ich wymawianie.
Co do pisowni wyrazów obcych, to ponieważ wiele z nich zatrzymało jeszcze brzmienie cudzoziemskie, należy ich przeto szukać nieraz i pod jedną i pod drugą literą, wymawiającą się podobnie, np. k i c, sz i ch, ex i eks, egz i t. p.

Skrócenia oznaczające pochodzenie językowe wyrazów:

angielski—a. niemiecki—n.
arabski—ar. perski—pers.
francuski—f. rosyjski—r.
grecki—g. sanskryt—skrt.
hiszpański—h. skandynawski—sk.
hebrajski—hbr. szkocki—szk.
holenderski—hol. tatarski—tat.
hinduski—ind. turecki—tur.
łaciński—ł. węgierski—węg.
małorosyjski—młr. włoski—w.
   
a. — albo. przen.—przenośnie.
ob.—zobaczyć. zn.—znaczy.
dosł.—dosłownie. =—to samo co.



A.

A w handlu = po, np. á 30 k. = po 30 kopiejek. A. w zegarku, = avancer (awanse) posunąć naprzód.

Abakus ł. wierzchnia część kapitelu kolumny; przyrząd do rachowania, liczydło.

Abderyta g. człowiek ograniczony, głupiec.

Abdruk n. odcisk, odbitka drukarska.

Abdykacja ł. zrzeczenie się, ustąpienie (z tronu).

A beau mentir qui vient de loin fr. (a bo mâ͡ętir ki wię de luę) Może ten kłamać, kto zdaleka przybywa; musimy dać wiarę temu, czego sprawdzić nie możemy.

Aberacja ł. zboczenie. A gwiazd, zjawisko astronomiczne, skutkiem którego nie widzimy gwiazd w miejscach, gdzie się ściśle znajdują.

Ab initio ł. od początku.

Ab instantia ł. uwolnienie tymczasowe.

Ab intestato ł. odziedziczenie majątku po osobie zmarłej bez testamentu.

Ab irato ł. w gniewie.

Abiturjent ł. kończący szkoły, składający egzamin dojrzałości.

Abjudykacja ł. odsądzenie.

Abjuracja ł. odprzysiężenie się, wyrzeczenie się, zaprzeczenie.

Ablatyw ł. dopełniacz, 2-gi przypadek deklinacji.

Ablegat ł. poseł, zastępca legata papieskiego.

Ablegier n. gałązka odłączona od krzaka i zasadzona osobno dla rozmnożenia, odkład.

Ablucja ł. umycie, obmycie, jako obrządek religijny.

Abnegacja ł. zaparcie się, zaniedbanie się.

Abnegat ł. nie dbający o siebie, niechluj.

Abolicja ł. zniesienie, skasowanie, umorzenie.

Abolicjonista ł. stronnik wyzwolenia niewolników w St. Zjedn. Amer. Półn.

Abominacja ł. obrzydzenie, wstręt, odraza.

Abonament f. opłata z góry za czytanie książek, wypożyczanie nut, bilety na kilka przedstawień i t. p., przedpłata.

Abonent f. składający przedpłatę, przedpłaciciel, prenumerator.

A bon entendeur salut f. (A bą nâ͡ętâ͡ędör salu) kto rozumie, niech korzysta z przestrogi.

Aborygienowie ł. pierwotni mieszkańcy kraju.

Ab ovo ł. od początku.

Abrakadabra, (słowo kabalistyczne bez znaczenia) czarodziejskie zaklęcie.

Abrewjacja ł. skrócenie.

Abrewjatura ł. skrócenie znaków nutowych.

Abrogacja ł. zniesienie wydanego prawa.

Absces ł. wrzód, ropień.

Absencja ł. nieobecność.

Absenteizm ł. nieobecność na stanowisku, nieobecność w kraju zamożnych obywateli.

Absentować się, być nieobecnym, nie stawić się.

Absolucja ł. rozgrzeszenie.

Absolut ł. wyr. filozof.: byt bezwzględny, zasada bezwzględna; coś doskonałego (Bóg, idea, dobro).

Absolutnie ł. bezwzględnie.

Absolutorjum ł. wyrok uwalniający; zatwierdzenie rachunków.

Absolutyzm ł. samowładztwo, nieograniczoność władzy monarszej, bezwzględność.

Absolwować ł. uwolnić; ukończyć (nauki szkolne).

Absorbcja ł. wsysanie, wchłanianie.

Absorbować ł. wchłaniać.

Abstrahować ł. wydzielać pojecie szczegółowe z pojęcia złożonego; pomijać.

Abstrakcja ł. pojęcie oderwane, ogólne (np. cnota). A. w matematyce — odejmowanie.

Abstrakcyjne nauki, nauki oderwane, (jak: filozofja, czysta matematyka, w przeciwstawieniu do stosowanych i doświadczalnych).

Abstrakt ł. pojęcie oderwane: człowiek roztargniony.

Abstynencja ł. wstrzemięźliwość, powściągliwość, wstrzymanie się od udziału w czemś.

Absurd ł. niedorzeczność, głupstwo.

Absyda g. sklepienie w bazylikach, półkoliste miejsce dla tronu biskupiego i stalli kapłańskich w kośc.

Absydy ob. Apsydy.

Abszlus n. zamknięcie rachunku.

Abulja g. chorobliwy brak woli.

Abundancja ł. obfitość.

Ab uno disce omnes ł. z jednego (szczegółu) sądź o wszystkich.

Abusus ł. nadużycie.

A. c. = Anno currente ł. w roku bieżącym.

A capella w. chór bez akompanjamentu.

A capite ł. od początku, od ustępu.

Acc a. Accelerando w. w muzyce: przyśpieszając.

Accessit ł. pochwała konkursowa bez nagrody, druga nagroda współrzędna.

Accusativus ł. biernik, 4-ty przypadek.

Achillesa pięta, przen. słaba strona człowieka.

Achromatopsja g. ob. Daltonizm.

Achromatyczny g. bezbarwny, przedstawiający przedmioty bez zabarwienia.

A conto ł. na rachunek.

Acre ob. Akr.

Activa, Aktywa ł. stan czynny majątku.

Activum ł. strona czynna słów (w gram.).

Ad absurdum ł. rozumując fałszywie, dochodzi się do nonsensu.

Ad acta ł. złożyć do akt, odłożyć na zawsze.

A. D. = Anno Domini ł. w roku Pańskim.

Adagio w. (adadżjo) w muzyce: zwolna.

A dato ł. od dnia wyrażonego na dokumencie.

Ad calendas Graecas ł. odłożyć na czas nieoznaczony, na święty nigdy.

Ad captandam benovolentiam ł. dla zyskania życzliwości.

Adept f. wyznawca, zwolennik pewnej nauki lub sztuki, znający jej tajniki.

Ad exemplum ł. dla przykładu.

Ad feliciora tempora ł. do lepszych czasów.

Ad generalia ł. badanie co do nazwiska, pochodzenia etc.

Adherent ł. stronnik.

Adhezja ł. przyleganie, przyciąganie.

Ad hoc ł. do tego, np. komisja ad hoc = ustanowiona wyłącznie w tym celu.

Ad hominem ł. dowodzenie zastosowane do pojęcia człowieka, z którym mówimy. Argumentum ad hominem, dowodzenie oparte na przykładzie z życia lub postępowania człowieka, z którym mówimy. Pobijanie kogoś własną jego bronią.

Ad impossibilia nemo obligatur (tenetur) ł. nikt nie jest obowiązany do rzeczy niemożliwych.

Ad infinitum ł. do nieskończoności.

Ad intende ł. dosadnie, do zrozumienia.

Ad interim ł. tymczasowo.

A discretion f. (diskresią) do woli, na łaskę i niełaskę.

Adjectiyum ł. przymiotnik.

Adjudykacja ł. przysądzenie.

Adjunkt ł. urzędnik dodany do pomocy starszemu urzędnikowi.

Adjutor ł. pomocnik.

Ad latus ł. (dosł. do boku) dodany do pomocy w urzędzie. Gienerał ad latus = pomocnik głównodowodzącego wojskami.

Ad libitum ł. do woli, według upodobania.

Ad majorem Dei gloriam ł. ku większej chwale Bożej.

Ad meliora tempora ob. Ad feliciora tempora.

Administracja ł. zarząd.

Administrator ł. zarządzający.

Admiracja ł. podziw.

Admiralicja, zarząd floty i biuro tego zarządu.

Admirał ar. dowódca floty wojennej.

Ad modum ł. na sposób.

Admonicja ł. napomnienie.

Ad multos annos ł. Sto lat! życzenie długiego życia (dosł. do wielu lat)..

Adnotacja ł. przypisek.

Ad oculos ł. naocznie.

Adonis ł. ulubieniec Wenery; piękny młodzieniec.

Adoptacja, Adopcja ł. przybranie dziecka za własne, usynowienie.

Adoracja ł. uwielbienie.

Ad patres ł. (do ojców), na tamten świat, umrzeć.

Ad perpetuam rei memoriam ł. na wieczną rzeczy pamiątkę.

Ad personam ł. dodatek do płacy urzędnika ze względu na osobiste jego zasługi.

Ad pias causas ł. na cele użyteczności publ., na cele dobroczynne.

Ad referendum ł. oddanie sprawy do wyjaśnienia.

Ad rem ł. do rzeczy, zwrócenie do właściwej treści mowy lub rozmowy.

Adres f. napis na kopercie listu lub posyłce, z wymienieniem do kogo i dokąd; wskazanie miejsca zamieszkania lub pobytu; piśmienne wyrażenie uczuć lub poglądów narodu podane panującemu.

Adresant f. wysyłający list.

Adresat f. odbiorca listu.

Adresowe biuro, biuro, w którem dostarczają adresów mieszkańców miasta.

Ad unum omnes ł. wszyscy co do jednego.

Ad usum Delphini, na użytek Delfina (ob.), nazwa prac autorów, zastosowanych do użytku młodzieży; wszelkie dzieło lub praca przeznaczona na rzecz pewnej sprawy, stronnictwa lub osoby.

Adverbium ł. przysłówek.

Adwent ł. przyjście; (Przyjście Pańskie) nazwa kościelna czterech tygodni przed Bożym Narodzeniem.

Adwersarz ł. przeciwnik.

Adwokat ł. obrońca, rzecznik, patron, mecenas.

Adwokatura, stanowisko adwokata, korporacya adwokatów.

Aequinoctium ł. porównanie dnia z nocą.

Aerolit g. ob. Meteorolit.

Aeronauta g. żeglarz napowietrzny.

Aeronautyka g. sztuka podróżowania balonem, żegluga powietrzna.

Aeroplan g. przyrząd do latania w powietrzu.

Aerostat g. balon, statek napowietrzny.

Aerostatyka g. nauka o równowadze gazów.

Afatyk, dotknięty afazją.

Afazja g. chorobliwa niemożność wysłowienia się.

Afekcja ł. nieokreślony stan chorobliwy organizmu.

Afekt ł. wzruszenie, uczucie, skłonność, miłość.

Afektacja ł. przesada, wymuszoność, udawanie.

Afeljum ł. ob. Aphelium.

Afera f. sprawa, zajście, wydarzenie, dobry interes, zyskowne przedsięwzięcie.

Afereza g. skrócenie wyrazu przez odpadnięcie głoski na początku (np. grać zam. igrać, skra zam. iskra).

Aferzysta f. wyszukujący różnych spraw i interesów, aby z nich ciągnąć korzyści, geszefciarz.

Affettuoso w. z czuciem.

Afirmacja ł. potwierdzenie.

Afirmatywa ł. zdanie twierdzące, głos potwierdzający, zatwierdzenie.

Afiszować się f. zwracać czyjąś uwagę na siebie, publicznie zachowywać się bez taktu.

A fonds perdus f. (a fą perdiu) oddanie majątku na własność z warunkiem pobierania dożywocia.

Afonja g. niemożność wydania głosu.

A fortiori ł. tem bardziej.

Aforyzm g. zasada wyrażona niewielu słowami, urywek.

Afrodyta g. Wenus, bogini piękności.

Afront f. ubliżenie, zniewaga.

Aga t. pan, naczelnik, pułkownik, nadzorca w Turcji.

Agapy g. uczty pierwotnych chrześcijan na pamiątkę Wieczerzy Pańskiej.

Agent provocateur f. (aża͡ę prowokatör) podżegający do zaburzeń, we Francji urzędnik tajnej policji.

Agiencja ł. biuro handlowe pośredniczące.

Agienda ł. książka do wpisywania spraw do załatwienia; książka, zawierająca przepisy wykonywania obrzędów kościelnych.

Agient ł. pośrednik załatwiający sprawy sobie powierzone, A. handlowy, policyjny, dyplomatyczny.

Agientura ł. ob. Agiencja.

Agio w. (ażjo) przewyżka lub dopłata różnicy przy zmianie pieniędzy.

A giorno w. (adżjorno) oświetlenie rzęsiste.

Agitacja ł. ruch (np. przechadzka); wzruszenie, poruszenie, podburzanie.

Agitato w. (adżitato) w muzyce: niespokojnie, burzliwie.

Agitator ł. podburzający, namawiający, wichrzyciel.

Agitować podburzać, wichrzyć, podmawiać, działać, popierać sprawę.

Aglomeracja ł. skupienie, zlepek.

Aglomerat ciało powstałe ze skupienia rozmaitych ciał; zlepek.

Aglutynacja ł. spojenie, zlepienie.

Aglutynacyjne języki, zlepkowe, przy czepkowe (nie posiadające fleksji).

Agnat ł. krewny z linji męskiej.

Agnostycyzm g. pogląd filozoficzny, uznający niemożność uzasadnienia istnienia Boga.

Agonja g. konanie.

Agorafobja g. obawa przestrzeni (chorobliwa).

Ag rafa f. zapinka, sprzączka.

Agrafja g. niemożność pisania

Agrarjusz ł. działacz społeczny, domagający się praw opiekuńczych dla wielkiej własności rolnej, broniący interesów ziemiaństwa, wobec kapitalistów i handlujących.

Agrarny ł. rolny, dotyczący rolnictwa.

Agregacja ł. skupienie, nagromadzenie, połączenie.

Agregat ł. skupienie jednakowych rzeczy w jedną całość.

Agresja f. napad.

Agresyjny ł. napastujący, zaczepny.

Agronom ł. uczony rolnik.

Agronomja ł. nauka rolnictwa.

Agrykultura ł. rolnictwo.

Ahaswer hebr. Żyd wieczny tułacz.

A jour f. (ażur) być w księgach rachunkowych w porządku aż po dzień bieżący; ob. Ażur.

Akademicki f. niewolniczo trzymający się wzorów klasycznych; czysto teoretyczny.

Akademja g. szkoła główna, wszechnica, uniwersytet; stowarzyszenie uczonych.

Akaparycja ł. spekulacja polegająca na zakupie zapasów, w celu nakładania cen dowolnych.

Akceleracja ł. przyśpieszenie.

Akcept ł. zobowiązanie się do zapłaty wekslu w terminie; weksel.

Akceptant wekslu ł. przyjmujący zobowiązanie zapłaty wekslu, zlecone mu przez wystawcę.

Akceptować ł. przyjmować, uznawać, zatwierdzać.

Akces ł. przystąpienie; napad choroby.

Akcesorja ł. przybory, rzeczy dodatkowe, dopełniające.

Akcesyt ob. Accesit.

Akcja ł. czynność, działalność, sprawa; giest, ruch; świadectwo udziałowe w zyskach przedsiębiorstwa.

Akcjonarjusz f. stowarzyszony, biorący udział w przedsiębiorstwie akcyjnem.

Akcydens ł. dochód uboczny.

Akcyza f. podatek od żywności, trunków, tytuniu itp.; władza mająca nadzór nad poborem akcyzy.

Aklamacja ł. jednogłośne uznanie.

Aklimatyzować f. przyzwyczaić do miejscowego klimatu.

Akolita g. pomocnik; posługujący do Mszy Św.

Akomodacja ł. przystosowanie się do kogo lub czego.

Akompanjament f. towarzyszenie na jednych instrumentach muzycznych innym; towarzyszenie do śpiewu, wtórowanie.

Akord f. ugoda; ugoda z robotnikiem od sztuki; harmonijne spółczesne brzmienie kilku tonów w muzyce.

Akordjon f. harmonijka ręczna.

Akr a. miara gruntu (roln.) = 40 arom.

Akredytować ł. uwierzytelnić, upełnomocnić.

Akredytywa ł. pismo uwierzytelniające.

Akroamatyczna metoda wykładu, sposób nauczania przez sam wykład, bez pytań.

Akrobata g. linoskok.

Akrostych g. poemacik, którego wiersze zaczynają się od liter, stanowiących razem imię lub zdanie.

Akselbanty n. sznurki wełniane, srebrne lub złote, zawieszone na prawym ramieniu na mundurach.

Aksjomat g. pewnik, zasada.

Akt ł. czynność, obrząd, modlitwa; popis; otwarcie kursów; urzędowe spisanie jakiej czynności; dokument urzędowy; część sztuki teatralnej.

Akta, zbiór czynności, korespondencji i dowodów, dotyczących jakiej sprawy lub interesu; A. Apostols. część N. Testamentu.

Aktualnie ł. rzeczywiście.

Aktualny rzeczywisty; na dobie będący, z życia współczesnego wzięty.

Aktuarjusz f. urzędnik, utrzymujący akta w porządku, wydający kopje akt.

Aktywa ł. ob. Activa.

Akumulacja ł. nagromadzanie, zbieranie.

Akumulator ł. przyrząd gromadzący elektryczność dynamiczną, zbieracz.

Akustyczna przestrzeń, w której głos dobrze słychać; A. trąbka, ułatwiająca słyszenie źle słyszącym.

Akustyka ł. nauka o głosie.

Akuszerja f. położnictwo.

Akutyczny ł. ostry; akutyczna choroba, ostra, zapalna choroba

Akwaforta ł. rysunek che« micznie wytrawiony na miedzi.

Akwamaryn ł. drogi kamień barwy zielono-niebieskiej.

Akwarela f. obraz malowany na papierze farbami rozpuszczonemi w wodzie.

Akwarjum ł. zbiornik z wodą do utrzymywania rozmaitych okazów ryb, zwierząt i roślin wodnych.

Akwatynta w. sztych (miedzioryt) naśladujący malowanie tuszem.

Akwedukt ł. kanał, wodociąg na arkadach prowadzący wodę zdaleka.

Akwilon ł. wiatr północny.

Akwizycja ł. nabytek

A la f. na sposób, jak.

Alabaster odmiana gipsu śnieżnej białości.

Alabastrowa białość, nadzwyczajna białość.

À la bonne heure f. (a la bonör) właśnie, dobrze i owszem.

A la carte f. (a la kart) wybieranie potraw z jadłospisu.

A la grecque f. (a la grek) ozdoba rysunkowa z linji łączących się pod kątami prostemi.

À la guerre, comme à la guerre f. (a la gör kom a la gör), na wojnie, jak na wojnie; gdzie drwa rąbią, tam wióry lecą.

À la hâte f. (alaat) z pośpiechem, na prędce, byle jak.

À la longue f. (long) w końcu, z czasem.

Alalja g. chorobliwa niemożność mówienia.

À l’antique f. (a lantik) w stylu staroświeckim.

Alarm f. zgiełk, popłoch, pobudka, trwoga.

Alarmować f. trwożyć, przestraszać.

Alarmujący ostrzegający (o niebezpieczeństwie) zatrważający.

A la suite f. (a la siuit) należący do orszaku (oficer).

A latere a. ad latus ł. (do boku, przyboczny) legat, nadzw. poseł papieski.

Alba ł. długa, biała suknia księży katolickich, wdziewana pod ornat.

Albinos h. człowiek, zwierzę o czerwonych oczach, białej cerze i białych włosach.

Albion a. nazwa W. Brytanji.

Albumin ł. białko.

Alchemja g. chemja średniowieczna; mniemana sztuka robienia złota.

Al corso w. według kursu wekslowego, według cen bieżących.

Alderman a. członek rady miejskiej w Anglji.

Aldyny, stare druki weneckie z XV i XVI w. z drukarni rodziny Manucjuszów, cenione z powodu artystyczności wydań.

Ale a. (el) mocne piwo angielskie z pszenicy bez chmielu.

Alea jacta est ł. kości (losy) zostały rzucone; wyrażenie oznaczające śmiałe postanowienie.

Alegacja ł. przytoczenie.

Alegat ł. dokument, dowód.

Alegorja g. podobieństwo; rodzaj przenośni retorycz.

Aleksandryn, wiersz jambiczny 12-zgłoskowy, używany w poezji francusk.

Aleksandrynizm g. kierunek filoz. godzący najrozmaitsze poglądy, eklektyzm, pedantyczne komentowanie tekstu.

Alembik ar. przyrząd do dystylacji.

Aleteja g. bogini prawdy, prawda uosobiona.

Alewjacja ł. ulga, darowanie podatków skarbowych.

Alfa i omega g. od a do z; początek i koniec wszystkiego.

Al fine w. w muz. do końca.

Al fresco w. rodzaj malowania na świeżym tynku.

Algiebra ar. część matematyki o działaniach z ilościami ogólnemi wyrażonemi przez głoski.

Alias ł. inaczej.

Alibi ł. gdzieindziej; bytność na innym miejscu podczas popełnionej zbrodni, jako dowód niewinności.

Alimenta ł. płaca obowiązkowa na utrzymanie żony i dzieci; środki wyżywienia.

Alimentacja ł. żywienie, zasilanie.

A linea ł. od początku wiersza.

Aliteracja ł. powtarzanie się tej samej głoski na początku kilku wyrazów w jednym wierszu.

A livre ouvert f. (aliwr uwer) tłomaczyć lub czytać odrazu bez przygotowania się, np. nuty.

Aljans f. związek, przymierze, sojusz.

Aijant f. sprzymierzeniec.

Aljaź f. stop, spław różnych metali.

Aljenacja f. zbycie, sprzedaż, przeniesienie własności na inną osobę.

Aljenista ł. ob. psychjatra.

Alkad h. wójt, sędzia.

Alkaliczny ar. ługowy.

Alkalja ar. sole ługowe gryzące.

Alkaloidy, sole roślinne.

Alkohol ar. wyskok, spirytus pozbawiony wody.

Alkoholizm, stan chorobliwy z nadużycia trunków.

Alkoholometr, probierz tęgości alkoholu.

Alkoran ar. ob. Koran.

All’ a. Alla w. tak jak.

Allach ar. nazwa Boga u mahometan.

Alla marcia w. tempie marsza.

Alla polacca w. w rytmie poloneza.

Alla prima w. sposób malowania odrazu bez podmalowywania.

Allegretto w. dość ochoczo.

Allegro w. ochoczo, żywo.

Alleluja hebr. chwalcie Boga.

Allodja a. Allodjalne majątki, dziedziczne, nie lenne majątki.

All right a. (oll rajt) wszystko dobrze, w porządku.

Alma mater ł. (dosł. czcigodna matka), tytuł dawany uniwersytetom, akademjom i t. d.

Almanach ar. kalendarz, noworocznik.

Alokucja ł. przemowa papieża do kardynałów.

Alopatja g. metoda lecznicza, polegająca na użyciu środków przeciwdziałających.

Al pari w. narówni, sto za sto.

Al segno w. (senjo) aż do znaku.

Alt w. nizki głos żeński.

Altarzysta ł. pomocnik plebana, wikarjusz; chłopiec posługujący przy Mszy Ś-tej.

Altem bas t. materja jedwab, haftów, złotem, używana do ubiorów kościelnych.

Alteracja ł. niepokój, pomieszanie, wzruszenie; w muzyce: zmiana nut w akordzie.

Alter ego drugi ja, zastępca.

Alternacja ł. zmiana, zamiana, kolej.

Alternatywa ł. wybór jednego z dwojga.

Alterować się ł. gniewać ś., irytować ś., wzruszać ś.

Alterum tantum ł. drugie tyle, wdwójnasób.

Altówka ł. instrument muzyczny smyczkowy, większy od skrzypiec.

Altruista, człowiek o popędach nieegoistycznych.

Altruizm ł. uczucie przeciwne egoizmowi; miłość bliźniego aż do poświęceń.

Aluminjum ł. glin, metal biały, lekki, z blaskiem srebra.

Alumn ł. wychowaniec alumnatu.

Alumnat ł. zakład naukowy, kształcący kleryków, seminarjum duchowne.

Aluwjalne ziemie: naniesione przez wodę, napływowe.

Aluwjum ł. pokłady napływowe.

Aluzja ł. napomknienie, przymówka, przytyk, zmierzanie do czego.

Alwar ł. dawniej używana gramatyka łacińska (tak nazwana od autora).

Amabile w. z wdziękiem.

Amalgamat ł. mieszanina rtęci z innemi metalami.

Amaltei róg — róg obfitości.

Amanuent ł. pomocnik w urzędzie.

Amator ł. miłośnik.

Amazonka g. kobieta rycerskiego ducha; kobieta jeżdżąca konno; ubiór kobiecy do jazdy konnej.

Ambaje ł. brednie, głupstwa, bałamuctwa.

Ambalaź f. opakowanie.

Ambargo h. ob. Embargo.

Ambarkader f. przystań, wybrzeże do wylądowania.

Ambasada f. poselstwo dyplomatyczne, reprezentacja obcego rządu, orszak poselski, pałac w którym mieszka ambasador.

Ambasador f. pierwszorzędny poseł państwa przy obcym dworze.

Ambicja ł. poczucie swej wartości, ubieganie się za chwałą, bogactwami, znaczeniem.

Ambo ł. dwa numery razem postawione na loterji liczbowej.

Ambo meliores ł. obaj lepsi; jeden godzien drugiego.

Ambra ar. wydzielina potfisza, wydająca przyjemną woń przy spaleniu.

Ambrazura f. framuga okna, strzelnica w murze.

Ambrozja g. pokarm bogów.

Ambulans f. szpital wojskowy polowy.

Ambulatorjum ł. lecznica, gdzie chorzy nie miejscowi przychodzą po radę lekarską; szpital tymczasowy.

Ameba g. mikroskopijne żyjątko wód słodkich.

Ameljoracja f. ulepszenie.

Amen hebr. niech się tak stanie, przen.: koniec.

À meta w. do połowy zysku lub straty.

Ametyst g. kamień kwarcowy koloru fijoletowego.

Amfibje g. płazy, zwierzęta ziemnowodne, (np. żaba).

Amfibol g. minerał odmieniec.

Amfibrach g,. stopa wierszowa złożona ze zgłosek: nieakcentowanej, akcentowanej i nieakcentowanej. ( ︶  ︶ )

Amfilada f. rząd pokojów w jednej linji.

Amfiteatr g. część teatru naprzeciw sceny; budynek półokrągły bez dachu z siedzeniami dla widzów podnoszącemi się coraz wyżej.

Amfitrjon g. podejmujący gości, gospodarz gościnny.

Amfora g. starożytne naczynie z dwoma uszkami, podobne do dzbanka, z wązką szyjką.

Amicus Plato sed magis amica veritas ł. drogi mi jest Platon, lecz prawda jest mi droższą: czyli, prawda jest wyższą nad wszystko.

Amjant g. odmiana azbestu.

Amnestja g. darowanie kary, ułaskawienie.

Amnezja g. utrata pamięci.

Amor ł. bożek miłości; miłość.

Amorfizm g. brak stałych form.

Amor omnia vincit ł. miłość wszystko zwycięża.

Amoroso w. w muz.: czułe.

Amortyzacja f. umorzenie, spłata kapitału częściami.

Amortyzować f. umarzać.

Amplifikacja ł. drobiazgowe opowiadanie, dokładniejsze wyjaśnienie myśli.

Amputacja ł. odcięcie jakiej części ciała instrumentem chirurgicznym.

Amryta sagskr. napój bogów, dający nieśmiertelność (w religji hindusów).

Amulet ar. przedmiot jaki noszony przy sobie, mający niby chronić od chorób i nieszczęść.

Amunicja f. zapasy wojenne, głównie: proch i kule.

Anabaptysta g. członek sekty nowochrzczeńców.

Anachoreta g. pustelnik, samotnik.

Anachronizm g. błąd w oznaczeniu czasu wydarzeń.

Anafora g. powtarzanie jednego wyrazu na początku kilku zdań po sobie idących, dla zwrócenia na ten wyraz uwagi.

Anagram g. zagadka polegająca na przestawieniu sylab lub wyrazów.

Anakolut g. brak następstwa, ciągłości i związku między częściami okresu.

Anakreontyk g. lekki wiersz żartobliwy lub miłosny.

Analekta g. wybór najcelniej szych ustępów z pisarzów i poetów.

Analfabeta g. nie umiejący czytać i pisać.

Analgezja g. nieczułość na ból.

Analityczny g. rozbiorowy, wynikający z analizy.

Analiza g. rozbiór, rozłożenie całości na części, na pierwiastki.

Analogiczny g. podobny, pokrewny.

Analogja g. podobieństwo rzeczy pod pewnemi względami.

Anamneza g. badanie chorego co do przeszłości jego choroby.

Ananke g. konieczność, przeznaczenie, fatum.

Anapest g. stopa wierszowa, złożona z dwóch zgłosek krótkich i trzeciej długiej ︶ ︶  .

Anarchista g. zwolennik bezrządu.

Anarchizm g. zasady anarchiczne, dążność do anarchji.

Anarchja g. bezrząd.

Anastrofa g. przestawienie wyrazów.

Anatema g. klątwa kościelna, wyklęcie.

Anatom, uczony zajmujący się anatomją.

Anatomja g. nauka o budowie ciał organicznych, o rozczłonkowaniu ich na części.

Ancien régime (â͡ęsię reżim) dawne rządy, dawny sposób rządzenia.

Andante w. zwolna, spokojnie (w muzyce).

Andantino w. cokolwiek prędzej (w muzyce).

Andrologja g. nauka o chorobach męskich.

Anegdota g. krótkie, dowcipne opowiadanie.

Aneksy ł. dodatki, dowody przyłączone do podania lub przedstawienia.

Aneksja ł. przyłączenie, zagarnienie.

Anektować ł. przyłączać, zabierać, przywłaszczać.

Anemiczny g. mający mało krwi.

Anemja g. niedokrwistość.

Anemometr g. wiatromierz.

Aneroid g. rodzaj barometru.

A nescire ad non esse ł. nie wiedząc o czem, wnosić, że tego niema.

Anestezja nieczułość, znieczulenie.

Anewryzm g. rozszerzenie tętnicy (choroba).

Anfilada f. ob. Amfilada.

Angażować f. zapraszać, zamawiać; angażować się, zobowiązywać się, wplątać się.

Angina ł. zapalenie gardła.

Anglez f. koń angielski; rodzaj tańca angielskiego.

Anglikanizm, wyznanie religijne, panujące w Anglji.

Anglomanja g. zamiłowanie we wszystkiem co angielskie.

Anhydryt g. bezwodnik.

Anihilować ł. znieść, uważać za niebyłe, unieważnić.

Anilina ar. ciecz oleista, używana do wyrobu rozmaitych pięknych farb.

Anima vilis ł. dusza podła, istota nędzna.

Animizm ł. doktryna, według której pierwiastek duchowy jest przyczyną czynności żywotnych w jestestwach organicznych; używotnianie przedmiotów nieżyjących (przez człowieka pierwotnego).

Animować ł. zachęcać, pobudzać, ożywiać.

Animozja ł. zaciętość, zawziętość, zapalczywość.

Animus movens ł. ob. Spiritus movens.

Animusz ł. odwaga, zapał.

Aniwersarz ł. rocznica.

Ankier f. kotwica, wychwyt (mechanizm w zegarze).

Ankieta f. (enquête) zbadanie sprawy przez rzeczoznawców.

Ankiloza g. niemożność ruchu w stawie.

Ankry n. żelazne klamry do spajania, (np. belek, ścian).

Annały ł. roczniki, spis zdarzeń zaszłych podług następstwa lat.

Anno ł. w roku. Anno Domini, w roku Pańskim.

Annuity ł. równe raty, spłacane z procentem składanym.

Annulować znieść, uznawać za niebyłe.

Anodyny g. krople A-we (Hoffmana) uśmierzające ból przez odurzenie.

Anomalja g. nieprawidłowość, objaw niezwykły, uchylenie się od reguły ogólnej.

Anonim g. bezimienny, niepodpisujący nazwiska.

Anons f. ogłoszenie w pismach.

Anonsować f. oznajmiać, donosić, ogłaszać.

Anorganiczny g. nieorganiczny; należący do królestwa minerałów.

Anormalny, nieprawidłowy.

Ansa ł. niechęć, uraza.

Ansambl ob. Ensemble.

Anszlag n. kosztorys, zarys kosztów budowy i robót.

Antaba n. rękojeść, rączka jakiej rzeczy, ucho z żelaza u czegoś.

Antagonista g. przeciwnik.

Antagonizm g. przeciwdziałanie, przeciwieństwo.

Antarktyczny g. położony blizko bieguna połudn.

Ante ł. przed. Ante omnia przedewszystkiem.

Antecedencje ł. sprawy i okoliczności poprzednie, przeszłe czyny i zdarzenia.

Antecesor ł. przodek, poprzednik.

Antedatować ł. wpisać, położyć wcześniejszą datę.

Antedyluwjalny ł. przedpotopowy.

Anteludjum ł. przegrywka, krótki wstęp muzyczny.

Antenat ł. przodek rodziny.

Antependjum (błęd. Antepedjum) ł. dolne okrycie ołtarza.

Anterjora ł. ob. Antecedencje.

Anticipando ł. naprzód, z góry (np. zapłata komornego).

Antidotum ł. ob. Antydot.

Antilegomena g. pisma sporne niepewnego autora.

Antiquo modo ł. starym sposobem, według starego zwyczaju.

Antiquo more ł. starym zwyczajem.

Antologja g. wybór utworów rozmaitych poetów.

Antracen g. węglowodór, otrzymywany przy wrzeniu smoły z węgla kamiennego.

Antracyt g. gatunek najczystszego węgla kamiennego.

Antraks g. wąglik, wrzód.

Antrakt f. międzyakt, przerwa między jednym aktem widowiska a drugim.

Antreprener f. przedsiębiorca.

Antrepryza f. przedsiębiorstwo.

Antresola f. piąterko między parterem a pierwszym piętrem.

Antropocentryzm g. pogląd, uważający człowieka za cel i rację bytu całego świata.

Antropofag g. ludożerca.

Antropofonika g. fizjologja mowy ludzkiej.

Antropognozja g. poznanie anatomiczne ciała ludzkiego.

Antropolatrja g. oddawanie czci boskiej ludziom.

Antropologia g. gałąź historji naturalnej, zajmująca się człowiekiem i rasami ludzkiemi.

Antropometrja g. nauka o pomiarach, dokonywanych na ciele ludzkim.

Antropomorfizm g. uczłowieczenie, wyobrażenie Boga w postaci ludzkiej, z przymiotami ludzkiemi.

Antropozofja g. nauka o człowieku z punktu widzenia filozofji.

Antycypować ł. uprzedzać.

Antydatować ob. Antedatować.

Antydot ł. odtrutka, środek przeciw truciźnie.

Antyfona g. śpiew kapłana i ludu naprzemian, lub dwóch chórów, odpowiadających sobie.

Antyk ł. starożytny przedmiot, zabytek.

Antykwa ł. gatunek pospolicie używanych czcionek łacińskich.

Antykwarjat ł. dział księgarski obejmujący dawne a rzadkie książki.

Antykwarjusz a. Antykwarz ł. starożytnik, miłośnik i badacz starożytności; handlujący książkami dawnemi lub nowszemi używanemi.

Antykwarnia ł. sklep, w którym sprzedają wyroby staroświeckie i dawne książki.

Antynomja g. sprzeczność praw, przeciwieństwo.

Antypatja g. wstręt, odraza, niechęć.

Antypoda g. przeciwnożny, mieszkaniec drugiej półkuli.

Antysemita ł. przeciwnik żydów.

Antyseptyczny ł. przeciwgnilny.

Antysocjalny ł. przeciwny interesowi społeczeństwa, przeciwspołeczny.

Antyteza g. przeciwstawienie (figura retoryczna); przeciwieństwo.

Antytrynitarjusze ł. sekty odrzucające dogmat o Trójcy Św. (np. Arjanie).

Anulować ob. Anihilować.

Aorta g. główna tętnica wychodząca z serca.

Aoryst g. w gram. czas przeszły chwilowy.

A outrance f. (a utra͡ęs) do ostatka, do ostateczności; na ostre.

Apage g. odstąp, idź precz. Apage satanas — precz szatanie!

Apanaźe f. uposażenie książąt i księżniczek domu panującego.

Aparat ł. połączenie przyrządów i narzędzi w jedno urządzenie zbiorowe, przeznaczone do wykonania danej czynności.

Aparaty kościelne, ubiory kapłańskie kościelne: ornat, kapa i dalmatyka.

Apartament f. duże, wytworne mieszkanie.

A parte ł. na stronie, na uboczu, oddzielnie.

Apatja g. obojętność, zobojętnienie, odrętwienie, nieczułość.

Apatyczny, obojętny, nieczuły.

Apel f. zwoływanie, wezwanie.

Apelacja ł. odwołanie się jednej ze stron w procesie do sądów wyższej instancji.

Apendyks ł. dodatek, dopełnienie.

Apepsja g. niemożność trawienia.

Apercepcja ł. uświadomienie, spostrzeżenie, przygotowanie umysłu do przyjęcia wiadomości naukowych.

Apertura ł., w med. sztuczna ranka na ciele.

A peu près f. (a pö pre) prawie około, blizko.

Aphelium g. punkt największego oddalenia planety lub komety od słońca.

Aplaudować ł. oklaskiwać, pochwalać.

Aplauz f. oklask, brawo; pochwała głośna, poklask.

Aplikacja ł. pilność, gorliwe przykładanie się do cze,o; początkowa praktyka biurowa, zwykle bezpłatna.

Aplikacje f. rodzaj haftu, nakładanego na materjał, jako wypukły deseń.

Aplikant ł. praktykant sposobiący się bezpłatnie do czynności biurowych.

Aplikatura ł. wyr. muz. prawidłowy układ palców.

Aplikować ł. zastosowywać; służąc bezpłatnie sposobić się do urzędu.

Aplomb f. powaga, pewność siebie w obejściu i w ruchach.

Apodyktyczny g. stanowczy, nieprzeparty, pewny.

Apoftegmat g. krótkie, jędrne zdanie, dewiza, przypowieść, epigramat.

Apogieum g. punkt największego oddalenia księżyca od ziemi; przen. szczyt, zenit.

Apokalipsa g. Objawienie Św. Jana.

Apokaliptyczny, zagadkowy, tajemniczy, niezrozumiały, pełen przenośni.

Apokryf g. utwór piśmienny religijnej treści, z pierwszych wieków chrześcijaństwa, dokonany nie przez tego autora, pod którego nazwiskiem został puszczony w obieg; podrobienie, falsyfikat.

Apollo g. bóg słońca i sztuk pięknych; ideał piękności męskiej.

Apolog g. bajka z życia zwierząt.

Apologieta g. pisarz, walczący w obronie wiary chrześcijańskiej.

Apologietyka g. nauka bronienia prawd wiary chrześcijańskiej.

Apologja g. usprawiedliwienie, obrona.

Apopleksja g. nagły przypływ krwi do głowy, krwotok mózgowy.

Aportować f. przynosić na rozkaz (o psie).

Aporty f. zjawianie się podczas seansu spirytystycznego, spadanie lub przynoszenie przez niewidzialnych działaczy przedmiotów ze znacznej nieraz odległości.

Apostata g. odstępca, odszczepieniec.

Apostazja g. odstępstwo, wyrzeczenie się wiary chrześcijańskiej.

A posteriori ł. wnioskowanie ze skutków drogą indukcji.

Apostolstwo ł. posłannictwo, misja.

Aposfrof g. znak zastępujący dźwięk opuszczony.

Apostrofa g. w retoryce: nagły zwrot, przemówienie do nieobecnych, jakby obecnemi byli, do rzeczy martwych, a nawet do pojęć, jak gdyby miały życie i czucie; nagana.

Apoteoza g. ubóstwienie, wyniesienie człowieka do rzędu bogów; artystyczne utworzenie grupy, wyobrażającej bohaterów wśród chwały.

Apozycja ł. w gram. dopowiedzenie.

Appassionato w. namiętnie.

Aprecjacja ł. ocenienie.

Aprehendować ł. przejmować się, brać co do serca, dbać o co, zważać, zwracać uwagę na co.

Aprehensja ł. przejmowanie się, trapienie się czymś; obawa, bojaźń.

Apres moi le déluge f. (apre mua le deliuż) po mnie choćby potop, wszystko mi jedno, co potem będzie.

Apretura a. wykończenie tkanin do handlu.

A priori ł. wyrokowanie z góry, wnioskowanie naprzód drogą dedukcji.

Aprobacja ł. pochwała, uznanie, przyjęcie.

Aprobata ł. potwierdzenie; pozwolenie władzy duchownej na drukowanie książki.

Aprobować ł. potwierdzać, pochwalać, uznawać za dobre.

A propos f. (apropo) w sam czas, w samą porę, właściwie, stosownie, ale-ale, co się tyczy.

Aprosze f. rowy oblężnicze zasłonięte, któremi nieprzyjaciel podstępuje pod fortece, przykopy.

Aproximative ł. w przybliżeniu, przypuszczalnie.

Apsychja g. utrata przytomności.

Apsydy g. dwa punkty eliptycznej drogi planety: największego jej oddalenia od słońca (aphelium) i najmniejszego (perihelium).

A quatre épingles f. (a katr epęgl) elegancko, strojnie.

A quatre mains f. (a katr mę) na cztery ręce (w muzyce).

Aqua vitae ł. (woda życia) wódka.

Ar f. miara powierzchni — 100 metrom kwadratów.

Arabeski f. fantazyjne ozdoby, naśladujące splot gałązek, liści, kwiatów i linji.

Aranżer f. urządzający tańce, zabawy.

Aranżować f. urządzać; w muz. przełożyć kompozycję z orkiestry lub śpiewu na jakikolwiek instrument muzyczny, i odwrotnie.

Arbiter ł. sędzia polubowny.

Arbitralność ł. dowolność, samowolność.

Arbitraż f. spekulacja na różnicę kursu.

Archaizm g. wyraz przestarzały; staroświecczyzna.

Archeolog g. badacz starożytności, starożytnik.

Archeologja g. nauka o zabytkach starożytnych, starożytnictwo.

Archidjakon g. najstarszy z duchownych przy biskupie (dawniejsza dostojność kościelna).

Archidjecezja g. arcybiskupstwo; okrąg, złożony z kilku djecezji, zostający pod władzą arcybiskupa.

Archikonfraternia g.-ł. arcybractwo.

Archipelag g. gromada wysp, blizko siebie leżących.

Archiprezbiter g. starszy kanonik katedralny.

Architekt g. budowniczy.

Architektonika g. umiejętność zestawiania pojedyńczych części budowli w harmonijną całość podług prawideł estetyki.

Architektura g. budownictwo, sztuka budowania, rodzaj budowania.

Architraw g. nadsłupie, belka, leżąca bezpośrednio na kapitelach kolumn, służąca za podstawę budowy wierzchniej.

Archiwista g. zarządzający archiwum.

Archi wolta g. ozdoba architektoniczna zewnętrzna, biegnąca brzegiem krzywolinijnego otworu budowli lub arkady.

Archiwum g. miejsce przechowywania dawnych akt, rozmaitych dokumentów i dowodów piśmiennych.

Areał f. obszar ziemi, rozległość gruntu.

A rebours f. (a rebur) naodwrót, nawspak.

Arena ł. tor wyścigowy; miejsce walki, zapasów; w cyrku miejsce, na którym się odbywają sztuki konne i inne widowiska; przen. szranki, pole działalności.

Areometr g. narzędzie do mierzenia gęstości i ciężkości gatunkowej płynów.

Areopag g. najwyższy sąd w starożytnych Atenach; przen. zgromadzenie osób dostojnych, wyrokujących o czym.

Arfa n. ob. Harfa.

Arfa Eolska, instrument muzyczny, wydający za powiewem wiatru harmonijne dźwięki.

Arfować g. przesiewać zboże, ziemię, żwir przez arfę czyli rafę.

Argentan to samo co Najzylber, aljaż znany pod nazwą nowego srebra.

Argon g. jeden z pierwiastków składowych powietrza.

Argument ł. dowód, środek przekonywający.

Argumentacja ł. dowodzenie, sposób dowodzenia.

Argumentum ad hominem ob. Ad hominem.

Argumentum baculinum a. a baculo ł. argument dotykalny (dosł. przekonywanie za pomocą kija).

Argusowe oczy, oczy bardzo czujne, podejrzliwe.

Aria di bravura w. arja popisowa, świetna.

Arioso w. śpiewnie; ustęp śpiewny, liryczny.

Arja f. pieśń, śpiew.

Arjadny nić, środek wyprowadzenia z kłopotu.

Arjanie, sekta religijna, nie uznająca bóstwa Chrystusa.

Arjergarda f. straż tylna wojska, odwód.

Arjowie a. Aryjczykowie, narody szczepu indo-europejskiego.

Arkabuz f. rodzaj dawnej strzelby.

Arkada f. łukowe sklepienie na filarach.

Arkadja g. szczęśliwa kraina, kraj błogosławiony.

Arkadyjski g. pasterski, sielski, prosty, naturalny.

Arkan tat. sznur z pętlą do chwytania zwierząt ze stada; więzy, postronek.

Arkana ł. tajemnice, sekrety.

Arktyczny g. podbiegunowy, północny.

Arlekin w. błazen, pajac.

Arlekinada w. błaznowanie, figle błazeńskie.

Armada ł. ogromna flota wojenna.

Armator f. przedsiębiorca, wyposażający okręt we wszystko, co potrzebne do żeglugi.

Armatura ł. wyekwipowanie, uzbrojenie okrętu, żołnierza; ogół przyrządów dodatkowych, zabezpieczających maszynę; kotwica magnesu; w heraldyce: uzbrojenie rynsztunkami herbów.

Armistycjum ł. zawieszenie broni, rozejm.

Armja f. wojsko.

Arogancja ł. zarozumiałość w połączeniu z lekceważeniem, pycha, zuchwalstwo.

Aromat g. zapach, woń.

Arpeggio w. (arpedżjo) rodzaj akordu, w którym tony nie brzmią razem, ale następują szybko jeden po drugim.

Arrière-pensée f. (arjer pa͡ęse) myśl wsteczna, ukryta.

Arsenał f. zbrojownia, cekhauz, gdzie przechowuje się broń dla wojska.

Ars longa, vita brevis ł. sztuka długa, życie krótkie.

Arte ł. doskonale.

Artel tat. odpowiedzialne stowarzyszenie osób, które złożywszy kapitał lub dając pracę, podejmuje się wykonania pewnej roboty lub przedsiębiorstwa.

Arterja ł. żyła pulsowa, prowadząca krew z serca do naczyń, tętnica.

Artes liberales ł. sztuki wyzwolone.

Artezyjska studnia f. studnia wiercona świdrem.

Artrytyzm g. gościec, bolesna choroba stawów, podagra, chiragra.

Artykulacja ł. członkowanie; połączenie kości (staw); dobitne wymawianie pojedyńczych dźwięków i zgłosek.

Artykuł ł. część ustawy, pisma, dekretu; ustęp, rozdział, punkt, paragraf; rozprawka treści literackiej lub publicystycznej w czasopiśmie; rodzaj towaru; zasada, prawda religijna.

Artylerja ł. armaty z obsługą i amunicją.

Artysta ł. twórca rzeczy pięknych, biegły w swojej sztuce, mistrz.

Artystycznie ł. podług prawideł sztuki.

Artyzm ł. sztuka, biegłość w wykonywaniu rzeczy pięknych, budzących wrażenia podniosłe, estetyczne.

Aryjczykowie ob. Arjowie.

Aryjski przym. od Arjowie, indo-europejski.

Aryman pers. bóg ciemności i zła.

Arynga w. formuła pisania, wzór sporządzenia aktu, dokumentu urzędowego.

Arystarch g. uczony, bystry i surowy krytyk.

Arystokracja g. najwyższe klasy społeczne, możnowładztwo; wysoka szlachta rodowa.

Arystokrata g. członek lub stronnik arystokracji, człowiek wyniosły, dumny.

Aryston g. przyrząd muzyczny samogrający w rodzaju katarynki.

Arytmetyka g. nauka o liczbach i ich własnościach.

Arytmograf g. łamigłówka, w której liczby użyte są zamiast liter.

Ascendent ł. krewny z linji wstępnej (ojciec, dziad, pradziad itd.).

Asceta g. człowiek pobożności oddany, wstrzemięźliwy, trapiący swe ciało dla udoskonalenia się duchowego.

Ascetyka g. nauka zawierająca wskazówki, jak żyć cnotliwie i dążyć do doskonałości chrześcijańskiej.

Asceza g. przygotowanie się przez umartwienie zmysłów do osiągnięcia cnoty i wyzwolenia ducha z przewagi ciała.

Asekuracja ł. ubezpieczenie od ognia, wody, gradu; ubezpieczenie życia.

Asekuracyjne towarzystwo, mające na celu ubezpieczenie od ognia, gradu, także na życie, etc.

Asenizacja ł. uzdrowotnienie okolicy lub miasta.

Asenterunek n. pobór do wojska.

Aseptyczny g. w chirurgji środek zabezpieczający od i gnicia, od zakażenia rany.

Aseptyka g. metoda zabezpieczenia ran od zakażenia.

Asesor ł. urzędnik współzasiadający z członkami wyższych władz sądowych; zaproszony przez prezydującego na zebraniu do zbierania i obliczania głosów.

Asfalt g. smoła ziemna.

Asfiksja g. uduszenie.

Asilum lub asylum ł. (azylum) miejsce schronienia dla ludzi ściganych przez prawo; schronisko.

Asinus asinorum ł. osieł nad osłami.

Asinus asinum fricat ł. (dosł. osieł osła drapie), swój swego chwali.

Asmodeusz hebr. zły duch, zakłócający spokój małżeński.

Asocjacja ł. zespolenie, kojarzenie (wyobrażeń); stowarzyszenie.

Asonancja ł. powtarzanie się w wierszu tej samej samogłoski w środku wyrazów, rym niezupełny (tysięcy — więcej).

Asortować f. wybierać, zaopatrywać się w potrzebne towary.

Asortyment f. wybór rozmaitych przedmiotów jednego rodzaju.

Aspekt ł. widok; wniosek, wróżba, omen.

Aspersja ł. pokropienie wodą święconą.

Aspiracja ł. przydech; wdychanie; westchnienie np. do Boga;, pragnienie czegoś, dążenie do upragnionego celu.

Aspirant ł. ubiegający się o coś.

Aspirata ł. spółgłoska przydechowa.

Assai w. w muzyce: bardzo.

Associé f. (asosje) wspólnik, towarzysz.

Assyzy f. posiedzenia sądu przysięgłych we Francji.

Astenja g. bezsilność, osłabienie, niemoc.

Asteroidy g. drobne planety, krążące między Marsem a Jowiszem.

Astma g. oddech utrudniony, duszność, dychawica.

Astralny ł. (dosł. gwiaździsty) ciało astralne — u okultystów: substancja eteryczna, pośrednicząca pomiędzy ciałem a duchem.

Astrofizyka g. nauka o budowie i naturze ciał niebieskich.

Astrognozja g. nauka o nazwach gwiazd i ich wzajemnym położeniu.

Astrolabjum g. przyrząd astronomiczny do oznaczania położeń gwiazd względem ekliptyki; kątomiar żeglarski do obserwacji astronomicznych.

Astrologja g. nauka wróżenia z gwiazd; wieszczbiarstwo oparte na położeniu gwiazd.

Astronomja g. nauka o ciałach niebieskich.

Asumpt ł. pobudka, pochop, powód do czego.

Asygnacja ł. przekaz, piśmienne polecenie wypłaty lub wydania jakiego przedmiotu osobie trzeciej na rachunek przekazującego.

Asygnarjusz ł. księga złożona z podwójnych asygnacji, z których jedna się wycina, a druga zostaje.

Asygnata ł. pieniądz papierowy.

Asylum ob. Asilum i Azyl.

Asymetrja g. brak symetrji, niesymetryczność.

Asymilacja ł. upodobnienie, przyswojenie, wcielenie.

Asysta, Asystencja ł. towarzyszenie; orszak, poczet.

Asystent ł. pomocnik, towarzysz, zastępca; ksiądz służący do Mszy Św. drugiemu.

Atak f. ruch zaczepny, natarcie; w med. napad, paroksyzm.

Ataksja g. bezład ruchowy (choroba).

Ataman młr. naczelny dowódca kozaków.

Atawizm ł. dziedziczność cielesnych i duchowych przymiotów w dalszych pokoleniach.

Ateista a. Ateusz g. nie wierzący w Boga, bezbożnik.

Ateizm g. niewiara w Boga, zaprzeczanie istnieniu Boga.

Atelier f. (atelje) pracownia artysty, warsztat.

A tempo w. w tempie oznaczonem na początku utworu muzycznego.

Atencja ł. oznaka poszanowania, uprzejmość, grzeczność.

Ateneum ł. świątynia Minerwy w Atenach, gdzie uczeni i poeci odczytywali swoje dzieła; tytuł czasopism, poświęconych nauce i umiejętnościom; nazwa wyższych zakładów naukowych.

Atentat ł. zbrodniczy zamach, zbrodnicza napaść.

Atest, Atestat ł. poświadczenie, świadectwo (stanu służby, pilności etc.).

Ateusz g. ob. Ateista.

Atlanty g. kolumny z figur ludzkich, podpierające gzymsy; ob. Karjatydy.

Atlas g. bajeczny olbrzym — unoszący na barkach świat cały; zbiór map gieograficznych.

Atleta g. szermierz, zapaśnik, siłacz, człowiek silnie zbudowany.

Atletyczny g. silny, mocny.

Atmosfera g. powietrze otaczające ziemię, powietrznia; przen. otoczenie.

Atol, wyspa koralowa pierścieniowata.

Atom g. niedziałka, najdrobniejsza, niepodzielna już cząsteczka ciała, molekuła; drobiazg.

Atomistyka g. teorja budowy materji, według której materja składa się z atomów.

Atonja g. bezsilność, niemoc ogólna, osłabienie.

A tout prix f. (a tu pri) za jaką bądź cenę.

A tout seigneur tout honneur f. (a tu senjör tutonör) każdemu według zasługi.

Atrakcja ł. przyciąganie, powab, pociąg.

Atrium ł. ozdobna galerja kryta z widokiem na dziedziniec, w domu starorzymskim; przedsionek świątyni, który bywał miejscem posiedzeń senatu rzymsk.

Atrofja g. wychudnienie, zanik całego ciała lub jego części.

Atrybucja ł. prawo przysługujące osobie pojedyńczej lub zgromadzeniu.

Atrybut ł. w gram. przydawka; własność, przymiot.

Attaché f. (atasze) dyplomata należący do składu poselstwa.

Attraction f. (atraksją) pociąg, powab.

Attycka sól, dowcip wykwintny, humor wytworny.

Attyka g. ozdoba architektoniczna nad frontonem budynku, zasłaniająca dach.

Atut f. karta świętna, karta obranego koloru, bijąca wszystkie karty innych kolorów, kozera.

Atynencja ł. przyległości, przynależytości.

Au courant f. (okura͡ę) być, być obznajmionym z bieżącemi sprawami, z ich obecnym stanem.

Audaces fortuna juvat ł. śmiałym los sprzyja.

Audiatur et altera pars ł. należy wysłuchać i drugiej strony (przeciwnej).

Audjencja ł. posłuchanie, udzielane interesantom 27 Aud

036]przez panujących lub dostojników.

Audyfon ł. przyrząd ułatwiający słyszenie osobom, mającym słuch przytępiony.

Audytor ł. sędzia wojenny; A. biskupi: zastępca biskupa.

Audytorjum ł. sala wykładów publicznych lub akademickich; przen. grono słuchaczów.

Au fond f. (ofą) w gruncie rzeczy, w istocie, właściwie.

Augjasza stajnia, przen. brud materjalny lub moralny trudny do usunięcia.

Augur ł. wieszczbiarz, wróżący przyszłość z lotu ptaków; przen. człowiek z pretensjami do wielkiej powagi, pozujący na wyrocznię.

Aukcja ł. publiczna licytacja, publiczna sprzedaż.

Aula ł. sala odczytów, prelekcji, wielka sala zebrań w uniwersytetach.

Aura ł. stan pogody.

Aura popularis ł. niestały fawor ludu.

Aurea mediocritas ł. złota mierność.

Aureola ł. krąg promienny naokoło głowy Świętych na obrazach, nimb, glorja, chwała.

Auri sacra fames ł. przeklęta żądza złota.

Aurora ł. zorza poranna, jutrzenka.

Aurora musis amica ł. dosł. jutrzenka muzom sprzyja: kto rano wstaje, temu Pan Bóg daje.

Aurykiel ł. pierwiosnek.

Aurypigment g. minerał: związek arsenu z siarką.

Auskultacja ł. wysłuchiwanie szmerów i tonów w ciele chorego dla rozpoznania i określenia choroby.

Auspicje ł. wróżba, przepowiednia; opieka, kierunek; pod auspicjami: pod czyim zwierzchnictwem, opieką.

Austerja w. zajazd, karczma zajezdna, gospoda.

Auszpik f. mięso lub ryba w galarecie.

Auszus n. towar wybrakowany, przedstawiający pewne wady wykończenia.

Aut-aut ł. albo albo.

Aut Caesar aut nihil ł. być albo Cezarem albo niczem (starosta albo kapucyn).

Autentyczność g. wiarogodność, rzeczywistość, pewność, prawdziwość, niewątpliwość.

Autentyczny g. pewny, rzeczywisty, prawdziwy.

Autentyk g. dokument oryginalny, którego prawdziwość stwierdzona jest dowodami.

Autobiografja g. opis życia własnego, życiorys własny.

Autochton g. tubylec, pierwotny mieszkaniec kraju, tuziemiec.

Auto-da-fé hiszp. akt wiary, palenie żywcem na stosie kacerzy lub pism kacerskich.

Autodydakt g. samouk.

Autodydaktyka g. samouctwo.

Autograf g. własnoręczne pismo; rękopis, list lub też tylko podpis znakomitego i sławnego człowieka.

Autohypnoza g. samohypnoza, stan hypnotyczny występujący bez udziału bezpośredniego hypnotyzera.

Autokracja g. samo władztwo, jedyno władztwo.

Autokrata g. samowładca nieograniczony.

Autokrytyka g. osądzenie samego siebie; krytyka dzieła, dokonana przez samego autora.

Automat g. przyrząd wprawiony na pewien czas w ruch działaniem mechanizmu wewnątrz ukrytego; przen. człowiek bez woli i energji.

Automatyczny g. machinalny, poruszający się bezwiednie.

Automedon g. (woźnica Achillesa) przen. zręczny woźnica, woźnica (ironicznie).

Automobile ł. samochód, powóz poruszany za pomocą motoru.

Autonomja g. samorząd, zarządzanie sprawami wewnętrznemi bez odwoływania się do władzy naczelnej.

Autoplastyka g. fizjoplastyka, operacja chirurgiczna, mająca na celu zastąpienie brakującej części ciała skórą, zapożyczoną z innego miejsca.

Autopsja g. obejrzenie czegoś naocznie; oględziny lekarskie zwłok zmarłego, sekcja pośmiertna.

Autor ł. sprawca, twórca.

Autorament ł. urządzenie, organizacja i wyćwiczenie wojska według pewnego wzoru; dawnego autoramentu: człowiek starej daty

Autoreferat g. referat, sprawozdanie z dzieła lub artykułu, dokonane przez samego autora, referat o pracy własnej.

Autorytet ł. uznana powaga, głównie naukowa.

Autoryzować ł. upoważniać.

Autosugiestja g. wmówienie czegoś samemu sobie, poddanie samemu sobie jakiejś idei. Ob. Sugiestja.

Autotyp g. zdjęcie fotograficznej przeniesione na kamień litograficzny lub płytę metalową, fototyp.

Aut vincere, aut mori ł. zwyciężyć lub umrzeć.

Avant la lettre f. (awa͡ę la letr) przed podpisem: pierwsze paręset odbitek miedziorytów przed umieszczeniem podpisu artysty.

Avarie f. ob. Hawarja.

Ave Maria ł. Zdrowaś Marja.

Avers w. strona monety lub medalu, na której znajduje się wizerunek lub obraz jaki alegoryczny.

Avis f. zawiadomienie, ogłoszenie.

Avis au lecteur f. (awi zo lektör) dosł. dla wiadomości czytelnika; przytyk pod czyimś adresem, danie do zrozumienia.

A vista w. za okazaniem (weksel).

A vol d’oiseau f. (a wol duazo) z lotu ptaka, widok, rysunek zdejmowany z góry.

A vue f. (a wiu) za okazaniem.

Awangarda f. straż przednia, przedni oddział wojska.

Awans f. przeniesienie na wyższy urząd; zaliczka pieniężna.

Awantaż f. korzyść, zysk; przewaga, zaleta.

Awanturyn f. kocie oko, odmiana kwarcu żółta, czerwona lub brunatna ze złotym połyskiem.

Awers ob. Avers.

Awersja ł. wstręt, odraza, obrzydzenie.

Awiz ob. Avis.

Awizacja ł. zawiadomienie, Wezwanie w formie urzędowej.

Awizo w. lekki statek pośpieszny.

Awuls ł. folwark zwykle bez włościan, należący do większej posiadłości ziemskiej.

Azbest g. ciało mineralne włókniste z jedwabistym połyskiem, niepalne, dające się tkać.

Azoiczna formacja g. formacja pierwotna najstarsza, nie zawierająca organicznych skamieniałości.

Azot g. gaz, część składowa powietrza i wielu ciał.

Azotan srebra g. kamień piekielny, lapis.

Azotany g. połączenie kwasu azotnego z tlenkiem jakiego metalu.

Azyl ł. przytulisko, miejsce schronienia ob. Asilum.

Azymut g. łuk poziomu, zawarty między południkiem, a kołem przechodzącym przez zenit i dane ciało niebieskie, poziomołuk.

Ażjo ob. Agio.

Ażjotaż, lichwiarska spekulacja na zamianie monet, weksli i papierów publicznych, gra na giełdzie.

Ażur f. (à jour) przezrocze: tkanina przezroczysta.

B.

Babel hebr. wieża Babilońska; przen. zamieszanie, zamęt, nieład.

Bacalauréat f. (bakalorea) najniższy stopień akademicki we Francji.

Bachanalje ł. uroczystości Bachusowe; pijatyka, hulanka, rozpusta.

Bachantka ł. kapłanka Bachusa; kobieta biorąca udział w orgji pijackiej.

Bachmat tat. grubo-płaski koń tatarski.

Bachus g. bożek wina i pijatyki.

Bacylle ł. laseczniki, żyjątka mikroskopijne, drobnoustroje, mikroby.

Bagaż f. pakunek rzeczy wziętych z sobą w drogę, tłomoki, walizy; rzeczy wojskowe w czasie pochodu.

Bagnet f. rodzaj sztyletu, osadzonego na końcu karabina.

Baisse f. (bes) spadek kursu papierów, spekulacja na obniżkę.

Bajadera f. tancerka i śpiewaczka publiczna indyjska.

Bajazzo w. pajac, śmieszek.

Bajram tur. uroczyste święto u Turków.

Bajroniczny, w duchu Bajrona; ponury, demoniczny, sarkastyczny.

Bajronista, naśladowca, zwolennik Bajrona.

Bajronizm, kierunek w poezji bajroniczny; nastrój ducha bajroniczny.

Bajronizować, naśladować Bajrona; zagłębiać się w nastroju ducha bajronicznym; pisać bajronicznie.

Bakalaureat ob. Bacalaureat.

Bakałarz f. posiadający najpierwszy stopień akademicki; przen. nauczyciel.

Bakszysz tat. napiwek, dar, kuban.

Bakterje g. ob. Bacylle.

Bakterjolog g. uczony zajmujący się badaniem bakterji.

Bakterjologja g. nauka o bakterjach.

Balans f. waga, równowaga; porównanie wpływów i wydatków rocznych (ob. Bilans); drąg używany przez linoskoków dla utrzymania równowagi.

Balanse f. rodzaj kroków w tańcu: przesuwanie się o krok to w lewo, to w prawo z lekkim kołysaniem figury

Balansjer f. drąg u wagi lub u maszyny parowej.

Balast a. rzeczy ciężkie zabierane w celu obciążenia okrętu lub balonu (worki z piaskiem); przen. ciężar zbyteczny.

Baldachim w. rodzaj ozdobnej opony lub przykrycia, przymocowanego do czterech drążków, używanego przy uroczystościach.

Balet f.. utwór sceniczny wyrażony za pomocą tańca i mimiki.

Baletmistrz f. układający tańce w balecie.

Baletnik f. tancerz w balecie.

Balistyka ł. część mechaniki, traktująca o biegu ciał wyrzuconych w powietrze; sztuka wyrzucania pocisków.

Ballada w. poemat epiczny, opisujący jakąś fantastyczną lub romantyczną przygodę; utwór muzyczny w stylu romantycznym.

Balleryna f. tancerka (solistka) na scenie.

Balneografia g. opisanie wód leczniczych.

Balneologia g. nauka o kąpielach i ich skuteczności.

Balneoterapja g. leczenie za pomocą wód mineralnych.

Balotowanie f. głosowanie za pomocą gałek (białych i czarnych).

Balsam g. wonny, żywiczny sok roślinny; przen. ulga, pociecha.

Balsamiczny g. wonny, pachnący.

Balsamować g. namaścić, zabezpieczyć ciała zmarłych od rozkładu.

Baltazarowe głoski, B. groźba ob. Mane, Tekel, Fares.

Balustrada f. ozdobna poręcz na słupkach.

Ban, namiestnik Kroacji i Slawonji.

Banalny f. zwyczajny, oklepany, pospolity.

Banan, rodzaj ciastka z mąki bananowej w kształcie owocu banana.

Banda f. gromada ludzi połączonych w złym celu; brzeg bilardu; brzeg statku; wędrowna orkiestra (muzyka dęta).

Bandaż f. opaska, przewiązka do owinięcia chorego członka.

Bandera f. flaga, chorągiew okrętowa.

Banderja ł. pochód konny uroczysty urządzany w Austrji dla uczczenia osób znakomitych.

Banderola f. chorągiewka, proporzec; opaska papierowa na towarze, jako znak opłaconej akcyzy.

Bandolet f. pas rzemienny, przewieszony przez ramię, utrzymujący szablę; rodzaj dawnej broni palnej.

Bandura w. instrument muzyczny podobny do lutni.

Bandyta w. opryszek, zbój, łotr.

Banhof n. dworzec kolei żelaznej.

Banicja ł. wywołanie z kraju, skazanie na wygnanie z kraju.

Banita ł. wywołaniec, wygnaniec z kraju.

Bank lub banco w. instytucja handlowa lub finansowa dla obrotów pieniężnych i handlowych i do wymiany pieniędzy.

Bankajz n. hak podtrzymujący (rynnę i t. p.).

Bankiet f. uczta, biesiada.

Banknot ob. Bankocetel.

Bankocetel n. bilet bankowy, banknot, bezprocentowy papier wypuszczany przez bank i mający obieg jako pieniądz.

Bankructwo w. niewypłacalność, upadłość, zamknięcie bilansu z większemi pasywami niż aktywami.

Bankrut w. zawieszający wypłaty, niewypłacalny.

Bant n. obręcz, opaska żelazna; rozpora, zawiasa.

Baptysterjum g. chrzcielnica.

Baptyści g. sekta religijna protestancka, w której chrzest otrzymują tylko dorośli.

Barak f. lekki tymczasowy budynek, przeznaczony dla żołnierzy, robotników, chorych lub ubogich; letni szpital.

Barbaryzm g. wyraz lub zwrot niepotrzebnie z obcego języka przeszczepiony, mogący być zastąpiony swojskim; dzikość.

Barbarzyństwo, dzikość obyczajów, brak cywilizacji, nieludzkość, okrucieństwo.

Bard celt. pieśniarz ludowy, poeta piszący wiersze o przeszłości narodu.

Bardon celt. rodzaj lutni.

Barka f. gatunek płaskiego czółna, łódka.

Barkarola w. pieśń weneckich wioślarzy (gondoljerów); czółno ozdobne bez masztów.

Barnum, słynny spekulant amerykański, „król humbugu“ (ob.)

Barograf g. barometr zapisujący automatycznie zmiany atmosfery.

Barok (barocco) w. nazwa stylu architektonicznego, odznaczającego się linjami nieregularnemi i bogactwem zewnętrznych ozdób i dodatków.

Barometr g. przyrząd do mierzenia ciśnienia powietrza i wskazujący zmiany pogody.

Barometrograf g. ob. Barograf.

Baron n. tytuł wyższej szlachty.

Baronet a. tytuł szlachecki, niższy od barona.

Baroskop g. przyrząd do mierzenia wilgotności powietrza.

Barykada f. zatarasowanie ulicy, rodzaj szańca zrobionego naprędce na ulicy.

Baryton w. głos męski średni (między tenorem i basem).

Bas w. najniższy głos męski.

Bas-bleu f. (ba blö) dosł. niebieska pończocha; nazwa ironiczna nadawana kobietom piszącym, sawantkom.

Basedowa choroba (opisana przez lekarza Basedowa) odznacza się wybałuszeniem oczu, obrzmieniem szyi i biciem serca.

Basen f. wielki zbiornik na wodę; bezpieczne miejsce dla okrętów w porcie; kotlina, nizina, gdzie spływają wody.

Basis g. ob. Bazys.

Basista w. śpiewający basem; grający na basetli.

Baskina hiszp. szeroka wierzchnia suknia hiszpanki; przedłużenie stanika od pasa u sukni kobiecej.

Basklarnet w. instrument muzyczny dęty, tonem o oktawę niższy od zwykłego klarnetu.

Bas relief f. (ba reljef) pół wypukła rzeźba, płaskorzeźba.

Basso profundo w. najniższy głos basowy.

Bast n. łyko, łyczko.

Bastard w. dziecko nieprawe, bękart.

Bastjon f. część fortyfikacji, wysunięta z obwałowania.

Bastonada f. kara bicia kijami w plecy i pięty.

Basza tur. wielkorządca, namiestnik lub dowodzący wojskami w Turcji.

Baszta ł. wieża obronna, stanowiąca węgłowe zakończenie murów fortecznych lub stojąca oddzielnie.

Basztan tur. ogród założony na nowiznach, w którym uprawiają melony, kawony, dynie.

Baszybuzuki tur. nieregularne wojsko tureckie bez karności wojskowej.

Batalja f. walka, bitwa, bój.

Bataljon f. oddział żołnierzy i pieszych od 600 — 1000 ludzi.

Batat ob. Patat.

Baterja f. oddział artylerji o pewnej liczbie dział; pewna liczba butelek lejdejskich, potrzebna dla wytworzenia prądu elektrycznego; płyty ułożone w stosie galwanicznym.

Batuta w. pałeczka kapelmistrza do znaczenia taktu, lub dania znaku grającym i śpiewającym.

Batymetr g. przyrząd do mierzenia głębokości wód, zwłaszcza morskich.

Batyst f. bardzo cienka i gęsta lniana tkanina z najdelikatniejszych gatunków lnu wyrabiana.

Baza ob. Bazys.

Bazalt, rodzaj skały wulkanicznego pochodzenia.

Bazar pers. targowisko, skład towarów, wytworne zabudowanie dla sprzedaży rozmaitych towarów; na Wschodzie plac albo ulica ze sklepami.

Bazylika g. kościół katedralny, budowla z dwoma lub czterema rzędami kolumn wzdłuż i trzema lub pięcioma nawami.

Bazyliszek g. gatunek jaszczurki, smok bajeczny, który miał zabijać swoim wzrokiem.

Bazys g. podstawa, fundament; w architekturze: podstawa kolumny.

Beati possidentes ł. szczęśliwi posiadacze.

Beatus qui tenet ł. szczęśliwy kto posiada.

Beatyfikacja ł. zaliczenie w poczet błogosławionych.

Beau monde f. (bo mąd) wyższe stany, arystokracja.

Beauté du diable f. (bote diu djabl) świeżość, wdzięk młodości, piękność nieklasyczna.

Bec-à-bec f. (bek a bek) oko w oko, sam na sam.

Bedel ł. woźny uniwersytecki.

Beduina f. rodzaj długiego okrycia damskiego.

Bej lub Beg tur. pan, tytuł tureckiego dostojnika.

Bejca n. nazwa roztworów chemicznych, używanych w przemyśle do nadawania przedmiotom żądanych własności; zaprawa.

Bela n. jednostka miary papieru, zawierająca 10 ryz.

Belemnity g. skamieniałe szczątki wymarłych głowonogów t. zw. pazury djabelskie lub strzałki piorunowe.

Bel-esprit f. (bel-espri) człowiek dowcipny.

Bel-étage f. (bel-etaż) pierwsze piętro, najwspanialsze piętro; loże I-go piętra.

Beletrystyka f. literatura piękna, powieści, poezye, opowiadania, nowelle, pisma ku rozrywce i t. p.

Bellevue f. (belwü) dosł. piękny widok; belweder.

Bellicoso w. wojowniczo.

Bellona ł. bogini wojny.

Bellum omnium in omnes ł. wojna wszystkich przeciw wszystkim.

Belweder w. miejsce, skąd roztacza się piękny widok; nazwa wielu ozdobnych, budowli w pięknej okolicy.

Belzebub hebr. bies, djabeł, zły duch; książę djabłów.

Bemol w. w muz. znak zniżenia nuty o pół tonu.

Bene ł. dobrze.

Benedykcja ł. błogosławieństwo; poświęcenie.

Beneficjant ł. obdarowujący dobrami kościelnemi.

Beneficjum ł. dochód z dóbr kościelnych.

Benefis f. zysk, korzyść; dochód z widowiska, danego na korzyść artysty.

Benefisant, artysta, na którego dochód odbywa się przedstawienie benefisowe.

Bene meritus ł. dobrze zasłużony.

Bene natus et possesionatus ł. dobrze urodzony i posiadacz majątku ziemskiego (szlachcic.)

Bene placito w. w muz. dowolnie.

Benewolencja ł. łaska, życzliwość, przychylność.

Bengalski ogień, mieszanina różnych materjałów palnych i barwnych płonąca barwnym płomieniem.

Benjaminek hebr. najmłodszy i ukochany syn; najulubieńsze dziecko, pieszczoch, ulubieniec.

Bera f. gatunek gruszki.

Berajter n. ujeżdżający nonie.

Berat tur. patent instalacyjny paszów tureckich.

Berceuse f. (bersöz) kołysanka, pieśń nad kołyską.

Beret w. ob. Biret.

Berlinka, duża łódź;żaglowa z przykryciem, do przewożenia zboża i towarów.

Bermyca n. kołpak wojskowy futrzany.

Bersaglier w. żołnierz z oddziału celnych strzelców w wojsku włoskiem.

Beryl g. drogi kamień koloru wody morskiej.

Berżerka f. pasterka; rodzaj krzesła, fotelu.

Bessa f. ob. Baisse.

Bestja ł. dzikie zwierzę; zelżywy przydomek.

Beszamel f. przyprawa do mięsa ze śmietany i jaj.

Betel, mieszanina,tłuczonych orzechów palmy areki i wapna, owinięta w liść pewnego gatunku pieprzu, używana do żucia przez mieszkańców Azji połudn.

Bete noire f. (bet nuar) dosł. zwierzę czarne; człowiek którego się najbardziej nienawidzi.

Beton f. masa utworzona z wapna hydraulicznego, piasku i żwiru, twardniejąca w powietrzu i w wodzie.

Bibeloty f. drobne, wytworne przedmioty, ustawiane na etażerkach, graciki.

Bibljofil g. miłośnik i zbieracz książek, głównie naukowych.

Bibljografja g. nauka, mająca za przedmiot znajomość wydań książek i druków, oraz spis ich z wymienieniem autora, tytułu i miejsca druku.

Bibljoman g. namiętny zbieracz rzadkich książek.

Bibljomanja g. zamiłowanie zbierania książek, zazwyczaj z jakichś względów powierzchownych, posunięte do manji, do szaleństwa.

Bibljopola g. księgarz.

Bibjoteka g. zbiór książek, księgozbiór, książnica; miejsce przechowywania książek, gmach zajęty przez księgozbiór.

Bicykl g. i ł. welocyped o jednem dużem i jednem małem kole.

Bifurkacja ł. rozwidlenie, rozszczepienie pasma gór, drogi, rzeki; połączenie się dwóch samodzielnych systematów wodnych.

Bigam a. Bigamista g. zwolennik bigamji, dwużeniec.

Bigamja g. dwużeństwo.

Bigot f. nabożniś.

Bigoterja f. pobożnisiostwo, przesadna gorliwość w powierzchownem tylko przestrzeganiu obrządków wiary i nabożeństwa.

Bila f. kula (bilardowa).

Bilans f. porównanie dochodu i wydatków przy zamknięciu rachunku, zamknięcie rachunku.

Bilbokiet f. zabawka składająca się z rączki, na której jest czareczka do chwytania uwiązanej kulki.

Bill a. w Anglji projekt do prawa, przedstawiony parlamentowi.

Billet-doux f. (bilje du) dosł. słodki bilecik, liścik miłosny.

Bilon f. moneta zdawkowa z kruszcu zmieszanego z małą ilością srebra, lub z niklu.

Bimetalizm g. system monetarny oparty na podwójnej jednostce pieniężnej: srebrnej i złotej.

Binduga n. miejsce nad rzeką, gdzie składają drzewo na spław przeznaczone.

Binokle f. nanośniki, okulary, trzymające się na nosie za pomocą sprężyny, pince-nez (pęsne).

Binom g. dwumian.

Biografja g. opis życia, życiorys.

Biologja g. nauka o życiu istot organicznych.

Biret śrł. lub Beret w. czapka okrągła lub kanciasta bez daszka, używana przez duchownych i uczonych; kobiece nakrycie głowy w tym samym rodzaju.

Bis ł. dwa razy, powtórnie; żądanie powtórzenia.

Bis dat qui cito dat ł. dwa razy daje, kto prędko daje.

Bisior g. bardzo cienka i droga tkanina lniana, włókna jedwabiste z cieczy pewnych małżów.

Bis repetita placet ł. dwa razy powtórzone podoba się.

Bistr f. farba ciemno-brunatna, używana w malarstwie.

Bistur w. mały nożyk chirurgiczny składany.

Bisurman tur. pogardliwa nazwa mahometan; niewierny; łotr, urwis.

Biszof n. napój z wina, araku, gorzkich pomarańczek i cukru.

Bitum ł. smoła ziemna, gatunek farby czarnej.

Biuletyn f. codzienne sprawozdanie (o wypadkach wojennych, o zdrowiu znakomitych osób, z posiedzeń akademji, o pogodzie, o ruchu pieniężnym).

Biuralista, f. urzędnik, który przesiąkł porządkiem i zasadami biurowemi; formalista, pedant.

Biurokracja f. nadmierny wpływ i udział sfery urzędniczej w rządzie, z wyłączeniem wpływu obywateli.

Biurokrata f. urzędnik trzymający się przesadnie litery przepisów, bez uwzględniania stosunków ludzkich; zwolennik biurokracji.

Biuromanja f. niepowstrzymany pociąg do pracy biurowej; chęć urządzenia wszystkiego kancelaryjnie.

Biust f. popiersie, gors kobiecy.

Biwak f. obozowisko wojska w ubraniu i z bronią pod gołem niebem, bez namiotów.

Biżuterje, drobne wyroby złotnicze z drogiemi kamieniani służące do stroju.

Blaga f. udawanie, przechwalanie się, pyszałkowatość.

Blagier f. lubiący blagować.

Blagować f. udawać, przechwalać się.

Blaknąć n. pełznąć, płowieć.

Blamanż f. galareta migdałowa.

Blamować się f. ośmieszyć się, kompromitować się.

Blanc-bec f. (bla͡ę bek) żółtodziób, młokos.

Blanco w. akt, weksellub pełnomocnictwo nie napisane, lecz zawierające podpis wydającego lub wystawiającego weksel, a także żyranta; blanco kredyt, otwarty kredyt; in blanco, bez oznaczenia.

Blankiet f. papier czysty z wydrukowanym nagłówkiem; druk gotowy z miejscami pustemi do wypełnienia.

Blansz f. bielidło do twarzy.

Blasfemja g. bluźnierstwo.

Blejtram n. rama drewniana, na którą naciąga się płótno do malowania.

Blichtr n. szych, pozór, ułuda.

Blindaź f. osłona robót fortyfikacyjnych, pancerz na okręt.

Blindowany f. opancerzony.

Blok f. kloc; krążek ruchomy, służący do przesuwania sznura lub łańcucha; przyrząd do podnoszenia ciężarów; czyste kartki papieru do notatek jednym brzegiem zlepionej celu ich odrywania.

Blokada f. oblężenie, opasanie, osaczenie wybrzeża fortecy lub portu przy pomocy floty.

Blokhaus a. budynek ufortyfikowany ze strzelnicami, strażnica.

Blokować ob. Blokada.

Blondyny f. rodzaj cienkich koronek z surowego jedwabiu.

Bluebook a. (bljubuk) dosł. błękitna księga; księga dokumentów dyplomatycznych w Anglji.

Bluetka f. drobnostka dramatyczna.

Blumerystka a. zwolenniczka ubioru półmęskiego dla kobiet (od nazwiska amerykanki Bloomer).

Boazerja ob. Buazerja.

Boers Burowie, chłopi osadnicy holonderskiego pochodzenia w Kaplandzie, Transwalu i w Oranje (w połud, Afryce). holend. (burs) chłop osadnik holenderskiego pochodzenia w Kaplandzie.

Bojar r. pan, znakomity szlachcic dawniej w Rosji i na Wołoszczyźnie.

Boje h. beczki na kotwicy, pływające w niebezpiecznych miejscach na morzu, dla przestrogi okrętów.

Bojkotowanie a. zemsta wymierzana przez lud w Irlandji, polegająca na zerwaniu wszelkich stosunków z tym, kogo chcą ukarać.

Bokser a. zapaśnik w walce na pięście.

Boksowanie a. walka na pięście.

Bolero h. narodowy taniec hiszpański z towarzyszeniem kastanjetów; krótki, zwierzchni stanik damski otwarty z przodu.

Bolid g. kamień ognisty meteoryczny, spadający czasem na ziemię.

Bomba f. kula żelazna pękająca, napełniona wewnątrz materjałem palnym wybuchowym; granat; wiadomość sensacyjna; utwór sceniczny pusty a efektowny.

Bombardon f. instrument muzyczny dęty blaszany, o tonie nizkim.

Bombardować f. ostrzeliwać z dział miasto lub fortecę, rzucać gęste pociski, rozbijać.

Bombastyczny n. nadęty, napuszysty, przesadny.

Bombonjerka f. ozdobne pudełko na cukierki.

Bona fide ł. w dobrej wierze.

Bonapartysta, stronnik dynastji Bonapartych we Francji.

Bon genre f. (bą ża͡ęr) sposób wytwornego obejścia się; dobry ton.

Bon gré mai gre f. (bą gre mal gre) chcąc nie chcąc.

Bonifikacja ł. wynagrodzenie za pewien ubytek w korzyściach, odszkodowanie.

Bonitacja ł. sprawdzanie jakości, oszacowanie.

Bon mot f. (bą mo) dowcipne słówko.

Bonomja f. dobroduszność.

Bon ton f. (bą tą) dobry ton, wytworny układ dystyngowane obejście, pańskość.

Bonum publicum ł. dobro publiczne, dobro ogółu.

Bonus eventus ł. dobre, szczęśliwe zdarzenie, dobra wieść. .

Bon vivant f. (bą wiwa͡ę) człowiek używający życia, hulaka.

Bony a. kwity na należność, upoważnienie do wypłaty, rodzaj losów mających obieg.

Bonza, kapłan buddyjski.

Bookmaker a. (bukmeker) urządzający na wyścigach grę hazardowną, w której zakładający się regulują wysokość stawek podług szansy wygrania, np. 50 przeciw 1.

Bora w. zimny wicher północno wschodni wiejący nad morzem Adrjatyckiem.

Boraks ar. sól: połączenie kwasu bornego z tlenkiem sodu i wodą.

Bordereau f. (bordero) wykaz, spis ubezpieczeń tow. asek., wykaz weksli, pieniędzy, papierów publicznych; skrawek odcięty od arkusza.

Bordiura f. obramowanie, obszycie, lamówka, ozdobny pasek, przystrajający brzeg materjału, papieru lub jakiego przedmiotu.

Bordo f. barwa brunatnowiśniowa.

Borealny ł. północny.

Boreasz ł. wiatr północny, zimny.

Borować n. wiercić otwór w drzewie, metalu i t. p.

Borussia ł. łacińska nazwa Prus.

Botanika, g. nauka o roślinach.

Botanizować, zbierać rośliny w celu naukowym.

Bougie f. (bużi) świeca woskowa; rurka chirurgiczna do wprowadzania w kanał ciała.

Bourré f. (burre) staro-francuski taniec w wesołym stylu.

Brabansona f. pieśń narodowa belgijska.

Brachycefal, g. krótkogłowiec (termin antropologiczny).

Braha n. wywar, pozostałość po odpędzeniu wódki w gorzelni.

Brahma (brama) najwyższe bóstwo u Hindusów.

Brakonjer f. złodziej zwierzyny, kłusownik.

Bramin, kapłan u Hindusów.

Brandmeister n. naczelnik straży ogniowej.

Brandmur n. ściana boczna wzniesiona nad dach dla ograniczenia pożaru.

Brankard f. nosze, tragi; wagon pakunkowy.

Bransza f. gałąź, dział, zawód, fach.

Bratsche n. (bracze) altówka.

Bravissimo w. wybornie, doskonale!

Bravo w. bardzo dobrze!

Brawować f. junakować, narażać się nierozważnie na niebezpieczeństwo.

Brawura f. zuchowatość, junakierja; dzielność; w muz. świetność techniczna.

Breloki f. świecidełka przyczepione do łańcuszka od zegarka.

Bremza n. hamulec.

Brener n. palnik u lampy.

Bresza f. wyłom w murach fortecy.

Breve ł. list papieski zawierający łaski.

Brevet f. (brewe) patent, dyplom, przywilej zabezpieczający od naśladowania.

Brevi manu ł. odręcznie.

Brewjarz ł. księga w języku łacińskim, zawierająca modlitwy i psalmy, szczegóły o Świętych Pańskich ułożone porządkiem dni roku dla duchownych katolickich.

Brezent, nieprzemakalne płótno do okrywania towarów.

Bric à brać f. (brik a brak) rzeczy sprzedawane na tandecie, rupiecie.

Brighta (Brajta) choroba a. chroniczne zapalenie nerek.

Brio ob. Con brio

Brjosza f. ciasteczko drożdżowe.

Brokat f. ciężka materja jedwabna bogato przerabiana złotem albo srebrem, tworzącem wypukłe liście, kwiaty, figury i t. p.

Brokatela f. półjedwabna albo półwełniana tkanina, wyrabiana w wypukłe desenie.

Bronchitis g. zapalenie albo katar oskrzeli.

Bronchje g. oskrzela.

Bronz f. aljaż złożony głównie z miedzi i cyny; spiż.

Bronzowanie, sztuczne nadawanie przedmiotom z metalu, gipsu lub drzewa pozoru wyrobów z bronzu.

Broszura f. cienka książka o niewielu stronicach nieoprawna; publikacja, omawiająca kwestje na dobie będące, pismo ulotne.

Broszurować f. zeszywać (o książkach).

Bruljon f. zeszyt do pisania na brudno; pierwszy układ pisma mający być po ogładzeniu i po poprawieniu przepisany na czysto.

Brusque (briusk) gwałtowny, szorstki, opryskliwy.

Brutto w. cena lub dochód ogólny bez potrącenia kosztów, wydatków; waga towaru z opakowaniem; cena sklepowa.

Bryg a. mały statek dwumasztowy z pełnem użaglowaniem.

Brygada f. oddział wojska, składający się z dwóch pułków; oddział robotników.

Brygantyna f. statek korsarski.

Brygantyzm f. rozbójnictwo.

Brylantyna f. proszek do czyszczenia i polerowania metali; puder, rodzaj kosmetyku; gatunek tkaniny.

Brylować f. błyszczeć, wyróżniać się, być przedmiotem podziwu.

Brystol a. gatunek pięknego grubego sztywnego papieru.

Buazerja f. wykładanie drzewne, rzeźbienie w drzewie służące do wykładania niem ścian dla ozdoby.

Bucefał g. nazwa ulubionego konia Aleksandra Wielkiego; przen. koń paradny, ciężki.

Buchalter n. utrzymujący i prowadzący księgi rachunkowe i handlowe.

Bucyfał ob. Bucefał.

Buddaizm a. Buddyzm, nauka Buddy, wyznanie religijne wielu ludów w połud. wschod. Azji.

Buduar f. elegancki, wytworny pokoik damski, do przyjęcia poufalszych gości; przystawka wejściowa przy mieszkaniu.

Budżet a. projekt dochodów i wydatków rocznych; stan i wykaz coroczny przychodów i wydatków.

Buffa w. farsa, krotochwila. Opera buffa ob. Opera.

Bufon f. komik w operach; błazen, śmieszek, trefniś; pyszałek.

Bufonada f. błaznowanie, trefnisiostwo.

Bufor n. przyrząd sprężysty w kształcie krążka, łagodzący uderzenie wagonu o wagon.

Bugzować hol. ciągnąć okręty małemi statkami, holować.

Bukinista f. antykwarjusz, sprzedający książki używane.

Bukoliki g. pieśni pasterskie, sielanki.

Buks, Buksa n. rura żelazna wewnątrz piasty u koła.

Bukskin a. (dosł. koźla skóra) wełniana tkanina na ubranie męskie.

Buksztele n. łuki ze zbitych desek, na których muruje się sklepienie; krążyny.

Bulanżysta, członek partji antyrządowej we Francji (od nazwiska jenerała Boulanger).

Buldog a. gatunek psów angielskich, pijawkami zwanych.

Buletyn f. ob. Biuletyn.

Bulimja g. chorobliwa żarłoczność; wilczy głód.

Buljon f. stężały odwar mięsny; rosół.

Buljony a. złote lub srebrne kręcone frendzle u szlif wyższych oficerów.

Bulla ł. postanowienie papieskie, odezwa papieska na pergaminie; kulista pieczęć przyczepiona do ważnych dokumentów.

Bulwark n. wał drewniany lub kamienny, zabezpieczający brzeg rzeki.

Bulwary f. obszerne ulice, okrążające miasto; spacerowe ulice wśród miasta wysadzone kilkoma rzędami drzew.

Bumelcug n. pociąg drogi żelaznej, idący wolno i długo zatrzymujący się na stacjach (bombel).

Buncik n. wiązka, pęczek.

Buńczuk tur. drzewce z ogonem końskim, sztandar i znak godności baszy tureckiego (ilość ogonów oznaczała stopień).

Bunt n. rokosz, powstanie; wiązka, pęk = 15 sztuk.

Burg n. gród, zamek obronny.

Burgos rodzaj czcionek, mniejszych od garmontu, a większych od petitu.

Burgraf n. dawniej komendant grodu (burgu); zawiadowca zamku, pałacu, burgrabia.

Burleska f. lekki utwór sceniczny, farsa, krotochwila; rodzaj tańca.

Bursa f. giełda; konwikt dla uboższej młodzieży.

Bursz n. student niemieckiego uniwersytetu; młodzieniec wesoły, zuchowaty, junak.

Burta n. bok łodzi, okrętu, czółna, kanału.

Burżuazja f. mieszczaństwo, we Francji przezwisko dawane ludziom zamożniejszym, żyjącym z kapitału, z przemysłu i handlu.

Bushel a. (buszel) angielska miara dla ciał sypkich.

Business a. (byznes) interes.

Busola f. przyrząd z igłą magnesową i różą wiatrów.

Buzdygan tur. dawniej: oznaka niektórych stopni wojskowych, podobna do buławy.

C.

C, liczba rzymska 100 (centum); w muz. pierwszy podstawowy ton gamy.N r

1. C. ob. Currentis.

2. C. przy stopniach ciepła lub zimna ozn. podług Celsjusza.

Ca. ob. Circa.

Cab a. (keb) angielska dorożka o 4 siedzeniach.

Caballero hiszp. (kaballero) rycerz, kawaler.

Cache-nez f. (kaszne) szalik na szyję (od zimna).

Cadenza w. (kadenca) ustęp przy końcu kompozycji, w którym grający może rozwinąć swoją fantazję i popisać się trudnościami technicznemi; formuła akordowa w ciągu lub na końcu kompozycji.

Cadyk hebr. dosł. bogobojny; rabin sekty chasydów.

Caeteris paribus ł. (ceteris) bądź co bądź, w każdym razie.

Café chantant f. kafe (sza͡ęta͡ę) kawiarnia z przedstawieniami śpiewaków i śpiewaczek.

Calendae ł. (kalende) u Rzymian pierwszy dzień każdego miesiąca.

Cambio w. (kambjo) weksel.

Camelot f. (kamelo) kolporter uliczny we Francji.

Camera lucida ł. widnia optyczna do odrysowywania przedmiotów z natury.

Camera obscura ł. ciemnia optyczna (do rysowania, do fotografji).

Camerarius ł. skarbnik.

Cameriere w. szambelan.

Camerlengo w. (kamerlengo) kardynał, zawiadujący papieskiemi finansami i sprawami kościoła w czasie wyboru papieża.

Campanula ł. (kampanula) dzwoneczki (kwiat).

Canaille f. (kanajl) motłoch, pospólstwo, hałastra.

Cancer ł. rak (choroba), konstelacja gwiazd.

Canon ob. Kanon.

Canossa w. (Kanossa) zamek w północnych Włoszech, słynny z upokorzenia Henryka IV, wyklętego przez papieża; „pójść do Canossy“ — ukorzyć się, nawrócić ze skruchą.

Cantabile, Cantando w. śpiewnie.

Cantilena w. śpiewka o nastroju poważnym, lirycznym.

Cantique f. (kantik) pieśń religijna, hymn.

Canto w. śpiew.

Canzona w. (kancona) pieśń, melodja liryczna, w duchu pieśni ludowej.

Canzonetta w. piosenka.

Cap f. (kap) przylądek.

Capo tasto w. (kapo tasto) deseczka na szyjce skrzypców lub gitary, podtrzymująca struny.

Capriccio w. (kapriczjo) w muz. utwór o formie swobodnej, zmiennej, pełnej zwrotów niespodziewanych.

Capriola w. ob. Kaprjole.

Capstrzyk n. bębnienie wieczorne na znak spoczynku wojska.

Captatio benevolentiae ł. zjednanie sobie względów.

Cargo hiszp. (kar go) ładunek okrętowy.

Carillon f. (karilją) dzwonienie w takt, muzyka dzwonów; kurant; rodzaj instrumentu; utwór muzyczny, naśladujący tony dzwonków.

Carpe diem ł. korzystaj z dnia, z chwili bieżącej.

Carré f. (kare) czworobok, czworoboczny szyk bojowy; kwadratowy.

Carreau f. (karo) kwadracik, kratka; talia, szyba.

Carte blanche f. (kart bla͡ęsz) dosł. biała karta; nieograniczone pełnomocnictwo.

Casus ł. przypadek, traf.

Casus belli ł. fakt, zdarzenie mogące być przyczyną wojny, powód do wojny.

Casus fatalis ł. nieszczęśliwy przypadek.

Causecetebre f. (koz selebr) rozgłośna sprawa sądowa.

Cavaliere servente w. (kawaljere serwente) kawaler nadskakujący i asystujący damie.

Cavatina w. (kawatina) krótka arja operowa, nie powtarzająca się w operze.

Caveant consules ł. (kaweant konsules) dosł. niech czuwają konsulowie: ostrzeżenie o grożącem niebezpieczeństwie.

Caverna ł. jaskinia, jama.

Cedant arma togae ł. dosł. niechaj zbroja ustąpi przed togą; wyrażenie wyższości lub pierwszeństwa jednej osoby nad drugą, lub pewnej pracy nad inną.

Cedent ł. ustępujący swe prawa drugiemu.

Cedować ł. ustępować (weksel, prawo do czegoś), przelewać swoje prawa na kogoś.

Ceduła w. wykaz kursu papierów i monet na giełdzie; spis podróżnych, jadących pocztą; spis przedmiotów, przesyłanych pocztą.

Cekhauz, Cekauz n. skład broni, ubiorów i t. p. rzeczy wojskowych, arsenał, zbrojownia.

Cela ł. izdebka klasztorna; małe pomieszczenie o zakratowanem oknie (w więzieniu, w zakładzie dla obłąkanych).

Celadon f. czuły i stały kochanek.

Celbant, gzems, najprostsze ornamentacyjne zakończenie okna u dołu.

Celebrant, Celebrans ł. kapłan, przewodniczący obrządkowi kościelnemu.

Celebrować ł. odprawiać uroczyście nabożeństwo; obchodzić uroczystość lub święto.

Celibat ł. bezżeństwo, stan kawalerski.

Cello w. (czello) skróc. wiolonczela.

Celsjusza termometr, termometr stustopniowy.

Celularny ł. komórkowy.

Celuloid ł. (masa rogowata złożona z azotanu celulozy i kamfory, używana na rozmaite wyroby.

Celuloza ł. drzewnik, materja drzewiasta roślin.

Cement ł. mieszanina wapna, piasku, żwiru i wody, twardniejąca w powietrzu, jak i pod wodą, służy do spajania cegieł, kamieni i t. p.; nierozerwalna spójnia.

Census ł. oszacowanie majątku, czynsz, wysokość podatku, dająca prawo należenia do wyborów obywatelskich; wymagane kwalifikacje.

Cent ł. moneta w Austrji i Ameryce: setna część guldena, dolara.

Centaur g. bajeczny potwór: pół konia, pół człowieka.

Centezymalny ł. dziesiętny.

Centnar ł. waga stufuntowa.

Centralista ł. stronnik centralizacji zarządu.

Centralizacja ł. skupienie, ześrodkowanie wszystkich władz rządowych w stolicy, w jednej władzy naczelnej.

Centralizować ł. ześrodkowywać.

Centralny ł. środkowy, główny.

Centrum ł. środek.

Centrum parlamentu, stronnictwo środkowe w parlamencie: umiarkowane.

Centryfuga ł. przyrząd mechaniczny do odtłuszczania (mleka) oparty na zasadach działania siły odśrodkowej.

Centryfugalny ł. odśrodkowy, rozpędowy.

Centrypetalny ł. dośrodkowy.

Centumvirat ł. w starożyt. Rzymie sąd składający się ze stu mężów.

Centurja ł. w star. Rzymie oddział żołnierzy złożony ze stu ludzi; podział obywateli według majątku; tysiącznik (roślina).

Centyfolia ł. róża stulistna.

Centygram f. setna część grama (miara wagi).

Centym f. setna część franka.

Centymetr f. setna część metra (miara długości).

Cenzor ł. urzędnik cenzury, rozpatrujący książki i rękopisy; w star. Rzymie kontroler majątków i podatków.

Cenzorować ł. wytykać czyje wady, krytykować; ob. Cenzura.

Cenzura ł. władza, rozpatrująca książki i rękopisy, czy nie zawierają czego wzbronionego, i wydająca pozwolenie na drukowanie; świadectwo postępów ucznia w naukach.

Cera w. barwa twarzy, skóry.

Ceramika ł. garncarstwo artystyczne: ozdobne wyroby z fajansu, majoliki, porcelany, etc.

Cerazyna ł. guma, wypływająca z drzew wiśniowych.

Cerber ł. mityczny trójgłowy pies, stróż bramy piekła; stróż czujny.

Cerceau f. (serso) obręcz, zabawa kółkami.

Cercie f. (serkl) koło towarzyskie, zabawa.

Cerealia ł. zboże, rośliny zbożowe.

Cerebracja ł. działalność mózgu.

Cerebralny ł. mózgowy.

Cerebryna ł. substancja mózgowa.

Ceremonjał ł. przepisy i porządek pewnych form, zachowywanych przy obrzędach i uroczystościach.

Cerera, Ceres ł. bogini rolnictwa i płodów ziemi.

Cerezyna, wosk ziemny, zw. także ozokerytem.

Cerograf g. ob. Cyrograf.

Certacja ł. spór, sprzeczka.

Certamen ł. spór.

Certować się ł. spierać się delikatnie, dysputować.

Certum quantum ł. (certum kwantum) pewna ilość.

Certyfikat ł. świadectwo, zaświadczenie piśmienne.

Cesja ł. ustąpienie, przekazanie swego prawa.

Cesjonarjusz ł. ustępujący przelewający swe prawa.

C’est le ton qui fait la chanson f. (se le tą ki fe la sza͡ęsą) to zależy od sposobu lub od tonu wypowiedzenia.

C’est plus fort que moi f. (se pliu for ke mua) to jest ponad moje siły; nie mogę się powstrzymać.

C’est son cheval de bataille f. (se są szwal de batajl) to jest jego ulubiony konik, ulubiony temat; jedyna rzecz, którą się ktoś popisuje.

Ceter ob. Seter.

Ceterum censeo ł. uważam za konieczne.

Cezura ł. średniówka w wierszu miarowym.

Cf. skróc. confer ł. porównaj.

Chacun á son gout f. (szakę a są gu) każdy podług swego gustu.

Chagrin f. ob. Szagryn.

Chaine f. (szen) łańcuch, pasmo, szereg; figura w tańcu z podawaniem sobie ręki, to prawej, to lewej.

Chaise longue f. ob. Szesląg.

Chalcedon g. minerał, gatunek krzemienia, nawpół przezroczysty, rozmaicie zabarwiony.

Chalif ar. namiestnik Mahometa, tytuł sułtana tureckiego.

Chalkografja g. miedziorytnictwo.

Chambre garnie f. (sza͡ębr garni) pokój umeblowany do wynajęcia.

Chamois f. ob. Szamua.

Champignon f. (sza͡ępinją) grzyb, pieczarka.

Champion ob. Szampion.

Chamsin ar. suchy, gorący wiatr, wiejący w półn. Afryce od połud. wschodu.

Chan tat. książę, władca i wódz u Tatarów.

Changement f. (sza͡ężmaę) zmiana.

Chantage f. ob. Szantaż.

Chaos g. zamęt, bezład.

Chaotyczny g. bezładny, pomieszany.

Chapeauclaąue f. (szapoklak) męski kapelusz t. z. cylinder, składany.

Charakter g. znamię, cecha; ogół cech i właściwości duchowych człowieka; sposób pisania; oznaka, godność.

Charakterystyczny g. znamienny.

Charakterystyka g. zestawienie zasadniczych, znamiennych cech i właściwości, wyróżniających dany przedmiot, osobę lub pojęcie od innych.

Charakteryzacja g. sztuczne nadawanie odpowiedniego do roli wyglądu twarzy.

Chargé d’affaires f. (szarże dafer) ajent dyplomatycz. upełnomocniony przy poselstwie obcego państwa.

Charivari f. (szariwari) kocia muzyka, przeraźliwa muzyka, rzempolenie; hałas, wrzawa.

Charmant f. (szarma͡ę) powabny; ujmujący; nadskakujący.

Charon g. (mit.) przewoźnik dusz umarłych przez rzekę piekielną (Styx).

Charta g. papier; karta; dokument; ob. Magna charta.

Charybda ob. Scylla.

Chassé café f. (szas kafe) likier dodawany do poobiedniej kawy.

Chassé croisé f. (szase kniaze) rodzaj figury w tańcu.

Chasydzi hebr. fanatyczna sekta żydowska (husyci).

Cheder hebr. początkowa szkoła żydowska.

Chedyw tur. tytuł wicekróla Egiptu.

Chef f. patrz: Szef.

Chef d’oeuvre f. (sze döwr) arcydzieło.

Chemikalja g. produkty, wytwory chemiczne.

Chemja g. nauka o pierwiastkach ciał, ich składzie, związkach.

Cherchez la femme f. (szersze la fam) dosł. szukaj kobiety; w sprawach zawikłanych kobieta bywa często przyczyną złego.

Cherubin hebr. anioł najwyższego chóru anielskiego; aniołek.

Cheval de bataille ob. C’est son cheval de bataille.

Chevalier d’industrie f. (szwalje dędiustri) dosł. rycerz przemysłu; oszust, szachraj, wydrwigrosz.

Chic f. (szik) szyk, zręczność, elegancja, gust.

Chi lo sa? w. (ki losa) kto to wie?

Chimera g. urojenie, mrzonka; dziwactwo, kaprys.

Chinina f. wytwór chemiczny z kory chinowej.

Chiragra g. artrytyzm w rękach, łamanie, gościec.

Chiromancja g. wróżenie z ręki, odgadywanie charakteru i przyszłości człowieka z linji i znaków na dłoni.

Chirurg g. lekarz operator.

Chirurgja g. leczenie pewnych chorób przy użyciu opatrunków, cięć, wypaleń i t. p. rękoczynów.

Chi (ki) va piano, va sano w. kto idzie wolno idzie pewno.

Chlor g. pierwiastek chemiczny: gaz duszącego zapachu, składowa część soli kuchennej.

Chloral g. połączenie chloru z bezwodnym alkoholem, (środek uśmierzający ból i usypiający).

Chlorek g. połączenie chemiczne chloru z innemi pierwiastkami.

Chlorofil g. zieleń roślinna, barwnik nadający kolor zielony roślinom.

Chloroform g. mieszanina chlorku wapna, alkoholu i gorącej wody (bezbarwny płyn lotny używany przy operacjach do znieczulania i usypiania).

Chloroza g. blednica.

Cholera g. zaraza objawiająca się biegunką, wymiotami i kurczami.

Cholera nostras ł. cholera miejscowa, choleryna, biegunka.

Choleryk g. człowiek temperamentu gniewliwego.

Choleryna g. silna biegunka.

Chorał ł. utwór muzyczny poważnej treści przeznaczony do chóralnego śpiewu w kościele.

Choreografja g. sztuka oznaczania znakami piśmiennemi różnych pas tanecznych, układu nóg, rąk; nauka tworzenia baletów.

Chorografja g. opis szczegółowy pewnej okolicy kraju.

Chór ł. miejsce w kościele, gdzie ustawione są organy; zbiorowy śpiew wielu osób razem; presbiterjum.

Chrestomatja g. wypisy, wybór ustępów, czerpanych z rozmaitych autorów.

Chrom g. pierwiastek chemiczny, zaliczany do metali, używany w przemyśle.

Chromatyczna gama g. w muz. gama utworzona przez podwyższanie lub zniżanie dźwięków jej o pół tonu.

Chromatyczny g. barwny.

Chromatyzm g. zabarwienie, zwłaszcza wskutek rozszczepiania się promieni w soczewkach.

Chromolitografja g. litografja barwami, kolorami.

Chromosfera g. zewnętrzna warstwa atmosfery słonecznej, widzialna w czasie zaćmienia jako czerwonawy krąg okalający słońce.

Chromotypja g. albo Chromodruk, obraz barwny odbity z metalowych płyt na prasie drukarskiej.

Chroniczny g. długotrwały, przewlekły, zastarzały, powtarzający się od czasu do czasu.

Chronique scandaleuse f. (kronik ska͡ędalöz) skandaliczne plotki, dotyczące jakiego dworu lub sfery towarzyskiej etc.; osoba świadoma tych gorszących zdarzeń i powtarzająca je.

Chronograf g. kronikarz.

Chronologja g. nauka wskazująca czas, w jakim zdarzyły się wypadki dziejowe; nauka o mierzeniu i dzieleniu czasu; porządek w rachubie lat.

Chronometr g. najdokładniejszy zegar przenośny, używany do obserwacji astronomicznych i w żegludze, do oznaczania położenia gieograficznego.

Chryja g. w retoryce: krótka rozprawa, skreślona według przepisów retorycznych; długi, nudny i zawikłany wykład piśmienny; kłótnia, zamęt gorszący, awantura.

Chrystjanizm, Chrześcijaństwo.

Chryzantyna, roślina jastruń lub złocień.

Chryzmat, krzyżmo, olej św. do namaszczania służący; olej św. poświęcony przez biskupa, służący do bierzmowania.

Chryzopraz g. odmiana chalcedonu (ob.)

Chylus g. ciecz limfatyczna, wytwarzająca się z pokarmów przy trawieniu.

Chymus g. sok mleczny kiszkowy.

Cicerone w. (cziczerone) przewodnik oprowadzający obcych, pokazujący i objaśniający zabytki sztuki i osobliwości miejscowe;

Cicisbeo w. (cziczisbeo) towarzysz, asystujący pięknej pani, galant; przyjaciel domu, przyjaciel żony.

Circa ł. około, prawie.

Circulus vitiosus ł. (cyrkulus wicjozus) koło błędne.

Cis w. w muz. nuta C podwyższona o pół tonu (wyraża się przez nutę C z krzyżykiem).

Cis ł. przed, z tej strony w przeciwstawieniu do trans = za, z tamtej strony np. Cislitawski: na zachód rzeki Litawy (w Austro-Węgrzech).

Citissime ł. jak najpilniej.

Cito ł. szybko, pilno.

Citoyen f. (situaję) obywatel.

City a. (siti) środkowa kupiecka dzielnica Londynu.

Clair-obscur f. (klerobskiur) światło-cień, efekty światła i cieni w malarstwie.

Clan szk. (klan) w Szkocji pokolenie, ród; wsie i miasta danego rodu.

Clara pacta claros faciunt amicos ł. szczere układy czynią dobrych przyjaciół; jasna umowa między stronami.

Clausula ł. ob. Klauzula.

Clown a. (klown) błazen w cyrku.

Cm. skróc. Centymetr.

, Comp., C-nie. skrócone wyrażenie handlowe, oznaczające Compagnie f. (kąpani) spółka.

Coda w. (koda) zakończenie utworu muzycznego.

Coeur f. (kör) serce (w kartach).

Cogito ergo sum ł. myślę więc jestem.

Cognomen ł. przydomek, imię przydane.

Cokuł n. dolna, nieco wystająca część ściany zewnętrznej budynku, podstawa filaru, posągu.

Collectanea ł. zbiór dokumentów, artykułów, notat, wogóle materjałów, rozjaśniających lub uzupełniających daną kwestję.

Collège f. (koleż) gimnazjum we Francji.

Collegium nobilium ł. szkoła dla młodzieży szlacheckiej.

Colli w. beczki, skrzynki, paki z towarami.

Collodium ł. (kolodium) bawełna strzelnicza, rozpuszczona w eterze siarczanym.

Colloquium ł. (kolokwjum) zjazd dygnitarzy duchownych i świeckich w celu obrad nad sprawami publicznemi; dysputa religijna; rozmowa zastępująca egzamin uniwersytecki.

Columbarium ł. w katakumbach wgłębienie na urny z popiołami ciał.

Comme de raison f. (kom de rezą), naturalnie, z natury rzeczy.

Comme il faut f. (kom il fo) jak należy, dobrze; w dobrym tonie, wytworny.

Commiliton ł. (komiliton) towarzysz broni, kolega uniwersytecki.

Commis-voyageur f. (korniwojażer) podróżujący ajent handlowy, starający się o zbyt towarów firmy, którą reprezentuje.

Common-Hall a. ratusz w Anglji.

Common-Law a. (komenlo) dosł. prawo pospolite; stare, przez zwyczaj ustalone prawo krajowe w Anglji.

Communiqué f. (komunike) wiadomość udzielona, „nadesłane.“

Comparaison n’est pas raison f. (kąparezą ne pa rezą) porównanie nie jest racją, niczego nie dowodzi.

Compendium ł. (kompendjum) skrócenie, przewodnik, podręcznik, krótki zbiór.

Comptoir f. (kątuar) stół sklepowy; kancelarja, kantor, biuro; dom handlowy.

Con amore w. dosł. z miłością; z zamiłowaniem, z przejęciem się.

Con brio w. z ogniem, świetnie.

Concave f. (kąkaw) wklęsły.

Concedo ł. (koncedo) zgadzam się, przyjmuję.

Conciergerie f. (kąsjerżeri) więzienie w Paryżu.

Concilium ł. zgromadzenie dostojników kościelnych dla narad, sobór.

Conclave ł. ob. Konklawe.

Concordia ł. zgoda, jedność.

Concordia res parvae crescunt, discordia maximae dilabuntur ł. zgodą wzrastają małe rzeczy, niezgodą największe upadają.

Conditio sine qua non ł. (kondicjo sine kwa non) warunek nieodzowny.

Conditionalis ł. (kondicjonalis) tryb warunkowy.

Con dolcezza w. (kon dolczecca) w muz. łagodnie.

Con dolore w. w muz. boleśnie.

Condottieri w. dowódcy band zbrojnych we Włoszech w XIV i XV wieku, przyjmujący służbę u każdego, kto im lepiej zapłacił.

Con eleganza w. (kon eleganca) w muz. z elegancją.

Con espressione w. w muz. wyraziście, dobitnie, z naciskiem.

Confetti w. cukry, cukierki (migdały osmażone w cukrze, które mi obrzucają się wzajemnie uczestniczący w karnawałowej zabawie, (zastępują je imitacją z gipsu, lub różnokolorowemi papierkami).

Conforme f. (kąform) zgodny z czem, odpowiedni.

Con fuoco w. (kon fuoko) w muz. z ogniem.

Con grandezza w. (kon grandecca) w muz. wzniośle, wspaniale.

Conjunctio ł. spójnik.

Conjunctivus ł. tryb łączący.

Con molto espressione w. w muz. z wielkiem uczuciem.

Con moto w. w muz. z przyśpieszeniem, prędzej.

Conquete f. (kąket) podbój, zdobycie; podobanie się, zniewolenie sobie.

Consensu omnium ł. za zgodą powszechną.

Con sentimento w. w muz. z uczuciem.

Consilium ł. ob. Konsyljum.

Consilium abeundi ł. porada usunięcia się: łagodny sposób wydalenia z uniwersytetu.

Consomme f. (kąsome) buljon.

Consonantes ł. spółgłoski.

Con sordino w. w muz. z tłumikiem.

Consortes ł. towarzysze, wspólnicy.

Con spirito w. w muz. z natchnieniem, z ogniem.

Consuetudo est altera natura ł. przyzwyczajanie jest drugą naturą.

Continentia causarum ł. związek rzeczy.

Conto corrente w. rachunek bieżący.

Contra ł. przeciw.

Contradictio in adjecto ł. sprzeczność w przymiotniku (błąd logiczny) np. zimny ogień.

Contralto w. niższy alt, drugi głos żeński.

Contraria contrariis curantur ł. przeciwne leczy się przeciwnem (zasada alopatji).

Contre-coup f. (kątrku) odbicie, odparowanie.

Contre-ordre f. (kątrordr) rozkaz przeciwny danemu.

Contumacia ł. niestawienie się na sądowe wezwanie.

Conversations-lexicon n. tytuł encyklopedji powszechnej w niemieck. języku.

Convexe f. (kąweks) wypukły.

Copula ł. łącznik w (gram.).

Coram populo ł. publicznie, wobec ludu.

Cornet à piston f. (kornetapistą) rodzaj trąbki: waltornia pistonowa.

Corona laurea ł. wieniec wawrzynowy.

Coroner a. w Anglji urzędnik sądowy do nagłych wypadków.

Corpo di Bacco w. (korpo di Bako) tam do licha! tam do kata!

Corps de ballet f. (kor de bale) komplet baletowy oprócz solistów.

Corps diplomatique f. (kor diplomatik) wszyscy posłowie państw obcych przebywający przy dworze panującego, ciało poselskie.

Corpus delicti ł. przedmiot pozostawiony przez przestępcę, służący jako dowód przestępstwa.

Corpus juris ł. zbiór praw.

Correct f. (korekt) poprawny.

Corso w. kurs, bieg; tor wyścigowy, plac lub szeroka piękna ulica dla przejażdżki i publicznej zabawy pod gołem niebem; wystawna przejażdżka w powozach w dzień na to wybrany.

Cotillon ob. Kotyljon.

Cottage a. (kotèdż) domek wiejski ogrodowy, willa.

Coulant f. (kula͡ę) płynny, łatwy, gładki, uprzejmy, chętny, podatny w interesach.

Couloir f. (kuluar) korytarz.

Coup d’éclat f. (ku dekla) czyn głośny, świetny.

Coup de maître f. (ku de metr) czyn, dzieło mistrzowskie.

Coup d’état f. (ku deta) zamach stanu; gwałtowna zmiana rządu.

Coup d’oeil f. (ku döjl) rzut oka; widok, perspektywa.

Coupé f. (kupe) przedział w wagonie.

Coup sur coup f. (ku siur ku) cios za ciosem; raz po raz, bezustannie.

Courant f. (kura͡ę) bieżący; będący w obiegu; pokupny; gotówka.

Courtage f. (kurtaż) wynagrodzenie meklera, faktorne.

Courtier f. (kurtje) stręczyciel, przysięgły mekler; pośrednik giełdowy.

Coûte que coûte f. (kut ke kut) jakimkolwiekbądź kosztem; bądź co bądź; niech się stanie, co chce.

Covent Garden a. nazwa placu, dzielnicy i słynnego teatru w Londynie.

Credit w. w buchalt. „ma“, prawa strona rachunku, w którą się wpisuje to, co się jest komu winnym.

Credit foncier f. (kredi fąsje) kredyt ziemski.

Credit mobilier f. (kredi mobilje) kredyt ruchomy; nazwa słynnego banku w Paryżu.

Creditor ł. wierzyciel.

Credo ł. dosł. wierzę; wyznanie wiary; Skład Apostolski.

Crème f. (krem) śmietana, rodzaj zimnej leguminy; śmietanka, wybór, kwiat towarzystwa, kolor śmietankowy.

Crescendo w. (kreszendo) w muz. wzmacniając, coraz silniej.

Crevettes f. (krewet) krewetki, małe raczki morskie; przen. (we Francji) nazwa zblazowanej młodzieży, zdechlaczki.

Cricket a. (krikit) krokiet, gra ogrodowa angielska w kule drewniane.

Crimen ł. zbrodnia, występek.

Crimen laesae majestatis ł. zbrodnia stanu, obraza majestatu, monarchy.

Criterium ł. ob. Kryterjum.

Crownglas a. ob. Kronglas.

Cui bono ł. poco? dlaczego? w jakim celu?

Cum beneficio inventarii ł. z dobrodziejstwem inwentarza.

Cum eximia laude ł. z najwyższą pochwałą, z odznaczeniem.

Cum grano salis ł. (dosł. z odrobiną soli) z rozwagą, z niedowierzaniem.

Curantes jura juvant ł. dbałych wspierają prawa.

Curiosum ł. rzecz ciekawa, rzadka, dziwna, osobliwość.

Currente calamo ł. pisać latającem piórem, t. j. szybko i bez namysłu, biegle.

Currentis ł. bieżący p. a. c.

Curriculum vitae ł. (kurikulum wite) bieg życia, opis życia, krótki życiorys.

Curtum visum ł. (kurtum wizum) krótki wzrok.

Cybant n. klamra żelazna do ściągania i wzmocnienia obręczy na kole u wozu.

Cybernetyka g. nauka rządzenia krajem.

Cyborjum ł. miejsce na ołtarzu, gdzie przechowywa się kielich z Hostją św.

Cycero ł. gatunek czcionek drukarskich średniej wielkości np. cicero.

Cydr f. wino z owoców, głównie z jabłek, jabłecznik.

Cyfra f. znak piśmienny dla oznaczenia liczby.

Cyfrować f. znaczyć cyframi, numerować; podcyfrować: podpisać początkowe litery swego nazwiska.

Cykada ł. piewik (owad).

Cykl g. okrąg; okres lat po upływie których powtarzają się pewne zjawiska; szereg utworów z jednym planem; oznaczona przedstawień.

Cyklinga, cyklina n. stal z ostremi krawędziami do gładzenia drzewa.

Cyklista g. zwolennik sportu kołowego, jeżdżący na welocypedzie, kolarz.

Cyklodrom g. miejsce ogrodzone do jeżdżenia lub do wyścigów na bicyklach.

Cyklojda g. linja krzywa którą opisuje punkt płaszczyzny koła, toczącego się po linji prostej.

Cyklon g. gwałtowna burza wirowa na morzu w okolicach zwrotnikowych, trąba powietrzna.

Cyklop g. olbrzym bajeczny z jednem okiem na czole.

Cyklopowe mury g. resztki starożytnych budowli, złożonych z wielkich niespajanych niczem głazów.

Cyklorama g. rodzaj panoramy, w której widoki przesuwają się przed oczami widza, patrzącego przez szkła powiększające.

Cylinder g. walec; przedmiot, mający kształt walca; zegarek kieszonkowy płaski; rodzaj kapelusza męskiego.

Cymborjum ob. Cyborjum.

Cynegietyka g. myśliwstwo.

Cynematyka ob. Kinematyka.

Cynetyka ob. Kinetyka.

Cynfolja ł. bardzo cienkie blaszki z cyny.

Cyngiel n. haczyk pod zamkiem u strzelby, za którego poruszeniom kurek spada.

Cynik g. bezczelny, bezwstydny.

Cynizm g. bezczelność, bezwstyd.

Cynkografja g. odbicie rysunku na papier wprost z płyty cynkowej.

Cynkotyp g. rysunek przeniesiony mechanicznie na płytę cynkową i na niej utrwalony za pomocą trawienia kwasami; odbicie tegoż rysunku na papierze, trawionka.

Cynober ł. minerał, związek siarki z rtęcią; otrzymywany sztucznie w fabrykach służy jako piękna czerwona farba.

Cypaje ob. Sipoje.

Cypel n. koniec szpiczasty; szczyt skały; klin lądu, wchodzący w morze.

Cyrk ł. zabudowanie koliste z areną w środku dla przedstawiania widowisk, zwykle sztuk konnych.

Cyrkiel n. kołownica, narzędzie złożone z dwóch nóżek, w górnej części połączonych z sobą, służące do mierzenia i kreślenia linji kołowych.

Cyrkulacja f. obieg, krążenie, ruch.

Cyrkularz ł. okólnik, pismo uwiadamiające ogół.

Cyrkuł ł. obwód; część miasta; biuro policyjne.

Cyrkumferencja ł. okrąg.

Cyrkumstancja ł. okoliczność, położenie rzeczy, szczegóły mające związek ze sprawą.

Cyrograf g. własnoręczny zapis, skrypt, zobowiązanie piśmienne własnoręczne.

Cysterna ł. zbiornik wody deszczowej, obmurowany i kamieniem wyłożony, najczęściej podziemny i sklepiony.

Cytacja ł. wezwanie do jawienia się przed pewną władzę.

Cytadela f. rodzaj warowni strzegącej miasto.

Cytata, Cytacja ł. przytoczenie cudzych słów, zdań, danego ustępu z dzieła pewnego autora.

Cytra g. mały instrument muzyczny z metalowemi strunami.

Cywilizacja ł. ukształcenie, ogłada obyczajów; rozwój i stan oświaty; umoralnienie; dobrobyt.

Cywilna lista, roczna kwota przyznawana przez sejm na utrzymanie monarchy i jego rodziny w państwach konstytucyjnych.

Cywilna odwaga, odwaga wypowiadania prawdy, bez oglądania się na opinję publiczną.

Cywilna śmierć, pozbawienie korzystania z wszelkich praw obywatelskich.

Cywilne prawo: regulujące wzajemne stosunki osobiste, rodzinne i majątkowe pomiędzy jednostkami.

Cywilny ł. obywatelski, niewojskowy; urzędnik stanu cywilnego: urzędnik, sporządzający akta urodzenia, małżeństwa i śmierci.

Cywilny ślub, zawarcie małżeństwa przed właściwym urzędnikiem świeckim, niezależnie od ślubu w kościele.

Cyzelowanie f. wykonywanie rylcem rysunków i ozdób na przedmiotach metalowych.

Czajka tur. mała wojenna łódź kozacka.

Czakan cz. instrument muzyczny w rodzaju fletu.

Czako węg. kaszkiet wojskowy.

Czambuł tat. napad, najazd gwałtowny, doraźny; w czambuł: tłumnie, hurmem, gromadnie, razem.

Czardasz węg. węgierski taniec narodowy.

Czek a. przekaz do banku na odebranie pieniędzy, płatny natychmiast.

Czekan tur. dawna broń podobna do młotka na długiej rękojeści.

Cze-su-cza chiń. rodzaj tkaniny z surowego jedwabiu.

Czumak tat. chłop ukraiński, zajmujący się przewozem pszenicy, ryb suszonych i soli na wozach, zwanych mażami.

D.

D, litera i cyfra rzymska, oznaczająca 500.

D. na receptach oznacza: detur, ma być dane.

Da capo w. (da kapo) w muz. od początku, powtórnie, jeszcze raz.

Dagierotyp f. obraz utrwalony na płycie metalowej za pomocą działania światła, nazwany od Daguerra, wynalazcy.

Daimjo jap. członek arystokracji ziemskiej wojskowej w Japonji.

Dairo, japoński arcykapłan.

Daktyl g. owoc palmy daktylowej; stopa wierszowa, składająca się z jednej zgłoski długiej (akcentowanej) i dwóch krótkich (nieakcentowanych).

Daktyljoteka g. zbiór artystycznie rzniętych kamieni, giem i kamei.

Daktylologja g. umiejętność rachowanią t. j. oznaczania liczb za pomocą palców; sztuka mówienia za pomocą znaków palcami.

Dalaj-Lama, najwyższy kapłan buddyjski w Tybecie, doznający czci boskiej.

Da liegt der Hund begraben n. dosł. tu jest pies pochowany; w tem sęk, w tem rzecz, o to właśnie idzie; (domysł prawdy).

Dalmatyka g. szata wkładana pod ornat przez biskupów i kapłanów; część ubioru koronacyjnego cesarzy i królów.

Dal segno w. (dal senjo) w muz. od znaku.

Daltonizm, ślepota na barwy, niemożność rozróżniania pewnych kolorów.

Damara lub damarowy pokost, pokost z żywicy drzewa damara, używany do powlekania obrazów olejnych.

Damasceńska stal, słynna stal dziwerowana w żyłki (szable damascenki).

Dame de compagnie f. (dam de kąpani) dama do towarzystwa.

Damno w. opłata dodatkowa, pobierana przez bankierów za inkasowanie weksli, ze względu na odległość miejsca płatności.

Damoklesa miecz, miecz wiszący nad głową na włosie; niebezpieczeństwo grożące wśród szczęścia.

Damon i Phinthias (Fintjas) dwaj słynni z przyjaźni Syrakuzanie; wzór niezachwianej przyjaźni.

Danaid praca, napełnianie wodą beczki bez dna; daremna praca.

Dandys a. elegant, człowiek światowy, strojniś, modniś.

Dank n. podziękowanie.

Danse macabre f. (da͡ęs makabr) taniec szkieletów.

Darwinizm, nauka uczonego angielskiego, Darwina, o pochodzeniu gatunków i o doborze naturalnym.

Data ł. oznaczenie miejsca i czasu w listach, pismach i dokumentach.

Dativus ł. celownik, 3-ci przypadek.

Dato ł. dzisiaj; a dato, od dnia podpisu; de dato, z dnia.

Datum ł. dan (t. j. wydano), to samo, co data.

Dauphin f. (dofę) ob. Delfin.

D. C. skróc. da capo.

Debankować f. w grze: rozbić bank, wygrać wszystko co jest w banku.

Debarkacja f. wyładowanie okrętu; wylądowanie.

Debarkader f. miejsce wyładowania okrętu, przystanek, przystań.

Debarkować f. wylądować, przybić do brzegu, wysadzić na ląd.

Debaty f. rozprawy, dyskusje, roztrząsanie, rozbieranie czego, wymiana zdań, spór.

Debatować f. rozprawiać, dyskutować, prowadzić spór, obradować.

Debent ł. dłużnik.

Debet ł. w buchalterji „winien,“ dług, lewa strona w rubrykach ksiąg kupieckich, do zapisywania należności od kogo.

Debit f. sprzedaż towarów, odbyt; ma debit: ma pozwolenie na sprzedaż.

Debitor ł. dłużnik.

Debitować f. zapisać na dług.

Debiut f. początek, rozpoczęcie zawodu; pierwszy występ publiczny.

Debiutować f. występować po raz pierwszy.

Deblokować f. przybyć na odsiecz; uwolnić od blokady, znieść blokadę.

Debosz f. rozpustnik, birbant.

Decemwirat ł. panowanie „dziesięciu mężów“ w staroż. Rzymie.

Decenjum ł. dziesięciolecie, przeciąg lat 10.

Decentralizacja ł. samorząd gmin i prowincji w państwie.

Deces ł. brak, niewyliczenie się z czego w zdawanym rachunku.

Decolleté f. (dekolte) wygorsowanie, wycięcie stanika odkrywające szyję i ramiona.

Decorum ł. (dekorum) przyzwoitość, pozór, godność.

Decrescendo w. (dekreszendo) w muz, coraz słabiej, ciszej.

Decydować f. postanawiać, rozstrzygać, wyrokować.

Decyfrować f. wyczytywać z trudnością; odczytywać pismo cyfrowane: ob. deszyfrować.

Decygram f. dziesiąta część grama, miara wagi.

Decymalna waga: na której ciężar ważonego przedmiotu równa się wadze gwichtów na talerzu wagi dziesięć razy wziętych.

Decymalny ł. dziesiętny (rachunek, system liczenia).

Decymetr ł. dziesiąta część metra, miara długości.

Decyzja f. postanowienie, wyrok.

De dato ł. od czasu wystawienia dokumentu.

Dedukcja ł. wywód; rozumowanie, wyprowadzające z ogólnej zasady cały szereg prawd szczegółowych, wnioskowanie od ogółu do szczegółów; odejmowanie.

Dedykacja ł. przypisanie, poświęcenie komuś swego utworu, wyrażone w napisie, umieszczonym na czele dzieła; poświęcenie kościoła.

De facto ł. (de fakto) w istocie, w rzeczywistości.

Defekt ł. brak, wada; niedostatek, ubytek; niedokładność, niezupełność; egzemplarz książki uszkodzony; w handlu przedmiot niedokładny w wykończeniu, z wadami

Defektowy ł. niezupełny, uszkodzony.

Defensor ł. broniący, obrońca np. wiary.

Defenzywa ł. odporność, obronne stanowisko.

Deferować ł. naznaczać np. przysięgę.

Deficyt ł. brak, niedobór w kasie; przewyżka wydatków nad dochodami.

Defiguracja ł. zmiana kształtu, zepsucie kształtu, zeszpecenie.

Defilada f. przemarsz wojsk w szyku paradnym wobec dostojnika.

Definicja ł. wyczerpujące, zwięzłe określenie pojęcia, orzeczenie.

Definitor ł. pomocnik prowincjała; zastępca nieobecnego dziekana.

Definitywnie ł. ostatecznie, rozstrzygająco, stanowczo.

Defloracja ł. pozbawienie panieństwa, zhańbienie dziewicy.

Defraudacja ł. sprzeniewierzenie, oszustwo, przemytnictwo.

Defraudant ł. dopuszczający się sprzeniewierzenia, kontrabandzista, przemytnik.

Degieneracja ł. wyrodzenie się, zwyrodnienie.

Degradacja ł. obniżenie w stopniu i godności; przeniesienie kogoś ze stanowiska wyższego na niższe, pozbawienie stopnia, szlachectwa, praw stanu; upodlenie, znikczemnienie.

De gustibus non est disputandum ł. o gusta nie można się spierać.

Degustować ł. obrzydzić.

Deifikacja ł. ubóstwienie, oddawanie czci boskiej ludziom, zwierzętom, lub przedmiotom martwym.

Dei gratia (gracja) ł. z Bożej łaski.

Deintegracja ł. utrata drobnych cząstek z całości.

Deizm ł. wiara w jednego Boga, oparta na podstawie rozumu, a odrzucająca objawienie.

Déjeuner à la fourchette f. (deżöne a la furszet) drugie śniadanie, z potrawami mięsnemi.

Déjeuner dinatoire f. (deżöne dinatuar) wystawne śniadanie (zamiast obiadu).

De jure ł. z mocy prawa, prawnie.

Deka g. dziesięć.

Deka n. przykrycie; Deka piersiowa, kość piersiowa, mostek.

Dekada g. dziesiątek, okres czasu dziesięciu miesięcy, tygodni lub dni.

Dekadencja ł. przen. upadanie (sztuki).

Dekadent f. poeta lub artysta hołdujący dekadentyzmowi.

Dekadentyzm f. kierunek w twórczości artystycznej i literackiej, uwydatniający objawy rozkładu cywilizacyjnego; kierunek, lubujący się w dziwactwach chorobliwie poszukujący nowych wrażeń.

Dekagram f. miara wagi równa dziesięcin gramom.

Dekalitr f. miara objętości równa dziesięciu litrom.

Dekalkomanja f. przenoszenie odpowiednio przygotowanych rysunków kolorowanych z papieru na inny przedmiot za pomocą zwilżenia i naciśnięcia.

Dekalkować f. przenieść gotowy rysunek na kamień, miedź, drzewo etc. w celu reprodukowania go na papierze.

Dekalog g. dziesięcioro Bożego przykazania.

Dekametr f. miara długości równa dziesięciu metrom.

Dekanat ł. okrąg, złożony z kilku parafji, podlegających zarządowi dziekana.

Dekapitacja ł. ścięcie głowy.

Dekatyzować, zwilżyć materjał przed użyciem, aby się potem nie kurczył, zstępować materjał.

Deklamacja ł. sposób wyrazistego mówienia lub czytania, z oddaniem dobitnie myśli i uczucia; przemówienie oratorskie i teatralne; czcze rozprawianie.

Deklaracja ł. oświadczenie, oznajmienie; publiczne zeznanie; wykaz, opis towarów i ich wartości, danych do oclenia.

Deklinacja ł. uchylenie się, zboczenie igły magnesowe; w gram. odmiana rzeczowników, przymiotników, zaimków i liczebników przez przypadki, liczby i rodzaje; przypadkowanie.

Dekokt ł. odwar, wyciąg z ziół lub innych substancji (napój leczniczy).

Dekolte ob. Decolleté.

Dekoltować się f. wygorsować się.

Dekompozycja f. rozkład.

Dekoncertować f. zmieszać kogo lub siebie, sprawić nagłe zakłopotanie, rozczarowanie; zawstydzić.

Dekontenans f. utrata pewności siebie, zaambarasowanie, chwilowe zmieszanie.

Dekoracja ł. ozdoba artystyczna budowli, placu, przedmiotu, upiększenie; malowana osłona płócienna, stanowiąca przybranie sceny teatralnej; odznaka honorowa, order.

Dekorator ł. artysta, zajmujący się wykonaniem dekoracji teatralnych.

Dekorować ł. upiększać, ozdabiać; nadać order.

Dekret ł. rozporządzenie władzy, wyrok.

Dekstroza ł. cukier gronowy.

Dekstryna ł. materja kleista, wyciąg z mączki.

Dekurażować f. zniechęcać, zrażać, odbierać odwagę; D. się, upadać na duchu, tracić odwagę.

Delacja ł. doniesienie do władzy, oskarżenie tajemne, denuncjacja.

De lana caprina ł. dosł. o wełnę kozią; sprzeczać się o drobnostki, o byle co.

Delata ł. wykaz podatków nie wniesionych w terminie do skarbu.

Delator ł. donosiciel, oskarżyciel, denuncjant.

Del credere w. na wiarę: poręczenie za towar udzielony przez komisanta; wynagrodzenie pobierane przez komisanta przy sprzedaży towarów.

Delegacja ł. poselstwo; udzielenie chwilowej władzy jednej lub kilku osobom do wykonania oznaczonej czynności, z obowiązkiem zdania z niej sprawy; deputacja.

Delegat lub Delegowany ł. przedstawiciel stowarzyszenia lub instytucji, należący do delegacji, wysłannik.

Delektować się f. cieszyć się czemś, rozkoszować się, zachwycać się, znajdować przyjemność w czem.

Delenda est Carthago ł. dosł. należy zburzyć Kartaginę; uporczywe powracanie do jednej i tej samej myśli.

Delfin ł. (f. Dauphin) tytuł najstarszego syna króla francuskiego do roku 1880.

Deliberować ł. zastanawiać się, rozważać, naradzać się.

Delicje f. rozkosz; przysmaczki, rzecz wyborna.

Delikatesy f. przysmaki, wybredne potrawy i napoje, smakołyki.

Delikatnie f. lekko, ostrożnie, uważnie; nieśmiało; misternie, subtelnie.

Delikta ł. przewinienie, zbrodnia, przestępstwo.

Delikwent a. Delinkwent ł. przestępca.

Delimitacja ł. rozgraniczenie.

Delineavit ł. napis u spodu rysunków (obrazów) i miedziorytów, znaczy: narysował.

Delirium ł. obłęd, majaczenie, szał.

Delirium tremens ł. obłęd opilczy, biała gorączka.

Delja tur. rodzaj płaszcza z szerokiemi rękawami, podbitego i obszytego futrem.

Delta g. wyspa napływowa przy ujściu rzeki,utworzona z mułu przez nią naniesionego, kształtem podobna do greckiej litery Δ (delta).

Demagog g. gwałtowny przywódca partji ludowej, podżegacz ludu.

Demagogja g. zasady demokratyczne krańcowo pojmowane i podżegawczo przeprowadzane.

Demarkacja f. rozgraniczenie, odgraniczenie.

Demarkacyjna linja f. linja rozgraniczająca.

Demaskować f. zerwać maskę, odsłonić, wykryć prawdę; D. się, zrzucić maskę, zdradzić się, ukazać się w prawdziwym świetle.

Dematerjalizacja ł. u spirytystów: stopniowe znikanie zmaterjalizowanych postaci.

Demencja ł. zniedołężnienie umysłowe.

Dementi f. (dema͡ęti) zaprzeczenie, wykazanie kłamstwa lub niezgodności z czem.

Demeryci ł. księża, skazani za przewinienie przeciwko swemu stanowi na zamknięcie w t. zw. domu demerytów.

Demeszka, dawna nazwa broni siecznej (szabla, kord, karabela) wyrabianej ze stali damasceńskiej.

Demi-monde f. (d’mimąd) półświatek, kobiety złego prowadzenia.

Demobilizacja postawienie wojska na stopie pokoju, rozbrojenie.

Demografja g. statystyka ludów z charakterem bardziej opisowym niż matematycznym.

Demokracja g. gmino władztwo; forma rządu, w której władza znajduje się w rękach ludu; stronnictwo ludowe, dążące do zrównania stanów.

Demokrata g. stronnik partji ludowej, przeciwnik arystokracji.

Demolicja f. zburzenie, rozwalenie.

Demon g. szatan, zły duch, djabeł.

Demonetyzacja ł. odjęcie znaczenia pieniądza pewnej monecie obiegowej, wycofanie jej z kursu; zniżenie wartości danego pieniądza.

Demoniczny g. djabelski, piekielny.

Demonizm g. wiara w duchy (demony).

Demonologja g. nauka o demonach, wyjaśniająca różne pojęcia o nich.

Demonomanja g. mniemanie, że się jest opętanym przez szatana, rodzaj obłędu religijnego z halucynacjami.

Demonstracja ł. dowodzenie na okazach, doświadczenie; ruch wojsk celem wywarcia nacisku na przeciwnika i wprowadzenia go w błąd; publiczne okazanie zadowolenia lub niezadowolenia z jakiejś sprawy ogół obchodzącej.

Demonstrować ł. wykazywać, dowodzić doświadczalnie.

Demontować f. wysadzić z siodła; rozebrać maszynę na części; uczynić działo nieużytecznem.

Demoralizacja f. zepsucie moralne, upadek obyczajów.

De mortuis aut bene, aut nihil ł. o zmarłych można mówić albo dobrze, albo nic nie mówić.

De mortuis nil nisi bene ł. o zmarłych tylko dobrze wspominać należy.

Denat ł. zmarły.

Denaturyzowanie ł. (np. spirytusu), dodanie do niego przymieszki, aby służył tylko do celów przemysłowych (w celu niższej opłaty akcyzy).

Dendrolit g. drzewo skamieniałe.

Dendrologja g. nauka o drzewach i ich hodowli.

Dendryt g. drzewiaste lub do mchu podobne postacie niektórych minerałów.

Denerwować ł. rozdrażniać.

De nihile nihil ł. z niczego nic; z próżnego nie naleje.

De nomine ł. z imienia, z nazwy.

Denotacja ł. oznaczenie.

De novo, De noviter ł. na nowo.

Dentysta ł. lekarz chorób zębów.

Dentystyka ł. nauka o chorobach zębów.

Denuncjacja ł. oskarżenie tajemne przed władzą, donosicielstwo.

Denuncjant ł. donosiciel tajemny, szpieg, delator.

Deo gratias ł. Bogu dzięki.

Depansować f. wydawać pieniądze, trwonić.

Departament f. obwód, jednostka administracyjnego podziału kraju, odpowiadająca gubernji; wydział ministerjum lub senatu, sekcja.

Dependencja ł. zależność, zawisłość.

Dependent ł. pomocnik adwokata lub notarjusza.

Depesza f. wiadomość przesłana telegrafem.

Deplasować f. przenieść na inne miejsce.

Deponent ł. składający coś do przechowania.

Deponować ł. składać do przechowania.

Depopulacja ł. wyludnienie.

Depopularyzować pozbawić wziętości, uczynić niepopularnym.

Deportacja ł. zesłanie, wywiezienie z kraju do miejsca zesłania.

Dépôt f. skład, magazyn.

Depozyt ł. rzecz, oddana na czasowe przechowanie.

Depozytarjusz ł. przyjmujący depozyt na przechowanie.

Depozytor ł. składający depozyt na przechowanie.

Deprawacja ł. zepsucie obyczajów, rozpusta.

Deprecjacja f. obniżenie wartości, ceny, zniżka.

Deprekacja ł. zaklinanie, błaganie; uroczyste przeprosiny; odwołanie krzywdzących słów.

Depresja ł. spłaszczenie, wklęskłość; część powierzchni lądu, leżąca niżej poziomu morza; miejsce, w którem ciśnienie atmosferyczne jest mniejsze, niż w sąsiednich punktach; w astr. pogłębienie poziomu.

De profundis ł. dosł. z głębokości; początkowe słowa śpiewu żałobnego.

Deprymować ł. przygniatać, poniżyć, przygnębić.

De publicis ł. o sprawach publicznych.

Deputacja ł. poselstwo; grono osób, wybranych w celu przedłożenia życzeń swych mocodawców lub dla załatwienia danej sprawy publicznej, delegacja.

Deputat ł. poseł; prawny dochód poboczny oprócz pensji; dodatek do pensji w naturze (węgle, drzewo).

Deputowany ł. wysłannik, przedstawiciel towarzystwa, narodu lub jednego stanu; poseł na sejm.

Deranżować f. przeszkadzać, robić subjekcję, pomieszać komu szyki.

Derby a. drugi dzień wyścigów konnych.

De rebus omnibus et quibusdam aliis ł. o wszystkich rzeczach i o niektórych innych.

Derivativa ł. środki lecznicze odciągające; w gram. wyrazy pochodne.

Dermatologia g. nauka o chorobach skórnych.

Der Mohr hat seine Schuldigkeit gethan, der Mohr kann gehen n. murzyn spełnił swoją powinność, murzyn może odejść.

Dernier coup de main f. (dernje ku de mę) ostatnie przyłożenie ręki, wykończenie.

Derogacja g. ujma, nadwerężenie, naruszenie; uchylenie częściowe ustawy.

Deruta f. ucieczka, rozsypka, zamieszanie.

Derutować f. sprowadzać z drogi, wprowadzać w błąd, zbijać z terminu.

Derwisz pers. mnich, pustelnik mahometański.

Derywacja ł. wywód, odciągnięcie, wyprowadzenie pochodzenia wyrazów.

Des, w muz. nazwa tonu D zniżonego o pół tonu za pomocą bemola.

Desaveu f. (desawö) zaprzeczenie, nieprzyznanie, wyparcie się.

Descendencja ł. pochodzenie, potomstwo, ród.

Deser f. wety (owoce, ciasta), podawane po jedzeniu.

Deshabillé f. (dezabije) ranny ubiór kobiecy, negliż.

Desideria ł. życzenia, żądania, pragnienia.

Deskrypcja f. opis, opisanie, odmalowanie słowami.

Despekt ł. ubliżenie, uchybienie, obraza.

Desperacja ł. rozpacz, zwątpienie, utrata nadziei.

Desperat ł. rozpaczający, zrozpaczony, nie mający nadziei.

Desperować ł. rozpaczać.

Despota g. samowładny pan. samowolny, ciemięzca.

Despotyzm g. nieograniczona władza samowolna, samowola jednostki.

Destrukcja ł. zniszczenie, zrujnowanie.

Destylacja ł. ob. Dystylacja.

Destynacja ł. przeznaczenie, los.

Destytucja ł. uwolnienie, usunięcie od obowiązków, złożenie z urzędu; skasowanie.

Deszyfrować f. odcyfrować, odczytać, odgadnąć (np. pismo tajemne).

Detal f. szczegół.

Detaliczny, szczegółowy, drobiazgowy.

Detalista, kupiec sprzedający towary drobiazgowo.

Detalizować, szczegółowo opisywać, wyszczególniać.

Detektyw a. tajny agient policyjny.

Detencja ł. przytrzymanie, zatrzymanie, uwięzienie.

Detencyjny areszt ł. zatrzymanie w więzieniu przed wyrokiem.

Deterjoracja ł. doprowadzenie do złego stanu, uszkodzenie, chylenie się do upadku.

Determinacja ł. oznaczenie, postanowienie, stanowczość.

Determinizm ł. pogląd, teorja, według której każdy czyn jest skutkiem przyczyn niezależnych od woli, a wolnej woli niema.

Detonacja f. wybuch, huk, wystrzał; w śpiewie: schodzenie z tonu.

Detonować ł. wybuchnąć, wypalić (z broni); fałszywie śpiewać; zmieszać kogo.

Detronizacja f. złożenie z tronu.

Detto, ditto w. to samo, jak wyżej.

Deus ex machina ł. wyrażenie oznaczające niespodziewany i nienaturalny udział osoby lub wypadku w rozwiązaniu pomyślnem węzła w dramacie lub w powieści.

Deus mirabilis fortuna variabilis ł. Bóg jest cudowny, a losy zmienne; fortuna kołem się toczy.

De visu ł. z widzenia.

Dewaluacja ł. obniżenie wartości pieniędzy z rozporządzenia rządowego.

Dewastacja ł. zniszczenie, spustoszenie.

Dewiza f. hasło, godło; zdanie wyjęte ze słynnego autora, umieszczone na czele książki jako godło; weksel ciągniony na zagraniczne rynki.

Dewjacja ł. zboczenie, uchylenie; pozorne zbaczanie gwiazd; błądzenie.

Dewocja ł. pobożność; poświęcenie się.

Dewocjonalja ł. przedmioty religijne znajdujące się w handlu (medaliki, figury, różańce, obrazy etc.).

Dewolucja ł. odjęcie prawa

obsadzania beneficjów beneficjarjuszowi, który z niego nie korzystał lub źle korzystał, i przeniesienie na kogo innego.

Dewońska formacja, pokłady pierwszorzędowe skorupy ziemskiej, warstwowe, składające się z piaskowca i margli, obfitujące w rudy żelazne i w marmury.

Dezabilé ob. Deshabillé.

Dezaprobacja ł. zganienie.

Dezawantaż f. strata, szkoda, niekorzyść.

Dezercja ł. ucieczka (z wojska), zbiegostwo.

Dezerter f. zbieg z wojska.

Dezodoryzacja f. odwanianie.

Dezolacja ł. rozpacz.

Dezorganizacja f. rozprzężenie, rozkład, rozstrój, zawikłanie.

Dezyderata ł. życzenia, żądania.

Dezynfekcja ł. oczyszczenie ze szkodliwych wyziewów i materji zaraźliwych.

Dezynwoltura f. niewymuszone ułożenie, swoboda.

Diabetes mellitus ł. choroba cukrowa, cukromocz.

Diafragma g. błona, oddzielająca jamę piersiową od brzusznej, przepona; w lunetach przegródka, niedopuszczająca pobocznych promieni światła.

Diagram g. figura gieometryczna, służąca jako dowodzenie i wyjaśnienie przy zagadnieniach w matematyce i mechanice; rodzaj amuletu w kształcie dwu związanych z sobą trójkątów.

Diastaza g. ferment, tworzący się w kiełkujących nasionach roślin zbożowych (np. jęczmienia przy wyrobie słodu).

Diastole g. rozszerzanie się serca, arterji przy pulsacji.

Diatoniczna gama, gama złożona z 5 całych tonów i 2 półtonów.

Dichromatyczny g. dwubarwny.

Dictum ł. powiedzenie, słowo.

Dictum acerbum ł. ostre słowo, gorzka prawda.

Dictum-factum ł. powiedziano-dokonano.

Diew perdidi ł. straciłem dzień.

Dies irae ł. dzień gniewu, dzień Sądu ostatecznego słowa początkowe hymnu chrześcijańskiego pogrzebowego.

Difficile est satiram non scribere ł. trudno nie pisać satyry (na widok panującego zepsucia).

Digesta zbiór praw zebrany z dawnych prawoznawców i ułożony z rozkazu cesarza Justynjana; pandekty.

Digestja ł. trawienie, strawność.

Digitalis ł. naparstnica (ziele trujące).

Diminuendo w. w muz. słabiej, ciszej.

Dimorfizm g. dwupostaciowość, dwukształtność ciał (w chemji).

Diorama g. wielki obraz malowany z obu stron na przeświecającej tkaninie, widziany z miejsca ciemnego przy rozmaitem efektownem oświetleniu (rodzaj panoramy).

Diphteritis ob. Dyfterja.

Di primo cartello n. pierwszorzędny, wyborowy.

Directe ł. wprost.

Dis: w muz. nazwa tonu D podwyższonego o pół tonu za pomocą krzyżyka.

Discipulus ł. uczeń.

Discordia ł. niezgoda, spór, waśń; dźwięk fałszywy.

Distichon g. ob. Dystych.

Dito, Ditto patrz: detto.

Diva w. boska, ubóstwiana, ulubiona (aktorka, śpiewaczka).

Diwersa ł. różne rzeczy, rozmaitości.

Divertissement f. (diwertisma͡ę) rozrywka, zabawa, mały balet.

Divide et impera ł. dziel i rozkazuj; siej niezgodę i panuj.

Dixi ł. powiedziałem, skończyłem.

Djadem g. ozdobna przepaska na głowę; godło królewskie.

Djagnostyka g. nauka rozpoznawania chorób.

Djapnoza g. rozpoznawanie choroby.

Djagonalna linja, przekątnia, linja, łącząca w wieloboku, dwa nieprzyległe kąty.

Djagonalny g. pod przekątnią, ukośny, poprzeczny.

Djakon g. duchowny, stopniem niższy od kapłana.

Djakonisy g. kobiety pielęgnujące chorych w szpitalach ewangielickich.

Djalekt g. narzecze.

Djalektologja g. nauka o djalektach, gwaroznawstwo.

Djalektyka g. umiejętność rozumowania; biegłość rozprawiania, dysputowania.

Djalog g. rozmowa; widowisko sceniczne w wiekach średnich.

Djametr g. średnica.

Djametralny ł. przeciwległy.

Djana g. bogini łowów i księżyca.

Djapazon g. skala czyli objętość głosu albo instrumentu muzycznego.

Djarja g. rozwolnienie, biegunka.

Djarjusz ł. dziennik z notatami o zdarzeniach codziennych.

Djatryba g. rozprawa uczona szkolna, gwałtowna krytyka, paszkwil.

Djecezja g. biskupstwo, prowincja lub okrąg pod zarządem biskupa.

Djeta g. zachowanie ostrożności pod względem ilości jedzenia i picia, przepisane choremu przez lekarza.

Djetarjusz ł. pobierający dzienną płacę w biurach.

Djetetyczny g. zastosowany do przepisów djety, umiarkowany.

Djetetyka g. nauka o zdrowem odżywianiu się.

Djety ł. płaca dzienna; koszta utrzymania urzędników w podróży; płaca dodatkowa za pełnienie czasowo jakiego obowiązku.

Djoptra g. szpara w narzędziach mierniczych, służąca do wytykania kierunku linji prostej; celownica, przeziernik.

Djoptryka g. nauka o łamaniu się światła.

Djoskury g. bliźniaki, Kastor i Polluks i ich konstelacje.

Djuretyczne środki g. moczopędne środki.

Djurnalista, Djurnista ł. pisarz płatny dziennie.

D. M. S. na receptach znaczy: detur, miscetur, signetur: niech będzie dane, zmieszane i spisane.

, to samo, co ditto.

Docendo discimus ł. ucząc innych, uczymy się sami.

Docent ł. wykładający w uniwersytecie, a nie będący jeszcze profesorem.

Doctissimus ł. tytuł uczonych, profesorów.

Doctus ex libro ł. uczony z książki.

Dog a. duży pies rasy angielskiej, duńskiej.

Dogmat g. niewzruszona religijna zasada; twierdzenie naukowe, przyjmowane za pewnik.

Dogmatyczny g. zgodny z wiarą, zgodny z zasadami jakiej nauki, podany do wierzenia; stanowczy.

Dogmatyka g. nauka o zasadach wiary.

Dogmatyzm g. system, metoda oparta na dogmacie t. j. zasadzie uznanej za pewnik.

Dok a. warsztat okrętowy, wewnętrzna część portu, urządzona do budowania okrętów; sztuczna przystań.

Dokompletować ł. dopełnić, uzupełnić.

Doktorant ł. kandydat na doktora.

Doktorat ł. godność i stopień doktora.

Doktoryzować się, składać egzamin na stopień doktora.

Doktór ł. najwyższa godność akademicka po złożeniu ścisłych egzaminów; stopień naukowy; lekarz.

Doktryna ł. zasada naukowa.

Doktryner ł. wyznawca bezwzględny pewnej zasady naukowej nie dającej się urzeczywistnić.

Dokument ł. dowód piśmienny, pismo urzędowe.

Dolar a. pieniądz w północnej Ameryce = rb. 1 k. 50.

Dolce w. (dolcze) w muz. łagodnie, miło, słodko.

Dolce far’ niente w. słodka bezczynność.

Dolichocefal g. długogłowiec (termin antropologiczny).

Dolman węg. kaftan huzarów węgierskich, zarzucony na plecy; rodzaj okrycia damskiego.

Dolmeny celt. starożytne grobowce kamienne.

Dolomit f. minerał (część składowa wielu skał).

Doloroso w. smutnie, żałośnie, boleśnie.

D. O. M. ł. Deo albo Domino optimo maximo „Bogu (albo Panu) Najlepszemu, Najwyższemu,“ napis na nagrobkach.

Domeny f. dobra rządowe, skarbowe, koronne.

Domicilium ł. mieszkanie, siedziba.

Domicyl ł. miejsce zamieszkania, pobytu; w wekslu: miejsce obrane dla zapłaty wekslu.

Dominanta w. nuta główna, górująca.

Dominium ł. własność ziemska, majątek ziemski.

Domino w. okrycie lub płaszcz maskaradowy; rodzaj gry w kostki.

Dominować ł. panować, górować nad innemi.

Dominus ł. pan.

Dominus vobiscum ł. Pan z wami.

Don hiszp. honorowy tytuł w Hiszpanji: pan, donna (donja) pani.

Donacja ł. nadanie przez rząd dóbr ziemskich w nagrodę za zasługi; darowizna.

Donatarjusz ł. obdarowany donacją.

Don Kiszot h. (właśc. Don Kichot) błędny rycerz, bohater powieści Cerwantesa; marzyciel, samochwał, awanturnik.

Donkiszoterja, śmieszne bojowanie z czemś urojonem.

Don Żuan hiszp. bohater opery Mozarta i poematu Byrona; uwodziciel kobiet.

Doppio w. podwójnie.

Dormeza f. powóz podróżny, urządzony do spania.

Dormitorium ł. sala sypialna w klasztorach i konwiktach.

Doryjski styl g. porządek architektoniczny o prostych kolumnach, z kapitelami bez ozdób.

Dosis ł. patrz: Doza.

Dotacja ł. uposażenie dobrami, zaopatrzenie w dochody, zapomoga.

Douche f. (dusz) ob. Tusze.

Do ut des ł. daję, aby dostać (dosł. abyś dał).

Doza g. dosis (dozys) dawka, ilość, miara.

Doża w. niegdyś tytuł naczelnego zarządcy rzeczypospolit. Weneckiej i Genueńskiej.

Dr. skrócone: doktór.

Drachma g. waga aptekarska = 96 części funta; moneta grecka = 30 kop.

Draga f. maszyna do pogłębiania, lub czyszczenia łożyska rzeki, kanału, portu.

Draganki f. naszywki na rękawach u prostych żołnierzy jako oznaka lat służby.

Dragoman t. tłomacz urzędowy na Wschodzie.

Dragon f. żołnierz lekkiej jazdy, mogący walczyć pieszo i konno, uzbrojony w szablę i karabin.

Dragonady f. prześladowanie protestantów za Ludwika XIV.

Dragowanie f. oczyszczanie i pogłębianie dna rzeki, kanału, portu, przyrządem zwanym draga.

Drakońskie prawo: zbyt surowe, okrutne prawo.

Dramat g. poważna sztuka teatralna; zdarzenie wzruszające, nieszczęśliwe.

Dramaturg g. piszący dramaty; piszący o sztuce dramatycznej.

Dramaturgja sztuka przedstawiania dramatów na scenie.

Dramatyczny, dotyczący dramatu; pełen scen przerażających.

Dramatyka, teorja twórczości dramatycznej.

Dramatyzować g. nadawać formę dramatyczną, traktować lub brać rzecz ze strony dramatycznej (tragicznej).

Drang nach Osten n. parcie Niemców na Wschód.

Draperja f. osłony, obicia lub szaty ułożone ozdobnie i malowniczo w sute fałdy.

Drapować, układać draperję.

Drastica g. środki silnie i drażniąco działające na skórę i na przewód pokarmowy, przeczyszczające.

Drastyczny g. silnie działający; drażliwy, obrażający uczucie moralne.

Drelich ob. Drylich.

Drenowanie a. osuszanie gruntówa pomocą rur, układanych pod ziemią.

Dreny a. rury gliniane, ściągające wilgoć, sączki.

Dresować f. wyuczyć, układać zwierzę; ob. tresować.

Dreszajba n. obrotnica, tarcza obrotowa, pomost obrotowy.

Drezyna f. rodzaj wagoniku do jazdy po torze kolejowym, poruszany przez ludzi za pomocą korby.

Drjada g. nimfa leśna.

Drjakiew g. maść, środek apteczny kojący; roślina skabjoza.

Dr. med. skrócone: Doktór medycyny.

Drogista f. handlujący materjałami aptecznemi i przetworami chemicznemi.

Dr. phil. skrócone: Doktór filozofji.

Dr. th., albo Dr. theol. Doktór Św. teologji.

Druid, kapłan św. dębu u Celtów.

Dr. u. j. ob. utriusque juris.

Drummonda światło, bardzo silne, rażące światło, powstające z rozżarzenia walca kredowego przez mieszaninę wodoru z tlenem, (używa się do przedstawień optycznych).

Drylich, dryliszek n. gatunek tkaniny lnianej lub bawełnianej.

Drylować lub drelować a. świdrować, przewiercać; wydobywać pestki i ziarnka z owoców.

D. S.dal Segno w. (senjo) od znaku.

D. t. d. na receptachda tales doses, daj takie dozy.

Dualis ł. liczba podwójna (w gramatyce).

Dualizm ł. dwoistość, uznawanie dwu przeciwnych pierwiastków w naturze ludzkiej; wiara w dwie istoty: złą i dobrą; ustrój polityczny, w którym dwa państwa, posiadające każde własny rząd, mają jednego panującego, np. Austro-Węgry.

Dubeltowy n. podwójny.

Dubium ł. wątpliwość.

Dubius eventus belli ł. wątpliwy wypadek wojny.

Dublet f. drugi egzemplarz (dzieła, medalu, rośliny).

Dublować f. podwoić; dwa razy czynić.

Duenna hiszp. (duenja) starsza towarzyszka młodych panienek w Hiszpanji, dama honorowa.

Duet w. muzyka wykonana na dwóch instrumentach lub śpiew na dwa głosy.

Du grec f. (diu grek) rzecz niezrozumiała.

Du jour! f. na porządku dziennym, na służbie, z kolei, z rzędu.

Dulcynea hiszp. ukochana; urojona pani serca Don Kiszota.

Duny n. (Dünen) ławice piasku, które morze tworzy przy brzegach, wydmy.

Duo ł. patrz: Duet.

Duodecem ł. format książki, w której arkusze mają po 12 kartek czyli 24 stronnic.

Duo quum faciunt idem, non est idem ł. jeżeli dwaj robią to samo, to nie jest to samo; robota robocie nierówna.

Duplika ł. odpowiedź oskarżonego na replikę skarżącego.

Duplikat ł. podwójny egzemplarz; podwójny odpis dokumentu.

Dur w. w muz. tonacja lub gama o wielkiej tercji, składającej się z dwóch całych tonów.

Dura lex sed lex ł. twarde prawo — lecz prawo.

Dura necessitas ł. twarda konieczność.

Duser f. grzeczność, słodkie słówko, kompliment.

Du sublime au ridicule il n’y a qu’un pas f. (diu sublim o ridikiul il nja kę pa) od wzniosłości do śmieszności tylko jeden krok.

Duumwirat ł. panowanie dwóch mężów.

Dychtować n. zatykać szpary, spojenia, pakułami, suknem i t. p.

Dychtownie n. spójnie, szczelnie, mocno, tęgo.

Dydaktyczny g. nauczający.

Dydaktyka g. część pedagogiki, podająca prawidła nauczania; umiejętność nauczania.

Dyfamacja a. Dyfamja g. oszczerstwo, szkodzenie czyjej dobrej sławie, pozbawienie dobrego imienia, nastawanie na honor, zniesławienie.

Dyferencja ł. różnica, nie zgodność.

Dyferencjacja ł. różniczkowanie.

Dyferenojalny rachunek ł. rachunek różniczkowy.

Dyferować ł. różnić się, zbaczać, nie zgadzać się.

Dyfrakcja ł. uginanie się promieni światła.

Dyfterja g. błonica, niebezpieczna choroba gardła.

Dyftong g. zlanie się dwu samogłosek w jeden głos, dwugłoska.

Dyfuzja ł. wzajemne przenikanie i mieszanie się z sobą rozmaitych cieczy i gazów; rozpraszanie się światła.

Dygesta patrz: Digesta.

Dygnitarz ł. piastujący wysoki urząd lub godność, dostojnik.

Dygresja ł. odstąpienie, zboczenie od rzeczy.

Dykasterja g. pewien dział władz rządowych.

Dykcja ł. wysłowienie, wymowa.

Dykcjonarz ł. słownik.

Dyktator ł. najwyższy tymczasowy naczelnik państwa lub wódz z władzą nieograniczoną.

Dyktatura ł. władza i godność dyktatora, okres czasu jego rządów.

Dykteryjka ł. krótka powiastka żartobliwa, opowiadanie dowcipne, anegdota.

Dylacja ł. zwlekanie, ociąganie się, odroczenie w sprawach sądowych.

Dylapidacja ł. trwonienie, marnowanie, rujnowanie.

Dylemat g. podwójny wniosek, rodzaj rozumowania z dwóch przeciwnych założeń prowadzący do jednego wyniku; wybór między dwiema ostatecznościami, położenie bez wyjścia.

Dyletant f. miłośnik sztuki i nauki oddający się jej z amatorstwa nie z zawodu, nie specjalista, amator.

Dyletantyzm f. lubowanie się w sztuce lub nauce, bez wyłącznego oddania się jej; niedokładna znajomość danej sztuki lub nauki, amatorstwo.

Dyliżans f. pośpieszny powóz pocztowy.

Dyluwjalna formacja ł. pokłady czwartorzędowe napływowe, powstałe w ostatnim okresie gieologicznym (wtedy żyły olbrzymie ssaki i pojawił się człowiek).

Dymensja ł. wymiar.

Dymisja ł. uwolnienie od służby rządowej.

Dynamiczny g. działający wewnętrzną siłą żywotną; tyczący się nauki o siłach.

Dynamika g. nauka o prawach ruchu ciał i o siłach poruszających (część mechaniki).

Dynamit g. materjał wybuchowy, składający się z nitrogliceryny, piasku, krzemionki i t. d.

Dynamitard g. anarchista, używający dynamitu jako środka zniszczenia.

Dynamomaszyna g. maszyna do wytwarzania silnych prądów elektrycznych i przenoszenia elektryczności.

Dynamometr g. przyrząd do mierzenia siły, siłomierz.

Dynasta g. dziedziczny władca, monarcha, założyciel i członek dynastji.

Dynastja g. ród panujący.

Dyplom g. dokument wydany przez wyższą władzę lub zakład naukowy, nadający stopień naukowy, prawa, godności i t. p. — patent.

Dyplomacja g. nauka, forma i sposób znoszenia się państw między sobą, załatwiania interesów zewnętrznych i spraw międzynarodowych; osoby kierujące polityką międzynarodową; zręczność w postępowaniu.

Dyplomata g. urzędnik państwowy, załatwiający zagraniczne interesy państwa; człowiek zręczny w postępowaniu.

Dyplamatarjusz g. zbiór dyplomów i przywilejów, mających historyczne i polityczne znaczenie.

Dyplomaty ł. dokumenty dyplomatyczne i historyczne.

Dyplomatyczne ciało, wszyscy posłowie obcych państw przy pewnym dworze.

Dyplomatyka ł. nauka o starych dokumentach, ich rozróżnianiu i odczytywaniu.

Dyrekcja ł. naczelna władza; kierownictwo; kierunek, zarząd, przewodnictwo.

Dyrektorjat ł. urząd naczelny kierujący; tytuł rządu za czasów pierwszej rewolucyi francuskiej w XVIII w.

Dyrektywa f. kierunek zalecony.

Dyrygient ł. zarządzający, przewodniczący, kierujący, kapelmistrz.

Dyrygować ł. kierować, zawiadywać, rządzić.

Dyrygowanie (w muz.) wskazywanie grającym, śpiewającym, taktu lub cieniowania głosu.

Dysagio w. różnica między kursem pieniędzy powyżej pari a kursem poniżej pari.

Dyscyplina ł. karność, porządek.

Dyscyplinarna kara, kara, nałożona na urzędnika przez jego władzę zwierzchnią.

Dysekcja ł. rozcięcie, rozczłonkowanie ciała, otworzenie zwłok.

Dysentenja ł. krwawa biegunka.

Dysertacja ł. piśmienna rozprawa naukowa.

Dysgracja f. utracenie łaski, niełaska.

Dysharmonja ł. niezgodność, fałszywy dźwięk; nieporozumienie.

Dyshonor ł. bezcześć, hańba.

Dyskonto w. potrącenie procentu przy zapłaceniu wekslu przed terminem.

Dyskontować f. strącać; weksel sprzedać przed upływem terminu za potrąceniem procentu.

Dyskrazja g. zakażenie krwi.

Dyskrecja g. zachowanie tajemnicy, oględność, łaska.

Dyskrecjonalna władza, nadanie władzy jednej osobie podejmowania w pewnych razach wyjątkowych środków, jakie sama za stosowne uzna.

Dyskrecyjne dni, dozwolone dni zwłoki przy płaceniu weksli.

Dyskredytować f. zepsuć reputację, opinię.

Dyskretny ł. umiejący zachować tajemnicę, delikatny.

Dyskurs ł. rozmowa.

Dyskusja ł. ustne roztrząsanie sprawy, wymiana wzajemna poglądów.

Dyskutować ł. roztrząsać, rozważać.

Dysonans ł. dźwięk fałszywy, rozdźwięk, niezgodność.

Dyspensa ł. pozwolenie, zwolnienie od pewnych obowiązków (od postu).

Dyspepsja g. niestrawność.

Dysponenda ł. w księgarstwie książki otrzymane w komis a niesprzedane, zostawione do rozporządzenia tego, który je zostawił.

Dysponent ł. lub dyspozytor, zastępca pryncypała w zakładzie handlowym lub przemysłowym; zarządzający.

Dysponować ł. rozporządzać, wydawać rozporządzenia, usposabiać, przygotowywać.

Dysponowany ł. do czegoś usposobiony, przygotowany.

Dyspozycja ł. w stylistyce układ odpowiedni części składowych tematu; polecenie, rozporządzenie, zarządzenie; usposobienie, skłonność.

Dyspozytor ł. zarządzający drukarnią.

Dysproporcjonalny ł. niekształtny, odznaczający się brakiem proporcji; niestosowny.

Dysputa ł. spór uczony, słowna wymiana poglądów między uczonymi, ustna rozprawa naukowa, prowadzona wobec grona słuchaczów.

Dystans f. odległość między dwoma punktami; przestrzeń ściśle określona.

Dystansować f. prześcignąć.

Dystrakcja ł. roztargnienie; rozrywka.

Dystrakt ł. człowiek roztargniony.

Dystrybucja ł. podział, rozdawanie, rozdzielanie; nazwa handlu tytuniem, trafika.

Dystrykt f. obwód, okrąg, powiat.

Dystych g. dwuwiersz.

Dystylacja ł. przekraplanie, sposób oczyszczania płynów z obcych przymieszek przez zamienienie na parę a potem przez skroplenie za pomocą oziębienia; pędzenie (okowity).

Dystylator ł. oczyszczający wódkę, fabrykant wódek.

Dystyngowany ł. znakomity, odznaczający się wytwornością form towarzyskich.

Dystynkcja ł. wyróżnienie, wytworność; sposób zachowania się, odznaczający się znajomością wytwornych zwyczajów towarzyskich.

Dystynktorjum ł. krzyż noszony przez prałatów i kanoników na łańcuchu lub wstędze.

Dysydent ł. niekatolik, inowierca i protestant w dawnej Polsce.

Dysymulacja ł. udawanie, ukrywanie prawdy, obłuda.

Dyszkant w. najwyższy głos w śpiewie.

Dytyramb g. pieśń pochwalna na czyjąś cześć; pieśń namiętna; śpiew pełen natchnienia.

Dywagacja ł. chwiejność, odchodzenie od przedmiotu, błądzenie myślowe, uchylanie się.

Dywan tur. wielka rada państwa w Turcji; kobierzec.

Dywersja ł. odwrócenie uwagi; rozrywka; niespodziewany napad lub ruch wojska w celu rozerwania uwagi przeciwnika i pokrzyżowania mu planów; uszczerbek; zrobić D-ję; popsuć czyje plany.

Dywidenda ł. czysty zysk z przedsiębierstwa udziałowego, rozdzielany między uczestników.

Dywizja f. oddział wojska z wszystkiemi lub kilkoma rodzajami broni, mogący podejmować samodzielne ruchy (złożony zwykle z 4 pułków).

Dywizjoner, w Austrji generał-porucznik dowodzący dywizją.

Dyzlokacja ł. rozmieszczenie, rozłożenie, np. wojska.

Dyżur f. służba spełniana obowiązkowo w danym dniu lub nocy na podstawie stale ułożonego porządku służbowego.

Dyżurny, pełniący pewną służbę w danym dniu lub nocy.

Dziekan ł. duchowny, zarządzający okręgiem duchownym (dekanatem); profesor na czele wydziału uniwersyteckiego.

Dziryt tur. rodzaj krótkiej włóczni, dzidy, służącej za pocisk.

Dżentelman a. ob. gentleman.

Dżet ob. Jet.

Dżon-Bull, ob. John Bull.

Dżonka: niezgrabna ale lekka i szybka łódź żaglowa chińska.

Dżuma t. niebezpieczna choroba zaraźliwa, powodująca wielkie obrzmienie gruczołów i zakażenie krwi; morowa zaraza.

E.

Earl a. (Erl) hrabia w Anglji.

Eau forte f. (o fort) kwas saletrzany, serwasser; rodzaj miedziorytu trawionego tym kwasem (akwaforta).

Ecce homo! ł. oto człowiek! wizerunek Chrystusa z cierniową koroną.

Ecclesia g. zgromadzenie wiernych, Kościół.

Echappement f. (eszapma͡ę) wychwyt kotwicowy lub walcowy do regulowania ruchu w zegarku.

Echo g. odgłos, oddźwięk, odbicie głosu.

Eclaireurs f. (Eclerör) forpoczty, wysłane dla rozpoznania stanowisk nieprzyjacielskich.

Ed. skróc. edidit ł. wydał.

Edda szw. prababka: tytuł zbioru podań o bożkach i bohaterach] skandynawskich.

Eden hebr. raj, rozkosz.

Edukacja ł. wychowanie, wykształcenie.

Edycja ł. wydanie książki, nakład (dzieła).

Edykt ł. rozkaz, rozporządzenie władzy, wyrok.

Edyl g. urzędnik czuwający nad bezpieczeństwem w dawnym Rzymie mający także nadzór nad budowlami.

Edytor ł. wydawca (książki), nakładca.

Efekt ł. wrażenie, skutek.

Efekty f. ruchomości, rzeczy, szczególniej podróżne i wojskowe; pakunki, papiery wartościowe, mające wartość pieniężną.

Efektowny, sprawiający dobre lub silne wrażenie, piękny z pozoru.

Efemeryczny g. krótkotrwały, chwilowy.

Efemerydy g. tablice astronomiczne; żyjątka krótkotrwałe; pisemka ulotne podające zdarzenia dzienne.

Effendi tur. pan, mistrz, godność wysokiego urzędnika i uczonego w Turcji.

Effigies ł. wyobrażenie, obraz; w numizmatyce głowa lub popiersie portretowe osoby.

Eflorescencja ł. wykwitanie, kwitnienie; wyrzut na skórze.

Efronterja f. bezczelność, bezwstyd, zuchwalstwo.

Egal f. równy, jednakowy.

Egida g. tarcza, opieka, osłona, przewodnictwo.

Ego ł. ja.

Egoista ł. samolub, sobek.

Egoizm ł. samolubstwo, sobkostwo.

Egotyczna poezja ł. poezja, której przedmiotem jest osoba autora.

Egreta f. kitka z piór lub drogich kamieni; wyładowanie elektryczne w postaci świetlnego wachlarzyka.

Egzagieraeja ł. przesada.

Egzaltacja ł. uniesienie, zapał, zbytnie podniesienie uczuć.

Egzamin ł. przesłuchanie z postępu w nauce, badanie.

Egzaminator ł. przesłuchujący zdającego egzamin.

Egzarcha g. w kościele greckim najstarszy metropolita; dawniej wielkorządca bizantyjski.

Egzasperacja f. rozdrażnienie, rozjątrzenie.

Egzegeta g. wykładający, objaśniający Pismo Święte.

Egzegetyka g. sztuka wyłożenia, objaśnienia.

Egzegeza g. objaśnienie, wykład (Pisma Św.).

Egzekucja ł. wykonanie, spełnienie wyroku; wykonanie utworu muzycznego; wykonanie kary, zwłaszcza kary śmierci; ściąganie pod przymusem należności skarbowych.

Egzekutor ł. wykonawca (wyroku, testamentu).

Egzekutywa ł. władza wykonawcza, mająca prawo i możność przymusowego wykonywania poleceń swoich lub innych władz.

Egzekwje ł. wyprowadzenie ciała zmarłego z domu, nabożeństwo za umarłych.

Egzekwować ł. wykonywać, ściągać podatki zaległe.

Egzema g. rodzaj choroby skórnej: wyprysk swędzący.

Egzempcja ł. przywilej uwalniający od obowiązku prawem nakazanego, uwolnienie zpod jurysdykcji bezpośredniego zwierzchnika kościelnego, a poddanie wyższemu.

Egzemplarz ł. jedna sztuka jakiegoś przedmiotu, jeden okaz.

Egzenterować ł. otwierać zwłoki, wyjmować wnętrzności w celu zbadania ich.

Egzercycje ł. ćwiczenia.

Egzercytować się ł. ćwiczyć się, wprawiać się.

Egzorbitancja ł. niezgodne z prawami postępowanie lub zarządzenie, przekroczenie miary.

Egzorcyzm g. wypędzanie złego ducha przez zaklęcie, wyzwolenie od panowania szatana.

Egzorta ł. napomnienie, przemówienie religijne okolicznościowe; kazanie do młodzieży szkolnej zastosowane; mowa pogrzebowa.

Egzoteryczny g. jawny, przeznaczony dla niewtajemniczonych.

Egzotyczny g. obcy, cudzoziemski, szczególniej rośliny pochodzące ze stref międzyzwrotnikowych.

Egzystencja ł. byt, istnienie, zajęcie dające utrzymanie.

Egzystować ł. istnieć, być.

Ein Mann ein Wort n. człowiek, na którego gdy da słowo, liczyć można, „liczyć jak na Zawiszę“.

Ejekcja ł. wymioty, gwałtowne wydalenie płynów.

Ejusdem farinae ł. dosł. z tej samej mąki; tego samego gatunku, rodzaju.

Ekcema g. p. Egzema.

Ekchymoza g. podskórny wysięk krwi, siniec.

Ekierka f. trójkącik prostokątny z drzewa lub metalu do rysowania linji prostopadłych.

Ekiwok ł. dwuznacznik.

Eklampsja g. napad drgawek.

Eklektycyzm v. Eklektyzm g. wybieranie z rozmaitych systemów filozoficznych tego, co przypada do przekonania i tworzenie z tego osobnej całości.

Eklektyk g. filozof, który z rozmaitych systematów wybiera to, co mu się najlepiej podoba; artysta, pisarz, nie mający stałego kierunku estetycznego.

Eklezjasta g. sługa kościoła, kaznodzieja, duchowny.

Eklipsa, eklipsis g. zaćmienie planety, zaciemnienie.

Ekliptyka g. droga, którą zakreśla słońce na sklepieniu niebieskiem w ciągu jednego roku w pozornym swym obiegu.

Ekloga g. wybrany urywek poezji; sielanka; pieśń pasterska.

Ekonomista g. zajmujący się nauką ekonomji, gospodarstwa społecznego i piszący o tym przedmiocie.

Ekonomizować g. oszczędzać.

Ekonomja g. gospodarność, rządność, oszczędność, królewskie dobra stołowe, które służyły na utrzymanie dworu królewskiego.

Ekonomja polityczna, nauka podająca zasady gospodarstwa społecznego o wytwarzaniu, rozdziale i spożytkowaniu bogactw narodowych.

Ekran f. sprzęt niekiedy ozdobny, stanowiący zasłonę od światła słonecznego, od pieca, kominka.

Ekrituar f. (écritoire) sprzęt ozdobny, zawierający przyrządy do pisania: pióra, kałamarz etc.

Ekscedent ł. przekraczający miarę, naruszający porządek i spokój publiczny; wichrzyciel.

Ekscelencja ł. tytuł dawany gienerałom i wysokim dygnitarzom cywilnym; jaśnie wielmożny.

Ekscentryczność ł. przesada, dziwaczne postępowanie, oryginalność; odległość ogniska od środka elipsy.

Ekscentryk ł. mimośród, koło osadzone na osi, przechodzącej między środkiem a obwodem, służące do zmiany kierunku i szybkości ruchu; dziwak.

Ekscepcja ł. wyjątek, wyłączenie.

Ekscepcjonalny ł. wyjątkowy.

Ekscerpt ł. wypis, wyciąg, wyjątek z dokumentu, pisma lub dzieła, streszczenie obszerniejszej pracy.

Eksces ł. wybryk, nadużycie, bezprawie, awantura.

Ekscypować ł. robić wyjątek, zawarować sobie, wyłączać.

Ekscytacja ł. podniecanie, podrażnienie, pobudzenie, przyśpieszenie, przypomnienie.

Ekscytarz ł. zegar budzik.

Ekscytować ł. podniecać, zachęcać, drażnić.

Eksdywizja ł. podział majątku pomiędzy wierzycieli.

Ekshalacja ł. wyziewanie, wyparowanie.

Ekshibit ł. dowód piśmienny należący do jakiejś sprawy, dokument.

Ekshortacja ł. napomnienie, przestroga.

Ekshumacja ł. wyjęcie zwłok z grobu.

Eksklamacja ł. wykrzyk, okrzyk.

Ekskluzja ł. wyłączenie.

Eskluzywa ł. urzędowe zastrzeżenie podczas wyboru papieża, aby niemiły rządowi kardynał nie został wybrany.

Ekskluzywe ł. wyłącznie.

Ekskomunikacja ł. wyklęcie z kościoła, rzucenie klątwy.

Ekskrementy ł. odchody ludzkie lub zwierzęce, kał.

Ekskursja ł. wycieczka, mała podróż dla przyjemności.

Ekskuza ł. uniewinnianie się, tłómaczenie się, przeproszenie.

Ekskuzować ł. uniewinniać.

Eksmisja ł. sądowe wyzucie z posiadania, wyrugowanie.

Ekspansja ł. rozszerzenie, prężność.

Ekspatrjować się ł. opuścić ojczyznę dobrowolnie.

Ekspedjować ł. załatwiać, wysyłać, wyprawiać.

Ekspedycja ł. wysyłanie spraw załatwionych, przesyłek pocztowych, kolejowych etc., załatwienie interesu; kopja urzędowa aktu; biuro lub pokój do załatwiania interesantów i przesyłek; wyprawa wojskowa lub naukowa, kampanja.

Ekspedyte ł. p. Expedite.

Ekspedytor ł. urzędnik zajmujący się wysyłaniem papierów, paczek, posyłek do miejsca przeznaczenia; utrzymujący biuro, zajmujące się przewożeniem i wysyłką towarów.

Ekspektant ł. oczekujący posady, kandydat.

Ekspektatywa ł. oczekiwanie, wyczekiwanie, nadzieja.

Ekspektoracja ł. odkaszlnienie, wyplucie; wykrztuszenie, wypowiedzenie tego, co było na sercu.

Ekspens ł. koszt, wydatek, rozchód.

Eksperjencja ł. doświadczenie, znajomość rzeczy.

Ekspert ł. znawca, biegły, rzeczoznawca.

Ekspertyza ł. objawienie zdania przez znawców; badanie przez biegłych.

Eksperyment ł. doświadczenie, próba, wywoływanie kilkakrotne jakiego zjawiska w celu przekonania się o jego naturze.

Eksperymentalny ł. doświadczalny, podlegający doświadczeniu, oparty na doświadczeniu.

Eksperymentować ł. próbować, robić doświadczenie.

Ekspiracja ł. w fizjologii — wydech, oddech; wydanie ostatniego tchnienia; upływ pewnego terminu, oznaczonego czasu.

Ekspirować ł. kończyć się, upływać, zgasnąć, ustać.

Ekspjacja ł. pokuta, żal za grzechy, zmazanie winy, przebłaganie.

Eksplikacja ł. wyjaśnienie, wyłożenie, wytłómaczenie, uniewinnianie się.

Eksploatacja f. ciągnienie zysków z posiadanego gruntu lub przedsiębiorstwa, użytkowanie dla korzyści; wyzyskiwanie czyjej pracy; nadużycie łatwowierności; prowadzenie interesu przemysłowego lub handlowego; wyzyskiwanie, użytkowanie.

Eksplodować ł. gwałtownie wybuchać, pękać.

Eksploracja ł. badanie, śledzenie, poszukiwanie.

Eksplorator ł. poszukiwacz wydobywający co z głębi ziemi.

Eksplozja ł. wybuch.

Eksponat ł. przedmiot wystawiony jako okaz.

Eksponent ł. wystawca; wykładnik (w arytmetyce).

Eksponować ł. wystawiać, wyjaśniać, okazywać; przedstawiać dowody, narażać na niebezpieczeństwo.

Eksport ł. wywóz, handel wywozowy za granicę.

Eksportacja ł. wyprowadzenie zwłok; wywiezienie.

Ekspozycja ł. wyłożenie, wyjaśnienie, wytłómaczenie, wystawienie, szczególniej wystawa przedmiotów sztuki i przemysłu; w dramatach: pierwsze sceny, z których widzowie obznajmiają się z bohaterami i treścią sztuki.

Ekspres f. umyślny, pociąg nadzwyczajny na kolejach, posłaniec publiczny; list lub przesyłka, która po nadejściu musi być natychmiast osobno doręczona adresatowi.

Ekspresja ł. wyrażenie, dosadność, ścisłość.

Eksproprjacja ł. wywłaszczenie, usunięcie z własności za wynagrodzeniem.

Ekspulsja ł. wypędzenie, wyrugowanie, wyparcie.

Ekssudat ł. wysięk w ciele, wypocina.

Ekstabulacja ł. wykreślenie opłaconego długu z księgi hipotecznej.

Ekstaza g. wyższy stopień zachwytu, marzycielskie uniesienie.

Ekstazjować się g. unosić się nad czem, zachwycać się.

Ekstemporalja ł. zadania szkolne piśmienne, robione w szkole natychmiast, bez przygotowania.

Ekstensja ł. rozmiar, rozszerzanie się; rozciąganie się; wyciąganie przy składaniu złamanej kości lub nastawianiu zwichniętych członków.

Ekstensywny ł. rozszerzający się, rozciągły, obszerny.

Eksterminacja ł. wytępienie, zagłada.

Ekstern ł. zewnętrzny, uczeń przychodni nie mieszkający w zakładzie naukowym.

Eksternat ł. pensja lub szkoła dla uczniów przychodnich.

Eksterytorialny ł. zagraniczny, niepodlegający prawom krajowym.

Ekstorsja ł. wymuszanie czego na kim, wydobycie czego od kogo siłą lub groźbą.

Ekstra ł. dodatkowy, nadliczbowy; nadzwyczajny; osobno, oprócz; rodzaj gry w piłkę.

Ekstracug n. nadzwyczajny pociąg kolei żelaznej.

Ekstradować ł. wydać kogo na czyje ręce.

Ekstradycja ł. wydanie przestępcy lub zbiega, przez władze jednego państwa władzom drugiego.

Ekstrakcja ł. wydobywanie, wyciąganie.

Ekstrakt ł. wyciąg z czego np. z pism, z ziół, z mięsa.

Ekstran ł. obcy, przybysz zagraniczny p. Ekstern.

Ekstraordynarja ł. nadzwyczajne wydatki.

Ekstraordynaryjny ł. nadzwyczajny, niezwykły, szczególny.

Ekstra poczta umyślna i szybka poczta, dyliżans.

Ekstrawagancja ł. zachowywanie się przesadne, dziwactwo, nadużycie.

Ekstynktor ł. przyrząd do gaszenia ognia.

Ekstyrpacja ł. wyrwanie z korzeniami, wykorzenienie, wytępienie, zniszczenie.

Ekstyrpator ł. gracownik, narzędzie rolnicze do wykorzeniania chwastów, do spulchniania gruntu i do przykrywania zasiewów.

Ekumeniczny g. powszechny (sobór).

Ekwator ł. równik.

Ekwilibr ł. równowaga.

Ekwilibrysta ł. umiejący utrzymać się w równowadze wśród niezwykłych ruchów jak: skoczek na linie, linochód.

Ekwinokcjalny ł. równonocny p. Aequinoctium.

Ekwipaż f. pojazd, powóz z zaprzęgiem, załoga okrętowa.

Ekwipować f. zaopatrywać we wszystko co potrzebne, zbroić; ekwipować się sprawić sobie bieliznę, sprzęty i meble.

Ekwitacja ł. nauka jazdy konnej.

Ekwiwalent ł. równoważnik, równoznacznik, równej wartości.

Ekzema g. ob. Egzema.

Elaborat ł. wypracowanie piśmienne.

Elastyczność g. sprężystość, prężność.

Eldorado hiszp. bajeczna kraina złota i bogactw, miejsce rozkoszne.

Elear węg. harcownik, rycerz odważny.

Elegancja ł. wdzięk, wykwintność, wytworność; wyszukany smak w ubiorze.

Elegant ł. strojniś, ubierający się pięknie.

Elegijny g. żałosny, rzewny.

Elegja g. utwór poetyczny pełen smutku, tęsknoty, żale, treny.

Elejson g. zmiłuj się!

Elekcja ł. wybór, obiór panującego.

Elekt ł. wybrany, nowoobrany.

Elektor ł. wyborca; dawny tytuł niektórych panujących książąt niemieckich, którzy mieli prawo wybierania cesarza niemieckiego.

Elektrochemja g. dział chemji, zajmujący się badaniem zjawisk chemicznych, wywołanych prądem elektrycznym.

Elektrod g. Elektroda, koniec drutu, przez który przechodzi prąd elektryczny.

Elektrodynamika, Elektrokinetyka g. nauka o prawach elektryczności w stanie ruchu i o wzajemnym wpływie prądów elektrycznych.

Elektrofor najprostszy przyrząd do wzbudzania elektryczności.

Elektrokinetyka p. Elektrodynamika.

Elektrolit g. ciecz, w której pod wpływem prądu elektrycznego zachodzi zmiana chemiczna (elektroliza).

Elektroliza g. zjawisko rozkładu chemicznego, jakie zachodzi w złożonych ciałach płynnych podczas przechodzenia przez nie prądu elektrycznego.

Elektromagnes g. sztabka żelazna, owinięta drutem izolowanym, przeobrażona w magnes działaniem prądu elektrycznego.

Elektromagnetyzm g. nauka o związku i wzajemnym wpływie zjawisk magnetycznych i elektrycznych.

Elektrometr g. przyrząd do mierzenia ilości i siły napięcia elektryczności.

Elektromotor g. przyrząd przeobrażający energję elektryczną w pracę mechaniczną.

Elektron g. grecka nazwa bursztynu (stąd powstała nazwa elektryczności).

Elektropunktura g. leczenie chorych elektrycznością, puszczaną przez wetknięte w ciało igły.

Elektroskop g. przyrząd wykazujący stan ny ciała bez określenia jej ilości.

Elektrostatyka g. nauka o prawach elektryczności w stanie równowagi, spokoju, o objawach elektryczności nagromadzonej w ciałach.

Elektrotechnika g. zastosowanie elektryczności do celów technicznych, do urządzeń praktycznych np. do oświetlania, telefonów, telegrafów i t. p.

Elektroterapja g. leczenie chorych zapomocą prądu elektrycznego

Elektryczna baterja g. połączenie z sobą kilku butelek lejdejskich.

Elektryczna maszyna, aparat do wzbudzania i zbierania elektryczności.

Elektryczność g. siła objawiająca się w przyrodzie (pioruny) i w różnych ciałach, wskutek tarcia, ogrzewania lub zetknięcia. Siła ta wywołuje liczne zjawiska, znajdujące zastosowanie w praktyce, (telegraf, telefon, oświetlanie i t. p.).

Elektryzować g. wzbudzać, udzielać elektryczności; nagle wzruszać, ożywiać.

Element ł. żywioł; główny zasadowy pierwiastek życia; pierwotna materja.

Elementa ł. początki czego, zasady główne, zasadnicze składniki czegoś.

Elementarny ł. początkowy; żywiołowy (klęski E-ne).

Element elektryczny, ogniwo elektryczne, ogniwo w stosie galwanicznym, przyrząd do wytwarzania prądów elektrycznych złożony z cynku i miedzi albo cynku i węgla, zanurzonych w roztworze kwasu lub soli i połączonych drutem.

Elephantiasis ł. słoniowacizna — choroba polegająca na nadmiernym rozroście chorego organu.

Elew f. wychowaniec, uczeń.

Elewacja ł. wzniesienie; w archit. przedstawienie budynku w przekroju pionowym oraz widok jego zewnętrzny ze wszystkich stron; w artyl. kąt, jaki tworzy przy wystrzale oś lufy z linją poziomą.

Elewator ł. przyrząd mechaniczny do ładowania i wyładowywania ciężarów z okrętów, z wagonów, do windowania, do przesypywania; winda.

Elewator zbożowy, wielki magazyn zbożowy z mechanizmem do gatunkowania, czyszczenia zboża i przechowywania go.

Elf sk. nadprzyrodzony powietrzny i ziemski duch w dawnych wierzeniach ludów skandynawskich.

Eliksir ł. wyciąg lub odwar roślinny, napój leczniczy, ulepek.

Eliminacja ł. zniesienie, wyrzucenie, wykreślenie z ksiąg; w algiebrze: usunięcie jednej niewiadomej dla uproszczenia zadania.

Elipsa g. linja krzywa zamknięta, wynikająca z ukośnego przecięcia stożka; opuszczenie wyrazu w zdaniu, wyrzutnia.

Elita f. wybór czego, kwiat np. młodzieży; towarzystwo wyborowe.

Elizejskie pola g. kraina błogosławionych; u starożytnych: niebo, raj.

Elizeum g. błogosławiona kraina, miejsce pobytu bohaterów po śmierci; rozkoszna okolica.

Eljen! węg. niech żyje! wiwat!

Elma Św. ogień, zjawisko elektryczne świetlane, pokazujące się u szczytu wysokich przedmiotów, np. masztów.

Elokwencja ł. wymowność, łatwość i piękność wysłowienia, dar przekonywania i wzruszania innych, wymowa, krasomówstwo.

Elukubracja ł. rzecz z trudem wypracowana (zwłaszcza piśmienna); rozprawa piśmienna, słaby utwór literacki.

Elzewiry, nazwa wydań starożytnych klasyków drukowanych od r. 1592 do 1680 w Leodjum i Amsterdamie przez drukarza tego samego nazwiska, dzisiaj bardzo cennych; rodzaj druku naśladujący druk tych wydań.

Emalja f. szkliwo, szklista powłoka różnokolorowa; ślniąca powłoka zębów.

Emanacja ł. wypływ, np. promieni światła z ciała świecącego; wyłanianie się.

Emancypacja ł. wyzwolenie, usamowolnienie, dążenie do niezależnego stanowiska.

Emancypantka ł. kobieta żądająca równouprawnienia z mężczyznami.

Embargo hiszp. przyaresztowanie okrętów z ładunkiem w porcie, zamknięcie portu; przen. położyć E. zabrać lub zatrzymać samowolnie rzecz cudzą.

Embarkować f. wsiąść na okręt, wsadzić na okręt (wojska, działa), ładować towary na okręty.

Embarras de richesse f. (a͡ębara de riszes), trudność wyboru z powodu obfitości przedmiotów do wyboru.

Emblema g. lub emblemat symbol, znak, godło.

Embrjologia g. nauka o rozwoju organizmu.

Embrjon g. zarodek ludzki lub zwierzęcy.

Emendationes ł. pomyłki w druku.

Emeryt ł. urzędnik, który wysłużył przepisaną ilość lat i uzyskał odpowiednią pensję dożywotnią.

Emerytura ł. pensja dożywotnia po wysłużeniu pewnej liczby lat.

Emetyk g. związek kwasu winnego, antymonu i potasu — środek leczniczy, silna trucizna sprowadzająca wymioty.

Emfatyczny g. napuszony, przesadny (w mowie).

Emfaza g. silny nacisk kładziony na pewne wyrazy lub wyrażenia w mowie; przesada, napuszystość.

Emfiteutyczne prawo g. wieczysta dzierżawa dziedziczna.

Emfizema g. rozdęcie tkanki komórkowej (choroba), rozedma płuc.

Emigracja ł. wychodźtwo z kraju.

Emigrant ł. wychodźca.

Eminencja ł. wysokość, dostojność, (tytuł kardynałów).

Eminenter ł. znakomicie, doskonale.

Emir ar. władca, tytuł książąt mahometańskich.

Emisarjusz ł. wysłaniec polityczny z tajemnem poleceniem na zwiady lub dla propagandy.

Emisja ł. puszczenie w obieg nowych papierów wartościowych; wypuszczenie.

Emitować ł. wypuszczać.

Emocja ł. wzruszenie, wzburzenie.

Emolument ł. pożytek, korzyści, zysk, dochód prawny z czemś połączony, z czegoś płynący.

Empire f. (a͡ępir) cesarstwo; styl, kierunek estetyczny z czasów pierwszego cesarstwa francuskiego usiłujący odtwarzać sztukę, starożytną, grecko-rzymską.

Empireum ł. najwyższa sfera niebieska, siedlisko światłości (Boga), trzecie niebo.

Empiryczny g. oparty na doświadczeniu.

Empiryk g. działający i opierający się tylko na doświadczeniu bez należytego teoretycznego i naukowego wykształcenia.

Empiryzm g. teorja filozoficzna, oparta wyłącznie na doświadczeniu.

Emporja ł. główne, ważne miejsce składowe handlu; punkt ważny handlowy.

Emulacja ł. współzawodnictwo, współubieganie się.

Emulsja ł. mieszanina tłuszczów z wodą, mająca pozór mleka.

En arriére f. (a͡ęnarier) w tył.

En avant f. (a͡ęnava͡ę) naprzód.

En bloc f. (blok) ogółem, ryczałtem, hurtem.

En canaille f. (a͡ę kanaj) nikczemnie, podle: traktować kogo pogardliwie.

En carrière f. (a͡ękarier) galopem, cwałem, w największym pędzie.

En chef (a͡ę szef) główny naczelnik, głównodowodzący.

Enchirydjon g. podręcznik.

Enclave ł. część terytorjum obcego państwa znajdująca się całkowicie w obrębie danego państwa.

Encyklika g. okólnik, odezwa papieża do biskupów.

Encyklopedja g. treść wiedzy ludzkiej; alfabetyczny zbiór wiadomości, tyczących się jednej lub różnych dziedzin wiedzy, całość wiedzy w pewnym zakresie.

Encyklopedysta g. posiadający obszerne wiadomości z rozmaitych nauk i umiejętności; nazwa dawana autorom „Wielkiej encyklopedji francuskiej“ z 18-go wieku.

Endemiczne choroby, nieustannie lub przez dłuższy czas panujące choroby w pewnej miejscowości.

En dopôt f. (a͡ę depo) oddać na skład do przechowania; na składzie.

En détail f. (a͡ę detaj) szczegółowo, drobnostkowo, częściowo, na małą skalę.

Endosmoza g. przesiąkanie płynu rzadszego do gęstszego przez błonę.

Endossament patrz: Indosament.

Endymjon (mit.) uosobienie wiecznej młodości i rozkosznych marzeń.

En effigie f. (a͡ęnefiżi) w portrecie; powiesić en effigie powieszenie na szubienicy portretu skazanego za miast niego samego, z powodu jego nieobecności.

Energietyka, g. nauka o energii; dążność do sprowadzenia wszelkich objawów w przyrodzie do pojęcia energji.

Energja g. siła charakteru, sprężystość i niezłomność woli, zdolnej i gotowej zawsze do czynu, dzielność, wytrwałość; w naukach fizycznych: zdolność do wykonywania pracy.

En face f. (a͡ę fas) widziany z przodu, całą twarzą.

En familie f. (a͡ę famij) w rodzinie, w domowem kole, między sobą.

Enfant terrible f. dziecię okropne; człowiek, który niewłaściwem odzywaniem się trzyma ciągle innych w obawie.

Enfilade f. ob. Anfilada.

Engagement f. (a͡ęgażma͡ę), zobowiązanie; przyjęcie na posadę.

En gale f. (a͡ę gal) w przepisanym paradnym stroju.

En grandę tenue f. (a͡ę grand teniu) w paradnym stroju.

En grand seigneur f. (a͡ę gra͡ę senjör) po wielkopańsku, jak wielki pan.

Engroista f. kupiec hurtowy, sprzedający towar tylko w większych ilościach.

En gros f. (a͡ę gro) na wielką skalę w wielkiej ilości, hurtem, w masie.

Enharmoniczne tony g. dźwięki o różnej nazwie, lecz brzmiące jednakowo na niektórych instrumentach np. fis i ges.

Enigma g. zagadka.

Enigmatyczny g. zagadkowy.

Enkaustyka: g. wpalanie farb na porcelanie, malowanie gorącemi farbami woskowemi.

Enklityka g. wyraz nieakcentowany, zwykle jednozgłoskowy, łączący się z wyrazem poprzednim.

En masse f. (a͡ę mas) w massie, ryczałtem, ogółem.

En miniature f. (a͡ę miniatiur) na małą skalę, w zmniejszeniu.

En passant f. (a͡ę passaę) mimochodem; w przelocie.

En profil f. w profilu, widziany z boku, rysowany w przecięciu.

Enquête patrz Ankieta.

Enso et arato ł. mieczem i pługiem.

Ensemble f. (a͡ęsambl) dosł. razem; ogół, całość, zgodność, zespół; w muzyce wykonanie lub kompozycja zbiorowa.

Entente cordiale f. (a͡ęta͡ęt kordial) porozumienie serdeczne, stosunki serdeczne między państwami.

Enterologja g. część anatomji opisowej traktująca o wnętrznościach.

Entomologia g. nauka o owadach.

En tout cas f. (a͡ę tu ka) — w każdym razie na wszelki wypadek; duża parasolka od słońca i deszczu.

Entrechat f. (a͡ętrsza) skok w tańcu, połączony z krzyżowaniem nóg.

Entrecôte f. (Antrkot), kotlet bity cielęcy z żeberkiem.

Entrée f. (a͡ętre) wejście, wchód, opłata za wejście, wstęp.

Entre nous soit dit f. (a͡ętr nu sua di) mówiąc między nami; niech to między nami zostanie; w zaufaniu.

Entrevue f. (a͡ętrwiu) widzenie się, spotkanie się, zobaczenie się z kim, rozmowa z osobą mającą pewne znaczenie, w celu dowiedzenia się jej zapatrywań.

Entrez f. (a͡ętre) proszę wejść!

En trois quarts f. (a͡ę trua kar) wizerunek przedstawiający twarz widoczną w trzech czwartych.

Entuzjasta g. zapaleniec, zagorzalec.

Entuzjazm g. uniesienie, szlachetny zapał, zachwyt.

Enumeracja ł. wyliczenie.

Enuncjacja ł. wysłowienie, wyrażenie zdania lub myśli, ważne oświadczenie złożone ze strony rządu w parlamencie.

En vogue f. (a͡ęwog) mający powodzenie, rozgłos, będący w modzie.

Eoceniczna formacja g. trzeciorzędowe, najstarsze pokłady ziemi, osadowe.

Eo ipso ł. tem samem.

Eol g. bożek wiatru.

Eos g. jutrzenka.

Eolska harfa, instrument muzyczny strunowy, w którym dźwięki wywołuje powiew wiatru, uderzającego o struny.

Epakta g. liczba, która pokazuje, o ile dni rok księżycowy prędzej się kończy od słonecznego (służy do oznaczenia, kiedy nów przypada); w kalendarzu liczba złota.

Eparchja g. namiestnictwo: djecezja greckiego biskupa.

Epicier f. (episje) kupiec korzenny, kramarz.

Epiczna poezja g. poetyczne opowiadanie dawnych czynów i zdarzeń bohaterskich.

Epidemja g. choroba zaraźliwa dotykająca naraz wielu ludzi w jednym czasie i obejmująca pewną przestrzeń kraju.

Epifanja g. objawienie się (Chrystusa); święto Trzech Króli.

Epiglotis g. nagłośnia, nakrywka krtaniowa, języczek.

Epigoni g. potomkowie; naśladowcy i propagatorzy wielkich idei gienjalnych poprzedników, mniej zdolni niżeli ich poprzednicy.

Epigraf g. napis, dewiza, sentencja, godło.

Epigrafika g. nauka o odczytywaniu dawnych napisów na murach, kamieniach, pomnikach.

Epigramat g. krótki dowcipny napis; krótki lekki wiersz dowcipny, fraszka.

Epika g. poezja epiczna.

Epikureizm g. nauka filozofa greckiego Epikura o pokładaniu szczęścia w spokoju duszy i rozumnym użyciu przyjemności życia, następnie pojęta jako hołdowanie uciechom zmysłowym.

Epikurejczyk g. człowiek hołdujący uciechom zmysłowym.

Epilepsja g. wielka choroba, padaczka, choroba Św. Walentego.

Epilog g. zakończenie mowy, poematu, powieści i t. p.; domówienie zawierające wyjaśnienie niektórych szczegółów.

Epinicjon g. pieśń zwycięska.

Epipedometrja g. nauka mierzenia płaszczyzn.

Episjer, ob. Epicier.

Episkopalny kościół g. panujący w Anglji kościół, na czele którego stoi monarcha i biskupi.

Episkopat g. wyświęcenie na biskupa; władza biskupia.

Epistoła g. list; czytanie podczas Mszy św. ustępu z Pisma Św., najczęściej z listów apostolskich; utwór poetyczny w rodzaju listu.

Epitafjum g. napis na nagrobku; nagrobek.

Epitalamjum g. pieśń weselna, wiersz ku uczczeniu państwa młodych.

Epitet g. określenie przymiotnikowe lub rzeczownikowe mające rzecz lub imię lepiej określić; niekorzystny przydomek dawany komuś.

Epizod g. ustęp w mowie, w poemacie; opis zdarzenia zbaczający od głównego przedmiotu; ustęp z powieści, z historji, wtrącony, nie należący do głównej akcji.

Epizodyczny g. opis dodatkowy, wtrącony, nie należący do głównego przedmiotu.

Epizootoja g. zaraza na bydło, pomorek.

Epoda g. śpiew końcowy; mały poemat liryczny.

Epoka g. moment rozpoczynający erę; chwila przełomowa rozpoczynająca nowy rozwój historyczny; w astrom, czas, od którego liczy się bieg ciała niebieskiego: planety, komety lub księżyca.

Epopeja, Epos g. poemat bohaterski; poetyczne opowiadanie o wysokim nastroju, mające za treść wielkie wypadki i czyny bohaterskie jednej osoby lub narodu.

Eprevue f. (eprôw) pierwsze odbicie sztychu; próba.

Epruwetka f. walcowate dęte naczynie szklane do robót chemicznych, probówka.

E pup si mouve w. a jednak się porusza! (ziemia) słowa Galileusza.

Epuzer f. kandydat do małżeństwa.

Equator ł. ob. Ekwator.

Era g. okres czasu poczynający się od niezwykle ważnego epokowego wydarzenia, od którego liczą się lata.

Erato g. muza pieśni miłosnych.

Ereb g. podziemie, państwo umarłych, piekło (u starożytnych).

Erekcja ł. wzniesienie.czegoś, założenie; fundacja.

Eremita g. samotnik, pustelnik.

Ergo ł. więc, a zatem.

Ergoterja f. manja sprzeczania się.

Ergotyna ł. sporysznik, wyciąg ze sporyszu.

Erin, dawna nazwa celtycka Irlandji. f

Erinnje g. (mit) furje.

Erlkönig n. właśc. Elfenkönig; król Elfów (błęd. „Król olch“).

Eroico w. w muzyce: bohatersko.

Eros g. bożek miłości, amor, miłość.

Erotomanja g. szał miłosny.

Erotyczny g. miłosny. E. poezja; poezja liryczna opiewająca miłość.

Erotyk g. poemacik miłosny.

Erotyzm g. popęd płciowy: usposobienie romansowe.

Erozja ł. rozmywanie, żłobienie, w geolog, działalność żłobiąca wód bieżących, wywierana na powierzchnię ziemi.

Errare humanum est ł. błądzić jest rzeczą ludzką.

Errata ł. sprostowanie omyłek drukarskich.

Erratyczny ł. kamień naniesiony przez wodę i lód.

Erudycja ł. uczoność, wysokie wykształcenie naukowe, rozległa wiedza w pewnym kierunku.

Erudyt ł. uczony, człowiek wysoko wykształcony, oczytany.

Erupcja ł. wybuch z wnętrza ziemi.

Erygować ł. wznosić, ustanawiać, zakładać.

E sempre bene w. i wszystko dzieje się najlepiej na tym najlepszym ze światów.

Esencja ł. istota; rzecz sama bez dodatków; treść, wyciąg; olejek eteryczny otrzymany przez dystylację, wybór.

Esenojonalny ł. składający się z głównej istoty rzeczy, treściwy, pożywny.

Eskadra f. część floty wojennej.

Eskalada f. wtargnięcie do szturmowanego miasta za pomocą drabin; zakradanie się złodzieja nie przez drzwi.

Eskamoter f. kuglarz; umiejący zręcznie chować przedmioty; zręczny złodziej; fałszywie grający (w karty).

Eskamotować f. usunąć, ukryć niepostrzeżenie dany przedmiot w oczach widzów, sprzątnąć co z przed oczu kuglarską sztuką; kraść zręcznie.

Eskapada f. nierozważny wybryk; wymknięcie się; fałszywy skok konia.

Esklandra f. skandal, zgorszenie.

Eskonto w. procent potrącany przy wypłacie należności przed terminem.

Eskorta f. orszak służący do obrony; konwój, straż.

Eskortować f. towarzyszyć, zbrojno odprowadzać.

Eskulap g. bożek sztuki lekarskiej; przen.: lekarz.

Esparceta f. roślina pastewna strąkowa.

Esperanto, rodzaj mowy międzynarodowej sztucznie skombinowanej.

Esplanada f. wolny równy plac przed dużemi budowlami, warownią lub wałami.

Espressivo w. w muz. z naciskiem, dobitnie.

Esprit d’escalier f. (espri deskalie) spóźniony dowcip, odpowiedź, która przychodzi na myśl po niewczasie;(dosł. na schodach).

Esprit fort f. (espri for) człowiek wolnomyślny.

Esq. skr. Esquire a. (eskwair) wielmożny.

Esquisse f. szkic.

Essbouquet f. gatunek perfum kombinowanych z różnych zapachów.

Estakada w. zamknięcie przystani lub ujścia rzeki przez wbicie wielkich pali.

Estetyczny g. zgodny z zasadami i czuciem piękna.

Estetyka g. nauka o objawach piękna, o poczuciu piękna w życiu, sztuce, literaturze i sztukach pięknych; filozofja sztuki.

Est modus in rebus ł. jest sposób na wszystko; wszystko ma swoje granice i cel.

Estrada f. wzniesienie, podwyższone miejsce w salach (koncertowych) naprzeciw widzów, przeznaczone dla artystów, mówców etc.

Estragon f. rośl. Draganek.

Estyma ł. szacunek, poważanie.

Esy-floresy ozdoby w zygzaki, wężyki i inne nieregularne linje.

Eszelony f. szyk bojowy, w którym szeregi stoją jeden za drugim tak, że każdy jest jednym bokiem więcej wysunięty od poprzedniego.

Eszofować się f. zapalać się, unosić się, gniewać się.

Etablissement f. (etablisma͡ę) urządzenie, zakład; zakład przemysłowy.

Etablować się f. urządzić się, założyć i urządzić swój sklep, fabrykę.

Etalaż f. wystawa towarów na pokaz.

Etap f. miejsce wypoczynku wojska lub aresztantów podczas marszu; odległość jednej stacji od drugiej; transport wojska, straż eskortująca aresztantów.

Etat f. pensja, płaca służbowa urzędnika, żołd; budżet dochodów i wydatków; być na etacie: zajmować posadę stałą, pobierać stałą pensję; spaść z etatu: stracić tę posadę z powodu jej zwinięcia lub zamienienia na tymczasową.

Etat (l’) c’est moi f. (leta se mua) państwo to ja — słynne słowa przypisywane Ludwikowi XIV.

Etatowy f. należący do składu urzędników; pobierający stałą płacę.

Etażerka f. półki o kilku kondygnacjach, otwartych z boków, na książki i eleganckie drobiazgi.

Etc. skróc. Et cetera ł. i tak dalej, i tam dalej, i inne, i t. p.

Eter g. przypuszczalna substancja wypełniająca przestrzeń wszechświata; chem. bezbarwny płyn bardzo lotny, powstający z działania kwasów na alkohol, używany jako środek orzeźwiający i znieczulający, służy także do użytku technicznego.

Eteryczny g. lotny, powiewny, lekki.

Et haec facienda et illa non omittenda ł. i to zrobić należy i tamtego nie pominąć.

Etiudy f. ćwiczenia muzyczne, wprawy.

Etjologja g. część medycyny, badająca przyczyny chorób.

Etniczny g. tyczący się cech narodowych; pogański.

Etnografja g. nauka o ludach, ich obyczajach, sposobie życia, właściwościach umysłowych, pieśniach, legiendach, wierzeniach etc.

Etnograficzne muzeum, zbiór wytworów sztuki, narzędzi i ubiorów różnych narodów, oraz przedmiotów objaśniających o ich sposobie życia.

Etnologja g. nauka o rasach ludzkich, plemionach, wraz z ich właściwościami anatomicznemi.

Etnopsychologja g. psychologja ludów.

Etui f. (etiui) pudełko, futerał, puzderko.

Etyczny g. moralny, obyczajowy.

Etyka g. nauka o zasadach moralności; filozofja moralności; nauka obyczajowa; zdolność ocenienia czynów własnych i cudzych pod względem ich wartości moralnej.

Etykieta f. przepisy określające zwyczaje i ceremonje ustalone na dworach monarszych, ceremonjał; forma obcowania ściśle przestrzegana w obejściu wyższych warstw towarzystwa; kartka z napisem przywiązana lub przyklejona do przedmiotu, oznaczająca jego zawartość.

Etykietalny f. ceremonjalny.

Etykietalność, zachowanie form etykiety.

Etylen g. gaz złożony z węgla i wodoru, część składowa gazu oświetlającego.

Etymologja g. część gramatyki o pochodzeniu wyrazów, słoworód.

Eubjotyka sztuka dobrego życia.

Eucharystja g. dosł. dziękczynienie; Wieczerza Pańska, Sakrament Ciała i Krwi Pańskiej.

Eudemonja g. trwała szczęśliwość, uczucie szczęścia, rozkosz.

Eudemonizm g. pogląd filozoficzny uznający szczęśliwość za najwyższy cel działalności ludzkiej.

Eufemizm g. zastąpienie wyrażenia drażliwego innem przyjemniej brzmiącem omówieniem.

Eufonja g. dźwięczność; przyjemne brzmienie, miłodźwięk.

Eulogja g. dosł. poświęcenie, pobłogosławienie; rozsądek, w mowie i czynach, prawdopodobieństwo.

Eumenidy g. boginie zemsty i złego sumienia, furje, jędze.

Eunuch g. rzezaniec, kastrat, stróż haremu.

Eureka g. znalazłem! okrzyk Archimedesa, gdy odkrył ciężar gatunkowy ciał.

Eurytmja g. proporcjonalność, harmonja form, linji, rytmiczność w słowach i muzyce.

Eutanazja g. łagodna śmierć bez cierpienia.

Euterpe g. muza muzyki i lirycznej poezji.

Eutrofja g. dobre odżywianie.

Ev. skróc. Eventualiter p. Ewentualnie.

Evenement ł. p. Ewenement.

Eventus stultorum magister ł. wypadek, powodzenie, jest nauczycielem głupców.

Evoe, evohe! g. radosny okrzyk u Greków, radość.

Evviva w. niech żyje! wiwat!

Ewakuacja ustąpienie, opuszczenie warowni lub kraju, opróżnienie.

Ewaluacja ł. ocenienie, oszacowanie, określenie wartości.

Ewangieliczny g. według zasad nauki Chrystusa, pełen prostoty i miłości bliźniego, świątobliwy, wzniosło-religijny.

Ewangielik g. protestant, wyznawca zasad Lutra lub Kalwina.

Ewangielista g. autor ewangielji.

Ewangielja g. radosne posłannictwo, dobra nowina; zwiastowanie o przyjściu Zbawiciela; 4 pierwsze księgi Nowego Testamentu, ustęp z tych ksiąg czytany w kościele w czasie Mszy.

Ewaporacja ł. parowanie, ulatnianie się.

Ewenement ł. zdarzenie, wypadek.

Ewentualnie ł. na wszelki wypadek, z zastrzeżeniem, warunkowo.

Ewentualność ł. możliwość nastąpienia jakiego wypadku, zdarzenia.

Ewidencja ł. oczywistość, naoczność.

Ewikcja ł. poręczenie, pewność, rękojmia, gwarancja, zapewnienie, zabezpieczenie.

Ewokacja ł. wywołanie, wezwanie, zapozwanie do sądu niewłaściwego.

Ewolucja ł. rozwój; przeobrażenie, przekształcenie; w marynarce ruchy i obroty floty wojennej; w wojsku lądowem wszelka zmiana szyku.

Ewolucjonizm, kierunek filozoficzny, oparty na teorji rozwoju zjawisk wszechświata.

Ewolucyjna eskadra, oddział floty, który przez ciągłe zmiany ruchu okrętów stara się podejść nieprzyjaciela.

Ewolucyjna lub ewolucjonistyczna teorja, nauka, wyprowadzająca wszystkie rośliny i zwierzęta od jednego lub niewielu gatunków pierwotnych; teorja rozwoju.

Ex ł. były, dawny, niegdyś.

Ex abrupto ł. bez przygotowania, znienacka.

Ex capite ł. z głowy, z pamięci.

Ex cathedra ł. z katedry, na mocy swego posłannictwa, swego stanowiska, jak profesor; iron. wypowiadanie swych opinji tonem przecinającym wszelką dyskusję.

Excelsior ł. w górę, wyżej.

Exceptio ł. wyjątek.

Exchange a. (eksczendż) wymiana, weksel; nazwa giełdy w Londynie.

Excl. skr. Exclusive ł. z wyłączeniem, z wyjątkiem.

Excusez du peu f. (eksiuze diu pö) przepraszam że tak mało.

Exegi monumentum ł. wystawiłem pomnik.

Exempli causa albo exempli gratia ł. dla przykładu, jako przykład.

Exemplum ł. przykład.

Exemptio ł. wyjątek, uwolnienie.

Exequatur ł. niech będzie wykonane; potwierdzenie bulli papieskiej przez rząd krajowy; uznanie obcego konsula handlowego przez rząd.

Exercitium ł. ćwiczenie.

Exhibition f. (ekshibisią) i a. (ekshibiszen) wystawa.

Exilium ł. wygnanie.

Ex improviso ł. niespodzianie.

Ex jure ł. z mocy prawa, z ducha ustawodawstwa.

Ex lege ł. to samo co „Ex jure“.

Ex libris ł. z książek, z księgozbioru.

Ex libre doctus ł. ob. Doctus ex libro.

Ex nexu ł. wypuszczenie ze stosunku, po za stosunkiem.

Ex nihilo nihil ł. z niczego nic.

Exodus ł. wyjście; nazwa drugiej księgi pięcioksięgu Mojżesza; wyjście jakiegoś stronnictwa z sejmu.

Ex officio ł. skróc. ex offo, z urzędu na mocy władzy, urzędowi przysługującej.

Ex omnibus aliquid, in toto nihil ł. z wszystkiego po trochu, a wogóle nic.

Expedite ł. doskonale.

Experientia ł. doświadczenie.

Experientia est optima rerum magistra, doświadczenie jest najlepszą mistrzynią.

Experimentum in anima vili ł. doświadczenie na zwierzętach, na istotach nędznych, nie mogących się bronić.

Explicite ł. wyraźnie, jasno.

Exposé f. wyłuszczenie, wyjaśnienie, przedstawienie sprawy, sprawozdanie.

Ex professo ł. z urzędu, z powołania.

Ex promptu ł. bez przygotowania, naprędce.

Ex re ł. z okazji.

Exsudat ł. ob. Ekssudat.

Ex tempore ł. od razu coś robić, bez przygotowania; improwizować.

Extérieur (Eksterjör) f. powierzchowność.

Extra ł. zewnątrz, oprócz, wyjąwszy; nadzwyczajny, osobliwy.

Extra muros ł. za murami miasta, zewnątrz murów.

Extraneus ł. p. Ekstran.

Extra ordinem ł. nie w porządku.

Extrèmes (les) se touchent f. (Lezekstrem setusz) — ostateczności się stykają (schodzą).

Ex ungue leonem ł. znać lwa po pazurach.

Ex usu ł. z obyczaju.

Ex voto ł. na zasadzie ślubu.

Ezoteryczny tajemny, przeznaczony dla wtajemniczonych.

F.

F. w muz. = Forte.

Fabryka ł. zakład przemysłowy, przerabiający przy pomocy machin i siły ludzkiej surowe materjały na wyroby, służące do bezpośredniego użytku.

Fabrykacja ł. przygotowywanie wyrobów.

Fabrykant ł. właściciel fabryki; przemysłowiec.

Fabrykat ł. sztuczny przerób; wyrób fabryczny; coś podrobionego.

Fabula, Fabuła ł. opowiadanie alegoryczne, bajka; osnowa opowiadania, utworu dramatycznego lub poematu; zmyślone opowiadanie.

Facecja ł. żart, koncept.

Facecjonista ł. człowiek żartobliwy, wesoły.

Facet, facetka, wyrażenie gminne, pogardliwe w znaczeniu, ktoś, osobistość jakaś nieszczególna.

Facette f. (faset) szlifowana płaska ścianka w djamentaeh.

Fach n. rodzaj zatrudnienia, specjalność, zawód; przegroda, półki.

Fachowy n. zawodowy, specjalny, umiejętny.

Facit ł. „czyni“, suma, wypadek obrachunku.

Facjata w. przednia ściana domu, poddasze; żartobliwie: twarz, oblicze.

Facjenda w. handelek, zamiana towarów, sprzedaż i kupno, frymark.

Façon f. (fasą) sposób; obejście się; kształt, wzór.

Facsimile ł. ob. Faksimile.

Factotum patrz: Faktotum.

Faeton g. syn boga słońca; lekki wytworny otwarty powóz; gatunek ptaka.

Fagot n. instrument muzyczny dęty, drewniany, z dziurkami, klapami i stroikiem, o dźwięku nosowym.

Faille f. (faj) ciężka jedwabna materja.

Faire la cour f. (fer la kur) nadskakiwać, starać się o pannę.

Fait acompli f. (fet akąpli) czyn spełniony, fakt dokonany.

Fajans f. rodzaj glinki“ do wyrobu przedmiotów, nasiadujących porcelanę; wyroby fajansowe.

Fajerkasa n. ubezpieczenie od ognia, opłata ogniowa.

Fajerwerki n. ognie sztuczne.

Fakcja ł. stronnictwo, zwłaszcza polityczne, działające w znaczeniu ujemnem dla widoków osobistych.

Fakelcug n. pochód z pochodniami.

Fakir ar. ubogi mnich mahometański żebrzący; fanatyczny pokutnik hinduski.

Faksimile ł. podobizna; podpis najpodobniej oddany.

Fakt ł. zdarzenie pewne, rzeczywiste; wypadek historyczny; czyn prawdziwy.

Faktor ł. czynnik (w matematyce); pośrednik niższego rzędu, używany do załatwiania różnych interesów.

Faktorja a. wielka osada handlowa w obcym kraju ze składami towarów.

Faktotum ł. człowiek używany do rozmaitych posług, wyręczyciel, totumfacki.

Faktura ł. rachunek przesyłany przez kupca innemu handlującemu, szczegółowy wykaz przesłanych towarów; techniczna budowa utworu muzycznego, lub literackiego.

Faktycznie ł. rzeczywiście, istotnie, na zasadzie faktów.

Fakultet ł. wydział uniwersytecki.

Falanga g. szyk bojowy wojska Macedońskiego; przen. zwarte szeregi, zastęp ludzi jedną ławą idący.

Falanster f. wielki budynek, urządzony według projektu socjalisty Fouriera dla pewnej liczby osób, które miałyby razem mieszkać, razem pracować i ciągnąć wspólne korzyści ze wspólnej pracy.

Falc n. wpust, wcięcie w drzewie dla założenia drugiego kawałka, zakładka; dać na fale: założyć, zagiąć tak, aby się trzymało razem.

Falcować n. składać, szczególnie arkusze papieru w formę książkową.

Faldistorium, Faldystorz, ł. krzesło, na którem siada biskup w czasie obrzędów.

Falern ł. słynne ulubione wino starożytnych Rzymian, pochodzące z winnic Szampanji.

Faliment f. niewypłacalność, bankructwo.

Falkonet f. dawna mała armata polowa, śmigownica.

Falset w. regiestr głosu męskiego, t. zw. „z głowy“ głos fistułowy.

Falstaf a. nazwisko samochwała, tchórza i hulaki, którego przedstawił Szekspir w swoich komedjach; pieczeniarz, kłamiący a dowcipny nicpoń.

Falsyfikat ł. przedmiot, dokument, pieniądz sfałszowany, podrobiony.

Fałsz n. nieprawda, kłamstwo, obłuda; w muz.: niezgodność dźwięków.

Fama ł. wieść, pogłoska, rozgłos, sława.

Familjarny ł. poufały, zażyły.

Famulus ł. poufały sługa artysty, literata, studenta etc.

Fanatyk ł. zagorzalec, zapaleniec religijny lub polityczny.

Fanatyzm g. przesadna żarliwość, przejęcie się fałszywemi lub przesadnemi przekonaniami połączone z prześladowaniem inaczej myślących.

Fandango h. taniec hiszpański z kastanietami.

Fanfara f. uroczysty sygnał na trąbkach w wojsku przy oddawaniu honorów przełożonym; krótki utwór muzyczny na trąby, wyrażający radość lub tryumf.

Fanfaron f. samochwał, chełpliwy, pyszałek.

Fanfaronada f. przechwałki.

Fant n. zastaw, zakład.

Fantasmagorja g. przedstawienie duchów, widm etc., zapomocą specjalnych przyrządów, a zwłaszcza latarni czarnoksięskiej; urojenie, mamidło, widziadło.

Fantasmoskop g. zwierciadło czarodziejskie, dające obrazy powiększone, rozszerzone lub zwężone.

Fantastyczny g. urojony, nadprzyrodzony, niezwykły, niezgodny z rzeczywistością.

Fantastyk, dziwak, człowiek z charakterem zmiennym, nierównym, kapryśnik.

Fantazja wyobraźnia, siła twórcza, urojenie, wymysł, przemijająca zachcianka, dziwactwo, kaprys, dobra mina; utwór muzyczny lub literacki o dowolnej formie.

Fantazjować g. puścić wodze wyobraźni, marzyć.

Fantom f. widmo, mara, złudzenie.

Fantosz w. teatr marjonetek.

Fantować n. brać w zastaw rzeczy ruchome, zajmować, zagrabiać; fantować się zastawiać swe rzeczy.

Fara n. kościół parafjalny.

Farandola f. taniec narodowy prowansalski.

Faraon, nazwa dawnych królów egipskich; gra hazardowna w karty.

Farma a. lub ferma f. małe gospodarstwo rolne, folwark.

Farmaceuta g. aptekarz.

Farmacja g. aptekarstwo, nauka o przyrządzaniu lekarstw.

Farmakognozja g. nauka o surowych materjałach, służących do przyrządzania lekarstw.

Farmakologia g. nauka o działaniu lekarstw.

Farmakopea spis i opis materjałów aptecznych wydany przez rząd, oraz przepisy, tyczące się wyrobu przechowywania i wydawania lekarstw.

Farmazon f. (po fr.: francmaçon) członek stowarzyszenia wolnych mularzy; pogardl. niedowiarek, nowator.

Farmer a. w Anglji i Ameryce dzierżawca folwarku, posiadacz folwarku.

Farniente w. przyjemny wypoczynek; miłe, słodkie próżnowanie.

Farsa f. utwór sceniczny bez głębszej myśli, ale pobudzający do śmiechu, krotochwila; gruby żart.

Farsz f. nadzienie z siekanego mięsa, ryb, bułki lub t. p.

Faryna w. mączka cukrowa.

Faryniarz, utrzymujący garkuchnię.

Farys arrab. jeździec, rycerz.

Faryzeusz hebr. członek sekty żydowskiej z czasów Chrystusa; przen. przewrotny, obłudnik.

Fasada f. frontowa czyli przednia część budynku.

Fasc. skróc. Fascykuł ł. plik, zwój papierów, dokumentów; duży zeszyt.

Fascynacja ł. oczarowanie, olśnienie, urzeczenie.

Faseta p. Facette.

Fashionable a. (feszionebl) wykwintny, modny, gustowny; człowiek światowy.

Fasja, obrachowanie przychodu i rozchodu z majątku, dla obliczenia czystego dochodu, a od niego podatku.

Fason f. forma, model, krój, kształt, sposób.

Fasulec n. w uprzęży konia: rzemyki idące od kantaru do chomonta.

Faszyna f. z wiązki gałęzi lub chróstu, służące do urządzenia tam, grobli i wałów obronnych.

Fatalista ł. wierzący w przeznaczenie.

Fatalizm ł. wiara w przeznaczenie, w los nieuchronny.

Fatalność f. niepomyślny zbieg okoliczności, nieuniknione przykre zdarzenie.

Fatalny f. nieszczęsny, nieuchronny.

Fatamorgana w. ułudny obraz optyczny, zjawiający się w powietrzu wśród pustyń lub na morzu jako odbicie oddalonych przedmiotów, miraż.

Fatum ł. przeznaczenie, los nieuchronny, konieczność.

Fauna ł. ogół zwierząt właściwych jakiej okolicy.

Faustrecht n. prawo pięści.

Faute f. (fot) błąd, omyłka.

Faute de mieux f. (fot de mjo) w braku czegoś lepszego.

Faux ménage f. (fo menaż) niby małżeństwo.

Faux pas f. (fo pa) fałszywy krok, błąd.

Fawor ł. łaska, szczególne względy, przychylność, sprzyjanie.

Faworki, barwne wstążki u koszuli w krakowskim stroju; ciastka kruche w kształcie zwijanych wstążek, chrust.

Faworyt f. ulubieniec.

Faworyzacja f. okazywanie komuś szczególnej życzliwości.

Faworyzować f. otaczać szczególnemi względami, protegować.

Faza g. odmiana; zmiana losu w życiu człowieka lub | narodu, odmiany księżyca, lunacje.

Febris aurea ł. gorączka złota.

Febus g. bożek słońca Apollo.

Fec. skróc. Fecit ł. „wykonał“ (podpis autora na obrazach, sztychach).

Fechmistrz n. nauczyciel robienia bronią, szermierz.

Fechtować się n. wprawiać się w robieniu rapirem, pałaszem, szpadą, floretem.

Federacja ł. połączenie, związek kilku samoistnych prowincji, miast, krajów, państw, w ten sposób, aby tworzyły na zewnątrz jednę polityczną całość.

Federalizm ł. kierunek polityczny, dążący do utworzenia federacji; system wolnego związku krajów.

Feerie f. (feeri) sztuka sceniczna czarodziejska.

Fekalja ł. odchody.

Felajza n. torba skórzana podróżna, tłomoczek.

Felcech n. pendent u pałasza.

Feldfebel n. najstarszy podoficer w piechocie, sierżant.

Feldjeger n. kurjer, goniec wojskowy, rządowy.

Feldmarszałek n. marszałek polny, najwyższy, stopień wojskowy.

Feldszpat n. minerał, składający się z krzemionki, glinki i potażu, spat polny, skaleń.

Feler n. błąd, wada, usterka.

Felicytacja ł. życzenie szczęścia.

Feljeton f. odcinek dziennika, w którym bywają pomieszczane utwory beletrystyczne lub krytyki sztuki i literatury.

Feljetonowy styl — styl, sposób pisania, lekki barwny, błyskotliwy.

Fellahowie ar. ludność osiadła rolnicza w Egipcie.

Felonja ł. w dawnym prawie lennym: zdrada, złamanie wiary, zerwanie wierności; w prawodawstwie ang. ciężka zbrodnia.

Felpa n. tkanina jedwabna z długim włosem, podobna do pluszu, używana do wyrobu kapeluszy.

Feluka ar. mały, wązki a długi statek korsarski żaglowy z wiosłami.

Fem. skr. Femininis ł. rodzaj żeński (w gramatyce).

Feministka, zwolenniczka feminizmu.

Feminizm f. dążność do równouprawnienia kobiet.

Feniks g. ptak bajeczny, odradzający się z własnych popiołów, symbol odrodzenia; osoba lub rzecz rzadka, cenna, jedyna.

Fenjanizm a. zasady tajemnej partji politycznej w Irlandji, dążącej do uwolnienia kraju z pod panowania angielskiego.

Fenol g. to samo co kwas karbolowy.

Fenomen g. zjawisko, objaw niezwykły, osobliwość.

Fenomenalny g. niezwykły, nadzwyczajny, wyjątkowy.

Feralny ł. uważany za nieszczęśliwy, przynoszący nieszczęście, złowróżbny, niepomyślny.

Feretron ł. obraz lub ołtarzyk noszony na procesji.

Ferezja tur. suknia zwierzchnia w rodzaju płaszcza, okrycie kobiet tureckich.

Ferje ł. chwile wolne od pracy, dni odpoczynku, wakacje, święta.

Ferma f. ob. Farma.

Fermata w. w muz. znak dłuższego zatrzymania się na jednym tonie.

Ferme f. (ferm) stały, stanowczy, człowiek silnego charakteru.

Ferment ł. pewne substancje i drobne ustroje (bakterje) wywołujące fermentację, zaczyn; przen.: czynnik burzący w społeczeństwie, wzniecający niechęci, siejący niezgodę.

Fermentacja, przemiana chemiczna wywołana w ciałach organicznych przez fermenty.

Fermer a. lub Fermier f. patrz: Farmer.

Fermoar f. zapinka przy sznurkach paciorków, łańcuszkach etc.

Fernambuk, barwnik czerwony pochodzący z drzewa Brezylja.

Ferować ł. wydać wyrok.

Fertyczny n. zręczny, zwinny.

Feruła ł. dyscyplina, kara.

Ferwor ł. gorliwość, żarliwość, zapał, uniesienie.

Festina lente ł. śpiesz się powoli.

Festival a. wielka uroczystość muzyczna.

Feston f. ozdoba dekoracyjna w kształcie półwieńca z kwiatów, zieleni lub z barwnych tkanin.

Festyn f. uroczystość, bankiet, uczta, biesiada.

Feta f. to samo co festyn.

Fetfa ar. rezolucja, nieodwołalny dekret muftiego w Turcji.

Fetować f. częstować kogo hojnie, ugaszczać.

Fetysz port. przedmiot czczony przez pogan jako bóstwo, bałwanek.

Fetyszyzm, cześć oddawana fetyszom, bałwochwalstwo, pogaństwo.

Feu f. () oddzielne wynagrodzenie aktorów za każdy występ, oprócz pensji.

Feudalizm ł. lennictwo, urządzenie społeczne w średnich wiekach oparte na prawie zależności lennika od władcy, który mu nadał ziemię (lenno).

Feudalny ł. lenniczy, hołdowniczy.

Fez ar. czerwona wełniana czapeczka w kształcie ściętego stożka, przyozdobiona kwastami używana na Wschodzie.

FF. w muz. fortissime.

Fiat justitia ł. niech będzie sprawiedliwość.

Fiat lux ł. niech się stanie światłość; niech prawda wyjdzie na jaw.

Fibra ł. włókno, włókno mięśni.

Fibrylla ł. włókienko mięsne.

Fibryna ł. włóknik krwi, substancja białkowata, powstająca przy krzepnięciu krwi.

Ficlaus n. mały bekas (ptak brodzący).

Fideikomis f. majątek, spadek lub zapis, powierzony komuś dla oddania trzeciej osobie; majorat.

Figura ł. osoba, posąg, postać, kibić, postawa, postać symboliczna, wyobrażenie, rysunek; przenośnia; osoba zajmująca wysokie stanowisko na urzędzie.

Figurant lub Figurantka, aktor lub aktorka na scenie w rolach niemych; w balecie: tańczący w grupach (nie solo).

Figurować ł. być obecnym przy czemś, bez brania czynnego w tem udziału; znajdować się, (pozycja zapisana w księgach handlowych); mieć lub udawać znaczenie.

Figurycznie ł. pod postacią, przenośnie.

Figuryczny ł. obrazowy.

Fikcja ł. zmyślenie, wymysł, przypuszczenie, utwór wyobraźni.

Fiksacja ł. lekki obłęd, polegający na tem, że człowiek ciągle myśli lub mówi o jednym przedmiocie.

Fiksat ł. półwarjat, bzik.

Fiksatyw f. płyn przeznaczony do utrwalenia rysunków węglowych, kredkowych i pastelowych.

Filantrop g. człowiek miłujący ludzi i czyniący im dobrze.

Filantropja g. miłość ludzi, dobroczynność.

Filar n. słup podpierający sklepienie, kolumna; przen. główna podpora.

Filaret g. miłośnik cnoty.

Filatelista g. zbieracz marek pocztowych.

Filc n. pilśń.

Filet f. (file) polędwica.

Filet f. w introligatorstwie ozdoba linijna na grzbiecie książki.

Filemon i Baucis, słynna w starożytności para małżeńska, mimo lat podeszłych czule do siebie przywiązana; przen: czuli małżonkowie.

Filharmoniczny g. lubiący muzykę, meloman.

Filhelleni g. przyjaciele Greków, wspierający ich w czasie wojny o niepodległość w r. 1826.

Filigran f. delikatny, ażurowy, złotniczy wyrób z cienkiego złotego lub srebrnego drutu; znaki wodne na papierze.

Filigranowy f. delikatny, misterny.

Filipika g. mowa gwałtowna, przeciw komuś wymierzona; pismo polemiczne.

Filister, człowiek o ciasnym i małostkowym sposobie myślenia, obojętny na sprawy ogólno-ludzkie.

Filja, Filjał ł. oddział głównego przedsiębiorstwa handlowego lub przemysłowego, prowadzony w innym miejscu pod tą samą firmą.

Filjacja ł. wykaz przodków, i pochodzenia; układ dokumentów jak jedne po drugim następują.

Filjalny kościół, kościół nie będący parafją, ale zależny od kościoła parafjalnego.

Filogeneza g. szereg zmian, jakim ulegają gatunki i pokolenia.

Filoksera g. gatunek owadu niszczącego winnice.

Filolog g. badacz języka, literatury i starożytności pewnego narodu lub szczepu i mający wykształcenie filologiczne.

Filologja g. system nauk dotyczących cywilizacji starożytnych Greków i Rzymian, lub narodów nowożytnych szczepu romańskiego, giermańskiego, słowiańskiego.

Filosemityzm g. kierunek przyjazny dla żydów.

Filomat g. miłośnik nauki.

Filować f. kopcić (o lampie); kręcić, szachrować, oszukiwać (w kartach).

Filozela f. przędza jedwabna nie kręcona.

Filozof g. (dosł. miłośnik mądrości), mędrzec, uczony, znawca filozofji.

Filozofja g. (dosł. miłość mądrości), nauka badająca ogólne zasady wiedzy w celu wyjaśnienia szczegółowych objawów bytu.

Filtr ł. przyrząd do oczyszczania płynów, cedzidło.

Filtracja f. przecedzanie, przesączanie.

Filung, Filunek n. gładka lub wypukła część deski obramowana i olistwowana w drzwiach lub w ścianie drewnianej.

Filut f. figlarz, żartowniś, szczwany lis, frant, łotr.

Filuterja f. przebiegłość, chytrość, krętactwo.

Finalnie ł. ostatecznie; celowo.

Finał ł. koniec, zakończenie, ustęp końcowy.

Finanse f. skarbowość; majątek, dochody i wydatki państwa, skarb państwa; administracja dochodami państwa; w ogóle stan majątkowy.

Finansista f. człowiek obeznany z finansami, robiący duże interesy pieniężne.

Fin de siecle f. (fę de siekl) dosł.: koniec wieku; wyrażenie francuskie dla oznaczenia wybryków moralnych i dziwactw, jako objawów schyłku XIX-go wieku.

Fine w. koniec.

Fines f. człowiek chytry, przebiegły.

Finezja f. delikatność, subtelność, wyrafinowanie; bystrość, przenikliwość; chytrość, przebiegłość.

Fimfa, puszczenie komuś dymu rurką pod nos; lekceważąca niegrzeczność, obraza.

Finis ł. koniec, zakończenie.

Finis coronat opus ł. koniec wieńczy dzieło.

Finish a. w wyścigach: w ostatnim obiegu nagłe wysunięcie się naprzód, świetne zakończenie biegu.

Finita la comedia w. rzecz skończona.

Finta w. w fechtunku pozorny, zamierzony a nie wykonany cios dla wprowadzenia przeciwnika w błąd; udawanie, zmyślanie.

Fioraja w. kwiaciarka.

Fioritura w. przyozdabianie (umiejętne) śpiewu; ozdoby, pasaże (w muzyce).

Fircyk n. modniś, trzpiot, wiercipięta.

Firet, w drukarstwie czcionka bez znaku, służąca do oddzielania od siebie liter lub wyrazów, równa grubością szerokości pisma.

Firma w. nazwisko, pod którym kupiec prowadzi interes handlowy, używane przy podpisywaniu listów, na szyldzie etc.

Firmament ł. sklepienie niebieskie.

Firman albo Ferman tur. piśmienny rozkaz, rozporządzenie sułtana tureckiego.

Fis w muz., nazwa tonu F. podwyższonego o pół tonu za pomocą krzyżyka.

Fisharmonika w. instrument muzyczny klawiszowy opatrzony miechem.

Fiskalny ł. tyczący się skarbu państwa, skarbowy; urzędnik pilnujący gorliwie interesów skarbowych.

Fiskus ł. skarb państwa, skarb publiczny.

Fistuła ł. przetoka, kanał ropny idący od wrzodów wewnętrznych, lub między wrzodami; głos gardłowy.

Fitolit g. skamieniałość roślinna.

Five o’clock tea a. (fajw oklok ti) przyjęcie gości popołudniowe (o 5-tej godzinie)

Fixe f. (fiks) stały.

Fixum locum ł. miejsce stałe.

Fizjognozja g. znajomość i badanie przyrody.

Fizjografja g. opis przyrody pewnego kraju lub miejscowości.

Fizjokrata g. zwolennik fizjokratyzmu.

Fizjokratyzm g. system, wedle którego rolnictwo jest jedynym źródłem bogactwa narodowego.

Fizjologja nauka czynności życiowe w organizmie ludzi, zwierząt i roślin.

Fizjonomika g. nauka o poznawaniu charakteru z rysów, z wyrazu twarzy.

Fizjonomista g. człowiek posiadający zdolności poznawania charakteru ludzi z rysów i wyrazu twarzy.

Fizjonomja g. wyraz twarzy, rysy, wygląd.

Fizyczna siła, siła natury, siła cielesna.

Fizyk g. uczony zajmujący się fizyką; w Niemczech i Austrji inspektor lekarski, czuwający nad zdrowotnością powierzonego mu okręgu i wydający opinję w sprawach sądowych i policyjnych.

Fizyka g. nauka o prawach przyrody, o własnościach ciał oraz o zjawiskach, przy których nie następuje zmiana w wewnętrznym ustroju tychże ciał.

Fizys g. postać, wygląd.

Fjakr f. dorożka, powóz publiczny do najęcia.

Fjasko w. zupełne uieudanie się czego, niepowodzenie.

Fjordy szw. wązkie a długie zatoki o skalistych i wysokich brzegach.

Flader n. słój w drzewie, kamieniu, marmurze; przen.: kłamca, próżniak, blagier.

Flaga a. chorągiew o kolorach narodowych, czasem opatrzona herbami i godłami narodowemi, bandera.

Flaga ł. dżdżysty, przykry stan powietrza, słota.

Flagielant ł. członek średniowiecznej sekty religijnej biczowników.

Flanca n. młoda roślinka przeznaczona do przesadzenia z inspektu w grunt.

Flank f. bok, strona, skrzydło, szczególniej szyku wojskowego.

Flankować f. obraniać bok wojska, zajść z boku, osłaniać fortyfikacje bocznicami.

Flażolet f. mały flecik; wysokie tony w skrzypcach, gitarze, naśladujące flet.

Fleżma g. gęsta ciecz wydzielana przez błony śluzowe, śluz; zimna krew, obojętność, powolność charakteru.

Flegmatyk g. człowiek powolnego temperamentu, obojętny, chłodny w postępowaniu.

Fleksja ł. uchylenie, zgięcie, skrzywienie; nauka o odmianach (deklinacji i konjugacji), odmiana (w gramatyce).

Flet, instrument muzyczny dęty, drewniany, w kształcie rurki z dziurkami i klapami.

Fletrowers w. dęty drewniany instrument muzyczny.

Flibustjer f. rozbójnik morski na morzach środkowej Ameryki, korsarz, pirat; przen.: awanturnik, łotr, oszust.

Flinta n. fuzja myśliwska, strzelba, skałkówka.

Flintglas a. szkło czyste kryształowe, zawierające ołów, używane w dalekowidzach.

Flintpas n. pas od fuzyi.

Flirt, Flirtation a. zaloty, kokietowanie, bałamucenie.

Flis, flisak n. majtek rzeczny trudniący się spławem drzewa i zboża.

Flobert f. strzelba odtylcowa do strzelania na niewielkie odległości małemi kulkami.

Flogiston g. w dawnej chemji pierwiastek ognia, znajdujący się we wszystkich ciałach palnych.

Flora ł. bogini kwiatów; ogół roślin, właściwych danemu krajowi lub miejscu.

Floren ł. złoty austrjacki, reński, gulden = 60 kop.

Florescencja ł. kwitnienie.

Floret a. rodzaj szpady z gałką skórzaną na końcu ostrza, używany przy nauce fechtunku; gruba, szorstka przędza jedwabnicza, pierwszy oprzęd jedwabniczy.

Flota f. ogół okrętów wojennych lub handlowych; żart. pieniądze.

Flotylla f. mała flota.

Flower p. Flobert.

Fluid ł. płyn, ciecz.

Fluksja ł. rodzaj bólu zębów z obrzmieniem dziąseł.

Fluktuacja ł. falowanie, przelewanie się; zmiana; chwiejność, wahanie się, niestałość.

Fluor g. pierwiastek chemiczny, gaz żółtawy o ostrym zapachu.

Fluorescencja ł. zjawisko świetlne powstające w niektórych ciałach, (fluoryt, nafta) wskutek pochłaniania przez nie światła, którem są oświetlone, i wydawanie go następnie, lecz odmiennej barwy.

Fluspat n. minerał, połączenie fluoru z wapniem, topnik, fluoryt.

Fluoryt p. Fluspat.

Focoso w. (fokozo) w muz.: z ogniem.

Foksal a. dworzec kolei żelaznej; budynki w ogrodzie pozamiejskim, przeznaczone dla zabawy publicznej.

Fokus ł. ognisko, punkt, w którym zbierają się promienie odbite od zwierciadła lub załamane w soczewce.

Fol skróc. ob. folio.

Folblut n. koń angielski wyścigowy czystej krwi, piękny koń rasowy.

Foljał, Foljant ł. gruba księga in folio t. j. w formacie arkusza złożonego we dwoje.

Folio ł. wielki arkuszowy format księgi, arkusz; stronnica w księdze handlowej.

Folio verso ł. na odwrotnej stronie.

Foljować ł. numerować stronnice w księdze, paginować.

Folkething, izba deputowanych w parlamencie duńskim.

Folklor a. rzeczy ludowe (podania, pieśni, zwyczaje i t. d.).

Folklorysta, znawca i badacz ludowych zwyczajów, pieśni, legiend etc.

Folklorystyka a. nauka o rzeczach ludowych, badania folkloru.

Folować ł. wałkować sukno, aby było więcej zbite.

Folusz ł. maszyna, zapomocą której tkaniny wełniane spilśniają się przez uderzanie tłokiem.

Fomentacja ł. leczenie mokremi gorącemi okładami; podniecanie.

Fonetyka g. część fizyki obejmująca naukę o dźwiękach, głosownia (część gramatyki).

Fonograf g. przyrząd zatrzymujący mechanicznie (za pomocą elektryczności) i powtarzający dowolną ilość razy wszelkie dźwięki, mowę, śpiew, muzykę i t. p.

Fonologja g. ob. Fonetyka.

For n. ob. Fory

Fora n. drugi raz, bis; ł. precz stąd.

Force majeure f. (fors mażör) siła wyższa, przeszkoda nie do zwalczenia.

Foreign-office a. (foren ofis) ministerjum spraw zewnętrznych w Anglji.

Forela n. pstrąg.

Forma ł. kształt, układ, sposób, wzór, model, pozór, krój, moda, ceremonja; przyrząd, naczynie do nadawania kształtu odlewom, wyrobom; naczynie gliniane do wypiekania bab z ciasta; czcionki ściśnięte w ramy, stanowiące mający się odbić arkusz druku.

Formacja ł. ukształtowanie; w gieologji: pokłady ziemi, warstwy skorupy ziemskiej utworzone w pewnym okresie gieologicznym; w strategice: ustawienie oddziałów wojska.

Formalista ł. trzymający się ściśle przepisów i form zewnętrznych.

Formalizm ł. trzymanie się zewnętrznej formy, bez wnikania w treść i duch a rzeczy, trzymanie się ścisłe zwyczajów i przepisów, biurokratyzm.

Formalności, pewne utarte sposoby i warunki postępowania urzędownie, wskazane.

Formalny ł. zewnętrzny, powierzchowny; całkowity, skończony, zupełny; prawidłowy; stanowczy, wyraźny.

Format ł. kształt, wielkość, rozmiar np. książki, arkusza.

Formować ł. kształtować, nadawać formę, układać, tworzyć, wytwarzać, ustawiać (w wojsku).

Formularz ł. wzór, przepis, schemat, według którego pisze się akty urzędowe, handlowe i t p.

Formuła ł. wyrażenie przyjęte lub przepisane przy układaniu aktu, podania etc.; wyrazy lub znaki uwidoczniające zwięźle jakieś twierdzenia naukowe (w algiebrze, chemji etc.).

Formułować, określić jasno i treściwie, ująć w ścisłe wyrażenie.

Formy towarzyskie, sposób obejścia się, przyjęty przez ludzi dobrze wychowanych.

Fornir n. cieniutkie deseczki z drzewa kosztowniejszego, naklejane na wyroby stolarskie z drzewa miększego i tańszego.

Forpoczta n. straż przednia, mająca na celu obserwację nieprzyjaciela, rekonesans.

Forsa f. siła, moc, wysiłek.

Forsować f. zmuszać do wytężenia siły, usilnie popierać; w ogrodn. przyśpieszać sztucznie wzrost roślin; forsować się: męczyć się, przymuszać się, wysilać się.

Forsownie, z wysiłkiem, z natężeniem sił.

Forszlag n. w muz. ozdobnik, figura służąca do upiększenia i urozmaicenia melodji.

Forszpan n. stangret powożący z konia, foryś.

Forszlowanie n. drewniana ściana odgradzająca; przepierzenie.

Forszus n. zaliczenie, pieniądze naprzód dane na rachunek pensji lub zamówionej roboty.

Fort f. samoistna mała warownia, część, ogniwo w ufortyfikowaniu większej twierdzy.

Forte w. silnie, mocno, głośno.

Forteca w. miejsce ufortyfikowane, twierdza, warownia.

Fortel n. sprytne podejście, podstęp.

Fortissime w. w muz. bardzo silnie.

Fortuna ł. bogini szczęścia, szczęście, los; majątek.

Fortuna audaces juvat ł. ob. Audaces fortuna juvat.

Fortunka, rodzaj malutkiego przenośnego bilardu, w którym kulka popchnięta, natrafia na przeszkody i wpada na numery.

Fortyfikacja f. obwarowanie twierdzy, wały obronne, okopy, szańce.

Forum ł. rynek w dawnym Rzymie, miejsce roztrząsania spraw publicznych.

Fory n. dawać, dobrowolnie dawać komuś chwilową przewagę w początkach gry lub wyścigu; fory mieć u kogoś: być cenionym, lubianym, protegowanym.

Forytować f. popierać kogo lub czyją sprawę.

Forzando w. w muz. z silnem naciśnięciem jednego dźwięku lub akordu.

Fosa ł. dół, przekop, kanał, rów.

Fosfor g. pierwiastek chemiczny, metaloid silnie trujący, łatwo zapalny, świecący w ciemności.

Fosforescencja g. własność niektórych ciał świecenia w ciemności.

Fosforyt g. minerał, połączenie kwasu fosforowego z wapniem, używany jako nawóz.

Fossilja ł. ciała kopalne, skamieniałości.

Fotoceramika g. sztuka wypalania obrazów fotograficznych na porcelanie, szkle, emalji.

Fotochemja g. nauka o chemicznem działaniu światła.

Fotodruk g. patrz: Fototypja.

Fotografja g. zdejmowanie widoków i portretów za pomocą chemicznego działania światła.

Fotometr g. przyrząd do mierzenia siły światła.

Fotosfera g. świetlna powierzchnia słońca, jaśniejsza w środku, a ciemniejsza ku brzegom.

Fototyp g. rycina odbita sposobem światłodrukowym, światłodruk.

Fototypja g. sposób otrzymywania wypukłych płyt drukarskich za pomocą trawienia obrazów fotograficznych przeniesionych na metal.

Foyer f. (fuaje) ognisko; sala albo korytarz ozdobny obok sali teatralnej, koncertowej lub posiedzeń, zwykle połączona z bufetem.

Fr. skróc. franco.

Fracht n. przewóz towarów, ładunek towarów, opłata za przewóz towarów.

Frachtowy list a. fracht n. zawiadomienie, zawierające wykaz wysłanego towaru, jego wagę i należność za przewóz.

Fracta pagina ł. stronnica złożona wzdłuż we dwoje i w jednej połowie zapisana lub zadrukowana.

Fragment ł. ułamek, ustęp z większego dzieła, cząstka. szczątek, urywek, kawałek; czcionki rozsypane.

Frakcja ł. ułamek, cząstka; stronnictwo.

Fraktura ł. złamanie kości, pismo gotyckie łamane.

Franc maçon f. (fra͡ę masą) wolny mularz, farmazon.

Franco w. wolny od opłaty, opłacony.

Franc tireur f. (fra͡ę tirör) wolny strzelec, ochotnik, partyzant z wojny francusko-pruskiej 1870 — 1871 roku.

Frank f. pieniądz francuski = 25 kop.

Frankatura f. opłata, opłata z góry za list lub pakunek.

Frankować, listy lub posyłki opłacać na poczcie.

Frant n. człowiek chytry, szalbierz, filut.

Frapować f. zwracać uwagę, wzbudzać podziw.

Frater ł. brat; brat lub braciszek zakonny.

Fraternizować f. bratać się, żyć z sobą poufale.

Fraucymer n. damy dworskie przy pani dworu; pomieszkanie kobiet należących do dworu pańskiego.

Fraza g. w muz. cząstka melodji, mająca pewne zaokrąglenie.

Frazeolog g. wypowiadający gładko zdanie pozbawione głębszej myśli.

Frazeologja g. budowa zdań i okresów; wyrażenia składne i dźwięczne ale bez treści, sposób gładkiego wysłowienia się przy ubóstwie myśli.

Frazes g. zdanie, wyrażenie, zwrot, sposób wysłowienia się; czcze słowa.

Frazowanie, w muz. uwydatnianie myśli muzycznych, właściwe ich akcentowanie i delikatne cieniowanie.

Freblówka, Freblanka n. nauczycielka początkowa, ucząca według metody Fröbla (poglądowej).

Fregata f. silnie zbudowany szybki trój masztowy statek wojenny; ptak nadmorski.

Frejlina n. dama dworska, należąca do orszaku monarchini.

Frekwencja ł. uczęszczanie, odwiedzanie, znaczna ilość gości przyjeżdżających (do miejsca kąpielowego, do miejsca w pięknej okolicy).

Frenetyczny f. gwałtowny, niepowściągliwy, szalony.

Frenezja f. szal, zapał.

Frenologja g. nauka wnioskowania o zdolnościach umysłowych z kształtów czaszki.

Freski w. ob. Al fresco.

Fricassée f. (frikasé) potrawka.

Fronda f. proca; polityczne stronnictwo we Francji za czasów małoletności Ludwika XIV; stronnictwo niezadowolonych z rządu, malkontentów.

Front f. czoło, przednia strona, przód budynku lub szyku wojskowego.

Fronton f. szczyt trójkątny nad gzymsem ściany frontowej gmachu, górna architektoniczna ozdoba budynku.

Frutti di mare w. dosł. owoce morza; drobne skorupiaki morskie jadane we Włoszech.

Fryc n. nie obeznany jeszcze z zajęciem, nowicjusz.

Frygijska czapka, miękka czerwona spiczasta czapka z opadającym naprzód górnym końcem, używana jako godło w czasie rewolucji francuskiej.

Frykasy f. łakocie, przysmaczki, smakołyki.

Frykcja ł. tarcie, nacieranie (maści); przen.: obicie, przetrzepanie kogo.

Frymark n. handel, zamiana, kupczenie, szacherka.

Fryszerka n. zakład przerabiający surowiec na żelazo kute.

Frytura f. łój wołowy, przetopiony z masłem lub smalcem i używany po garkuchniach do smażenia.

Fryz g. w budownictwie; wązki pas biegnący poziomo między dolnym architrawem a gzymsem, nadbrusie; obramowanie poziome ścian, drzwi, pieców i t. d.

Fryza f. wysoki kołnierzyk fałdowany.

Fryzura f. piękne uczesanie i ułożenie włosów.

Fueros hiszp. zbiór praw, statuty zawierające przywileje niektórych miast i prowincji; w Hiszpanji.

Fuga w. połączenie; ścisłe spojenie, kawałków drzewa lub kamieni; ucieczka; kompozycja muzyczna, w której temat wypowiedziany przez jeden głos lub instrument, przejmowany i powtarzany jest przez inne głosy lub instrumenty.

Fugas chrustas, wyrażenie makaroniczne, znaczy: uciec, drapnąó, dać drapaka.

Fugit irreparabile tempus ł. czas bezpowrotnie ucieka.

Fuksyna n. sztucznie otrzymany barwnik anilinowy, barwiący na czerwono.

Fular f. lekka jedwabna materja; chustka jedwabna na szyję.

Fulguryty ł. strzałki piorunowe, rurki utworzone z piasku stopionego wskutek uderzenia piorunu.

Fulminować ł. błyskać, grzmieć gwałtownie, eksplodować, wybuchać gniewem, piorunować, oburzać się, fukać.

Fumarole w. otwory w gruncie wulkanicznym, z których wydobywa się para wodna i gazy.

Fumigacja ł. okadzanie.

Fumoir f. (fiumuar) osobny pokój do palenia cygar.

Fumy ł. próżność, nadętość, pycha, duma, tony, zadzieranie nosa do góry.

Fundacja ł. założenie czego, nadanie, zapis, ustanowienie, zakład.

Fundament ł. podstawa, podwaliny, zasada.

Fundamentalny ł. zasadniczy, główny, będący podstawą.

Fundować ł. zakładać, ustanawiać, stawiać swoim kosztem, czynić zapis; oprzeć co na zasadzie; robić komu przyjemność swoim kosztem, płacić za czyją przyjemność; fundować się: zaopatrywać się.

Fungować ł. sprawować urząd.

Funkcja ł. działalność, czynność, sprawowanie czegoś, urząd, zajęcie, obowiązek: w matematyce: ilość, której wielkość zależy od wielkości innej ilości.

Funkcjonarjusz ł. urzędnik, oficjalista.

Funkcjonować ł. pełnić urząd, zarządzać, działać.

Fuoco w. (fuoko) w muz.: z ogniem.

Furaż f. żywność dla koni.

Furda, fraszka, bagatelka, drobnostka.

Furdyment, blacha na głowni pałasza lub szpady, garda.

Furfant w. frant, samochwał.

Furgon f. wóz pod pakunki i tłomoki żołnierskie.

Furioso w. szalenie, z uniesieniem.

Furja ł. bogini zemsty; jędza; wściekłość, szał, zajadłość.

Furjat ł. warjat, szaleniec.

Furjer ł. wyszukujący żywność i kwatery dla wojska i koni wojskowych; kwatermistrz.

Furora f. nadzwyczajne powodzenie, oklask rzęsisty.

Fusti w. w handlu potrącenie za zanieczyszczenie towaru lub niewłaściwe przymieszki, refakcja.

Fuszer n. partacz.

Futor, mały folwark wśród stepów w gub. Podolskiej i Kijowskiej.

Futrowanie n. obijanie, wykładanie ściany deskami.

Futryna n. rama, najczęściej drewniana, w której osadzone są drzwi lub okno.

Futurum ł. czas przyszły.

Fuzel n. domieszki, zanieczyszczające spirytus, cuchnące.

Fuzja ł. połączenie, zlanie się, zjednoczenie interesów (np. stronnictw politycznych); topienie; f. strzelba.

G.

Gabar f. statek wyładowany towarem, holowany przęz parostatek.

Gabinet f. zbiór okazów naukowych lub artystycznych (zoologiczny, anatomiczny, sztuk pięknych, starożytności i t. p.); rada i zgromadzenie ministrów; pokój przeznaczony do pracy umysłowej, do przyjmowania interesantów, pacjentów ctc.

Gabinetowy rozkaz, rozkaz wychodzący od panującego bez podpisu ministra.

Gablotka f. szafka wystawowa oszklona.

Gagat, odmiana węgla kopalnego, barwy czarnej, połyskującej, daje się łatwo polerować i używa się na wyroby galanteryjne.

Gagatek, pieszczoch, zepsute dziecko, ulubione i wyróżniane.

Gala f. uroczystość dworska, strój, używany przy uroczystościach dworskich.

Galant f. uprzedzająco grzeczny dla kobiet.

Galanterja f. wysoka uprzejmość, ugrzecznienie dla kobiet; przedmioty zbytku, służące do ozdoby mieszkania i stroju.

Galanthomme f. (galantom) Galantuomo w. człowiek szlachetnego i wytwornego obejścia, szczególniej względem kobiet.

Galantyna f. mięsiwo zwłaszcza drób na zimno, ubrane galaretą.

Galar, statek rzeczny do przewożenia towarów, a zwłaszcza zboża.

Galena, minerał złożony z ołowiu i siarki, błyszcz ołowiany.

Galera f. średniowieczny statek wojenny, poruszany zapomocą trzech lub czterech rzędów wioseł.

Galerja ł. korytarz; wązka a długa sala z kolumnadą, przejście kryte; w teatrze: miejsca nad lożami; budowla, mieszcząca w sobie przedmioty sztuki, obrazy, rzeźby, zbiory rzadkie i kosztowne; ozdobna poręcz na słupkach; w kopalni chodnik podziemny; widzowie.

Galernik f. przestępca skazany na galery.

Galery f. wielkie statki, bez masztów, na których dawniej we Francji pracowali zbrodniarze, skazani na ciężkie roboty; przen. przykry, trudny do spełnienia obowiązek lub zajęcie.

Galgenhumor n. humor wisielców, humor rozpaczy.

Galicyzm f. zwrot właściwy językowi francuskiemu użyty w innym języku.

Galikański kościół ł. kościół katolicki we Francji, dążący do utrzymania niezależności a. ograniczenia władzy papieża.

Galilaee vicisti ł. Galilejczyku zwyciężyłeś! (Galii ejczyk-Jezus Chrystus), (słowa Juljana Apostaty w chwili śmierci).

Galimatjas f. zamieszanie, gmatwanina, zawikłanie, chaos.

Galman, ruda, z której otrzymuje się cynk.

Galon a. angielska miara objętości = 4 kwartom; f. obszycie z taśmy złotej lub srebrnej na ubraniu mundurowem, liberji etc.

Galop f. najszybszy bieg konia, cwał; galopem, najszybciej.

Galopada f. rodzaj tańca w szybkim tempie.

Galwaniczna baterja, aparat do wzbudzania prądu elektrycznego, składający się z połączonych elementów galwanicznych.

Galwaniczne ogniwo p. Element elektryczny.

Galwanizacja, zastosowanie elektryczności galwanicznej w medycynie; ob. także Galwanoplastyka.

Galwanizm g. elektryczne zjawisko wywoływane w ciałach przy użyciu ogniw elektrycznych.

Galwanokaustyka g. zastosowanie drutu, rozpalonego prądem galwanicznym do przyżegania chorych części ciała; wyżeranie, wytrawianie rytowanych płyt metalowych za pomocą prądu galwanicznego.

Galwanometr, Galwanoskop g. przyrząd pokazujący obecność, kierunek i natężenie prądu galwanicznego.

Galwanoplastyka g. nadawanie przedmiotom powłoki metalowej zapomocą prądu galwanicznego.

Galwanotyp g. klisza otrzymana przez pokrycie odcisku z drzeworytu, blaszką metalową, zapomocą prądu galwanicznego.

Gama g. szereg następujących po sobie tonów w pewnej liczbie i pewnym porządku, składających jednę lub kilka oktaw, należących do jednej tonacji.

Gamba w. dawny smyczkowy instrument muzyczny, podobny do wiolonczelli.

Gambit f. taktyka w grze w szachy, poświęcająca piona lub figurę dla otrzymania pozycji zaczepnej.

Gambrynus n. bajeczny król, mniemany wynalazca piwa.

Gambrynusowy napój, piwo.

Gamen f. ulicznik.

Gangljon g. węzeł nerwowy, zwój nerwowy, ośrodek nerwowy, od którego rozchodzą się włókna nerwowe.

Gangrena g. zgorzelina; rozkład organiczny tkanki ciała, sprowadzający jej obumarcie.

Garda f. blacha otaczająca rękojeść pałasza, szpady, rapira.

Garde du corps f. (gard diu kor) gwardja przyboczna panującego.

Gardemalade f. (gardmalad) dozorczyni, dozorca chorych.

Gardę nationale f. (gard nasjonal) gwardja narodowa.

Garden party a. zebranie towarzyskie lub zabawa w ogrodzie prywatnym.

Garderoba f. pokój do przechowywania odzieży, szatnia; pokój dla służby; ubieralnia aktorów; ogół ubrania, suknie.

Gargaryzować f. płukać gardło.

Garmont f. gatunek czcionek większy od petitu a mniejszy od cycera.

Garnirować f. ozdabiać, obszywać, bramować.

Garnitur f. dobór przedmiotów należących do jednego kompletu: mebli, sreber, klejnotów i t. p.; całkowity ubiór męski.

Garnizon f. część wojska, przebywająca w danej miejscowości, załoga miasta, twierdzy.

Garotowanie hisz. kara śmierci przez uduszenie.

Garson f. posługacz w cukierniach, restauracjach i t. p.; kelner.

Gaskonada f. chełpliwość, przechwałki, przesada, ubarwienie opowiadania nieprawdopodobnemi szczegółami.

Gastralgja g. ból żołądka.

Gastrologja g. nauka o żołądku; sztuka kucharska.

Gastronomia g. sztuka przyrządzania smacznych potraw.

Gastronom, znawca wytwornej sztuki kucharskiej, amator wykwintnych potraw, smakosz.

Gastryczny g. żołądkowy; gorączka g. — spowodowana niestrawnością.

Gauchos hiszp. (Goczos) konni półdzicy pasterze, hodujący stada bydła i koni w stepach południowrej Ameryki.

Gaudeamus igitur ł. „radujmy się więc“ początek starej pieśni studentów niemieckich.

Gaudium ł. radość, wesołość.

Gawot f. dawny powolny taniec francuski.

Gaz f. ciało lotne rozprężliwe.

Gaza f. cienka jedwabna tkanina przezroczysta.

Gazela ar. forma utworów poetyckich lirycznych, na Wschodzie, składających się ze strof dwuwierszowych.

Gazometr g. zbiornik gazu; przyrząd do mierzenia ilości zużytego gazu oświetlającego: gazomierz.

Gazon f. trawnik, murawa.

Gaża f. pensja, stała płaca, żołd.

Gefreiter n. p. Giefreiter.

Gehenna hebr. piekło.

Gejzer n. źródło wyrzucające do znacznej wysokości w pewnych odstępach czasu strumień wody wrzącej i pary wodnej.

Gelatine ob. Żelatyna.

Gelée f. (żele) galareta, zgęszczony syrop owocowy zamrożony.

Gemeiner n. szeregowiec, prosty żołnierz.

Gemma ł. drogi kamień z wyrytemi w nim ozdobami wklęsłemi lub wypukłemi.

Generalissimus ł. najwyższy wódz wojska.

Generatio aequivoca v. spontanea ł. samorództwo (w biologji).

Genesis g. pierwsza księga Mojżesza o stworzeniu świata, księga rodzaju.

Genitivus ł. dopełniacz, 2-gi przypadek deklinacji.

Genitalia ł. części płciowe.

Genre f. (żanr) rodzaj; malarstwo rodzajowe.

Gentilhomme f. (ża͡ęlilom) szlachcic.

Gentleman a. (dżentlmen) człowiek wytwornych form towarzyskich; człowiek nieskazitelny, honorowy.

Genus irritabile poëtarum v. vatum ł. drażliwe plemię poetów.

Gérant f. (żerant) zarządzający, zawiadujący przedsiębiorstwem handlowem; wspólnik przedsiębiorstwa, odpowiadający osobiście.

Gesta Dei per Francos ł. dzieła Boga dokonane przez Francuzów — (wyrażenie przysłowiowe).

Ghazi ar. bohater, znakomity wojownik, zwycięzca niewiernych.

Ghetto w. dzielnica żydowska w miastach włoskich i wschodnich.

Giaur tur. pogardliwa nazwa dawana przez mahometan inowiercom.

Gichta n. wylot w kominie pieca hutniczego.

Giefreiter n. najniższy stopień podoficerski.

Giełda n. miejsce zebrań kupców i agientów dla załatwiania interesów handlowych, oraz nabywania i sprzedaży papierów publicznych.

Giemza n. koza skalna, kozica.

Giencjana ł. goryczka (roślina).

Gienealogiczne drzewo, rysunek przedstawiający graficznie gienealogję, rodowód danego rodu.

Gienealogja g. wykaz kolejnego następstwa i wzajemnego pokrewieństwa członków rodu.

Gieneracja ł. pokolenie współczesne, ludzie żyjący i działający mniej więcej w jednym czasie.

Gieneralicja ł. wszyscy gienerałowie armji.

Gieneralja ł. ogół okoliczności; pytania ogólne przy sporządzaniu rysopisu osób, przy badaniu, przy rozpoczęciu sprawy.

Gieneralna próba, ostatnia przed przedstawieniem próba ogólna w kostjumach.

Gieneralne stany, przedstawiciele szlachty, duchowieństwa i mieszczan, obradujący nad sprawami państwa w dawnej rz. p. holenderskiej i we Francji.

Gieneralny ł. powszechny, ogólny, naczelny.

Gieneralny sztab, grono wyższych oficerów, układających plany wojenne i kierujących armją pod względem wojennym, administracyjnym.

Gienerałbas ł. w muz. nauka harmonji i kompozycji.

Gienetyczny g. dotyczący początku lub powstawania czegoś.

Gienewska konwencja, umowa między mocarstwami zawarta w Genewie 1864 r. w celach złagodzenia okrucieństw wojny, a zwłaszcza zasłonięcia przed niemi ambulansów i osób pielęgnujących rannych, dla których, jako zabezpieczającą oznakę zewnętrzną, przyjęto czerwony krzyż na białem polu.

Gieneza g. pochodzenie, powstawanie.

Gienjalny ł. wyższy umysłem, wykraczający ponad zwykłą miarę, niepospolity, twórczy.

Gienjusz g. najwyższy stopień zdolności umysłowych człowieka; umysł torujący nowe drogi myśli w naukach lub sztukach; wyjątkowa twórczość umysłu; duch opiekuńczy.

Gieocentryczny system g. starożytny pogląd astromiczny; według którego środkiem wszechświata, celem i głównym przedmiotem stworzenia jest ziemia.

Gieodetyczna linja g. najkrótsza droga między dwoma punktami na sferoidalnej powierzchni ziemi.

Gieodezja g. część gieometrji praktycznej, zajmująca się wymierzaniem powierzchni ziemi przy uwzględnieniu jej sferoidalnego kształtu.

Gieody g. utwory bańczaste w niektórych skałach wulkanicznych, wypełnione różnemi minerałami.

Gieofagowie g. dzikie ludy niektórych krajów, jedzący ziemię (tłustą glinkę).

Gieofizyka g. fizyka ziemi.

Gieogienja p. Gieogonja.

Gieognozja g. nauka o składzie i budowie skorupy ziemskiej.

Gieogonja g. nauka o powstawaniu i tworzeniu się skorupy ziemskiej.

Gieografja g. opisanie ziemi.

Gieografja fizyczna, dział gieografji ogólnej, zajmujący się powłoką ziemską jako złożoną z lądu, wody i powietrza, oraz zjawiskami na niej zachodzącemi.

Gieografja matematyczna, dział gieografji ogólnej, badający ziemię jako ciało niebieskie t. j. położenie jej we wszechświecie, kształt, wielkość i prawa ruchu.

Gieografja polityczna, dział gieografji ogólnej, zajmujący się ziemią jako siedliskiem człowieka, a więc podziałem na narody, państwa, oświatą, handlem, przemysłem i t. p

Gieologiczne formacje patrz Formacje.

Gieologja g. nauka o budowie i tworzeniu się skorupy ziemskiej.

Gieometra g. technik, zajmujący się pomiarem gruntów i zdejmowaniem planów, miernik.

Gieometrja g. nauka o mierzeniu linji, powierzchni i brył.

Gieoplastyk g. wykonywający wypukło mapy ziemi.

Gieorgiki ł. poematy opisowo dydaktyczne, opiewające rolnictwo i gospodarstwo wiejskie.

Gieoskopja g. obserwacje procesów zwłaszcza cieplnych, odbywających się pod powierzchnią ziemi.

Gieostatyka g. nauka o równowadze ciał stałych.

Gieotermiczny, tyczący się ciepła ziemi; stopień g., oznaczenie głębokości ziemi, przy której temperatura w ziemi podwyższa się o 1°.

Gieotropizm g. własność niektórych członków rośliny zwracania się we wzroście pod wpływem siły ciężkości w kierunku pionowym ku ziemi.

Giermanista ł. znawca języka, prawa, historji niemieckiej.

Giermanizacja ł. narzucanie niemczyzny, niemczenie.

Giermanizm ł. zwrot mowy, właściwy językowi niemieckiemu, użyty w innym języku.

Giermanowie n. nazwa przodków dzisiejszych niemców i ludów plemiennie im pokrewnych.

Giermańskie języki, narzecza ludów pochodzenia giermańskiego; języki: niemiecki, holenderski, flamandzki, szwedzki, duński, angielski.

Giermek węg. młody szlachcic, towarzyszący rycerzowi na wojnie.

Gierunek n. połączenie pod kątem prostym dwóch kawałków drzewa ściętych ukośnie.

Gierylasi hiszp. bandy zbrojne, złożone z pasterzy i kontrabandzistów, toczące na własną rękę wojnę podjazdową.

Giesty ł. ruchy członków ciała, towarzyszące mowie a często zastępujące ją.

Giestykulacja ł. używanie giestów, mimika.

Gieszpan: naczelnik komitatu na Węgrzech i w Siedmiogrodzie; żupan.

Gifes n. miejsce gdzie się zaczyna rękojeść szpady.

Gig a. bąk, rodzaj łodzi dwuwiosłowej; powozik dwukołowy, jednokonny, otwarty.

Gigant g. bajeczny olbrzym.

Gigrl, Gigerl, n. niby elegant, zwracający uwagę na siebie ubiorem przesadnie oryginalnym i uderzającem zachowaniem się.

Gigue f. (żig) stary francuski taniec o charakterze wesołym, muzyka do niego; ostatnia część nuty.

Gildja n. dawniej stowarzyszenie, cech; podział kupców w Rosji na dwie klasy: wyższą i niższą, stosownie do wysokości opłaty za prawo handlu; opłata za prawo handlu.

Gilosze f. ozdoby linijne wykonane sposobem mechanicznym, stanowiące tło druku, papierów wartościowych, akcji etc.

Giloszowanie f. sztuka rytowania, za pomocą specjalnego przyrządu, ozdób linijnych na kamieniu lub metalu.

Gilotyna f. przyrząd do ścinania głowy skazanemu.

Gilza n. dudka czyli rurka z cienkiej bibułki papieru, tektury etc., do wyrobu papierosów; tutka z metalu do ładunków broni palnej.

Gimnastyka g. ćwiczenie sił fizycznych za pomocą odpowiednich ruchów ciała.

Gimnazjum g. średni zakład naukowy, złożony z 7 lub 8 klas.

Gineceum g. mieszkanie kobiet w starożytnej Grecji.

Ginekologja g. nauka o chorobach kobiecych.

Giocoso w. (dżiokozo) Giojoso żartobliwie, pieszczotliwie, wesoło (wyr. muz.).

Gipiura f. rodzaj grubej koronki o wydatnym wypukłym deseniu.

Gips g. minerał, siarczan wapnia, używany jako materjał budowlany, przy wyrobie papieru, w farbiarstwie, do odlewów, robót rzeźbiarskich etc.

Gipsatura, figura lub ozdoba z gipsu.

Gipsować, gipsem powlekać, napuszczać; nawozić pole gipsem; zaprawiać wino gipsem.

Girant ob. Żyrant.

Girlanda f. wieniec, splot kwiatów i liści; rysunek, ozdoba w kształcie wieńca zamkniętego lub rozwartego.

Giro ob. Żyro.

Giser n. pracownik w fabryce odlewów metalowych.

Gisernia n. odlewnia, fabryka odlewów metalowych; lejnia.

Gitana hiszp. (chitana) cyganka; taniec hiszpański.

Gitara hiszp. instrument muzyczny strunowy, na którym gra się tylko palcami.

Glacis f. (glasi) zewnętrzna pochyłość wałów twierdzy, zakrywająca fortyfikację; stok.

Gladjator ł. w starożytnym Rzymie szermierz, zapaśnik walczący publicznie na arenie cyrkowej o śmierć lub życie.

Glauberska sól, siarczan sodu (lekarstwo).

Glaukoma g. jaskra (niebezpieczna choroba oczu).

Glazura n. lśniąca szklista polewa, szkliwo, emalja; błyszcz do obuwia.

Gleba ł. ziemia orna, grunt rodzajny, rola.

Glebae adscriptus ł. przywiązany do gruntu, chłop poddany; przen. podległy namiętnościom.

Gleczer n. lodowiec.

Glejt n. list bezpieczeństwa na wolne przejście, na podróżowanie lub pobyt w danej miejscowości, list żelazny; orszak zbrojny.

Glejta n. minerał, tlenek ołowiu, żółty proszek, otrzymywany przez ogrzewanie ołowiu na powietrzu.

Gliceryna g. ciecz bezbarwna i bezwonna, gęsta, tłustawa, smaku słodkiego, otrzymywana z tłuszczów.

Glif g. ukośność muru nad oknami dla światła, lub przy drzwiach, dla szerszego wejścia.

Glijować n. rozpalać, rozżarzać wyroby metalowe, i następnie powolnie je ochładzać dla zmiękczenia.

Gliptoteka g. zbiór rzniętych kamieni i kruszców; galerja rzeźb, posągów i t. p.

Gliptyka g. sztuka rzeźbienia, szczególniej na kamieniu.

Glissando w. grać jakby ślizgając palcem po klawiszach.

Glob ł. kula, kula ziemska.

Globe-trotter a. żartobliwa nazwa dawana turystom, ustawicznie podróżującym po całym świecie (wydeptujący całą kulę ziemską).

Globus ł. kula przedstawiająca kulę ziemską z obrazem lądów i mórz na niej; G. niebieski: takaż kula, przedstawiająca firmament z gwiazdami i konstelacjami.

Glorja chwała, sława, świetność, wspaniałość; świetlany krąg lub promienie nad głową Świętych na wizerunkach; część Mszy Świętej, zwana hymnem Anielskim.

Gloria in excelsis Deo ł. chwała Panu na wysokości.

Glorjeta f. duża altana na wzniesieniu z pięknym widokiem.

Gloryfikacja ł. uwielbianie, oddawanie chwały.

Glosa g. przekład wyrazu lub wyrażenia wypisany między wyrazami tekstu obcego w dawnych rękopisach; komentarz; rodzaj utworów poetyckich.

Glosarjusz, g. słownik objaśniający tekst ze wskazaniem pochodzenia wyrazów.

Glosator, objaśniacz.

Glossologja a. Glottologja g. nauka o języku, lingwistyka.

Glukoza g. cukier gronowy, znajdujący się w soku roślinnym i w słodkich owocach.

Gluten, ciało klejowate, dające się wydzielić z nasion, o obfitej zawartości białka za pomocą przemywania wodą.

Głagolica serb. najdawniejsze pismo starosłowiańskie zachowane w księgach kościelnych.

Gnejs n. skała zbliżona składem do granitu mająca budowę łupkową.

Gnom g. bajeczna istota nadprzyrodzona, maleńki karzełek, żyjący pod ziemią i strzegący ukrytych tam skarbów, krasnoludek, kobold.

Gnomiczna poezja, poezja złożona z krótkich zdań i sentencji.

Gnomik g. autor przysłów i sentencji.

Gnomon g. przyrząd używany przez astronomów starożytnych do oznaczenia wysokości i zboczeń ciał niebieskich; zegar słoneczny, kompas.

Gnomonika g. sztuka robienia zegarów słonecznych.

Gnomy g. myśli głębokie i ogólniejszego znaczenia, wypowiadane krótko i zwięźle w formie poetycznej.

Gnosis g. (Gnozis) poznanie prawd religijnych.

Gnostycyzm g. system filozofji religijnej, którego zwolennicy utrzymywali, że posiadają zupełną tajemniczą znajomość prawd religji chrześcijańskiej.

Gobeliny f. cenne kobierce, tkane ręcznie w krosnach, naśladujące do złudzenia malowidła, a przeznaczone do zawieszania na ścianach.

Goddam! a. (goddem) Boże mię skarż! (klątwa angielska).

God save the King (queen) (god sew tzö kin) Boże chroń króla, królowę (początek narodowego hymnu angiel.).

Goeletta w. mały angiels. statek zawierający 50 do 100 tonn.

Gogo, laluś wymuskany, bezmyślny strojniś.

Goj hebr. nazwa dawana przez żydów inowiercom.

Golf f. zatoka morska.

Goifsztrem a. prąd zatokowy, ciepły prąd morski wypływający z zatoki Meksykańskiej w kierunku półn.-wsch. i oblewający zach. brzegi Europy.

Golgota hebr. (zn. miejsce trupich głów) wzgórze, na ktorem ukrzyżowano Chrystusa Pana; męczeństwo.

Goljat hebr. olbrzymi Filistyn, pokonany przez Dawida; przen. olbrzym.

Golkondy skarby, nieprzebrane bogactwa.

Gondola w. płaska, długa, wązka łódź, używana do przejażdżki po kanałach w Wenecyi.

Gondoljer w. przewoźnik na gondoli.

Gondoljera w. pieśń wioślarzy weneckich.

Gonjometr g. narzędzie do mierzenia kątów w kryształach, kątomierz.

Gordyjski węzeł, węzeł nierozwiązalny (rozcięty mieczem przez Aleksandra W.); przen. rzecz zawiła, kwestja trudna do rozwiązania; rozciąć G. w. szybko i energicznie rozstrzygnąć jakąś trudność.

Gorgony g. w mitologji grec. trzy potworne kobiety z wężami na głowie, których widok przemieniał w kamień; głowa Gorgony, symbol okropności, zgrozy.

Gotyckie litery, pismo staroniemieckie, łamane, ozdabiane zakrętami.

Gotycki język, najstarsza odrośl języków giermańskich.

Gotycki styl, styl ostrołukowy, sposób budowania, odznaczający się wysmukłością form, szpiczastością łuków, koronkowa delikatnością ozdób, wysokiemi i cienkiemi kolumnami.

Gouache f. patrz Gwasz.

Gracja ł. wdzięk, powab; utrzymanie na starość, chleb łaskawy wysłużony po latach pracy.

Gracjalista ł. oficjalista na dworach wielkich panów otrzymujący za wieloletnią pracę i zasługi, dożywotnie utrzymanie na starość.

Gracje ł. boginie wdzięku.

Gradacja ł. stopniowe podwyższanie; — stopniowe wznoszenie się od pojęć bliższych i ciaśniejszych do bardziej ogólnych i wyższych, lub odwrotnie.

Gradativo ł. stopniowo.

Graduał ł. część Mszy Św., którą kapłan odmawia po Epistole.

Graduować ł. nadawać stopień naukowy akademicki.

Gradus ł. stopień. Gradus ad Parnassum ł. stopień do Parnasu; nazwa podręcznika łacińskiego do ćwiczeń wersyfikacyjnych.

Graecum est non legitur ł. (grekum) dosł. to po grecku to nieczytelne; przen. stosuje się do wszelkiej kwestyi nieznanej lub lekceważonej.

Graficzny g. przedstawiony za pomocą rysunku, (wynik rachunkowy, statystyczny, wykaz, dowodzenie).

Grafika g. sztuka pisania i rysowania; specjalnie znajomość pisma dyplomatycznego.

Grafit g. rodzaj węgla, minerał miękki, barwy szarawo-czarnej, połyskliwy, używa się do wyrobu ołówków, tyglów ogniotrwałych i t. d.

Grafjon g. narzędzie rysunkowe napuszczane tuszem do kreślenia linji.

Grafologja g. sztuka rozpoznawania charakteru i skłonności człowieka z jego pisma.

Grafomanja g. manja pisania.

Gram g. i f. jednostka wagi systemu metrycznego = prawie 1/13 łuta.

Gramatyka g. nauka języka, nauka poprawnego mówienia i pisania.

Gran ł. waga aptekarska 1/20 skrupułu.

Granat ł. minerał, którego odmiana barwy ciemnoczerwonej, przejrzysta, używana bywa do wyrobów jubilerskich; pocisk armatni, wypełniony materją wybuchową, pękający po wyrzuceniu; drzewo południowe z owocem podobnym do jabłek; kolor ciemno-niebieski.

Grand hisz. magnat hiszpański.

Grandioso w. wzniośle, wspaniale.

Grand monde f. (graę mąd) wielki świat, arystokracja.

Grand seigneur f. (seniör) wielki pan.

Granit, skała składająca się ze spatu polnego, kwarcu i miki

Grankulka, kulka do strzelby myśliwskiej większa od loftki.

Granulacja ł. ziarniste gruczołki, tworzące się na wewnętrznej stronie powiek i na gojących się ranach.

Grasować ł. szerzyć się, panować (o chorobach); włóczyć się, nawiedzać często, przebywać w jakiej miejscowości w celu grabieży.

Gratias ago ł. dzięki.

Gratis ł. bezpłatnie, darmo.

Gratulacja ł. powinszowanie, życzenie.

Gratulant ł. składający życzenia.

Gratyfikacja ł. oddzielne wynagrodzenie pieniężne udzielane pracownikom przez pracodawcę.

Gravissime w. z powagą, serjo (w muzyce).

Grawamina ł. prawne skargi, oskarżenia, zażalenia; okoliczności obciążające.

Grawer f. rytownik, sztycharz.

Grawerować f. rysować, wykonywać rysunki wklęsłe lub wypukłe na drzewie, kamieniu, metalu, szkle i t. p.

Grawitacja ł. siła ciążenia, siła wzajemnego przyciągania ciał.

Grawiura f. staloryt, miedzioryt, rycina, sztych.

Grazioso w. w muz. wdzięcznie, mile.

Great attraction a. (great atrekszen) główny powab, główna przynęta.

Grecyzm, zwrot mowy, właściwy językowi greckiemu.

Gregaryny, mikroskopijne pasorzyty, żyjące w przewodzie pokarmowym i organach wewnętrznych zwierząt, zwłaszcza bezkręgowych, w przewodzie pokarmowym człowieka, a także we włosach ludzkich.

Gregorjański kalendarz, kalendarz, poprawiony przez papieża Grzegorza XIII roku 1582, t. zwany nowego stylu.

Gregorjański śpiew, poważny śpiew kościelny jednogłosowy, nie oznaczony ścisłym taktem.

Gremjalnie ł. wspólnie, łącznie, razem.

Gremjał ł. chusta zrobiona z tegoż materjału co ornat, służąca do przykrycia kolan biskupa, kiedy siedzi na tronie podczas uroczystej celebry.

Gremjum ł. grono osób, związanych wspólnością zawodu lub zatrudnienia, decydujących o czem np. sędziów, nauczycieli i t. p.

Gremplowanie w. prostowanie, równanie włókien wełny i bawełny za pomocą grempli czyli szczotki drucianej.

Grenadjer f. żołnierz wyborowych oddziałów piechoty.

Grenadyna f. tkanina półjedwabna ażurowa.

Grodetur f. gatunek ciężkiej materji jedwabnej.

Grog a. napój z gorącej wody, araku i cukru.

Groom a. (grum) mały lokaj, chłopak towarzyszący państwu w przejażdżce konej.

Gros d’arméé f. (gro darmé) główna część armji.

Gros-grain f. (gro grę) rodzaj ciężkiej materji jedwabnej.

Gross n. dwanaście tuzinów.

Grosso modo w. z gruba, grubo krajane lub tłuczone (w przepisach).

Grota n. jaskinia w skale, w górze.

Grotesk f. rodzaj czcionek drukarskich, druk grubszy i czarniejszy, tego samego co w tekście gatunku.

Groteski f. arabeski, ozdoby fantastyczne dziwacznych kształtów.

Grotesąue f. (grotesk) dziwaczny.

Gründer n. ob. Grynder.

Grundrys n. rysunek techniczny przedmiotu widzianego z góry, albo jakby przeciętego płaszczyzną poziomą, rzut poziomy, plan.

Grundwaga n. deska trójkątna, z której wierzchołka zwiesza się sznurek z ciężarkiem na końcu, używana przez cieśli i mularzów do oznaczania linji poziomej.

Grunt n. ziemia rodzajna, orna, gleba, rola; podstawa, zasada, dno, fundament; tło.

Gruntować n. opierać, zasadzać; zgłębiać, szukać gruntu, dna; w malarstwie: pierwszym kolorem nakładać, dawać tło.

Grupa n. zestawienie, ułożenie pewnej liczby przedmiotów lub osób w jakąś całość; grono.

Grupować n. układać, ustawiać w grupy.

Gruppetto w. w muz. znak — Grupetto inversé.svg — umieszczony nad nutą, ozdobnik muzyczny, składający się z grupy 4 małych nutek: nuty wyższej, głównej, niższej i głównej.

Grupy parlamentarne, stronnictwa na jakie dzielą się członkowie parlamentu.

Gryf n. bajeczne zwierzę z głową, dziobem i skrzydłami orła, z uszami konia; rękojeść, nazwa herbu.

Grymas f. dąs, skrzywienie twarzy dla wyrażenia niechęci, niesmaku lub niezadowolenia; nieuzasadnione niezadowolenie, kaprys.

Grynder n. giełdziarz, spekulujący akcjami niepewnych przedsiębiorstw, oszust giełdowy.

Grynderstwo n. oszustwo na giełdzie.

Grynszpan n. octan miedzi zielonego koloru (trucizna), farba zielona.

Grypa f. choroba epidemiczna, objawiająca się silną gorączką, bólem wszystkich członków, katarem i kaszlem; influenza.

Gschnas (gsznas), nader wesoła zabawa w Wiedniu.

Guano hiszp. nawóz z odchodów ptaków morskich.

Gulasz węg. bigos węgierski z papryką i korzeniami.

Gulden n. złoty austrjacki, reński = 60 kop. wartości nominalnej.

Guma g. substancja roślinna kleista; guma arabska: żywica z drzew akacjowych, rosnących w Arabji i Afryce; guma elastyczna p. kauczuk.

Gumiguta, wysuszony sok żywiczny drzewa rosnącego w Indjach Wschodnich.

Gumilaka szellak f. farba żółtego koloru; środek lekarski silnie drastyczny.

Gumować, pokrywać lub nasycać roztworem gumy.

Gust ł. poczucie piękna, dobry smak; upodobanie; z gustem — chętnie, przyjemnie, i owszem.

Gutapercha (gutapercza), Gutaperka, stężały sok mleczny drzewa wschodnio-indyjskiego po wysuszeniu sprężysty? podobny do kauczuku.

Gutta cavat lapidem ł. dosł. kropla wydrąża kamień; przen. praca choć drobna nieznaczna lecz ciągła, wytwarza rzeczy wielkie.

Gutturales ł. gardłowe, tylnojęzykowe głoski.

Gwarancja f. poręczenie, zabezpieczenie, rękojmia.

Gwarant f. poręczyciel.

Gwardja f. wyborowe wojsko; straż przyboczna panującego.

Gwardja narodowa, straż obywatelska, milicja obywatelska.

Gwardjan ł. przełożony klasztoru.

Gwardzista, żołnierz służący w gwardji.

Gwasz f. sposób malowania farbami wodnemi, rozrobionemi z gumą.

Gwebr, czciciel ognia w Persyi.

Gwicht n. ciężarek do ważenia, który się kładzie na szalę wagi.

Gwinea a. złota moneta angielska, wartości 21 szylingów = 10 rb.

Gwinty n. wężykowate rowki na śrubie lub w rurze, skręty śrubowe.

Gyneceum g. ob. Gineceum.

Gynekologja g. ob. Ginekologja.

Gzyms n. ozdoba architektoniczna wystająca nad powierzchnią (budynku, muru, kominka).

H.

Habeas corpus ł. angielskie prawo z r. 1760, mocą którego poddany angielski nie może być więziony bez badania sądowego i winien być przesłuchany w ciągu 24 godzin po aresztowaniu.

Habemus papam ł. mamy papieża! okrzyk po wyborze papieża.

Habenda ł. mienie, majątek.

Habent sua fata libelli ł. i książki mają swój los.

Habilitacja ł. obrona rozprawy naukowej dla uzyskania prawa wykładania na uniwersytetach.

Habit ł. suknia zakonna.

Habitacja ł. zamieszkanie.

Habitué f. (abitüe) gość stały, poufały, stały bywalec teatralny.

Habitus ł. w lecznictwie: wygląd zewnętrzny, z którego, można wnosić o skłonności lub odporności; względem pewnych chorób.

Hacienda hiszp. (asienda) posiadłość wiejska, folwark.

Haczysz ob. Haszysz.

Hades g. królestwo cieniów, świat podziemny, piekło.

Hadżi ar. mahometański pielgrzym do Mekki.

Haec facienda et illa non omittenda ł. ob. Et haec i t. d.

Haem... ob. Hem...

Hagjologja g. nauka o rzeczach świętych.

Haja n. rekin ludojad.

Hajdamacy tur. kozackie bandy rozbójnicze w XVII w.; przen. włóczęgi, rabusie, łotry, zbóje; zawadjaki.

Hajduk węg. dawniejsza piechota węgierska; lokaj w stroju węgierskim na dworach wielkich panów.

Hajzówka hebr. prawo talmudyczne wzbraniające żydowi pod groźbą klątwy, podkupywać innego żyda, w celu zagarnięcia po nim dzierżawy, handlu, przedsiębiorstwa i t. p.

Hakatysta, członek stowarzyszenia polakożerczego pruskiego nazwanego H. K. T. od pierwszych liter nazwisk jego założycieli: Hansemann, Kennemann i Tiedemann, powstałego w celu systematycznego unicestwiania żywiołu polskiego w ks. Poznańskiem (wykup majątków z rąk polskich i t. p.).

Hakatyzm, zasady hakatystów.

Hakim ar. turecki mędrzec, lekarz i sędzia; Hakim Effendi główny lekarz przyboczny sułtana.

Halabarda n. dawna broń żelazna, złożona z długiego drzewca, na którom osadzony był topór z ostrym kolcem zamiast obucha i zakończona grotem u góry.

Halabardnik n. dawny żołnierz, używający halabardy.

Halali n. sygnał myśliwski na trąbce podczas polowania z ogarami przy dościganiu zwierzyny; otrąbienie.

Halerz w. dawna drobna moneta polska; dzisiejsza moneta drobna austrjacka.

Halla n. wielka sala przeznaczona na koncerty i zabawy; otwarty budynek, tylko pod dachem na słupach; targowisko lub plac nakryty dachem.

Halometr, Haloskop g. narzędzie służące do badania zawartości soli w solance.

Halt n. stój! wstrzymaj się!

Haltery n. ob. Hantle.

Halucynacja ł. chorobliwe złudzenie zmysłów, polegające na widzeniu różnych przedmiotów i słyszeniu dźwięków nie istniejących; przywidzenia, widziadła, marzenie na jawie.

Halurgja g. nauka o przemyśle solnym.

Hałwa, Hajwa tur. słodkie ciasto zrobione z orzechów, miodu i oleju konopnego, używane jako przysmak.

Hamadrjada g. nimfa leśna.

Hamak, kawał płótna lub siatka sznurkowa zawieszana, służąca do leżenia w niej.

Haman hebr. potwór, zły człowiek.

Hamernia n. fabryka, w której wyrabiają grubsze przedmioty z żelaza i stali za pomocą kucia młotami maszynowemi; kuźnica.

Hamować n. powstrzymywać, powściągać.

Hamulec n. przyrząd do wstrzymywania obrotu kół u wozów, wagonów; przen. czynnik, wzgląd, powściągający popędy, nałogi, żądze i namiętności.

Handel n. wymiana towarów, płodów i wszelkiej własności, jednych na drugie lub na pieniądze; kupno i sprzedaż; środek zarobkowania; sklep, skład, magazyn.

Handicap a. (hendikep) wyrażenie sportowe dla określenia wyścigu koni wszelkiego wieku i siły, przyczem waga, jaką ma dźwigać każdy koń, jest zastosowana do jego wieku i możności; gra o zakład z forami.

Handlowy regiestr, księga prowadzona przy właściwym sądzie, zawierająca wykaz firm i wszelkie dano osobiste o kupcach i spółkach handlowych w danej miejscowości.

Hands-off a. (hends-off) precz z rękami, nie tykać!

Handsome a. (hensöm) dwukołowy powozik o dwu miejscach, z wysokim kozłem z tyłu.

Handżar a. Andżar tur. broń sieczna, rodzaj obosiecznego sztyletu z długą rękojeścią, zakrzywionego na końcu, puginał.

Hannibal ante portas ł. Hanibal pod bramami; przen.: blizkie niebezpieczeństwo.

Hanswurst n. komiczna osoba farsy ludowej niemieckiej, błazen, arlekin.

Hantle n. przyrząd do ćwiczeń gimnastycznych, składający się z dwóch kul żelaznych lub drewnianych, połączonych z sobą krótką rączką, (zwykle używa się para), ciążki.

Hanza n. dawny związek handlowy północnych miast w Niemczech.

Hanzeatycki, należący do Hanzy.

Haracz tur. danina pieniężna, składana przez państwa chrześcijańskie Turcji, aby się wykupić od napadu; danina składana przez ludy podbite zwyciężone; opłacanie się.

Haranga f. długa, uroczysta mowa, (powitalna, pochwalna) przemówienie do zgromadzenia, do wojsk i t. p.

Harbajtel n. siatka lub woreczek na pomieszczenie warkocza, używany w XVII i XVIII w.

Harc n. utarczka, początek walki; popisywanie się konną jazdą, swywolenie.

Harcap n. warkocz, noszony dawniej przez mężczyzn.

Harem arab. oddzielne mieszkanie kobiet u mahometan; ogół kobiet mahometanina.

Harfa lub arfa, duży instrument muzyczny o strunach metalowych, formy trójkątnej; h. do czyszczenia (arfowania) zboża, żwiru i t. p., narzędzie złożone z ramy i siatki drucianej; h. eolska patrz Eolska.

Harmider n. wrzawa, zgiełk, zamięszanie.

Harmonijny g. zgodny, dźwięczny.

Harmonika g. instrument muzyczny, składający się z czworobocznego miecha, zaopatrzonego po obu stronach w deszczułki z dziurkami i klapami wypuszczającemi głos.

Harmonizować, zgadzać się, być w zupełnej zgodzie; sympatyzować.

Harmonja g. zgodność i dźwięczność tonów; nauka o prawach akordów; właściwy stosunek do siebie części pewnej całości; zgoda, jedność.

Harpagon g. skąpiec, sknera (nazwa wzięta z komedji Molièra).

Harpje g. w mitol. greck, boginie burzy, przedstawiane w postaci ptaków drapieżnych z głowami kobiet, nienasycone i łaknące; przen. człowiek zły, chciwy, czyhający na cudze dobro i zdobywający je niegodziwemi środkami.

Harpun a. dziryt, grot żelazny w kształcie strzały, zaopatrzony w dwa zagięte haki, na sznurze, używany przy połowie wielorybów, fok i t. p.

Hart n. twardość; moc, siła, wytrzymałość, wytrwałość, silny charakter w znaczeniu dodatnim, nie poddawanie się.

Hartful n. drążek do którego przywiązuje się statek po przybiciu do lądu.

Hartować n. robić żelazo twardszem przez rozpalenie i nagłe ostudzenie go w zimnej wodzie; hartować ciało: robić je wytrzymałem, odpornem na wpływy zewnętrzne; hartować się: zaprawiać się do wytrwałości, wytrzymałości.

Haszysz ind. wyciąg z konopi indyjskich, w med. używany jako środek odurzający, kojący ból; na Wschodzie palony jako tytuń w fajkach sprowadza utratę przytomności i halucynacje.

Hatt, Hattiszeryf albo Hatti Humajum tur. reskrypt sułtana, rozkaz własnoręczny sułtana.

Haubica czes. gatunek działa, krótka armata gwintowana, śmigownica.

Hausse f. (os) zwyżka, podnoszenie się kursu papierów wartościowych; à la hausse grać, spekulować na zwyżkę papierów.

Haussier f. (osjć) spekulujący na podniesienie się kursu papierów.

Haust ł. łyk, połknięcie.

Haute-finance f. (ot finans) potęgi finansowe; pierwszorzędni bankierzy.

Haute nouveauté de la saison f. (ot nuwoté dö la sezą) najświeższa nowość sezonowa (o modach).

Haute-volée f. (ot wolé) znakomite, wytworne towarzystwo, arystokracja.

Haut gout f. (ogu) smak, gust, delikatny, wybredny, (mówiąc o stroju, o potrawach).

Haut relief f. (orelief) wypukłość, bryłowatość. plastyczność (o rzeźbie); wypukłe odstawanie od tła (o obrazie).

Havelock a. (hewlok), rodzaj płaszcza bez rękawów z peleryną tylko z przodu.

Hawarja a. Awarja f. uszkodzenie, szkody, straty i koszty, jakie ponosi okręt lub jego ładunek podczas podróży morskiej; ubezpieczenie, ładunku okrętowego.

Hazard f. ślepy los, przypadek, traf; próbowanie szczęścia przez czyny nieobliczone lecz zależne od ślepego losu; hazardowna gra: gra losowa, ryzykowna, niepewna.

Hazardować f. odważyć się, stawić na los szczęścia, ryzykować.

Hebe g. w mit grec. bogini młodości i piękności, podczaszyni bogów rozlewająca i roznosząca bogom nektar i ambrozję.

Hebel n. narzędzie stolarskie do strugania i wygładzania drzewa.

Hebes ł. tępa, zakuta głowa, głupiec.

Hedonizm g. system filozoficzny, podług którego rozkosze zmysłowe są celem życia.

Hedżira lub Hegira ar. ucieczka Mahometa z Mekki do Medyny, r. 622 po n. Chr., od której mahometanie liczą lata; era makometańska.

Hegemonja g. przewództwo, pierwszeństwo, przewaga jednego państwa nad innemi, zagarnięcie głównego kierunku i wpływu na obrót spraw wspólnych.

Hegzametr ob. Heksametr.

Hejnał a. Hajnał węg. pieśń religijna grana przez trębaczów o wschodzie i zachodzie słońca lub jako sygnał godzin z wież kościelnych.

Hekatomba g. w starożyt. Grecji uroczysta ofiara ze stu wołów na cześć bogów; przen. mordercza walka, rzeź, śmierć wielu osób.

Heksametr g. sześciostopowy wiersz nierymowany, używany w epopejach.

Heksenszus n. nagły i silny ból muskułów krzyża.

Hektar g. francuska miara powierzchni mająca 100 arów (1¾ morgi).

Hektograf g. przyrząd złożony z zastygłej żelatyny, służący do łatwego i szybkiego odbicia w kilkudziesięciu egzemplarzach ręcznego pisma lub rysunku, wykonanego specjalnym atramentem.

Hektolitr g. miara objętości: sto litrów.

Helikon g. góra w Beocji, siedlisko muz u starożytnych.

Helikopter g. rodzaj maszyny latającej, mogącej wznieść się i utrzymać przez jakiś czas w powietrzu za pomocą odpowiedniego motoru i bardzo lekkiej, szybko obracającej się śruby, zaopatrzonej w skrzydła.

Heljocentryczny g. śródsłoneczny; odnoszący się do środka słońca, przyjmujący słońce za środek.

Heljochromja g. fotograficzny sposób otrzymania barwnych odbitek.

Heljografja a. Heljotypja g. sposób odbijania na papierze, za pomocą farby drukarskiej i prasy, zdjęć fotograficznych wytrawionych stosownemi bejcami.

Heljograwiura f. rycina drukowana z płyty metalowej, na której odbitą została sposobem fotograficznym i delikatnie wytrawiona.

Heljolatrja g. oddawanie czci boskiej słońcu, ubóstwianie słońca.

Heljolit g. kamień słonecznik.

Heljominjatura f. rodzaj specjalnego podkolorowania fotografji.

Heljos g. słońce, bożek słońca.

Heljoskop g. luneta do obserwowania słońca.

Heljostat g. przyrząd optyczny, przeznaczony do skierowywania promieni słonecznych stale na jeden i ten sam punkt pomimo dziennego biegu słońca.

Heljotrop g. minerał, odmiana chalcedonu, pół-drogi kamień ciemnozielony z czerwonemi i żółtemi plamkami i żyłkami; roślina szorstkolistna o kwiatach fijołkowych silnie pachnących.

Heljotropizm g. zdolność niektórych części roślin zwracania się w kierunku padających na nie promieni światła, lub odchylania się w kierunku wprost przeciwnym.

Hellada, Hellas g. starożytna Grecja.

Helleniści g. uczeni znawcy starożytności greckich, języka i literatury greckiej.

Hellenowie g. dawna nazwa Greków.

Heller ob. Halerz.

Hellespont g. dawna nazwa cieśniny Dardanelskiej.

Helota g. niewolnik spartański, który należał do miejscowej ludności achejskiej, podbitej przez Spartan i pozbawionej wolności.

Helotyzm g. postępowanie z ludźmi jak z niewolnikami; zachowanie się niewolnicze.

Helweckie wyznanie, wyznanie ewangielicko-reformowane, Kalwińskie.

Helwecja ł. Szwajcarja.

Hełm n. szyszak: metalowe nakrycie głowy w kształcie kaska rzymskiego.

Hematoksylina g. barwnik czerwony, niebieski lub fijoletowy otrzymywany z drzewa kampeszowego, używany w farbierstwie i przy badaniach mikroskopowych.

Hematyna g. barwnik czerwony krwi.

Hematyt g. odmiana czerwonej rudy żelaznej.

Hemisfera g. półkula.

Hemoglobina g. substancja białkowata, będąca główną składową częścią czerwonych ciałek krwi.

Hemoptoe g. krwotok płucny.

Hemoroidy g. obrzmienie żył w dolnym ustępie kanału kiszkowego; krwawnicę.

Hemorragja g. utrata krwi, krwotok.

Hemostatyczny g. wstrzymujący krwotok.

Hepatika g. środki lekarskie na chorobę wątroby.

Hepatyk g. cierpiący na wątrobę.

Hepatyt g. kamień wątrobiany.

Heptarchja g. panowanie siedmiu władców.

Heraldyk n. uczony znający się na herbach.

Heraldyka g. nauka o herbach.

Herb n. znak, godło stałe i dziedziczne, nadawane jako oznaka szlachectwa; godło państwa, prowincji, miasta i t. p.

Herbarjum ł. zielnik.

Herbarz, dzieło zawierające zbiór i opisy herbów i rodowody rodzin szlacheckich.

Herboryzować ł. zbierać rośliny w celu naukowym.

Heredytalny ł. dziedziczny.

Heretyk g. chrześcijanin odrzucający prawdy, które podaje do wierzenia religja, a wyznający błędną naukę; odszczepieniec, kacerz.

Herezja g. odstąpienie od dogmatów religijnych; odszczepieństwo, kacerstwo; przen. błędne twierdzenie, wygłaszanie zdań niezgodnych ze zdrowym rozsądkiem.

Herezjarcha g. twórca herezji, wódz odszczepieństwa religijnego.

Herkules ł. syn Jowisza, mityczny bohater grecki; człowiek silny i mężny.

Herkulesowa praca, olbrzymia praca, przechodząca siły ludzkie.

Hermafrodyta g. dwupłciowy.

Hermeneutyka g. sztuka wykładania, objaśnienia tekstu a głównie Biblji.

Hermetyczny g. niedopuszczający powietrza, szczelnie, ściśle zamknięty.

Hermetyzm g. ob. Okultyzm.

Hernhuci czyli bracia Morawczycy; sekta pretestancka.

Heroiczny g. bohaterski; wielkiego ducha; silny, energiczny, ale ryzykowny (środek lekarski).

Heroi-komiczny g. bohatersko-śmieszny.

Heroina g. bohaterka.

Heroizm g. bohaterstwo, gotowość poświęcenia się; wielkość duszy.

Herold n. w średnich wiekach sługa, urzędnik królewski ogłaszający publicznie i uroczyście narodowi wolę władcy, wojnę, pokój i t. p.; dozorca nad turniejami; sprawdzający pochodzenie i herby uczestników turnieju.

Heroldja n. władza rozpatrująca dowody szlachectwa.

Herostrat g. grek, który dla wsławienia się podpalił w r. 356 przed Chr. słynną świątynię Djany w Efezie; przen. człowiek szukający sławy ze złych uczynków, niszczyciel pięknych zabytków i dzieł sztuki.

Hesperydy g. w mitol. grec. powabne dziewice w ogrodach bogów, pełnych złotych jabłek, strzeżonych przez smoka.

Hetera g. nierządnica.

Heteredoksja g. obca, błędna nauka lub wiara.

Heteromorfizm g. wielopostaciowość.

Heureka! ob. Eureka.

Heurystyczna metoda g. metoda prowadząca ucznia do wynajdywania samodzielnie prawd i zasad nauki.

Hexametr ob. Heksametr.

Hiatus ł. nieprzyjemny zbieg samogłosek, rozziew.

Hiberna ł. leże zimowe; dawniej podatek na utrzymanie wojska w zimie.

Hic et nunc ł. tu i zaraz; natychmiast.

Hic haeret aqua ł. w tem sęk, to sęk nielada; (dosł. tu zatrzymała się woda).

Hic jacet ł. tu leży (napis na nagrobkach).

Hic jacet lepus ł. w tem sęk, w tem rzecz; (dosł. tu leży zając).

Hic mulier ł. kobieta energiczna, herod-baba.

Hic Rhodus, hic salta ł. pokaż, co umiesz (dosł. tu Rodos, tu skacz).

Hidalgo hiszp. szlachcic w Hiszpanji.

Hier liegt der Hund i t. d., ob. Da liegt i t. d.

Highlander a. (Hajlender) strzelcy szkoccy w wojsku angielskim.

High-life a. (haj lajf) wyższe sfery społeczne, arystokracja.

Hipika g. znajomość wszystkiego co dotycze konia.

Hipocentaur g. twór bajeczny: pół konia, pół człowieka.

Hipochondrja g. chorobliwy rozstrój ducha, usposobienie smutne, zgryźliwe; śledziennictwo.

Hipochondryk g. śledziennik.

Hipodrom g. miejsce gdzie w starożyt. Grecji odbywały się wyścigi konne z wozami; u Rzymian cyrk; dziś arena cyrkowa, ujeżdżalnia.

Hipofag g. jedzący mięso końskie.

Hipogryf g. bajeczny koń skrzydlaty z głową gryfa.

Hipokratesa sztuka, sztuka lekarska.

Hipokryta g. obłudnik.

Hipokryzja g. obłuda, udawanie, nieszczorość.

Hipoman g. namiętny miłośnik koni.

Hipoteczny wykaz, szczegółowy opis majątku nieruchomego, wyszczególnienie praw własności i zmian w tychże prawach oraz długów, ciążących na majątku nieruchomym.

Hipoteka g. instytucja prawna zabezpieczająca prawa rzeczywistych właścicieli oraz prawa osób trzecich do nieruchomości; archiwum akt hipotecznych dotyczących własności nieruchomej.

Hipotekować g. zapisać do księgi hipotecznej dług lub jakiebądź prawo rzeczowe ciążące na nieruchomości.

Hipotetyczny g. niepewny, polegający na przypuszczeniu, przypuszczalny.

Hipoteza g. przypuszczenie, teorja oparta na prawdopodobieństwie.

Hippokrene g. źródło natchnienia poetycznego na górze Helikonie, powstałe z uderzenia kopytem Pegaza.

Histerja, Histeralgja g. rozstrój nerwowy.

Histochemja g. dział chemji, badający skład komórek i tkanek zwierzęcych i roślinnych oraz procesy chemiczne, zachodzące w nich w czasie życia organizmu.

Histologja g. część anatomji, badająca tkanki i komórki składające ciało i organy ludzi, zwierząt i roślin.

Historia est magistra vitae ł. historja jest nauczycielką życia.

Historja ł. dzieje, dziejopisarstwo.

Historjografja g. pisanie historji, dziejopisarstwo.

Historjozofja g. rozpoznawanie praw, rządzących faktami dziejowemi, filozofja historji.

Historyka, sztuka pisania dziejów.

Histrjon g. u dawnych Rzymian aktor sceniczny.

Hjalurgja g. fabrykacja szkła.

Hjerarchja g. stopniowanie godności i urzędów kościelnych i świeckich.

Hjeroglify g. pismo znakowe i obrazowe dawnych egipcjan.

Hjeromancja g. wróżbiarstwo z ofiar, szczególnie z wnętrzności zwierząt poświęconych na ofiarę.

Hjetometr albo Hjetoskop g. przyrząd do mierzenia ilości spadłego deszczu.

Hjobowa wieść, smutna, przerażająca, żałobna wiadomość.

Hoch! n. niech żyje!

Hochdeutsch n. dzisiejszy język niemiecki klas wykształconych.

Hoc loco ł. na tem miejscu.

Hodegietyka g. wskazówki sposobu nauczania w wyższych zakładach naukowych, wstęp przygotowawczy do studjów nad daną umiejętnością.

Hodie mihi, cras tibi ł. co dziś mnie, jutro tobie.

Hodometr n. drogomiar, narzędzie do mierzenia przebytej drogi, do liczenia zrobionych kroków.

Hofmana krople ob. Anodyny.

Hokus-pokus, formułka używana przez wykonywujących sztuki magiczne.

Holendernia, gospodarstwo nabiałowe zwane tak od osadników holenderskich.

Holendrować h. zakreślać łyżwami na lodzie linje esowate.

Holendry n. maszyny w papierniach do rozdrabniania i miażdżenia szmat.

Hołd n. objaw czci, szacunku, czołobitności.

Homagjalna przysięga ł. przysięga na wierność tronowi.

Homagjum ł. hołd, hołdownictwo, przysięga wierności składana najwyższej władzy.

Homar n. rak morski.

Home a. (om) własny domek, własne rodzinne ognisko.

Homeopata g. lekarz leczący metodą homeopatyczną.

Homeopatja g. metoda leczenia wynaleziona przez d-ra Hahnemanna, polegająca na używaniu przeciw chorobom takich środków, które mogą wywołać u zdrowych objawy tej samej choroby, i na podawaniu lekarstw w dozach bardzo drobnych.

Home-rule a. (om rul) samorząd Irlandji.

Homeryczny śmiech g. niepowstrzymany, głośny wybuch śmiechu.

Homicidjum ł. zabójstwo, morderstwo.

Homiletyka g. nauka umiejętnego układania i wypowiadania kazań.

Homilja g. kazanie albo nauka duchowna wykładająca tekst Pisma Św.

Homme d’affaires f. (om daffer) człowiek oddany robieniu interesów, umiejący prowadzić interesy; przedsiębiorca, spekulant.

Homme d’esprit f. (om despri) człowiek rozumny, dowcipny.

Homme d’etat f. (om deta) mąż stanu, polityk.

Homo ł. człowiek.

Homograficzne wydanie, naśladujące wiernie rękopis, lub stary druk (papier, format i czcionki).

Homo homini lupus ł. człowiek człowiekowi jest wilkiem t. j. człowiek niecierpi człowieka i wyrządza bliźniemu nieraz wiele złego.

Homologiczny g. jednoimienny, zgodny, odpowiedni.

Homologumena g. księgi Nowego Testamentu, których autentyczność została udowodnioną i uznaną.

Homomorficzny g. równokształtny.

Homonimy g. wyrazy jednakowo brzmiące, ale różne znaczeniem.

Homo novus ł. człowiek nowy, osobistość nieznana; parwenjusz, dorobkiewicz, nowicjusz.

Homo proponit, Deus disponit ł. człowiek strzela a Pan Bóg kule nosi.

Homo sum, humani nihil a me alienum puto ł. jestem człowiekiem i nic ludzkiego nie powinno mi być obcem, (zwykle używa się przez skrócenie tylko dwóch pierwszych wyrazów „homo sum“).

Homrulery a. stronnictwo polityczne w parlamencie angielskim, domagające się samorządu dla Irlandji.

Homunculus ł. człowieczek, człeczyna; w Fauście Goethego człowiek wytworzony w sposób chemiczny.

Honeste ł. wspaniale, okazale, godnie, przyzwoicie.

Honnête f. (onet) uczciwy, prawy, zacny.

Honny soit qui mai y pense f. (onni sua ki mal y pa͡ęs) hańba temu, kto o tem źle myśli (dewiza angielskiego orderu Podwiązki).

Honor ł. cześć, dobre imię, godność, zaszczyt.

Honorable f. (onorabl) Honorabilis ł. godzien czci, szacunku, szanowny, czcigodny.

Honorarjum ł. jednorazowe wynagrodzenie pieniężne (lekarza, adwokata, literata i t. p.), czesne.

Honoratiores ł. (honoracjores) osoby wyższe dostojeństwem, członkowie wyższych stanów; znakomitości; ludzie najgodniejsi szacunku.

Honores mutant mores, sed raro in meliores ł. zaszczyty zmieniają obyczaje (człowieka), lecz rzadko na lepsze.

Honoris causa ł. dla zaszczytu.

Honorować ł. składać cześć, otaczać objawami szacunku, uznania.

Honorowanie wekslu, zapłata wekslu przez osobę, na którą został wystawiony.

Honorowy ł. mający poczucie godności osobistej, nieskazitelny, prawy; h. urząd = bezpłatny; tytuł h. = nadany dla okazania czci; członek h. = nierzeczywisty, nieczynny, tytularny.

Honory ł. zaszczyty, dostojeństwa, odznaczenia; oznaki czci; (w kartach) najwyższe karty atutowe czynić honory domu — umiejętnie wypełniać obowiązki gospodarza domu względem gości; oddawać honory — (o wojsku) prezentować broń, spełniać przepisane oznaki uszanowania.

Honwedzi węg., dosł.: obrońcy kraju; żołnierze piesi i konni, należący do t. zw. obrony krajowej węgierskiej; wojsko wyłącznie węgierskie, nie należące do wspólnej armji austro-węgierskiej.

Horae canonicae ł. stałe godziny, przeznaczone na odmawianie przez kapłanów pewnych przepisanych modlitw; stała godzina powrotu do domu, jedzenia i t. d.

Horda tat. dziki tłum, zgraja, obóz, koczowisko (tatarów), koczujące plemię.

Hornblenda n. rzadziej używana nazwa amfibolu.

Horoskop g. przepowiednia losu człowieka ze stanu gwiazd w chwili przyjścia jego na świat; wróżba przyszłości.

Horrendum ł. rzecz straszna, okropność.

Horribile dictu ł. strach mówić, o zgrozo!

Horror ł. strach; zgroza, okropność!

Horror vacui ł. obawa próżni.

Hors de combat f. (or de kąba) niezdolny do walki.

Hors d’oeuvre f. (ordöwr) przydatek, przystawka; danie na stół nie liczące się do potraw, np. masło, rzodkiewka i t. p.

Hortolog ł. znawca i miłośnik sztuki ogrodniczej.

Hortykultura ł. ogrodnictwo.

Horyzont g. widnokrąg, poziom; zakres wiedzy lub pojęcia.

Horyzontalny g. poziomy.

Hosanna hebr. zawitaj! Panie zbaw nas! wspomóż!

Hospice f. (opis) Hospicjum ł. klasztor w górach, służący za schronienie dla podróżnych, pielgrzymów; dom przytułku dla ubogich, dla starców, schronisko, przytulisko.

Hospodar, pan, tytuł panujących dawniej na Multanach i Wołoszczyźnie.

Hostja ł. Komunikant kapłański, opłatek poświęcony spożywany przy Komunji św.

Hotel garni f. mieszkania do najęcia z urządzeniem domowem i usługą, hotel.

Hotentot, murzyn z południowej Afryki; człowiek dziki bez oświaty.

Howasi, góralski lud, zamieszkujący wnętrze Madagaskaru, do 1895 r. panujący nad całą wyspą.

Hugonoci, wyznawcy nauki Kalwina we Francji w XVI wieku, prześladowani jako inowiercy.

Hukier hol. dwumasztowa łódź rybacka holenderska.

Humaniora ł. nauki wszechstronnie kształcące człowieka, głównie łacina i grecki; sztuka i literatura klasyczna.

Humanista ł. człowiek wykształcony wszechstronnie na podstawie klasycyzmu.

Humanitarny ł. ludzki, łagodny, oparty na oświacie i miłości bliźniego; h. naukin. zajmujące się umysłową stroną człowieka.

Humanizm ł. kierunek, przyjmujący nauki, sztukę i literaturę grecko-rzymską jako najlepszy środek kształcący i doskonalący umysłowość ludzką.

Humanizować f. czynić ludzkim, łagodzić, uobyczaić.

Humbug a. szarlatanerja amerykańska, blaga, kłamstwo, oszustwo.

Humerał ł. biała chusta, którą kapłan okrywa szyję i ramiona podczas Mszy Sw.

Humor ł. usposobienie, nastrój ducha; wesołe a dowcipne traktowanie ludzkich słabości; humorypłynne składniki organizmu ludzkiego (pojęcie przestarzałe).

Humoreska ł. krótki utwór literacki, napisany dowcipnie, pełen pogodnego humoru.

Humorysta ł. autor, piszący z humorem, dowcipem, rozśmieszająco; uprawiający literaturę humorystyczną.

Humorystyczny, pobudzający do wesołości, śmiechu; zabawny, wesoły, satyryczno-dowcipny.

Humus ł. ziemia urodzajna czarnoziem, próchnica.

Hunter a. (höntr) myśliwy, koń myśliwski.

Huragan arab. straszna burza z wiatrem, gwałtowny wicher.

Hurdle race a. (hördl-res) wyścigi konne połączone z przeskakiwaniem sztucznych przeszkód.

Hurtowny n. ryczałtowy, w większej ilości, nie drobiazgowy, na wielką skalę.

Huryski arab. w wierzeniach mahometan wiecznie młode i piękne dziewice, oczekujące wiernych w raju Mahometa.

Husyci, zwolennicy nauki reformatora Husa, sekta religijna w Czechach w XV wieku.

Huta n. zakład przemysłowy przerabiający rudę na metal; fabryka szkła.

Hybrydy g. stworzenia pochodzące z pomieszania dwóch rozmaitych gatunków np. muł; mieszańce; wyrazy utworzone z 2-ch języków.

Hydepark a. (hajdpark) publiczny park i zwierzyniec w Londynie.

Hydra g. mityczny potwór o siedmiu głowach, które po ścięciu odrastały, zabity przez Herkulesa; rodzaj polipa słodkowodnego; przen. złe ciągle szerzące się, trudne do wykorzenienia.

Hydrant g. kran ogniowy, kurek przy rurze wodociągowej, do którego można przykręcać węża gumowego przy gaszeniu ognia.

Hydrargyrum g. merkurjusz, żywo srebro, rtęć.

Hydrauliczna prasa, przyrząd służący do wywierania znacznego ciśnienia za pomocą wody.

Hydraulika g. umiejętność zastosowania w praktyce siły wody i jej ruchu.

Hydrodynamika g. nauka o prawach ruchu cieczy.

Hydrofobia g. wodowstręt.

Hydrognosta g. umiejący rozpoznawać podziemne położenie wód i wynajdywać źródła.

Hydrografja g. nauka zajmująca się opisem wód na kuli ziemskiej.

Hydrometr g. waga wodna, narzędzie do mierzenia ciężkości, gęstości, szybkości i siły płynów.

Hydropata g. lekarz leczący zimną wodą; zwolennik hydropatyi.

Hydropatja g. metoda leczenia zimną wodą.

Hydrostatyka g. nauka o równowadze cieczy w spoczynku i o ich ciśnieniu.

Hydrotechnika g. budownictwo wodne.

Hydroterapia g. zastosowanie zimnej wody do leczenia chorób.

Hygjea g. bogini zdrowia przedstawiana, z czarą w ręce z której wąż pije.

Hygjena g. nauka o zachowaniu zdrowia, o zdrowiu.

Hygrometr g. Hygroskop g. przyrząd do oznaczania wilgotności powietrza.

Hygroskopijna wata, bawełna (wata) chemicznie oczyszczona.

Hygroskopijność, własność niektórych ciał pochłaniania wilgoci powietrza bez łączenia się z nią chemicznie.

Hymen g. u starożyt. Greków bożek małżeństwa wyobrażany w postaci skrzydlatego chłopca z zapaloną pochodnią i zasłoną; małżeństwo.

Hymn g. utwór liryczny odznaczający się wyższym polotem myśli, wzniosły treścią i nastrojem; pieśń sławiąca wielkość i potęgę Boga.

Hymnologja g. nauka o hymnach, historja i literatura śpiewu kościelnego.

Hyperastenja g. zupełna bezsilność, wielkie osłabienie.

Hyperbola g. w retoryce: przesada; w gieom.: linja krzywa, pochodząca z przecięcia stożka płaszczyzną.

Hyperbolicznie g. przesadnie.

Hyperborejczycy g. u starożytnych bajeczni mieszkańcy dalekiej północy, cieszącej się wieczną wiosną.

Hyperemja g. napływ krwi, przekrwienie.

Hyperestezja g. nadmierna wrażliwość nerwów, nadczułość.

Hyperprodukcja g. zbyt obfita wytwórczość, nadmiar.

Hypertrofja g. nienormalny przerost pewnego organu w ciele człowieka.

Hypnotyzer g. wywołujący hypnozę.

Hypnotyzm g. nauka o snach sztucznie wywołanych.

Hypnoza g. sen sprowadzony sztucznie za pomocą wpływu magnetycznego jednej osoby na drugą.

Hypochondrja patrz Hipochondrja.

Hypostaza g. podstawienie; osobistość, zasada, istota.

Hypoteka patrz Hipoteka.

Hysterotomia g. cięcie cesarskie.

Hyzop g. roślina aromatyczna używana do potraw i jako lekarstwo.

I.

Ib albo ibid. skróć. ibidem ł. tamże, w tem samem miejscu, w temże dziele, na tejże stronicy.

Iberja ł. starożytna nazwa Hiszpanji i Portugalji.

Ich kenne meine Papenheimer n. wiem dobrze, z kim mam do czynienia.

Ichtjofagi g. ludy, których główne pożywienie stanowią ryby.

Ichtjografja g. opisanie ryb.

Ichtjolity g. skamieniałości ryb (kopalne).

Ichtjolog g. uczony znawca ryb, opisujący ryby.

Ichtjologja g. historja naturalna ryb.

Ichtjosaurus g. rybo-jaszczur, olbrzymie zwierzę przedpotopowe.

Idea ł. pojęcie, wyobrażenie, pomysł, myśl, pogląd; marzenie, myśl wywierająca wpływ; cel dążeń, przekonanie za które jest się zdolnym toczyć walkę.

Idealista ł. zapatrujący się na rzeczy idealnie, nie tak jak rzeczywistość wskazuje; zwolennik idealizmu.

Idealizm ł. teorja filozoficzna utrzymująca, że niektóre pojęcia są wrodzone, jak np. idea dobra, prawdy, piękna.

Idealizować ł. dążyć do urzeczywistnienia wymarzonej doskonałości; wyobrażać sobie, że coś jest doskonałem, upiększać w myśli.

Idealny g. urojony, doskonały, wzorowy, duchowy, wymarzony.

Ideał g. cel dążeń szlachetnych, wzór niedościgniony, doskonałość.

Idée fixe f. (Idé fiks) pewna myśl stale zajmująca umysł; zboczenie umysłowe.

Idem ł. ten sam, to samo, podobnież.

Idem per Idem ł. objaśniać, dowodzić, to samo przez to samo.

Identyczność ł. tożsamość, jednoznaczność.

Identyczny ł. taki sam, jednakowy, równoznaczny.

Identyfikować ł. brać jedno za drugie; utożsamiać.

Ideografja g. pismo używające zamiast naszych głosek, znaków, wyrażających pojęcia np. pismo chińskie.

Ideogram g. znak ideograficzny, znak na piśmie, wyrażający pojęcie.

Ideolog g. marzyciel.

Ideologja g. nauka o pojęciach, o ideach.

Ideoplastja g. wpływ wyobraźni na ciało.

Idjolatrja g. uwielbienie siebie samego.

Idjom g. narzecze prowincjonalne; djalekt.

Idjosynkrazja g. usposobienie organizmu do odczuwania popędu lub wstrętu ku pewnym rzeczom, zapachom, barwom i t. p.

Idjota g. niedołężny umysłowo, głupowaty.

Idjotykon g. słownik wyrazów używanych w pewnych okolicach.

Idjotyzm g. właściwość języka lub narzecza; niedołęstwo umysłowe, głupowatość.

Idol g. wyobrażenie bożka, bożyszcze, bałwan.

Idolatrja g. bałwochwalstwo.

Idyliczny g. sielankowy, prosty, niewinny.

Idylla g. obrazek zżycia sielskiego, sielanka; poemat sielankowy.

Ignorancja ł. niewiadomość, nieświadomość, brak nauki, nieuctwo.

Ignorant ł. nieuk, nieświadomy czego, człowiek ciemny.

Ignorować ł. nie chcieć o czem wiedzieć, nie chcieć znać, lekceważyć.

I. H. S. skr. In hoc Signo.

I. H. S. ł. Jesum habemus socium: Jezusa mamy za towarzysza (godło jezuitów).

Ihumen g. przełożony klasztoru obrządku wschodniego.

Ikar g. mitologiczna postać, która przypiąwszy sobie woskowe skrzydła, wzniosła się w górę, a gdy słońce stopiło skrzydła, spadła w morze.

Ikara lot, doznanie zawodu w zbyt śmiałych i ambitnych projektach; poloty Ikara: zbyt wysokie, niedoścignione dążenia.

Ikarja, wymarzona kraina szczęścia.

Ikona g. obraz, wizerunek.

Ikonografja g. opisanie starożytnych obrazów i posągów; badanie obrazów, rzeźb i utworów sztuki chrześcijańskiej pod względem religijnohistorycznym.

Ikonoklasta g. przeciwnik czci obrazów; burzyciel obrazów.

Ikonolatrja g. czczenie obrazów, jako uzmysłowienie bóstw i świętości.

Il a perdu son latin f. (Il a perdiu są latę) stracił głowę, zapomniał języka w gębie.

Iljada g. poemat bohaterski Homera o wojnie Trojańskiej.

Illacja g. żądanie jednej ze stron hipotecznego zabezpieczenia praw, w drodze procesu dochodzonych; wniesienie do sądu.

Illata ł. wniosek, majątek posagowy żony.

Illustrissime ł. najdostojniejszy, najprzewielebniejszy; tytuł nadawany wyższym duchownym i rektorom uniwersytetów.

Iloci ob. Heloci.

Iluminacja ł. oświetlenie gmachów, ulic, z powodu uroczystości.

Ilustracja ł. rysunek objaśniający tekst w książkach lub.pismach; pismo perjodyczne ozdobione rycinami.

Ilustrować ł. ozdabiać, objaśniać tekst rysunkami.

Iluzja ł. złudzenie; delikatna tkanina przezroczysta.

Iluzyjny, iluzoryczny ł. złudny, zwodniczy.

Imaginacja ł. wyobraźnia, fantazja, urojenie.

Imaginacyjny ł. urojony, istniejący tylko w wyobraźni; skłonny do urojeń.

Imaginować f. wymyślić, wymarzyć, przedstawić sobie w myśli, wyobrazić sobie.

Imago ł. obraz, wizerunek; owad zupełnie wykształcony.

Imam arab. uczony duchowny mahometański, przełożony meczetu, sędzia duchowny.

Imbibicja ł. wsiąkanie, zdolność pochłaniania wody, właściwa tkankom zwierzęcym i roślinnym.

Imbrogljo w. (Imbroljo) zamieszanie, zawikłanie; w muz. złączenie dwóch tematów muzycznych o różnym takcie.

Imitacja ł. naśladowanie, naśladownictwo.

Immaculata ł. niepokalana; Immaculata Conceptio Niepokalane Poczęcie N. Marji Panny.

Immatrykulacja ł. wpisanie nowowstępujących uczniów szkół wyższych np. uniwersytetu, do księgi zwanej matrykułą; przyjęcie ucznia do uniwersytetu.

Immediate ł. bezpośrednio.

Immersja ł. zanurzenie, pogrążenie (np. w płynie); w astr. wejście jakiej planety w cień innej planety.

Immigracja ł. przybycie osadników obcych do jakiego kraju z zamiarem stałego osiedlenia się; przywędrowanie.

Immigrant ł. przybysz, kolonista, osiedleniec.

Immobilja ł. nieruchomości, majątek nieruchomy.

Immortele ł. kwiatki nieśmiertelniki.

Immunitas ł. uwolnienie od płacenia podatków i innych powinności np. duchowieństwo i majątki kościelne.

Imp. skr. imperjum, imperator, imperativus.

Imparcjalność ł. bezstronność.

Imparitas ł. nierówność; imparitas status nierówność stanu.

Impas f. ulica bez wyjścia; przepuszczenie karty w grze i nie bicie jej.

Impastować a. impasto malować ł. nakładać grubo farbami.

Impedymenty ł. przeszkody, zawady.

Impenitencja ł. zatwardziałość w grzechu.

Imperativus ł. tryb rozkazujący, rozkaźnik.

Imperator ł. cesarz; u dawnych rzymian najwyższy wódz wojskowy.

Imperatyw ł. kategoryczny, bezwarunkowy, rozkazujący (ton), nakazujący; tryb rozkazujący, rozkaźnik.

Imperfectum ł. czas przeszły niedokonany trwający.

Imperfekcja ł. niedokładność, wada.

Imperjal f. największy format papieru; siedzenie na wierzchu omnibusu; rodzaj tańca francuskiego.

Imperjalista f. zwolennik i stronnik cesarstwa.

Imperjalizm ł. cesarstwo, rządy monarchiczne, oparte na sile wojskowej.

Imperjał moneta złota = 10 rublom w złocie; półimperjał = 5 rb.

Imperjum ł. cesarstwo, państwo.

Impersonaliter ł. nieosobiście, nie we własnej osobie.

Impertynencja ł. niegrzeczność, grubjaństwo, zuchwalstwo.

Impertynent ł. grubjanin, zuchwalec, obrażający.

Impet ł. pęd, siła, zapęd, uniesienie, gwałtowny rzut.

Impetuoso wł. w muz. z zapędem, ogniście, burzliwie.

Impetyk ł. człowiek porywczy, unoszący się, gwałtowny.

Implicite ł. domyślnie, z natury rzeczy, rozumie się.

Implikacja ł. wplątanie kogo w co, wciągnięcie.

Imponderabilia ł. ciała nieważkie (do jakich zaliczano w dawniejszych pojęciach światło, magnetyzm, elektryczność i t. p.).

Imponować ł. wzbudzać poszanowanie, podziw lub obawę; chcieć przewodzić nad kim.

Import i Importacja ł. przywóz towarów z zagranicy.

Importować ł. wprowadzać do kraju towary z zagranicy.

Impost ł. wyskakujący gzyms filaru, na którym opiera się dolne zakończenie sklepienia lub arkady.

Impotencja ł. niemoc męska.

Impotens ł. niezdolny, niedołężny.

Impozycja ł. położenie rąk na kogo w celu błogosławieństwa; nałożenie podatków, dumne obejście się; narzucanie swej woli.

Impregnacja f. nasycenie ciała stałego cieczą, roztworami.

Imprekacja ł. przekleństwo, złorzeczenie.

Impresario w. przedsiębiorca przedstawień teatralnych i koncertowych.

Impresja ł. wrażenie, nacisk, wywarcie wpływu.

Impresjonizm ł. kierunek w malarstwie i poezji, uganiający się za wszystkim, co wywiera silne wrażenie; kierunek w malarstwie, kładący nacisk na efekty kolorystyczne, osiągane przez skombinowanie plam barwnych.

Impreza w. zamysł, przedsięwzięcie; przedsiębiorstwo np. teatralne, koncertowe.

Imprimatur ł. „wolno drukować;“ pozwolenie cenzury duchownej.

Impromptu f. (ęprątiu) rzecz zrobiona na prędce bez przygotowania, wiersz lub utwór muzyczny zaimprowizowany.

Improviso p. ex improviso.

Improwizacja ł. mowa, poezja, wypowiedziana bez przygotowania, z natchnienia; takiż utwór muzyczny.

Improwizator ł. mówiący, śpiewający lub grający bez przygotowania, z natchnienia.

Impudencja ł. bezczelność, bezwstyd.

Impuls ł. zachęta, bodziec, pochop, popęd, wprawienie w ruch.

Impulsywność ł. niezdolność oparcia się chwilowym popędom.

Imputacja ł. obwinianie, posądzenie.

Imputować ł. przypisywać co komu, posądzać o co, poczytywać.

Imunitacja ł. uwolnienie od czegoś, od podatków, od obowiązków.

In abstracto ł. uważane samo przez się; odrębnie.

In actu ł. w rzeczywistości, w działaniu.

In aeternum ł. na wieki.

In anima vili ł. ob. Experimentum in anima vili.

In articulo mortis ł. w ostatnim niebezpieczeństwie, wobec blizkiej śmierci.

Inauguracja ł. uroczyste otwarcie, rozpoczęcie, uroczyste wprowadzenie, na urząd, uroczyste zdanie do użytku (gmachu, zakładu).

Inauguracyjna mowa, uroczyste zagajenie; rozprawa inauguracyjna, rozprawa napisana dla otrzymania stopnia akademickiego.

In blanco w. blankiet wekslowy nie wypełniony, opatrzony tylko podpisem.

In brevi ł. w krótkości.

In casso w. p. Inkaso.

In cauda venenum ł. w ogonie trucizna: na końcu zarzut zgryźliwości (w mowie, artykule).

Incest ł. kazirodztwo.

Incl. skr. Inclusive.

Inclusive ł. włącznie.

Incognito w. pod innem nazwiskiem, nie chcąc być poznanym.

In concreto ł. w istocie, w samej rzeczy, w danym wypadku.

In contumaciam ł. zaoczne skazanie z powodu niestawiennictwa przed sądem na wezwanie.

In corpore ł. wszyscy razem, całem gronem, w pełnym składzie.

In corpore sano, mens sana ł. p. Mens sana.

Incorrect ł. nie w porządku.

Incredibile dictu ł. nie do uwierzenia.

In crudo ł. w stanie surowym.

Incydent ł. wypadek zaszły wśród lub obok głównego; uboczna okoliczność.

Incydentalna skarga ł. w której strona pozwana wytacza pozywającej nawzajem sprawę.

Incyzja ł. chirurgiczne nacięcie ciała.

I. N. D. skróc. In Nomine Dei ł. w imię Boga.

Indagacja ł. badanie oskarżonego, śledztwo, przesłuchiwanie.

Indeciso w. w muz. niezdecydowanie, wahająco się.

Indefinitum ł. rzecz nieokreślona; zaimek nieoznaczony.

Inde irae ł. to jest powód gniewu; stąd nienawiść.

Indeks ł. wskazówka (na zegarze); spis książek, spis rzeczy, skorowidz; wykaz książek zakazanych (przez kościół); ob. Index.

Indemnizacja ł. wynagrodzenie strat i szkód, powetowanie, spłata, odszkodowanie.

Independenci ł. niepodlegli, niezależni; sekta religijna, nieuznająca zwierzchnictwa władzy kościelnej.

Indeterminizm ł. system filozoficzny, oparty na pojmowaniu istnienia woli, niezależnej od konieczności.

Index librorum prohibitorum ł. wykaz książek zakazanych przez kościół.

Indicativus ł. tryb oznajmujący.

Indifferente w. w muz. obojętnie.

Indirecte ł. nie wprost, ubocznie, pośrednio.

Indolencja ł. obojętność, nieczułość, przytępienie, ospałość.

In dorso ł. napis na odwrotnej stronie dokumentu.

Indos w. ustąpienie wekslu zaznaczone na odwrotnej jego stronie; p. żyro.

Indosant w. odstępujący weksel.

Indosatarjusz, ten, na rzecz którego weksel ustąpiono.

In dubio ł. w wątpliwości.

Indukcja, indukcyjna metoda, wnioskowanie ze spostrzeżeń i doświadczeń o prawach i przyczynach ogólnych; droga badań od szczegółów do ogółu.

Indukcja elektryczna, wzbudzenie prądów elektrycznych w przewodnikach działaniem innnego prądu elektrycznego albo działaniem magnesu; (indukcja magnetyczna).

Indukcyjne prądy elektryczne, wytwarzające się w ciele nienaelektryzowanem, gdy w pobliżu znajdzie się ciało naelektryzowane.

In dulci jubilo ł. w słodkiej radości (początek starej pieśni wielkanocnej); bawmy się skoro mamy; kiedy jest to szelest.

Indulgiencja ł. pobłażanie, przebaczenie kary, rozgrzeszenie, odpust.

Indult ł. zwolnienie od obowiązujących przepisów, dane przez wyższą władzę duchowną; odpuszczenie grzechów.

Industrja ł. przemysł.

Industrjalizm ł. przewaga kierunku przemysłowego.

Indyferentny ł. obojętny.

Indyferentyzm ł. oziębłość, obojętność szczególniej w rzeczach religijnych.

Indygienat ł. udzielenie cudzoziemcowi prawa obywatelstwa krajowego (w dawnej Polsce).

Indygiestja ł. niestrawność.

Indygnacja ł. gniew, oburzenie.

Indygo hiszp. barwnik błękitny używany w farbierstwie.

Indykacja ł. wskazanie; w leczn. wskazówki lecznicze i oznaki dotyczące choroby.

Indykator ł. przyrząd do mierzenia ciśnienia pary w cylindrze maszyny parowej.

Indykcja, Indykt ł. w kalendarzach, brewjarzach i w bullach papieskich data cyklu 15-letniego, jako rachuba czasu; zwołanie soboru kościelnego.

Indywidualizm ł. poczucie osobnicze, poczucie swej odrębnej indywidualności; kierunek, uznający swobodę dążeń i działań jednostek we względzie ekonomiczno-społecznym; system wyodrębniania się jednostek w ogólnej pracy społecznej.

Indywidualność ł. cechy i znamiona właściwe rzeczy lub osobie, odróżniające je od innych; odrębność jednostki.

Indywidualny, osobisty, odrębny, właściwy pewnej jednostce.

Indywiduum ł. jednostka, osoba, osobnik; pogcirdl. człowiek zły, lichy, nie wiole wart.

Inedita ł. dzieła niewydane.

In effigie ł. patrz en effigie.

Ineksperjencja ł. brak doświadczenia

Ineksprymable f. p. Inexprimable (żartobliwie zamiast spodnie).

Inercja ł. nieruchomość, bezwładność, bezsilność.

In excelsis ł. na wysokościach.

Inexprimable f. nie do wymówienia.

In extenso ł. w całej rozciągłości, dokładnie, w całości.

In extremis ł. u schyłku, w ostateczności.

Infamja ł. niesława, hańba, nikczemność; bezecne postępowanie, sądowe pozbawienie czci; utrata praw obywatelskich.

Infamis ł. człowiek bez czci, niegodziwy, bezecny, osławiony.

Infant, infantka hiszp. tytuł książąt i księżniczek domu królewskiego w Hiszpanji i Portugalji.

Infanterja f. wojsko piesze, piechota.

Infekcja ł. zakażenie, zaraza.

Infekcyjne choroby ł. choroby zakaźne.

Infernalja ł. rzeczy piekielne, djabelskie.

In fidem ł. poświadczenie za zgodność.

Infiltracją f. wsiąkanie, przesiąkanie, nasiąknięcie.

Infima ł. najniższa klasa w dawnych szkołach polskich.

Infinitivus ł. tryb bezokoliczny, bezokolicznik.

Infinitezymalny ł. rachunek, rachunek ilości nieskończenie małych.

Infirmerja ł. pokój dla chorych, szpital urządzony na małą skalę.

Infirmerka ł. kobieta pielęgnująca chorych.

In flagranti ł. na gorącym uczynku (schwytany).

Inflamacja ł. zapalenie.

Influencja ł. wpływ, oddziaływanie.

Influenza w. (influenca) rodzaj zakaźnej gorączkowej choroby, objawiającej się katarom, kaszlem, gorączką i bólami w ciele, grypa.

In folio ł. format arkuszowy papieru lub książki.

Informacja ł. objaśnienie, powiadomienie, pouczenie, podanie wiadomości.

Informator ł. objaśniający, pouczający; książka podająca wiadomości o pewnym przedmiocie.

Infrakcja ł. złamanie przysięgi, zerwanie umowy, przestąpienie prawa.

Infuła ł. czapka biskupia, mitra biskupia, (przenośnie dostojeństwo biskupie, biskupstwo).

Infułat ł. prałat, który ma prawo używać infuły i pastorału.

In futurum ł. na przyszłość.

Infuzja, Infuzum ł. nalanie płynem, namoczenie (ziół), naciąg, nalewka.

Infuzorje ł. wymoczki (rodzaj mikroskopijnych zwierząt).

In genere ł. w ogólności.

Ingenium ł. zdolność wrodzona, dowcip naturalny, bystrość umysłu, spryt.

Ingierencja ł. uprawnienie do wykonywania jakiejś kontroli lub wpływu na czyjąś działalność; mieszanie się do czegoś, wtrącanie się; wpływanie.

In gratiam ł. z okoliczności, na cześć, gwoli.

Ingrediencje ł. części wchodzące w skład mieszaniny, składniki.

In gremio ł. razem, wspólnie.

Ingres ł. objęcie władzy biskupiej, którego znakiem jest uroczyste wejście do swej katedry.

Inhalacja ł. wdychanie płynu rozpylonego, wziewanie.

Inherencja ł. przynależytość, stosunek dwóch rzeczy od siebie nieodłącznych (np. materja i ciężar).

Inhibicja ł. sądowne wstrzymanie; przeszkodzenie, zakaz.

In hoc signo vinces ł. skr. I. H. S. w tym znaku (krzyżu) zwyciężysz.

In honorem ł. na chwałę, na cześć.

Inhumacja ł. pogrzebanie ciała.

Inicjały ł. wielkie litery początkowe, używane dla uwydatnienia i oz&oby w drukach i rękopisach; początkowe litery imienia i nazwiska.

Inicjator ł. projektodawca, człowiek, od którego wyszedł pierwszy pomysł.

Inicjatywa ł. zapoczątkowanie, rozpoczęcie, wystąpienie z czem; danie projektu, popęd ku jakiemuś działaniu.

In illo tempore ł. w owych czasach.

In infinitum ł. w nieskończoności.

In integrum ł. przywrócenie do poprzedniego stanu.

Injekcja ł. wstrzykiwanie płynów w ciało.

Injurja ł. krzywda, obelga, obraza, zniewaga, bezprawie.

Inkarnacja ł. wcielenie, ucieleśnienie.

Inkarnat ł. kolor cielisty, jasno-różowy.

Inkasent w. ściągający należności pieniężne za towary, weksle i t. p.

Inkaso w. odbieranie, ściąganie należności.

Inkaust g. atrament.

Inklinacja ł. skłonność, przychylność, pociąg do czego.

Ink luz ł. mniemany duch zamknięty w czem, przynoszący szczęście (inkluzowy pieniądz).

Inkognito p. Incognito.

Inkomodować ł. przeszkadzać komu, niepokoić.

Inkompetencja ł. niewłaściwość sądu, niezdolność do sądzenia, nieuprawnienie do wydania sądu.

Inkorporacja ł. wcielenie, połączenie, zjednoczenie; zmieszanie.

Inkrustacja ł. wprawienie w drzewo lub w wyroby metalowe innego materjału, tworzącego z tamtym jedną powierzchnię; wykładanie dla ozdoby mebli złotem, hebanem, marmurem, mozajką, perłową konchą, drzewem i t. p.; osady krystaliczne w skałach.

Inkryminować ł. oskarżać o zbrodnię, obwiniać.

Inkryminowany artykuł, z powodu którego pociągnięto autora do odpowiedzialności, lub zarządzono konfiskatę pisma.

Inkubacja ł. w starożytności: spanie w świątyniach w celu otrzymania od bogów w czasie snu wskazówek uzdrawiających; wysiadywanie jaj, wylęganie.

Inkubacyjny okres choroby, czas, w ciągu którego zarazek rozwija się w ciele, nie wywołując jeszcze objawów choroby.

Inkubator ł. przyrząd do sztucznego wylęgania kurcząt, wylęgacz.

Inkunabuły ł. najpierwsze druki, pierwsze książki (dziś bardzo rzadkie) drukowane od wynalazku druku do połowy XVI wieku.

Inkwirent ł. urzędnik prowadzący śledztwo, sędzia śledczy.

Inkwirować i. prowadzić śledztwo.

Inkwizycja ł. śledztwo karne, badanie sądowe; dawny sąd duchowny do śledzenia i karania kacerzy.

Inkwizyt, podlegający śledztwu, oskarżony.

Inkwizytor ł. członek inkwizycji; wielki inkwizytor, przełożony inkwizycji w Hiszpanji.

In loco ł. w miejscu.

In magnis voluisse sat est ł. w wielkich rzeczach dość jest chcieć.

In majorem (Dei gloriam) p. Ad majorem.

In medias res ł. od razu do rzeczy, bez wstępu, w jądro rzeczy.

In medio stat virtus ł. prawda w pośrodku.

In merito ł. rozpoznawać sprawę w głównym przedmiocie.

In minus ł. na zniżkę, licytacja na obniżenie ceny oznaczonej robót, dostawy i t. p.

In natura ł. w naturze, w naturalnej postaci, w nagiej rzeczywistości.

In naturalibus ł. w stanie natury, nago.

In necessariis unitas, in dubiis libertas, in omnibus charitas ł. w potrzebie jedność, w rzeczach wątpliwych swoboda, we wszystkiem miłość.

Innerwacja ł. wpływ nerwów na czynności i sprawy ciała i jego organów.

In nomine Dei ł. skr. I. N. D. w imię Boga.

Innowacja ł. wprowadzenie nowej myśli, nowej rzeczy, nowy obyczaj, nowy pomysł, reforma.

In octavo ł. in 8°, w ósemce, w formacie arkusza złożonego w ósemkę; in octavo majori w większej ósemce; in octavo minori w mniejszej 8-ce.

In odore sanctitatis ł. w stanie świętości.

Inokulacja ł. wstrzyknięcie, szczepienie (ospy); wszczepienie.

Inondacja p. Inundacja.

In pace ł. wspokoju.

In parenthesi ł. w nawiasie, nawiasem.

In partibus infidelium ł. (dosł. w prowincjach niewiernych); tytuł nadawany biskupom sufraganom, których djecezje są dziś w rękach niewiernych. Biskupi ci są pomocnikami biskupów djecezjalnych.

In patria natus non est propheta vocatus ł. nikt nie jest prorokiem we własnym kraju.

In perpetuam rei memoriam ł. na wieczną rzeczy pamiątkę; ku wiecznej pamięci.

In perpetuum ł. na zawsze.

In persona ł. osobiście.

In petto w. w głębi duszy, w sercu, w myśli.

In pleno ł. w komplecie, w pełnem gronie.

In plus ł. na zwyżkę, licytacja na podniesienie ceny wyżej niż oznaczono.

In pontificalibus ł. w szacie biskupiej; w szatach ceremonjalnych, uroczystych.

In potentia ł. w możności.

In praxi ł. w praktyce.

In promptu ł. na poczekaniu.

In quarto ł. in 4°, w formacie arkusza złożonego na 4 części.

I. N. R. albo I. N. R. I. napis na krzyżu skr. Jesus Nazarenus Rex Judacorum, (Jezus Nazareński król żydowski).

In rerum natura ł. w rzeczywistości.

In saecula saeculorum ł. na wieki wieków.

Insania ł. obłęd, pomieszanie zmysłów.

Inscenizacja ł. przysposobienie sztuki teatralnej do wystawienia na scenie.

In sedecimo f. format w 16°, w formacie arkusza, złożonego na 16 części.

Insekt ł. owad.

Insektolog g. znawca i badacz owadów.

Inseparable f. (ęseparabl) nierozłączny, nieodstępny.

Inserat ł. ogłoszenie zamieszczone w czasopismach, anons.

In silvam ligna ferre ł. (dosł. drwa do lasu nosić); robota daremna, zbyteczna, zmarnowana.

Inskrypcja ł. wpisanie; wciągnięcie (do ksiąg); napis.

Insolacja ł. opromienienie, oświetlenie i ogrzewanie ziemi promieniami słońca; w med. działanie słońca na organizm, porażenie słoneczne.

Insolencja ł. grubijaństwo, bezczelność, zuchwałość.

Insolvent ł. niewypłacalny.

In spe ł. w nadziei, w przyszłości.

Inspekcja ł. kontrola, naoczne zbadanie, wejrzenie w co, nadzór władzy państwowej.

Inspektor ł. dozorujący; członek inspekcji.

Inspekty ł. grzędy ogrzewane ciepłem nawozu, zasłonięte oknami i matami.

Inspicjent ł. dozorujący jakiejś czynności np. w teatrze, pilnujący godzin przedstawienia, podniesienia zasłony, wejścia na scenę aktorów i t. p.

Inspiracja ł. natchnienie.

Inspirować ł. natchnąć, poddać, ożywić.

Inspirowany artykuł, napisany w porozumieniu lub z polecenia rządu albo kierownika stronnictwa politycznego.

Instalacja ł. ceremonja wprowadzenia na urząd, na posadę; urządzenie zakładu, szkoły i t. p.

Instancja ł. stopniowanie sądów; wstawiennictwo, wstawienie się za kim, prośba.

Instantané f. (ęsta͡ętané) momentalny (fotografja).

In statu quo ł. w dotychczasowym stanie, bez zmiany.

In statu quo ante ł. w tym samym stanie co przedtem.

Instrukcja ł. wskazówki; pouczanie; przepis postępowania; rozkaz, polecenie.

Instruktor ł. nauczyciel; udzielający objaśnień; uczący żołnierzy mustry.

Instrument ł. przyrząd potrzebny do rękoczynu, narzędzie muzyczne; dokument.

Instrumentacja ł. nauka układania nut na orkiestrę; ułożenie utworu muzycznego na instrumenty.

Instrumentalis ł. narzędnik, 6-ty przypadek.

Instrumentalna muzyka, wykonana wyłącznie na instrumentach muzycznych (bez śpiewu); muzyka orkiestrowa.

Instruować ł. nauczać, objaśniać, przepisywać postępowanie.

Instygator ł. podniecający, podmawiający, podżegający.

Instynkt ł. popęd wrodzony, naturalny, bezwiedny, zmyślność.

Instynktownie ł. przeczuciowo, mimowiednie, bez namysłu.

Instytucja ł. ustanowienie, urządzenie; zakład publiczny, naukowy, dobroczynny; (bank, kasa i t. p.).

Instytut ł. zakład publiczny lub prywatny, np.naukowy.

Insubordynacja ł. nieposłuszeństwo, nieuległość.

Insulanin ł. mieszkaniec wysp, wyspiarz.

Insultacja ł. obelga, znieważenie, zniewaga, obraza.

In summa ł. razem, wogóle.

In summo gradu ł. w najwyższym stopniu.

Insurekcja ł. powstanie, rokosz.

Insurgient ł. powstaniec.

In suspenso ł. w zawieszeniu.

Insygnia ł. odznaki; oznaki dostojeństwa, urzędu lub władzy.

Insymulacja ł. obwinienie, oczernienie.

Insynuacja ł. podmawianie, zręczne podsunięcie myśli, obudzenie w kim podejrzenia, posądzenie.

Intabulacja ł. wpisanie, wniesienie własności nieruchomej do ksiąg hipotecznych.

Intarsja f. wstawianie wzorzyste ozdób z innego forniru w fornir zwykły wyrobów drewnianych cz. fornirowanie w fornirze.

Integracja ł. wytwarzanie całości z drobnych cząstek, całkowanie.

Integralność ł. całkowitość.

Integralny ł. nienaruszony, całkowity; integralny rachunek, rachunek całkowy wyższej matematyki.

Integrator ł. ob. Planimetr.

Intelektualny ł. rozumowy, odnoszący się do rozumu, do rozsądku, umysłowy.

Inteligiencja ł. umysł, pojętność, rozum, rozsądek, zdolności umysłowe, klasa wykształcona.

Inteligient ł. człowiek wykształcony.

Inteligientny ł. pojętny, rozumny, wykształcony.

Intencja ł. zamiar, chęć, zamysł, myśl; na intencję: na korzyść czyją, na czyj pożytek.

Intendent f. główny nadzorca, rządca, zawiadowca.

Intendentura ł. zarząd; władza zajmująca się administracją t. j. dostarczaniem żywności, ubrania, rekwizytów, płacy i t. p. np. dla wojska, szpitali, i t. p.

Intensja ł. natężenie, skupienie siły.

Intensywne (ł.) gospodarstwo gospodarstwo prowadzone dużemi nakładami.

Intensywność ł. siła, moc, natężenie, usilność, zwiększone działanie.

Intensywny ł. natężony, przenikliwy, przejmujący.

In tenui labor, at tenuis non gloria ł. drobny jest przedmiot, lecz sława niemała.

Inter arma silent leges ł. podczas wojny prawa milczą.

Intercellularny ł. (anat.) międzykomórkowy.

Intercepcja ł. przejęcie, zatamowanie w drodze.

Intercesja ł. pośredniczenie, protekcja, orędownictwo.

Intercyza ł. umowa przedślubna.

Intercyzja ł. zdanie wtrącone, przerwa.

Interdykcja ł. oddanie pod opiekę prawną.

Interdykt ł. zakaz; zakaz sprawowania służby Bożej; zakaz odbywania,publicznych uroczystości kościelnych.

Interes ł. sprawa, omówienie sprawy, załatwienie sprawunku, korzyść, zysk, cel, zakład handlowy lub przemysłowy.

Interesant f. mający jakiś interes; pojmujący udział w czem.

Interesowany f. którego co bliżej obchodzi.

Interesowny f. chciwy, szukający zysku.

Interesujący f. zajmujący.

Interferencja ł. łączenie się i przecinanie fal (światła, głosu, wody).

Interim ł. tymczasem, stan tymczasowy.

Interjectio ł. wykrzyknik.

Interkalarja ł. dochody z probostwa wakującego.

Interlinearny ł. między wierszami pisany, tłómaczenie zamieszczone pod każdym wierszem.

Interlinja ł. przedział między wierszami w druku.

Interlokutor ł. mówca wypowiadający swój pogląd wśród mowy innego, mianej na posiedzeniu.

Interludium ł. przegrywka.

Intermedjum ł. czas pomiędzy dwoma terminami: ucieszny ustęp, scena komiczna, któremi przeplatano djalogi pobożne w widowiskach polskich XVII w.; intermezzo.

Intermezzo w. krótki utwór dramatyczny, małe komiczne operetki lub farsy dawane pomiędzy aktami większych sztuk; krótki ustęp muzyczny w środku większego dzieła lub opery.

Intermisja ł. przerwa.

Intermistyczny ł. tymczasowy.

Intermittens ł. przerywany.

Intern, internista f. uczeń mieszkający w zakładzie naukowym.

Internacjonalny ł. międzynarodowy, odnoszący się do wzajemnych stosunków państw i narodów.

Internacjonalny związek (Internacjonał) związek międzynarodowy robotników; międzynarodówka.

Internat ł. zakład wychowawczy w którym wychowań cy stale mieszkają.

Inter nos ł. pomiędzy nami, w cztery oczy.

Internować ł. wyznaczyć komuś przymusowe miejsce pobytu w pewnym ograniczonym miejscu wewnątrz kraju.

Internuncjusz ł. poseł papieski, zastępca nuncjusza.

Interpelacja ł. publiczne zapytanie uczynione przedstawicielowi rządu przez posłów sejmu w celu wyjaśnienia lub zrobienia zarzutu w jakiejś kwestji.

Interpolacja ł. wtrącanie do tekstu swoich lub obcych wyrazów i zdań, zwykle w celu sfałszowania.

Interpozycja ł. podstawienie, wdanie się, pośrednictwo.

Interpretacja ł. wykład, wytłomaczenie, wyjaśnienie.

Interpunkcja ł. w gramatyce, użycie znaków przestankowych, pisarskich.

Interregnum ł. bezkrólewie.

Interrex ł. prymas, sprawiający władzę najwyższą w czasie bezkrólewia.

Interrogacja ł. pytanie.

Interrupcja ł. przeszkoda, przerwa.

Inter utrumque tene ł. trzymaj się środka.

Interview a. (interwiu) widzenie się, rozmowa, zwłaszcza dziennikarza z jaką wybitną osobistością i powtórzenie tej rozmowy w dzienniku.

Interwał ł. odstęp między czem, przedział; pauza; w muzyce, odległość tonu jednego od drugiego; stosunek dwóch dźwięków ze względu na ich wysokość.

Interwencja ł. wmieszanie się, wdanie się w cudzą sprawę; interwencja zbrojna: wdanie się obcej siły zbrojnej pomiędzy strony wojujące.

Interwenjować ł. pośredniczyć, wdawać się.

Interwenjent ł. mieszający się między strony spór wiodące w celu pogodzenia; pośredniczący.

Interwersja ł. fałszowanie, nadużycie.

Interymalny, interimistyczny ł. tymczasowy.

Intime f. (ętim) poufały.

Intoksykacja ł. zatrucie, otrucie.

Intonacja ł. rozpoczęcie śpiewu, trafne wzięcie właściwego tonu, poddanie odpowiedniego dźwięku.

Intonować ł. zacząć śpiew, poddać głos właściwy.

Intrada w. krótki wstęp do utworu muzycznego, przegrywka, fanfara na trąbkach.

Intramolekularny ł. międzycząsteczkowy.

Intra muros ł. wewnątrz murów; u siebie.

Intransigeant f. (ętra͡ęsiża͡ę) nieprzejednany.

Intra parenthesim ł. w nawiasie, nawiasowo.

Intrata ł. dochód, zysk.

Intratny ł. przynoszący znaczny dochód.

In triplo ł. potrójnie.

Introdukcja ł. wstęp do czegoś; wprowadzenie, część wstępna utworu muzyczn.

Intromisja ł. sądowe wprowadzenie w posiadanie czegoś; wnikanie, wsunięcie, wetknięcie.

Intronizacja ł. wyniesienie na tron, szczególniej Papieża; uroczyste objęcie tronu biskupiego.

Intruz ł. wdzierca, natręt, gość nieproszony, narzucający się.

Intryga f. knowanie chytre, podejście, zawikłanie; węzeł dramatyczny w sztuce.

Intrygant f. robiący intrygi, działający skrycie i podstępnie.

Intrygować f. robić intrygi, waśnić, różnić, poduszczać, wprawić w kłopot, dać do myślenia, zaciekawiać.

Intuicja ł. dosł. bezpośrednie wewnętrzne widzenie, przeczucie, odgadnięcie prawdy; zdobycie wiedzy bez poprzedniego długiego badania.

Intuicyjny, pochodzący z własnego natchnienia, przeczuty, z przeczucia.

In turbido piscari ł. w mętnej wodzie ryby łowić.

Intususcepcja ł. wnikanie, przyjęcie wewnętrzne (w fizjologji).

Intymidacja f. nastraszenie.

Intytulacja ł. zatytułowanie, tytuł.

Inulina ł. wodan węgla, ciało podobne do mączki, znajdujące się w korzeniach niektórych roślin.

Inundacja ł. sztuczne nawodnianie gruntu, sztuczny zalew.

In usu ł. w użyciu.

In usum ł. dla użytku.

In verba magistri ł. dosł. na słowa mistrza; ślepo wierząc słowom czyim; iść bez namysłu za czyim zdaniem.

In vili veste nemo tractat honeste ł. nikt nie szanuje człowieka w lichej odzieży; jak cię widzą, tak cię piszą.

In vino veritas ł. prawda w winie; człowiek podpity niechcący mówi prawdę.

Inwalid ł. żołnierz niezdatny z powodu wieku lub kalectwa do dalszej służby.

Inwazja ł. najazd, wtargnięcie, napad zbrojny.

Inwektywa ł. zarzut obrażający, obelga, dotkliwa zniewaga słowna.

Inwencja ł. pomysłowość, twórczość, wynalazczość.

Inwentarz ł. ogół rzeczy, należności i długów, przynależnych do jakiegoś majątku, spis majątku ruchomego lub nieruchomego;zwierzęta gospodarskie.

Inwertyna, ferment, substancja, sprawiająca przemianę cukru trzcinowego na gronowy.

Inwestygacja ł. badanie, śledzenie, poszukiwanie.

Inwestytura ł. uroczyste nadawanie prawa lub władzy do zarządu djecezją, dobrami, krajami etc., akt wprowadzenia w posiadanie nadanych dóbr lennych.

Inwitacja ł. zaproszenie.

Inwokacja ł. wezwanie, błaganie Boga.

Inwolwencja ł. środki opatrunkowe.

Inżynjer f. technik zajmujący się zdejmowaniem planów, budową dróg, mostów, twierdz etc.

Inżynjerja f. nauka wykonywania budowli lądowych i wodnych; dróg, kolei, mostów, portów, maszyn, zakładów przemysłowych i t. p.

Ipekakuana, wymiotnica, roślina, której korzeń zawiera emetynę, środek wymiotniczy, używany w medycynie.

Ipso facto ł. samym czynem, przez to samo, tem samem.

Ipso jure ł. prawnie, z samego prawa wynika.

Irade tur. pismo, rozkaz sułtana do wezyra, ogłoszony publicznie.

Irańskie języki, języki należące do aryjskiej gałęzi indoeuropejskiego szczepu (perski, armeński i t. p.).

Ircha n. skóra owcza wyprawiona.

Iridektomja g. wycięcie tęczówki w oku.

Iris g. posłanniczka bogów; tęcza; tęczówka w oku; nazwa planety; kosaciec (roślina).

Iritis ł. zapalenie tęczówki oka.

Ironja ł. szydercza mowa; żartobliwy drwiący lub uszczypliwy sposób mówienia; nagana wyrażona w formie pochwały.

Irradjacja ł. rozpromienianie, złudzenie optyczne, polegające na tem, że przedmioty jasne na ciemnem tle wydają się większemi.

Irredenta związek polityczny we Włoszech, żądający połączenia z Włochami ościennych krajów z ludnością włoską.

Irredentysta ł. nazwa dawana niezadowolonym z istniejącego stanu rzecry; członek irredenty.

Irritabile genus ob. Genus.

Irupcja ł. napad, najście, wtargnięcie, włamanie się.

Irygacja ł. sztuczne nawodnienie gruntu.

Irygator ł. przyrząd do skrapiania, do przepłukiwania jam ciała, używany w medycynie; klisopompa.

Irytacja ł. rozdrażnienie, drażliwość, gniew, pobudzenie do gniewu.

Iryzacja ł. gra barw tęczowych w starych szybach okiennych, w bańce mydlanej, w masie perłowej i t. p.

Ischjas g. ból nerwu kulszowego w nodze.

Is fecit cui prodest ł. uczynił ten, komu to korzyść przyniosło, komu na tem zależało.

Islam ar. nazwa religji mahometańskiej; dosł. poddanie się woli Bożej.

Iszjas ob. Ischjas.

Istm g. międzymorze.

Italja ł. Włochy.

Item ł. podobnież, również, także.

Ite missa est ł. idźcie, Msza skończona.

Itinerarium ł. przewodnik w podróży, opis podróży; u Rzymian: mapy z oznaczeniem odległości stacji w podróży.

Izabelowy kolor, kolor brunatno-żółty (konie izabelowe).

Izobary g. linje na mapie, łączące miejscowości z jednakowem ciśnieniem barometrycznem.

Izochimeny g. linje łączące miejscowości z jednakową temperaturą średnią zimową.

Izolacja ł. odosobnienie.

Izolator g. stołeczek o szklanych nogach dla odosobnienia ciała elektryzowanego od otaczających; szklane lub porcelanowe podstawki na słupach telegraficznych, odosabniacz.

Izolować g. oddzielić, odłączyć, odosobnić.

Izolowany drut, odosobniony t. j. owinięty jakim złym przewodnikiem elektryczności, np. jedwabiem, woskiem, gutaperką i t. p.

Izomery p. Izomeryczne ciała.

Izomeryczne ciała g. mające jednakowy skład chemiczny, a odmienne własności.

Izomorficzne ciała g. mające różny skład chemiczny, a jednakowe formy kryształów.

Izorachje g. linje na mapach, łączące miejsca mające o tej samej porze przypływ morza.

Izotermy g. linje, łączące na mapie miejsca mające jednakową średnią temperaturę roczną.

Izotery g. linje na mapach, łączące punkty ziemi, o jednakowej średniej temperaturze letniej.

Izotropijne ciała g. mające jednakowe własności we wszystkich kierunkach postaci.

J.

Jacht a. lekki statek spacerowy z żaglami.

Jacta est alea ob. Alea.

Jafetyci hebr. potomkowie Jafeta: indoeuropejczycy.

Jakobini, krańcowi republikanie za czasów pierwszej rewolucji francuskiej.

Jamb g. dwuzgłoskowa stopa (miara) wiersza, składająca się z pierwszej krótkiej i drugiej długiej zgłoski.

Janczarka rodzaj strzelby, rusznica używana przez janczarów.

Janczarska muzyka tur. wojskowa muzyka u turków, odznaczająca się hałaśliAvemi instrumentami.

Janczary tur. dawna wyborowa piechota turecka, utworzona z zabranych dzieci chrześcijańskich.

Jankesi a. nazwa żartobliwa amerykanów Stanów Zjednoczonych.

Janseniści, wyznawcy nauki Jansenjusza o grzechu, łasce, wolnej woli i przeznaczeniu.

Janus ł. bożek rzymian, przedstawiony z dwoma twarzami, zwróconemi w dwie strony świata, bóg czasu i wszystkich zdarzeń ludzkich, bóg wojny i pokoju.

Janusa świątynia, w Rzymie świątynia otwierana w czasie wojny, a zamykana w czasie pokoju.

Jar tur. parów, dół.

Jard a. miara angielska = 3 stopom.

Jardin d’acclimatation f. (żardę daklimatasją) ogród zoologiczny w Paryżu.

Jardin des plantes f. (żardę de plant) ogród botaniczny w Paryżu.

Jaspis g. minerał z gatunku krzemieni, nieprzezroczysty, różnego koloru i o rozmaitych kształtach.

Jassyr tur. niewola u turków i tatarów.

Jatagan tur. rodzaj szabli tureckiej, obosiecznej, zatykanej w ozdobnej pochewce za pas.

Jehowa hebr. Wieczny: hebrajska nazwa Boga.

Jehowa Zebaoth, Pan światów, Pan nad pany.

Jeremjady f. skargi, żale, narzekania, lamentacje.

Jersey a. (żersi) wierzchni kaftanik trykotowy.

Jet a. (dżet) gagat, bursztyn czarny, węgiel brunatny polerowany, używany na ozdoby.

Jeton f. (żeton) znaczek ozdobny dawany za odznaczanie się; marka do gry.

Jettatura w. (dżetatura) zły urok, czary zadane uroczemi oczami.

Joanici, dawny niemiecki zakon rycerski; teraz zakon ewangielicki do pielęgnowania chorych.

Jocosa ł. śmiesznostki, żarty, farsy.

Jod, pierwiasek chemiczny, ciało stałe, barwy czarno fijoletow. połyskującej, wydobywane z roślin morskich; używ. w medycynie.

Jodłowanie, osobliwy sposób śpiewu gardłowego u Tyrolczyków.

Jodoform, środek antyseptyczny, otrzymywany z jodu w postaci żółtego proszku, o silnym zapachu, używany w medycynie.

Jodyna, roztwór jodu.

John Bull a. (Dżon Böll), właściwie: Jan wół, żartobliwa nazwa dawana ludowi angielskiemu; gburowaty anglik.

Jokey a. ob. Żokiej.

Jokey Club a. (dżoki klub) stowarzyszenie arystokratyczne amatorów wyścigów konnych.

Jom-Kipur hebr. dzień sądny, właściwie dzień przebaczenia.

Jongleur f. (żąglör) kuglarz.

Joński styl, kierunek architektoniczny grecki, odznaczający się lekkością słupów i ślimakowatemi kształtami ozdób u kapiteli.

Jour fixe f. (żur fix) stały dzień, naznaczony na przyjmowanie gości.

Journal f. (żurnal) dziennik, notatnik, pismo perjodyczne; popularnie: wzory mód.

Jowisz, Jupiter, najwyższy bóg u Rzymian, piorunowładca; nazwa największej planety.

Jubilat ł. ten, który obchodzi uroczystość dłuższej liczby lat swojej działalności; obchodzący swój jubileusz.

Jubilate ł. (radujcie się); trzecia niedziela po Wielkiejnocy.

Jubiler n. oprawiający drogie kamienie w złoto, w srebro i t. p. i handlujący niemi, złotnik.

Jubileusz ł. rocznica 25, 50 lub stuletnia jakiegoś zdarzenia obchodzona uroczyście; uroczystość kościelna powtarzająca się w pewnych okresach czasu połączona z odpustem.

Jucht tat. skóra wołowa, grubo wyprawna, nieprzemakalna, nacierana dziegciem ze strony wewnętrznej.

Judaizm ł. wiara, podania i obrządki żydów późniejszych, według nauki rabinów i talmudu.

Judex curiae ł. w Węgrzech najstarszy co do znaczenia sędzia w kraju.

Judofil, zwolennik żydów.

Juhas węg. pastuch bydła w górach tatrzańskich.

Juki tur. torby skórzane, tłomoki ładowane na konie, muły i t. p.

Juljański kalendarz, kalendarz poprawiony przez Juljusza Cezara, tak zwany starego stylu cz. wschodni.

Junior ł. młodszy.

Junkier n. uczeń szkoły wojskowej junkierskiej, przygotowującej oficerów; panicz; kawaler; butny szlachcic pruski.

Junkierska partja, w Prusach reakcyjna partja szlachecka.

Juno a. Junona, małżonka Jowisza, najwyższa bogini; nazwa planety.

Junta hiszp. dosł. związek: wyższa władza w Hiszpanji i Portugalji; władza rewolucyjna tamże.

Jupiter ł. Jowisz.

Jurajska formacja, formacja drugorzędowa ziemi, obfita w skaliste wapienie i skamieniałości, leżąca między formacją kredową i trjasową.

Jurament ł. przysięga.

Jurare in verba magistri ł. ob. in verba magistri.

Jura stolae ł. dochody prawne proboszczów.

Jure caduco ł. prawem kaduka, przemocą.

Jurgielt n. stała praca roczna, żołd.

Jurgieltnik w. najemnik.

Juris consultus ł. doradca prawny.

Juris utriusque doctor ł. (skr. J. U. D.) doktór prawa rzymskiego i kanonicznego.

Jurta, chata, namiot pilśniowy Kirgizów, mieszkanie zimowe Kamczadalów.

Jury a. (żuri) sąd przysięgłych, złożony ze znawców do oceniania dzieł sztuki lub przemysłu.

Jurydycznie ł. według praw, prawnie.

Jurydyki ł. osady w dawnej Polsce rządzące się osobnemi prawami, zniesione w r. 1792.

Jurysdykcja ł. zakres działania i sądzenia co do obszaru i jakości spraw, okrąg sądowy.

Jurysprudencja ł. gruntowna znajomość prawa, zbiór zasad prawnych, sposób wyrokowania sądu w pewnych sprawach.

Jurysta ł. prawnik.

Jus ł. prawo.

Jus primi occupantis ł. prawo pierwszeństwa zajęcia.

Juste milieu f. (żiust miliö) właściwy środek; postępowanie lub system działania oddalony od wszelkiej ostateczności.

Justus possessor ł. pewny posiadacz.

Justunek n. sztabki, wypełniające odstępy lub miejsca puste stronic druku ściśnięte w ramie.

Justycja ł. sprawiedliwość.

Justyfikacja ł. usprawiedliwienie się, uzasadnienie jakiego prawnego środka, tłómaczenie się.

Justynjańskie prawa ł. źródła i pomniki prawa rzymskiego, zebrane w jeden zbiór z rozkazu cesarza rzymsk. Justynjana.

Juta, konopie indyjskie i tkanina z tychże konopi.

K.
Uwaga. Brakujących pod tą literą wyrazów obcych należy szukać także i pod literą C.

Kaaba arab. świątynia Mahometa w Mekce i kamień święty w niej przechowywany.

Kabalista hebr. znawca ksiąg kabalistycznych; wróżbiarz.

Kabalistyczny hebr. tyczący się ksiąg kabalistycznych żydowskich; tyczący się magji.

Kabała hebr. podanie, tajemnicza nauka żydów, filozofja mistyczna religji żydów; wróżenie z kart, knowanie, intryga, plotki, zmowa.

Kabaret f. półmisek podzielony wachlarzowato na kilka podziałek.

Kabel, drut telegraficzny, przechodzący przez morze.

Kabestan f. kołowrót do zwijania i rozwijania liny okrętowej, winda okrętowa.

Kabina a. budka do kąpieli w morzu, kajuta okrętowa; oddzielna łazienka.

Kabljon, świeże niesolone mięso wątłusza.

Kabotaż f. handel nadbrzeżny; żegluga nadbrzeżna.

Kabrjolet f. lekki jednokonny powozik; przednie siedzenie pod nakryciem w karecie pocztowej.

Kabylowie ar. mieszkańcy Algieru berberyjskiego pochodzenia.

Kabza ł. worek do pieniędzy; skrzyneczka.

Kacerstwo n. ob. Herezja.

Kacerz n. ob. Heretyk.

Kacheksja g. charłactwo.

Kacyk, dawny naczelnik, wódz i rządca plemienia u Indjan w połud. Ameryce.

Kaczucza hiszp. taniec hiszpański z kastanjetami.

Kadaster f. ocenianie posiadłości ziemskich w celu ich opodatkowania; sam podatek nałożony skutkiem tego ocenienia.

Kadecki korpus, szkoła wojskowa kształcąca młodzież na oficerów.

Kadencja f. rym, skład (w wierszach); spadek harmonijny dźwięków w muzyce; harmonijne zakończenie muzycznego okresu; czas przeznaczony dla pewnych stałych czynności (dla członków sądu, sejmu).

Kadet f. uczeń szkoły wojskowej kadeckiej; w marynarce: młodzieniec kształcący się na oficera floty.

Kadi t. sędzia u Turków.

Kadry f. komplet zapasowych oficerów i podoficerów, potrzebnych w razie zorganizowania oddziału wojska; żołnierze i oficerowie, mający obowiązek kształcić nowozaciężnych.

Kadryl f. taniec francuski.

Kaduceusz ł. laska Merkurego z wężami i skrzydłami; dawna laska herolda; symbol handlu i pokoju.

Kaduk, w dawnem prawie polskiem: spadek pozostawiony bez prawnych spadkobierców (przechodzący na rząd prawem kaduka); ludowe: djabeł, choroba padaczka.

Kafar n. przyrząd z windą do wbijania pali, baba.

Kahał hebr. zarząd wyznaniowy gminy żydowskiej.

Kaik t. długi, wązki, lekki statek turecki.

Kajak grenlan. rodzaj łodzi przykrytej stałem wiekiem z otworem na pomieszczenie wioślarza.

Kajmakan t. zastępca wielkiego wezyra; gubernator prowincji w Turcji.

Kajuta f. pokój na statku w głębi pod pokładem dla podróżnych. ’

Kajzersznit w. cięcie cesarskie, operacja chirurgiczna u położnic.

Kakao, owoce drzewa kakaowego, z których robi się czekolada.

Kakaowe masło, tłuszcz wytłaczany z nasion z drzewa kakaowego, używany na maści.

Kakofonja g. rozdźwięk, nieprzyjemny dźwięk; dysharmonja.

Kakosynteton gr. wyraz błędnie zestawiony.

Kalafonja g. rodzaj żywicy używany do pocierania smyczka i do innych celów.

Kalait g. turkus, minerał, kamień szlachetny barwy jasnoniebieskiej.

Kalambur f. dowcipna gra wyrazów; dwuznaczny wyraz.

Kalamity, skrzypy drzewiaste kopalne, z których wytworzył się węgiel kamienny.

Kalander f. prasa cylindrowa z ogrzewanemi walcami do gładzenia sukna, papieru i do nadawania połysku.

Kalauer n. niesmaczny, nędzny dowcip, rubaszny dwuznacznik.

Kalcynacja ł. zwapnienie, utlenianie metalów za pomocą żarzenia.

Kalcyt, minerał, wapień.

Kalefakcja ł. ogrzewanie.

Kale faktor ł. stróż szkolny, palacz w piecach, donosiciel.

Kalejdoskop g. przyrząd złożony z rurki z dnem i kamyczków, szkiełek i t. p., które za najmniejszym poruszeniem zmieniają położenie i przy pomocy zwierciadełek układają się w różne sześciopromienne gwiazdki; przen.: obrazy szybko zmieniające się.

Kalesony f. majtki, gacie.

Kalfataż f. cerowanie, zatykanie szpar okrętowych pakułami i zalepianie ich smołą.

Kali, kalium potas.

Kaliber n. średnica otworu broni palnej, miara kuli, pierścień do mierzenia wielkości otworu, podziałka.

Kalibrować, wymierzać wielkość podług podanej skali.

Kalif ob. Chalif, namiestnik Mahometa, sułtan.

Kalifat, państwo rządzone przez kalifa.

Kaligraf g. pięknie piszący.

Kaligrafja g. sztuka pięknego pisania.

Kalikant ob. Kalkancista.

Kalikować ł. naciskać miechy przy organach.

Kaljope g. muza pieśni bohaterskiej i piękności w sztuce, przedstawiana z tabliczką i rylcem do pisania.

Kalka f. papier lub płótno przezroczyste lub poczernione służące do odbijania pisma, do przerysowywania.

Kalkancista, kalkant, kalikant nadymający miechy przy organach.

Kalkomanja ob. Dekalkomanja.

Kalkować f. przerysowywać przy pomocy kalki.

Kalkulacja ł. obliczanie.

Kalobjotyka g. sztuka przyjemnego życia, aby odpowiadało rozsądkowi, wyobraźni i uczuciu.

Kalomel g. chlorek rtęci, silny środek lekarski.

Kalorja, jednostka do mierzenia ilości ciepła; ilość ciepła potrzebna do ogrzania 1 kgr. wody o l°Cels.

Kaloryfery ł. rury idące z jednego ogólnego pieca, służące do ogrzewania mieszkań za pomocą wody, pary lub powietrza.

Kaloryka ł. nauka o cieple.

Kalorymetr, przyrząd do mierzenia ilości ciepła w jakiemś ciele.

Kalotechnika g. nauka o utrzymaniu piękności ciała.

Kalotka f. okrągła czapeczka, noszona przez księży.

Kalteszal n. napój z piwa, cukru i cytryny, podawany na zimno.

Kalumnja ł. oszczerstwo, potwarz.

Kalwakata ob. Kawalkada.

Kalwinizm, nauka Kalwina czyli wyznanie ewangielicko-reformowane.

Kałamaszka, wózek lub bryczka łubem wybita, otwarta, bez budki.

Kamarylla hisz. nazwa stronnictwa ulubieńców panującego, tajni doradcy często mający szkodliwy wpływ na bieg spraw publicznych.

Kamasz f. rodzaj wierzchniej pończochy sukiennej lub włóczkowej od stopy do kolan.

Kambjalne prawo w. prawo wekslowe.

Kambryjska formacja, najstarsze osadowe warstwy ziemi.

Kamea f. kamień kosztowny artystycznie wypukło rzeźbiony, na którym figury są innego koloru, aniżeli tło.

Kameleon g. gatunek jaszczurki, zmieniającej barwę przy podrażnieniu; przen.: człowiek zmiennego charakteru.

Kameljowa dama f. kobieta lekkich obyczajów, kokota.

Kamelor n. rodzaj materji z włosa kozy angorskiej.

Kamera ł. biuro; pokój; przyrząd optyczny; dawna władza zarządzająca dobrami i dochodami państwa.

Kamera asfiksyjna ł. skrzynia do zabijania zwierząt gazem duszącym.

Kamera dezynfekcyjna ł. urządzenie do niszczenia zarazków w odzieży, tkaninach i t. p. za pomocą gorąca, pary etc.

Kameralista ł. biegły w naukach społeczno-prawnych.

Kameralna muzyka, kwartety lub inne muzyczne zespoły, przeznaczone dla sal niezbyt obszernych.

Kameralne dobra, królewszczyzna, domeny.

Kameralne nauki, nauki i umiejętności, dotyczące gospodarstwa państwowego i wewnętrznego zarządu państwa.

Kamerdyner n. szatny, pokojowiec, służący, pełniący obowiązki bezpośrednio około pana.

Kamerfrajlina n. dama dworska.

Kamerher n. szambelan.

Kamerjunkien n. młodszy szambelan dworu.

Kamerlengo w. kardynał zawiadujący finansami papieskiemi, oraz zawiadujący sprawami kościoła podczas wyboru Papieża.

Kamerton n. ton zasadniczy, według którego stroi się instrumenty muzyczne; przyrządzik podający ton zasadniczy; stroik.

Kameryzować f. wysadzać drogiemi kamieniami.

Kamfina, oczyszczony olejek terpentynowy, używany dawniej do oświetlania; nazwa dawana gdzieniegdzie nafcie.

Kamfora, żywica z drzewa kamforowego, bardzo lotna o silnym zapachu, używana w lecznictwie.

Kamgarn n. wełniana tkanina z długiej przędzy wełnianej czesanej.

Kamizada f. w średniowiecznych czasach napad wroga w nocy, w którym wojownicy przywdziewali na pancerz koszule.

Kamlot f. materja z włosów kozy lub wełny owczej; gatunek tkaniny wełnianej.

Kamorra w. tajny związek zbrodniczy w Neapolu.

Kampanja f. wyprawa wojenna; wojna.

Kampanja fabryczna, właściwy czas fabrykacji np. w cukrowniach, gorzelni i t. p.

Kamrat n. towarzysz broni, współtowarzysz, współuczestnik.

Kanafarz ł. ob. Kanaparz.

Kanalizacja ł. urządzenie kanałów, ścieków podziemnych w mieście, dla odprowadzania nieczystości i wody.

Kanał ł. rów szeroki sztucznie zrobiony i napełniony wodą;ściek murowany podziemny do odprowadzania wody i nieczystości; sztucznie zrobiona rzeka, służąca do przejścia z rzeki do rzeki, z morza do morza; cieśnina morska.

Kanaparz ł. szafarz, piwniczy klasztorny.

Kanaster, kosz z trzciny cukrowej wykładany cynfolją, używany w Indjach Wschód, do opakowania; gatunek gorszego tytuniu.

Kanaus, gatunek perskiej materji jedwabnej.

Kancelarja ł. oddział biura załatwiający czynności urzędowe, przyjmujący sprawy i interesantów oraz wydający im uchwały, wezwania i t. p.

Kancelaryjne pismo, rodzaj pisma wyraźnego; kancelaryjny styl: suchy, urzędowy sposób pisania.

Kancelista n. niższy urzędnik pracujący w kancelarji; pisarz.

Kancelować ł. przekreślać na krzyż, znosić, kasować.

Kancjonał ł. śpiewnik kościelny.

Kanclerstwo, godność i władza kanclerza.

Kanclerz ł. pierwszy minister lub prezes ministrów, zawiadujący sprawami zagranicznemi państwa; wysoka godność duchowna lub świecka.

Kandelabr f. wysoki świecznik o kilku ramionach.

Kandydat ł. starający się o urząd, o posadę, o godność; stopień akademicki niższy od doktora.

Kandydatura ł. ubieganie się o wakujące miejsce, o urząd, o posadę; przedstawienie się przed wyborcami w celu otrzymania mandatu posła do sejmu.

Kandyzowane owoce f. owoce smażone w cukrze.

Kanefory g. postacie kobiece z koszami kwiatów lub owoców na głowie.

Kanelowanie, żłobki wycięte wzdłuż na kolumnach.

Kanibal, dziki, ludożerca.

Kanibalizm, dzikość, srogość, ludożerstwo.

Kanikuła ł. gorące dni, upały; szaleństwo, wścieklizna.

Kanion w. głęboki jar, głęboki wąwóz górski w Ameryce północnej.

Kankan f. rozpustny taniec francuski z nieprzyzwoitemi giestami.

Kanon ł. miara, norma, prawidło; część Mszy Św., regiestr oddzielnych części Pisma Sw. przez kościół katolicki przyjętych; przepisy prawa kościelnego; podatek gruntowy; rodzaj śpiewu chóralnego, w którym głosy występują jeden po drugim i powtarzają pierwszą melodję; podatek gruntowy; w drukarstwie: gatunek dużego pisma.

Kanonada f. strzelanie z dział trwające czas dłuższy.

Kanoniczki, zakon żeński według reguły kanoników.

Kanoniczne prawo, prawo kościelne i religijne zatwierdzone przez kościół.

Kanonik ł. wyższy stopień duchownego w hierarchji duchownej katolickiej, członek kapituły katedralnej.

Kanonizacja ł. uroczyste papieskie uznanie i ogłoszenie za Świętego.

Kanonjer f. puszkarz, żołnierz przy działach, artylerzysta.

Kanony ł. tablice drukowane umieszczone na ołtarzu, zawierające wyjątki z ewangielji i niektóre modlitwy, odmawiane przez kapłana.

Kanopy egips. wyobrażenia bożka w kształcie beczki lub dzbanka z głową i nogami.

Kantar, uzda służąca do zaczepiania lejców i utwierdzenia wędzidła.

Kantaryda g. mucha hiszpańska, owad, z którego wyrabiają wezykatorję.

Kantata f. utwór muzyczny o nastroju po ważnym, przeznaczony do śpiewu chóralnego z towarzyszeniem instrumentów.

Kanton f. okrąg; prowincja należąca do związku państwowego.

Kantor f. kancelarja kupiecka; biuro fabryki, banku i t. p.

Kantor ł. śpiewak kościelny przewodniczący w chórze.

Kantorat ł. szkółka początkowa ewangielicka.

Kantorzysta a. Kantorowicz, pogardliwa nazwa, dawana młodym pracownikom w kantorze handlowym.

Kantyczki ł. zbiór nabożnych pieśni ludowych, a zwłaszcza kolęd.

Kantylena ł. piosnka, utwór poetyczny miłosnej treści, romanca.

Kantyna f. szynk żołnierski; buda markietanki.

Kantyzm, pogląd filozoficzny filozofa Kanta.

Kanwa f. rzadka tkanina w kraty do roboty włóczkowej i haftu; pierwszy plan, zarys, szkic.

Kaolin chińs. glinka lub ziemia porcelanowa; najczystsza glina zwykle koloru białego.

Kap n. przylądek.

Kapa ł. ubiór kościelny księdza, używany przy niektórych obrzędach zamiast ornatu; przykrycie na łóżko; daszek nad ogniskiem lub blachą kuchenną.

Kapary, pączki kwiatowe krzewu kaparowego, zamarynowane w occie i w soli, używane jako przyprawa kuchenna.

Kapela w. orkiestra.

Kapelan ł. kapłan przeznaczony do pełnienia służby Bożej w kaplicy prywatnej lub zakładu publicznego; kapelan wojskowy, biskupi i t. d.

Kapelmistrz n. dyrygujący w orkiestrze.

Kapilarność ł. włoskowatość, własność płynów tworzenia w rurkach włoskowatych powierzchni wklęsłej lub wypukłej, zależnie od tego czy płyn przylega do rurki czy nie.

Kapilarny ł. włoskowaty; naczynia kapilarne: cienkie jak włos kanaliki w organizmie roślinnym i zwierzęcym.

Kapiszon f. kaptur; cylindryczny kapturek z blaszki miedzianej, mający na spodzie trochę masy wybuchowej, służący jako środek zapalny w strzelbach.

Kapitalista f. posiadacz kapitałów; utrzymujący się z procentów od kapitału.

Kapitalizm f. panowanie kapitału.

Kapitalizować f. składać dochody na kapitał.

Kapitalny ł. wyborny, wyśmienity; główny, ważny.

Kapitał f. pieniądze, przynoszące dochód; przedmioty, wytworzone pracą ludzką, przeznaczone do dalszej produkcji (narzędzia, materjały i środki produkcji); majątek ruchomy.

Kapitan f. stopień oficerski wyższy od porucznika; dowódca okrętu, statku.

Kapitel ł. głowica: rozszerzony wierzchołek słupa, kolumny, rzeźbą przyozdobiony.

Kapitulacja f. układ pomiędzy oblężonymi a nieprzyjacielem o oddanie twierdzy, miasta lub obozu; przen.: poddanie się.

Kapitulant, oficer lub żołnierz służący dłużej aniżeli obowiązany.

Kapitulować f. zdać twierdzę, miasto lub obóz nieprzyjacielowi pod ułożonemi warunkami; poddawać się.

Kapituła ł. rada kanoników przy katedrze lub kolegjacie zajmująca się sprawami kościoła; rodzaj senatu biskupiego, zarządzającego djecezją po śmierci biskupa.

Kapituła orderów, władza do rozpatrywania praw do orderów.

Kaplica ł. mały kościołek; osobny przybytek w kościele katolickim, posiadający ołtarz i tworzący oddzielną całość; oddzielny pokój z ołtarzem w domu prywatnym, zakładzie publicznym lub na okręcie do odprawiania nabożeństwa.

Kapral f. podoficer piechoty.

Kaprowy list, upoważnienie dane przez państwo statkom korsarskim do chwytania okrętów nieprzyjacielskich.

Kaprys f. chimera, grymasy, dziwactwo, zachcianka; rodzaj utworu muzycznego.

Kapsla n. nakrywka metalowa na korek u butelki; nakrywka do osi; kapiszon do strzelby.

Kapsułka ł. banieczka, pęcherzyk ze stężonej żelatyny, zawierający wewnątrz lekarstwo.

Kaptować ł. zjednywać sobie, ujmować, zniewalać kogoś sobie.

Kapudan basza tur. główny dowódca floty tureckiej.

Karabela, lekka krzywa szabla z ozdobną rękojeścią, używana dawniej przez szlachtę polską do stroju uroczystego.

Karabin f. rodzaj lekkiej krótkiej strzelby gwintowanej, zaopatrzonej w bagnet, używany w wojsku.

Karabinjerzy f. lekka kawalerja; we Włoszech żandarmi.

Karacena ł. giętki, do ciała przystający pancerz z łusek stalowych, osadzonych na skórze łosiej.

Karaimi lub Karaici hebr. sekta żydowska, która odrzuca talmud, a trzyma się biblji.

Karakole f. toczenie koniem, harcowanie.

Karakuły tur. delikatne futro z baranów krymskich.

Karambol f. w grze bilardowej: uderzenie dwóch innych kul kulą, którą się gra; niespodziane zetknięcie, starcie się z sobą.

Karamel f. ob. Karmel.

Karat g. jednostka wagi do ważenia złota, djamentów i pereł.

Karawana pers. orszak podróżnych pielgrzymów lub kupców na „Wschodzie razem ze zwierzętami jucznemi.

Karawan-seraj, pers. dom zajezdny na Wschodzie.

Karawella hiszp. lekki, żaglowy statek hiszpański.

Karbol a. karbolowy kwas, fenol, związek chemiczny, złożony z węgla, tlenu i wodoru, powstający przy suchej dystylacyi węgla kamiennego, środek dezynfekcyjny.

Karbonarjusz w., dosł. węglarz; członek dawnego tajnego stowarzyszenia politycznego we Włoszech.

Karbonat ł. czarna odmiana djamentu.

Karbonaty ł. węglany, sole kwasu węglan ego.

Karbonizacja ł. zamienianie na węgiel, zwęglanie.

Karbonizowanie, oczyszczanie wełny lub starych wełnianych wyrobów od domieszek, lnu i bawełny, w celu ponownej jej przeróbki.

Karbunkuł ł. wyjątkowo piękny i wielki rubin lub granat szlachetny; niebezpieczny wrzód zaraźliwy; wąglik.

Karcer ł. areszt w zakładach naukowych.

Kardamon g. roślina, której owoc używa się na przyprawy i lekarstwa.

Kardynalny ł. główny, zasadniczy, fundamentalny.

Kardynał ł. godność najwyższa po papieskiej w kościele katolickim; napój z wina białego, pomarańcz i cukru; ptak wróblowaty.

Kares f. pieszczota, przymilanie się.

Karjatydy g. postacie ludzkie rzeźbione z kamienia, służące w budynkach zamiast kolumn lub kroksztynów.

Karjera f. zawód, dający na przyszłość świetne widoki, wysokie stanowisko, poprawa bytu, los.

Karjerowicz, człowiek, który nie pracą i zasługą, lecz protekcją i umiejętnemi zabiegami dobija się stanowiska.

Karjolka f. lekki powozik.

Karlista, stronnik Don Karlosa, pretendenta do tronu hiszpańskiego.

Karmanjola f. taniec i śpiew rewolucyjny francuski.

Karmazyn w. kolor ciemnoczerwony; szlachcic polski starożytnego rodu, (gdyż karmazynowa barwa żupana służyła tylko wyższej szlachcie).

Karmel f. masa cukrowa brunatna, gorzkawa, pozbawiona wody przez odparowanie na gorącym ogniu, służąca do barwienia wódek, sosów etc.

Karmin f. barwnik czerwony otrzymywany z koszenili.

Karnacja f. barwa skóry, koloryt ciała ludzkiego.

Karnawał w. zapusty, czas zimowych zabaw, trwający od końca adwentu do wielkiego postu.

Karnes n. część gzymsu w rodzaj u wązkiej listwy, mający w przecięciu kształt litery S.

Karnet f. książeczka notatkowa, notatnik, w którym dama na balu zapisuje sobie kolej tańców i tancerzy.

Karnjol, półdrogi kamień, czerwona i żółta odmiana chalcedonu.

Karo f. jeden z czterech kolorów w kartach (dzwonka) oznaczony w kształcie ukośnego czerwonego kwadracika; kwadratowe wycięcie stanika kobiecego pod szyją.

Karoca w. kareta.

Karota w. gatunek marchwi; zwój tytuniu, z którego trą tabakę.

Karotować f. oszukać, wydrwić coś od kogoś, naciągnąć kogoś.

Kartacz w. pocisk armatni, złożony z cylindrycznej puszki blaszanej, napełnionej małemi kulkami.

Kartaczownica, małe działo polowe o jednej lub kilku lufach, strzelające kartaczami na małe odległości.

Kartel f. umowa między rządami dwóch państw o wymianę jeńców lub wydawanie zbiegów; zmowa producentów na niekorzyść konsumentów.

Kartografia g. sztuka kreślenia map gieograficznych.

Kartogram g. graficzne przedstawienie danych statystycznych przy pomocy zabarwionych powierzchni.

Kartomancja g. wróżenie z kart.

Karton f. projekt obrazu lub akwareli zrobiony na grubym papierze; gruby, piękny papier rysunkowy; rodzaj tektury używanej do robót introligatorskich; pudełko z tektury; kartka przedrukowana mająca zastąpić w książce inną.

Kartonaż f. wyroby z tektury; lekka oprawa w tekturową okładkę, oklejoną papierem.

Kartonować f. oprawiać w tekturę i w papier.

Kartusz f. nabój, ładunek; pas myśliwski z ładunkami.

Kartuz f. mnich zakonu Św. Brunona.

Karuzel w. dawne igrzyska rycerskie; urządzenie do zabawy, składające się z koła, obracającego się na pionowej osi, z siedzeniami lub na obwodzie z drewnianemi końmi.

Karykatura f. przesadne przedstawienie czego aż do śmieszności; wizerunek czyjś w postaci dziwacznej i śmiesznej; dziwoląg.

Karykiel f. koczyk.

Karystja ł. niedostatek, brak, bieda, nędza.

Kasa f. miejsce lub sprzęt do przechowywania pieniędzy i kosztowności; w kupiectwie gotówka; w zakładach publicznych miejsce wypłacania lub odbierania należności.

Kasacja, kasata ł. zniesienie, unieważnienie, obalenie wyroku sądowego, testamentu, umowy, przywileju i t. p.

Kasacyjny sąd f. najwyższy sąd unieważniający wyroki innych sądów.

Kasandra, wróżbiarka trojańska, którą wyszydzano, gdy przepowiadała klęski mające dotknąć Troję; przen.: osoba, której złe wróżby nie znajdują wiary.

Kasata ob. Kasacja.

Kasetka, szkatułka.

Kaseton w. ozdoba sufitu w kształcie wgłębionej rzeźbionej tafii.

Kask f. metalowe lub skórzane nakrycie głowy, szyszak, hełm.

Kaskada f. mały wodospad.

Kasta ł. zamknięte w sobie pewne stany w narodzie; pewna klasa w narodzie oddana wyłącznemu jakiemu powołaniu, przekazywanemu dziedzicznie.

Kastanjety f. rodzaj wklęsłych drewnianych klekotek, które przyczepione do palców służą tancerkom hiszpańskim do wybijania taktu w tańcu.

Kastel ł. zamek, mała twierdza, grodzisko.

Kastet f. rodzaj broni w kształcie spojonych pierścieni, wzmacniających siłę uderzenia pięścią, także broń, złożona z giętkiej trzciny z ciężką ołowianą gałką na końcu lub też z rękojeści z kulą na rzemyku; głowotłuk.

Kastor i Polluks, mityczni bracia bliźniacy, związani nierozdzielną przyjaźnią; nazwa konstelacji gwiazd; przen. nierozdzielni przyjaciele.

Kastorowy ł. zrobiony z filcu przygotowanego z sierści bobrowej lub jej falsyfikatów (np. kapelusz).

Kastowość, skrupulatne przestrzeganie i trzymanie się praw rodowych i stopni w społeczeństwie; sprzyjanie ludziom tylko swego stanu.

Kastracja, usunięcie gruczołów płciowych, trzebienie, wałaszenie.

Kastrat ł. rzezaniec, eunuch, sztuczny sopranista.

Kastygacja ł. karcenie, biczowanie, chłosta.

Kasyda ar. w poezji wschodniej utwór poetyczny w rodzaju poematu z treścią pochwalną.

Kasyno w. rodzaj resursy, miejsce zebrań i zabaw publicznych.

Kaszmir, górska kraina w Himalajach, słynna z wyrobu cienkich szalów wełnianych; ukośnie tkana cienka tkanina wełniana.

Kaszta n. w drukarni: szuflada z przegródkami na czcionki; w górnictwie:podpory podtrzymujące opróżnione miejsca kopalni.

Katafalk w. podwyższenie lub rusztowanie ozdobne, na którem ustawiają trumnę ze zwłokami.

Katafora chorobliwa śpiączka, letarg.

Kataklizm g. gwałtowny przewrót w przyrodzie, przen. przewrót wielkiej doniosłości, klęska społeczna; wielkie nieszczęście.

Katakumby g. dawniej cmentarze podziemne, gdzie dla modlitwy gromadzili się pierwsi chrześcijanie; dziś krypty pod kościołami lub gmachy murowane na cmentarzach, gdzie w pojedyńczych pieczarach stawiają trumny z ciałami zmarłych.

Katalekty g. zbiór fragmentów, urywków; ułamki pojedynczych utworów.

Katalektyczny wiersz g. wiersz niepełny, o niezupełnym rymie.

Katalepsja g. nerwowa choroba, objawiająca się zupełnem odrętwieniem ciała, utratą czucia i dowolności ruchów.

Kataleptyk g. człowiek dotknięty katalepsją.

Katalog g. wykaz, spis przedmiotów, należących do pewnego zbioru.

Kataplazm g. ciepły, wilgotny, ciastowaty okład z ziół, nasion, otrąb i t. p. stosowany przy zapaleniach, owrzodzeniach i t.d. w celach leczniczych.

Katapleksja g. obezwładnienie, zdrętwienie pod wpływem przestrachu (u zwierząt); w medycynie: stężenie ciała skutkiem ataku apoplektycznego, tężec.

Katapulta ł. u starożytnych: machina wojenna do wyrzucania pocisków.

Katar g. zapalenie ostre lub chroniczne błon śluzowych (wyścielających kanał oddechowy, pokarmowy i t p.), nieżyt.

Katarakta g. wodospad; choroba oczu połączona z zupełną lub częściową utratą wzroku, zaćma.

Kataster p. Kadaster.

Katastrofa g. nagły, nieszczęśliwy zwrot albo wypadek w życiu człowieka lub narodu; punkt przełomowy w dramacie.

Katecheta g. nauczyciel religji, wykładający ją w formie pytań i odpowiedzi.

Katechetycznie uczyć, uczyć za pomocą pytań, w formie rozmowy.

Katecheza g. nauka religji, szczególniej w pytaniach i odpowiedziach.

Katechizm g. popularny podręcznik ułożony w formie pytań i odpowiedzi, a szczególniej do nauki religji.

Katechumen g. przygotowujący się do przyjęcia Chrztu Św.

Katedra g. tum; główny kościół w diecezji, przy którym znajduje się biskup i kapituła; miejsce, z którego profesor wykłada lub odczyt miewa; przen. posada profesora.

Kategorja g. podział pojęć; klasa, dział, rodzaj, gatunek.

Kategorycznie g. dokładnie; stanowczo, bezwzględnie.

Kateter g. rurka do wypuszczania moczu z pęcherza, cewnik.

Katetometr g. przyrząd do mierzenia różnic wyniesienia przedmiotów trudno dostępnych.

Katod g. elektrod ujemny, koniec drutu połączonego z biegunem ujemnym baterji elektrycznej, po którym to drucie prąd przechodzi do elektrolitu t. j. płynu lub ciała przewodzącego prąd.

Katolicki g. powszechny.

Katolicyzm g. wiara powszechna, wyznanie rzymsko-katolickie.

Katolikos g. patrjarcha kościoła armeńskiego.

Katon g. surowy sędzia obyczajów.

Katoptromancja g. wróżenie za pomocą zwierciadła.

Katoptryka g. część optyki, traktująca o odbijaniu się promieni światła.

Katylinarna egzystencja, życie człowieka niepewnych zajęć, wichrzyciela, łapiącego ryby w mętnej wodzie.

Katzenjammer n. obrzask, ckliwość i ból głowy po przepiciu.

Kaucja ł. zabezpieczenie, suma składana jako rękojmia dotrzymania umowy i stanowiąca odszkodowanie w razie nie dopełnienia zobowiązań.

Kauczuk, stężały sok mleczny, wypływający z nacięć drzewa kauczukowego, zwany gumą elastyczną.

Kaustyczny g. palący, gryzący, żrący.

Kauteryzacja ł. przypiekanie chorej części ciała środkami palącemi.

Kauzalistyczny ł. przyczynowy.

Kauzyperda ł. niezręczny adwokat przegrywający sprawę.

Kawaler f. mężczyzna bezżenny; członek zakonu rycerskiego; k. orderu, ozdobiony orderem.

Kawalerja w. w wojsku jazda, konnica.

Kawalerzysta w. żołnierz, służący w konnicy.

Kawalkada f. orszak konny; towarzystwo ludzi konno jadących dla rozrywki.

Kawas tur. żołnierz policji i żandarm w Turcji.

Kawatyna w. w operach krótki solowy śpiew miłosny; mała piosenka.

Kawecan w. przyrząd do poskramiania niesfornych i dzikich koni.

Kawerna ł. jaskinia, jama; jama w płucach powstała skutkiem choroby płuc.

Kazamaty hiszp. silnie sklepione piwnice pod wałami twierdzy, używane jako składy materjałów palnych lub więzienie.

Kazeina ł. sernik; białkowata, składowa część mleka.

Kazualizm ł. teorja przyjmująca traf za podstawę wszystkich zdarzeń.

Kazualny ł. przypadkowy.

Kazuista ł. teolog rozstrzygający kwestje sumienia i moralności; prawnik obeznany z subtelnościami prawa i procedury.

Kazuistyka ł. nauka o rozstrzyganiu wątpliwych wypadków, tyczących się sumienia i prawa.

Każolować f. pieścić, głaskać, pochlebiać.

Kedyw, Khedyw tur. ob. Chedyw.

Keepsake a. (kipsek) zbytkownie oprawne ozdobne album z rysunkami lub do rysunku i pisania; pamiątka.

Kefir tur. napój wyrabiany z krowiego mleka przez poddanie go fermentacji za pomocą grzybka kefirowego.

Kejf tur. wypoczynek poobiedni ciała i ducha.

Kepi arab. czapka żołnierska z daszkiem, kroju francuskiego.

Kelner n. posługujący w zakładach jadłodajnych.

Kierat n. zębate koło poziome, obracane przez konie, a wprawiające w ruch lżejsze maszyny jak: młockarnie, sieczkarnie i t. p.

Kiermasz n. doroczny jarmark, połączony z wesołemi uroczystościami ludowemi.

Kieson f. wóz na amunicję; cylinder żelazny zapuszczony w wodę, w którym po wypompowaniu, muruje się filar pod most; wielka skrzynia żelazną, bez dna, używana do prac pod wodą.

Kiks, nieudana nuta w śpiewie; chybione uderzenie bilardowe; rodzaj gry w karty.

Kil f. spodnia belka wiązania okrętowego, biegnąca przez całą długość spodu statku.

Kilimek tur. gruby wełniany dywanik domowej roboty.

Kilo g. w wyrazach złożonych oznaczających dziesiętne miary i wagi znaczy 1,000; skróc. kilogram.

Kilof n. rodzaj młota ze szpiczastemi końcami do rozbijania murów i ziemi.

Kilogram f. 1,000 gramów, waga= 2 funtom i 13 łutom.

Kilogramometr f. jednostka, służąca do wyrażenia ilości pracy, zużytej do podniesienia jednego kilograma do wysokości jednego metra.

Kilometr f. miara powierzchni = 1,000 metrom.

Kilsztok n. oziębiacz, część aparatu dystylacyjnego, w którym odbywa się ochładzanie i skraplanie się par dystylowanego płynuj; w browarach przyrząd do chłodzenia piwa, chłodnica.

Kindżał tur. długi nóż turecki, obosieczny,. zakrzywiony, rodzaj sztyletu.

Kinematograf g. przyrząd optyczny do rzucania na ekran obrazów przedstawiających sceny w ruchu, do czego służy mechanizm szybko obracający te obrazy odpowiednio namalowane.

Kinematyka g. część mechaniki, traktująca o kształcie dróg ruchu.

Kinetyka g. część mechaniki, traktująca o powstaniu ruchu.

Kinkiet f. lampa osadzona na kroksztynie, przytwierdzonym do ściany.

Kiper a. specjalista zajmujący się przygotowywaniem wina do handlu.

Kipsek ob. Keepsake.

Kirasjer f. żołnierz ciężkiej konnicy, zbrojny w hełm i pancerz żelazny.

Kirylica, staro-słowiański alfabet cerkiewny.

Kirys n. napierśnik żelazny, pancerz.

Kislar-aga tur. najwyższy dozorca w haremie.

Kismet tur. u mahometan wiara w nieuniknione przeznaczenie, ślepe poddanie się losowi.

Kitaj ar. cieńka chińska tkanina bawełniana z połyskiem.

Kitajka ar. lekka, gładka, lśniąca tkanina z oczyszczonego jedwabiu.

Kitel n. lekkie płócienne ubranie męskie.

Kjosk tur. altana w ogrodzie, ozdobna altana oszklona; duży, obszerny słup na ulicy, na którym przylepiają się ogłoszenia.

Kladderadatsch n. tytuł humorystycznego pisma niemieckiego; znaczy mniej więcej „ni to ni owo“.

Klaka f. najęte oklaski dla aktorów.

Klakier f. najęty klaskacz w teatrze.

Klamantes ł. wyrzekanie, okrzyk.

Klamburt n. bal na brzegu burty u łodzi.

Klan szkoc. ob. Clan.

Klapa n. pokrywa zamykająca otwór; wentyl w dętych instrumentach, przez którego podniesienie ton się zmienia; klapa bezpieczeństwa, klapa otwierająca się automatycznie aby wypuścić nadmiar gazu lub pary.

Klarnet f. dęty drewniany instrument muzyczny z klapkami.

Klarować ł. oczyszczać (płyny); wyjaśniać rzecz zawiłą.

Klaryfikacja ł. wyjaśnienie, rozjaśnienie.

Klaryski f. zakon żeński Św. Klary z Assyżu.

Klasa ł. stan w społeczeństwie; gromada pokrewnych osobników lub przedmiotów (w hist. natural.); oddział uczniów w szkole, a także pokój, w którym się uczą.

Klasycy ł. najcelniejsi w starożytności pisarze greccy i rzymscy; późniejsi autorowie wzorowi.

Klasycyzm ł. w literaturze kierunek naśladowania klasyków starożytnych; dążenie do wydoskonalenia formy i treści w literaturze i sztuce, akademicka wzorowość.

Klasyczna epoka ł. najświetniejsza epoka rozkwitu literatury jakiego narodu.

Klasyczny ł. wzorowy, doskonały, nieprześcigniony.

Klasyfikacja ł. ugrupowanie przedmiotów według ich cech; podział na klasy, rzędy i t. d.

Klaustrofobja g. uczucie męczącej trwogi i niepokoju w miejscach zamkniętych.

Klauzula ł. zastrzeżenie, warunek, zamieszczony w dokumencie prawnym z obowiązkiem dotrzymania go.

Klauzula egzekucyjna ł. nakaz wykonawczy z mocy aktu lub wyroku.

Klauzura ł. zamknięcie, życie klasztorne poddane ścisłym prżepisom.

Klawicymbał f. dawny instrument tej samej natury co fortepjan (dziś nieużywany).

Klawikord f. dawny instrument muzyczny krótkiej budowy o strunach metalowych i klawiszach.

Klawirauscug n. układ fortepjanowy jakiej większej kompozycji ułożonej na orkiestrę.

Klawjatura f. szereg klawiszów, przyrząd w instrumentach klawiszowych, za których naciśnięciem grający wydobywa z instrumentu dźwięki.

Klepsydra g. zegar wodny lub piaskowy, przyrząd do mierzenia czasu u starożytnych; doniesienie pogrzebowe.

Kleptomanja g. chorobliwa skłonność do kradzieży.

Kler ł. duchowieństwo.

Klerykalny ł. sprzyjający duchowieństwu, popierający interesy kościoła katolickiego.

Klijent f. osoba, która powierza swoje interesy adwokatowi, notarjuszowi i t. p.; stały odbiorca jednego handlu.

Klijentela f. ogół klijentów.

Klika f. grono ludzi związanych wspólnym interesem w celu najczęściej nieszlachetnym; szajka.

Klimakteryczne lata albo czas, lata stopniowe, w których człowiek ma przechodzić pewne stanowcze zmiany, np. co 7 lat.

Klimat g. ogół warunków atmosferycznych danej miejscowości, zwłaszcza temperatura i wilgotność.

Klimatologia nauka badająca klimat w różnych częściach ziemi i wpływie jego, nauka o strefach.

Klimatoterapja g. nauka o leczeniu chorób za pomocą wpływów klimatu.

Klimatyczne stacje, miejscowości z klimatem odpowiednim do celów leczniczych.

Klimatyka, władza zarządzająca stacjami klimatycznemi w Galicji.

Klinika g. oddział szpitalny, przeznaczony do studjów lekarskich i praktycznej nauki medycyny.

Klio g. muza historji, przedstawiana z rylcem i zwojem papierów w ręce.

Klisza f. w rytownictwie płyta metalowa z wyrytym na niej rysunkiem, służąca do otrzymywania odbić; w fotografji negatywne zdjęcie utrwalone na szkle, służące do odbijania kopji.

Klizopompa g. przyrząd do dawania sobie samemu lewatywy.

Klosz f. szklane nakrycie w kształcie półkuli.

Klown ob. Clown.

Klozet, sprzęt z kubłem wewnątrz, służący do wypróżnień, z urządzeniem do zasypywania proszkiem lub spłukiwania wodą.

Klub a. towarzystwo zorganizowane dla zabawy, sportu lub t. p.; lokal tegoż towarzystwa; stowarzyszenie polityczne naczęściej w łonie sejmów; związek stronnictwa w parlamencie; koło.

Knebel n. narzędzie do zatkania ust przemocą.

Knecht n. parobek; dawniej w Niemczech prosty żołnierz.

Knyp n. krzywy nóż szewcki.

Koadjutor ł. prałat dodany do pomocy arcybiskupowi lub biskupowi.

Koafiura f. sposób uczesania włosów.

Koagulacja ł. krzepnienie, tężenie, ścinanie się płynów.

Koalicja ł. związek, połączenie się stronnictw politycznych lub państw w pewnym określonym celu.

Kobalt n. pierwiastek chemiczny, metal o barwie stalowej lub czerwonej.

Kobold n. w wierzeniach ludu niemieckiego istota nadprzyrodzona, duch gór w postaci karła, gnom, krasnoludek.

Koc n. tkanina wełniana gruba, kosmata na obie strony.

Kodeina ł. alkaloid znajdujący się w opjum, środek uspokajający, używany w medycynie, w większych dawkach trujący.

Kodeks ł. księga praw, zbiór praw.

Kodycyl ł. dodatek do testamentu.

Kodyfikacja ł. połączenie pojedyńczych praw w jedną całość; ułożenie kodeksu.

Koegzystencja ł. współistnienie; jednoczesne istnienie.

Koercyjny ł. przynaglający.

Kofeina, substancja narkotyczna otrzymywana z ziarnek i liści kawy.

Kognacja ł. pokrewieństwo ze strony matki.

Kognat ł. krewny ze strony matki.

Kognicja ł. rozpoznawanie, poszukiwanie szczególniej sądowe.

Kohabitacja ł. wspólne mieszkanie.

Kohezja ł. łączność, związek; fizyczna własność ciał, polegająca na wzajemnem przyciąganiu się cząsteczek; spójność, przyleganie.

Kohorta ł. w starożytnym Rzymie oddział piechoty.

Kohortacja ł. napomnienie.

Koincydencja ł. współczesne wydarzenie się, zbieg okoliczności.

Koka, krzew hodowany w Ameryce połud., z którego otrzymuje się kokainę.

Kokaina, alkaloid, otrzymywany z liści koki w postaci białych kryształków, używany w medycynie jako środek znieczulający.

Kokieterja f. chęć podobania się, zalotność.

Kokietka f. kobieta zalotna, starająca się podobać.

Koklusz f. uporczywy kaszel spazmatyczny, krztusiec.

Kokon f. oprzęd, poczwarka jedwabnika w oprzędzie.

Kokota f. kobieta lekkich oby czaj ów.

Koks a. materjał opałowy, otrzymywany przez wyprażenie węgla kamiennego przy małym dostępie powietrza.

Kolaborator ł. współpracownik.

Kolacja ł. wieczerza; obsadzanie urzędu szkolnego albo kościelnego.

Kolacjonować ł. porównywać, sprawdzać, zwłaszcza kopję z oryginałem aktu urzędowego.

Kolateralni krewni ł. dalsi krewni, nie w prostej linji.

Kolateralny stempel ł. podatek od spadku.

Kolator ł. opiekun miejscowego kościoła, mający prawo przedstawiania kandydata na proboszcza.

Kolba n. rękojeść strzelby; kwiatostan w rodzaju kłosa o szypułce grubej, okrytej kwiatami bezszypułkowemi; naczynie szklane w kształcie kuli, z długą szyją, używane w manipulacjach chemicznych.

Kolegjalnie f. w pełnym komplecie, w zgromadzeniu, w gronie.

Kolegjata ł. kościół przy którym znajduje się zgromadzenie kanoników, nie mogących jednak zastępować biskupa ani głosować przy wyborze innego.

Kolegjum ł. ogół osób złączonych jednym urzędem, zawodem, lub tworzących razem jaką radę; zarząd a. wyższy zakład naukowy; wydział w uniwersytecie; odczyty profesora uniwersytetu w Niemczech; k. kardynalskie — senat kościoła katolickiego, złożony z kardynałów.

Kolekcja ł. zbiór przedmiotów jednego rodzaju, mających pewną szczególną wartość.

Kolekcjonista ł. zbieracz, amator zbierania osobliwości.

Kolekta ł. modlitwa, którą kapłan odmawia podczas Mszy św. za lud zgromadzony; składka zbierana w kościele na cel dobroczynny.

Kolektor ł. zbieracz; sprzedający losy loteryjne; zbieracz elektryczności w maszynie elektrycznej; w kanalizacji kanał główny ostatecznie odprowadzający nieczystości do rzeki lub na pole irygacyjne.

Kolektywizm ł. kierunek ekonomiczny dążący do ustroju społecznego, opartego na własności zbiorowej narzędzi i materjałów (środków) produkcji.

Kolektywny ł. zbiorowy.

Koleopterologja g. nauka o chrząszczach.

Koligacja ł. powinowactwo, pokrewieństwo.

Kolizeum lub Kolosseum, olbrzymi cyrk w Rzymie, dzisiaj słynna ruina; obecnie nazwa wytwornych wielkich gmachów na widowiska.

Kolizja ł. zbieg przeciwnych sobie interesów, zasad lub artykułów prawa; sprzeczność.

Kolja f. naszyjnik ozdobny ze złota, srebra i klejnotów.

Kolkotar ar. czerwonawy tlenek żelaza otrzymywany przy wyrobie kwasu siarkowego, używa się jako tania i pospolita czerwona farba.

Kolodjum ł. roztwór bawełny strzelniczej w eterze, ciecz gęsta, łatwo zapalna, używana w fotografji, także w medycynie do opatrywania ran.

Kolokacja ł. wyposażenie; wykaz wierzycieli podług kolei, jaką mają być spłaceni; wieś szlachecka podzielona na części, należąca do różnych właścicieli; zaścianek.

Kolonista ł. osadnik.

Kolonizacja ł. zasiedlenie jakiej miejscowości osadnikami.

Kolonja ł. osada, małe gospodarstwo rolne; osada rolnicza w kraju mało zaludnionym; osada zakładana poza granicami rodzinnego kraju w celu zbytji towarów, eksploatowania bogactw miejscowych, zsyłania przestępców i t. p.

Kolonjalne towary, towary pochodzące z osad, t. j. z kolonji zamorskich.

Kolonjalny handel, handel towarami kolonjalnemi.

Koloratura ł. artystyczne przyozdabianie śpiewu pasażami, trylami i tp.

Koloraturowa śpiewaczka, artystka posiadająca rozwiniętą technikę wokalną.

Kolorysta, malarz, którego obrazy odznaczają się świetnym kolorytem.

Koloryt ł. umiejętne zestawienie barw w obrazie, ubarwienie.

Koloryzator ł. kolorujący farbami rysunki i ryciny.

Kolos g. olbrzymia postać, olbrzymi posąg, ogrom.

Kolosalny g. ogromny, olbrzymi, niezwykły.

Kolporter f. obnoszący po domach i sprzedający książki, towary i t. d.

Kolporterja albo kolportaż obnoszenie i sprzedawanie książek po domach.

Kolportować f. roznosić co na sprzedaż; rozpowszechniać, rozgłaszać, przynosić (wieść).

Kolubryna f. dawna długa armata.

Kolumbarjum ł. starożytny grób rzymski, gdzie w niszach w ścianie stawiano urny z popiołami zmarłych.

Kolumna ł. słup z kamienia, metalu lub drzewa; oddział wojska; pojedyncza stronnica książki lub gazety.

Kolumnada ł. dwa lub więcej rzędów słupów czyli kolumn, nakryte lekkim płaskim dachem, tworzące podjazd lub przedsionek, wogóle ozdabiające wspanialszy jakiś budynek.

Kołczan, pochwa do strzał, sajdak.

Koma g. przecinek; choroba śpiączka.

Komandor f. komtur posiadający najwyższy stopień jakiego orderu; naczelnik zakonu rycerskiego

Komandytor ł. spólnik spółki komandytowej, który w jej interesach handlowych nie bierze czynnego udziału.

Komandytowy interes, spółka handlowa zawarta między spólnikami firmowymi solidarnie odpowiedzialnymi, a dostarczycielami funduszów odpowiedzialnymi tylko do wysokości swoich wkładów.

Komasacja f. połączenie w jedną całość rozrzuconych gruntów, dóbr.

Komatyczne środki, środki nasenne.

Kombinacja ł. połączenie, zestawienie przedmiotów lub pojęć, aby tworzyły pewną zgodną całość; łączenie pojedyńczych pojęć dla wyprowadzenia wniosków; pomysł wymagający uwzględnienia licznych okoliczności.

Kombustja ł. spalenie, gorzenie.

Komedja g. utwór sceniczny przedstawiający w sposób wesoły a satyryczny wady i śmieszności jednostek i społeczeństwa; przen. zbieg zabawnych lub nieprawdopodobnych okoliczności; udawanie, obłuda.

Komedjant g. pogardliwa nazwa aktora; przen. hipokryta, udawacz, obłudnik.

Komomoracja ł. wspomnienie, wspomnienie umarłych.

Komenda f. krótkie rozkazy, wydawane przez dowódcę; dowództwo; mały oddział wojska.

Komendant f. dowódca oddziału wojskowego, twierdzy i t. p.

Komenderować f. dowodzić, rozkazywać.

Komentarz ł. objaśnienie; przepisy i uwagi służące do objaśnienia dzieła trudno zrozumiałego.

Komentator ł. objaśniający mniej zrozumiałe pisma, dzieła; robiący przypisy objaśniające, uzupełniające.

Komentować ł. wyjaśniać, dopełniać, opatrzyć przypisami.

Komera f. kumoszka, baba gadatliwa i plotkarka.

Komeraż f. plotka siejąca waśń, niezgodę; nieprzyjemne zajście.

Komercyjny f. handlowy, kupiecki.

Komers f. zebranie studentów niemieckich w piwiarni, pohulanka.

Komersowe gry ł. gry karciane niehazardowne.

Kometa g. ciało niebieskie, krążące dokoła słońca po bardzo wydłużonej elipsie, gwiazda mglista ciągnąca za sobą smugę światła t. zw.: ogon, warkocz a. miotłę.

Komfort a. wygody życia, urządzenie dostatnie, wytworne i eleganckie.

Komiczny g. zabawny, śmieszny, wzbudzający wesołość, śmiech.

Komik g. aktor, grający role śmieszne, zabawne, wywołujące śmiech.

Komiliton ob. Commiliton.

Komis ł. zlecenie, poruczenie załatwienia jakiego interesu; dać w komis: powierzyć na sprzedaż towary, za które płaci się dopiero po ich zbyciu.

Komisant f. załatwiający zlecenie handlowe kupców.

Komisarz f. urzędnik państwowy przeznaczony do jakich specjalnych obowiązków, np. komisarz ekonomiczny, leśny; K. policyjny: naczelnik cyrkułu policyjnego.

Komisja ł. władza rządowa naczelna, prawie to co ministerjum; mniejsze zgromadzenie, wydelegowane z większego grona dla rozpatrzenia lub przeprowadzenia danej sprawy.

Komisjoner f. trudniący się interesami komisowemi, załatwiający zlecenia handlowe jednej lub kilku firm; urzędnik komisorjatu; posłaniec publiczny.

Komisorjat ł. urząd zaopatrujący wojsko w żywność i umundurowanie.

Komisorjum ł. polecenie dane do spełnienia, upełnomocnienie do załatwienia interesów.

Komisowy ł. dany w komis; dom komisowy, załatwia,jący zlecenia i rozmaite interesy.

Komitat węg. nazwa okręgu administracyjnego na Węgrzech z zarządem samodzielnym i władzą naczelną nadżupana.

Komitent ł. zamawiający, dający zlecenie, powierzający załatwienie swoich interesów.

Komitet f. rada złożona z przedstawicieli pewnych władz lub osób wybranych do rozpatrywania danych spraw lub wykonywania postanowień.

Komitywa ł. zażyłość, przyjazne stosunki.

Komiwojażer f. ob. Commis-voyageur.

Komizeracja ł. politowanie, współczucie.

Komocja ł. ruch, wstrząśnienie, wzburzenie, wzruszenie.

Komodor a. w Anglji i Ameryce oficer marynarki, dowodzący czasowo eskadrą z władzą admirała.

Kompan f. towarzysz, kolega.

Kompanja f. towarzystwo; stowarzyszenie handlowe.

Komparacja ł. porównanie.

Komparent ł. strona osobiście stawająca np. w sądzie.

Kompars f. aktor, grający niemą rolę na scenie, figurant, statysta.

Kompartyment ł. część wynikła z symetrycznego podziału danej powierzchni, przedział (np. w szufladzie).

Komparycja ł. stawiennictwo stron przed sądem.

Kompas f. przyrząd z igłą magnesową, wskazujący strony świata (busola); zegar słoneczny.

Kompatrjota ł. współziomek, rodak.

Kompatura ł. okładka.

Kompendjum ob. Compendium.

Kompensacja a. kompensata, wyrównanie wzajemnych należności i pretensji; wynagrodzenie.

Kompetencja ł. zdolność do wyrokowania o czem; zakres działalności pewnej władzy.

Kompetentny ł. uprawniony; mający prawo rozstrzygać daną sprawę lub kwestję: biegły w czem, świadomy rzeczy.

Kompilacja ł. utwór literacki, którego treść poczerpnięta jest z kilku dzieł innych autorów; licha zbieranina z prac obcych bez podania źródła.

Kompilator ł. autor układający dzieła z prac innych autorów.

Komplanacja ł. układ pojednawczy, kończący spór między stronami w sądzie.

Kompleks ł. całość, zbitka, całokształt.

Kompleksja ł. skład ciała, temperament, usposobienie.

Komplement f. pochlebstwo, grzeczne słówka, wypowiadanie słów pochlebnych.

Komplet ł. ogół osób potrzebnych do załatwiania jakiej sprawy; zupełność naznaczonej liczby; pełny zbiór pewnych przedmiotów; całość.

Kompletny ł. cały, zupełny.

Kompletować ł. uzupełniać zbiór, dopełniać czem całość.

Komplikacja ł. zawikłanie, splątanie, złożoność, zbieg różnorodnych okoliczności plączących kwestję.

Komplot ł. sprzysiężenie, tajemny związek, spisek.

Komponować f. tworzyć, snuć z wyobraźni dzieło sztuki; zmyślać, opowiadać rzeczy zmyślone.

Kompost ł. nawóz z odpadków roślinnych i zwierzęcych zmieszanych z ziemią, wapnem i t. p.

Kompot f. owoce gotowane z cukrem.

Kompozycja ł. utwór, dzieło sztuki; utwór muzyczny; mieszanina metali; zadanie szkolne; układ.

Kompozytor ł. autor utworu muzycznego.

Kompres ł. okład z płótna złożonego w kilkoro, zmoczonego wodą gorącą lub zimną i wyciśniętego.

Kompromis ł. akt, mocą którego strony zgadzają się na polubowne załatwienie sporu; sąd polubowny; zgodne zakończenie sporu.

Kompromitacja ł. narażenie się na wstyd, śmieszność lub hańbę, zawstydzenie.

Komputowe ł. wojsko, dawne polskie wojsko stałe.

Komtur n. wyższa godność u Krzyżaków: przełożony nad okręgiem i dowodzący oddziałem wojska.

Komuna f. gmina miejska, posiadająca samorząd; powstanie w Paryżu w r. 1871, na czele którego stanęła gmina paryska.

Komunalny f. tyczący się gminy.

Komunał ł. zdanie znane przez wszystkich, oklepane, wytarte, powszednie, ogólnik.

Komunard f. członek komuny wyznający zasady komunistyczne.

Komunikacja ł. udzielanie wzajemne wiadomości; związek, stosunek; drogi i sposoby znoszenia się z kim; drogi lądowe i wodne, poczty, telegrafy, telefony.

Komunikant ł. opłatek konsekrowany przy Komunji Św.; przystępujący do Komunji św.

Komunikat ł. dokument udzielany stronie drugiej do rozpatrzenia; piśmienne zawiadomienie, wiadomość udzielona.

Komunik, lekka jazda bez wozów z żywnością; K-kiem, konno.

Komunikować ł. przyjmować Komunję Św.; udzielać jakiej wiadomości.

Komunikować się, znosić się z kim, mieć z kim stosunki.

Komunista ł. zwolennik komunizmu.

Komunizm f. teorja ustroju społecznego przyjmująca zrównanie stanów, wspólne używanie własności i zniesienie osobistego mienia.

Komunja Św. ł. uczestniczenie w Najśw. Sakramencie Ciała i Krwi Pańskiej.

Komutator ł. część składowa maszyny dynamo-elektrycznej, przyrząd wytwarzający prąd stały, idący w jednym kierunku.

Komża ł. krótka biała szata (skrócona alba) używana przez kapłanów i przez świeckich posługujących kapłanowi przy sprawowaniu obrzędów świętych.

Konak tur. pałac, rezydencja.

Koncentracja ł. skupianie, gromadzenie do jednego punktu środkowego, zogniskowanie, ześrodkowanie (np. wojska); nasycanie roztworu, zgęszczenie.

Koncentryczny ł. współśrodkowy, mający wspólny środek.

Koncepcista ł. sadzący się na żartobliwe koncepty, na dowcip.

Koncepcja ł. pojęcie, pomysł; samodzielne ułożenie jakiego pisma lub aktu urzędowego.

Koncepista ł. niższy urzędnik do sporządzania aktów urzędowych.

Koncept ł. pomysł; pierwszy szkic, bruljon, odręczny projekt jakiego pisma; żart.

Konceptowy papier, zwyczajny papier do pisania.

Koncert ł. wykonanie utworów muzycznych przez jednego lub wielu artystów wobec zgromadzonych słuchaczów; większy utwór muzyczny popisowy; porozumienie, zgodne działanie między mocarstwami.

Koncertant f. artysta biorący udział w koncercie.

Koncertmistrz n. przewodnik, dyrektor koncertu; pierwszy skrzypek w orkiestrze.

Koncertowo, popisowo, świetnie, doskonale.

Koncerz, dzida długa; wielki ciężki miecz obosieczny, używany przez husarzy.

Koncesja ł. przyzwolenie, przywilej na jakie przedsiębiorstwo wydany przez władzę; ustępstwo.

Koncesjonarjusz ł. otrzymujący koncesję, przywilej, pozwolenie.

Koncha ł. skorupa mięczaka, muszla, małżowina.

Koncyljum ł. obrady, zgromadzenie dostojników kościoła w rzeczach wiary; sobór.

Koncypjent ł. urzędnik, który samodzielnie układa referaty.

Koncypować ł. obmyślać, układać w myśli.

Kondemnata ł. potępienie, skazanie, wyrok skazujący.

Kondensacja ł. zgęszczenie (gazów, elektryczności), skroplenie pary.

Kondensator ł. przyrząd do zgęszczania i skraplania pary; przyrząd do zbierania na pewnej powierzchni znacznej ilości elektryczności.

Kondolencja ł. okazanie, wyrażenie współczucia, współubolewanie z powodu czyjej śmierci.

Kondotjer ł. ob. Condottieri.

Konduita ł. prowadzenie się, zachowanie się, sprawowanie.

Kondukt ł. uroczysty żałobny pochód, orszak pogrzebowy.

Konduktor ł. pomocnik inżynjera, mający nadzór nad robotami; urzędnik odbierający bilety lub opłatę za przejazd w pociągu kolejowym, tramwaju, omnibusie i t. p.; przewodnik w maszynie elektrycznej; piorunochron.

Kondycja ł. warunek w umowie; stan, położenie, stanowisko społeczne; miejsce nauczyciela domowego; obowiązek, służba.

Kondygnacja ł. układ, przedziały znajdujące się jedne nad drugiemi, piętra w budynku, w wieżach.

Koneksja ł. znajomości, stosunki z osobami wpływowemi.

Koneser a. Konesor f. znawca.

Konfederacja ł. związek państw, stanów lub prowincji czasowy lub stały; związek obywateli w celach politycznych, sprzymierzenie.

Konfederat f. sprzymierzony, związkowy.

Konfederować się, ł. połączyć się, utworzyć związek, sprzymierzyć się.

Konfekcja f. gotowe ubrania, okrycia i inne stroje damskie.

Konfekty ł. cukry, owoce, smażone w cukrze.

Konferencja ł. narada wspólna; narada dyplomatycznych przedstawicieli mocarstw; nauka duchowna.

Konferować ł. naradzać się.

Konfesata ł. wyznanie wiary, wyznanie religijne.

Konfesjonał f. miejsce w kościele katolickim, gdzie kapłan słucha spowiedzi.

Konfidencja ł. zażyłość, poufałość; zwierzenie poufne, wiadomość powierzona w zaufaniu.

Konfidencjonalnie ł. poufnie, poufale.

Konfiguracja ł. ukształtowanie, układ plastyczny.

Konfirmacja ł. potwierdzenie wyroku; utwierdzenie w wierze; u ewangielików uroczystość ponowienia przymierza chrztu przed pierwszą komunją.

Konfirmand ł. przystępujący do pierwszej komunji (u ewangielików).

Konfiskata ł. zabranie przez władzę przedmiotu, którego posiadanie jest niedozwolonem lub stanowi istotę przestępstwa; zabranie majątku na rzecz skarbu za przestępstwo polityczne.

Konfitury, owoce w cukrze smażone.

Konflagracja ł. spalenie, zgorzenie.

Konflikt ł. starcie się, zatarg, spór wobec interesów sprzecznych.

Konfluencja ł. zbieg, spływ, zlanie się (np. wód dwu rzek).

Konformista a. wyznawca religji panującej w Anglji.

Konfortatywa ł. lekarstwo wzmacniające.

Konfraternia ł. bractwo świeckie.

Konfrontacja ł. stawiennictwo do oczu, sprawdzenie, porównanie.

Konfucjusz, mędrzec chiński i reformator religijny.

Konfundować ł. zmieszać, zawstydzić, zaambarasować.

Konfutacja ł. odparcie zarzutów, zbijanie dowodzeń przeciwnika.

Konfuzja ł. zmieszanie, zakłopotanie, zawstydzenie; zamieszanie, chaos, nieład.

Kongiestja ł. chorobliwy napływ krwi do naczyń krwionośnych danego organu.

Konglomeracja ł. skupienie, zlepianie z różnorodnych części.

Konglomerat ł. zlepek; mieszanina powstała z odłamków różnych skał, zlepionych z sobą inną materją mineralną, zlepieniec.

Kongregacja ł. zgromadzenie, stowarzyszenie, bractwo duchowne; K. kardynałów, wydział kolegjum kardynalskiego w Rzymie, któremu Papież powierza poszczególne sprawy kościoła.

Kongregacjonaliści ł. sekta religijna w Anglji, odrzucająca władzę biskupią.

Kongregacjonista ł. członek kogregacji, szczególniej jezuickiej.

Kongres ł. zjazd monarchów lub ich pełnomocników dla narad w sprawach międzynarodowych i politycznych; zgromadzenie prawodawcze w Ameryce; we Francji zgromadzenie deputowanych i senatorów razem: zjazd (uczonych, przemysłowców i t. p). dla narad.

Kongrewski druk, sposób drukowania trzema kolorami odrazu, wynaleziony przez Wiljama Congreve.

Kongrewskie race, dalekonośne rakiety wojenne, składające się z rury blaszanej napełnionej masą zapalną, z kulą, granatem lub kartaczem w przednim końcu i cienką tyczką drewnianą w tylnym, nadającą kierunek.

Kongrua, najniższy ustawą określony dochód roczny kapłana.

Kongruencja ł. zgodność, przystawanie.

Kongruizm ł. skuteczność łaski Bożej bez naruszenia wolnej woli człowieka.

Koniczny ł. stożkowaty.

Konifery ł. drzewa iglaste.

Konjak f. wódka otrzymywana drogą dystylacji z przefermentowanego soku winogronowego.

Konjektura ł. domysł, przypuszczenie, prawdopodobieństwo, wniosek oparty na przypuszczeniu, na prawdopodobieństwie.

Konjugacja ł. odmiana czasowników (słów), czasowanie.

Koniunktura ł. zbieg okoliczności; obrót rzeczy; w handlu: stosunek podaży do popytu towaru i odpowiednia do tego zmiana ceny; widoki, nadzieje.

Konjuracja ł. sprzysiężenie.

Konkietadorowie hisz. hiszpańscy zdobywcy Ameryki i ich potomkowie.

Konklawe ł. miejsce, gdzie zamknięci kardynałowie obierają Papieża; samo zgromadzenie kardynałów zebranych w tym celu.

Konkludować ł. wyprowadzać ostateczne wnioski, zakończyć mowę, rozprawę.

Konkluzja ł. zakończenie, np. mowy, rozprawy, wynik rozumowań, wniosek ostateczny.

Konkokcja ł. trawienie, strawność.

Konkordancja ł. zgodność; porównanie ustępów zgadzających się dosłownie, traktujących o jednym i tym samym przedmiocie. Konkordancja biblijna: alfabetyczny wykaz wyrazów lub sentencji, zawartych w Biblji wraz ze wskazaniem miejsca, gdzie się znajdują.

Konkordat ł. ugoda, traktat, jaki Papież zawiera z rządami w rzeczach dotyczących kościoła.

Konkretny ł. podpadający pod zmysły, pod doświadczenie, dotykalny, ujęty, rzeczywisty; ściśle określony, oparty na pewnych zasadach, liczący się z rzeczywistością (np. wniosek, wywód).

Konkubina ł. nałożnica.

Konkubinat ł. pożycie wspólne dwóch osób niezłączonych związkiem małżeńskiem.

Konkurencja ł. współzawodnictwo, współubieganie.

Konkurencyjne powinności, zobowiązanie (gmin, osób) należenia do wspólnych wydatków na kościoły, szkoły i t. p.

Konkurent ł. współzawodnik, rywal; starający się o pannę.

Konkurs ł. współubieganie się o urząd lub o nagrodę za jakąś pracę; wystąpienie sądowe wierzycieli przeciwko niewypłacalnemu dłużnikowi.

Koukursowa komisja, złożona z osób posiadających zaufanie i znających się na rzeczy, którą mają oceniać.

Konkursowa masa ob. Masa.

Konosament a. ceduła handlowa wystawiona przez kapitana statku handlowego, tycząca się przyjętych towarów; list frachtowy morski.

Konsekracja ł. poświęcenie chleba i wina podczas Mszy Św.; ceremonja poświęcenia kościoła, biskupa.

Konsekwencja ł. następstwo, wynik, logiczny skutek danej przyczyny; zgodność następnych myśli lub czynów z poprzedniemi.

Konsekwentny ł. wynikająjący z naturalnego porządku rzeczy, logiczny; zgodny w myślach i czynach z wyznawanemi zasadami.

Konsens ł. przyzwolenie władzy, nadanie pozwolenia, przywileju na przedsiębiorstwo; zgoda.

Konserwacja ł. utrzymywanie czegoś w całości i w porządku, przechowywanie w dobrym stanie, ochrona przed zniszczeniem.

Konserwator ł. nadzorca, czuwający nad całością i dobrym stanem zbiorów sztuki, gabinetów naukowych, muzeów, pomników i t. p.

Konserwatorjum ł. wyższa szkoła muzyczna.

Konserwatysta i konserwatywny ł. przeciwnik reform i postępu; zachowawca.

Konserwatyzm, zamiłowanie we wszystkiem co dawne, niechęć ku wszelkiej nowości, zmianie, reformie w ustroju społecznym; zachowawczość.

Konserwować ł. przechowywać; utrzymywać w całości, w dobrym stanie, zabezpieczać od zepsucia, zniszczenia.

Konserwy f. owoce, jarzyny, mięso przyrządzone i przechowane tak, aby się nie psuły przez dłuższy przeciąg czasu; okulary kolorowe ochraniające wzrok.

Konskrypcja ł. coroczne powoływanie młodych ludzi do odsłużenia powinności wojskowej, pobór do wojska, branka.

Konsola f. podstawa ozdobna przymocowana do ściany, służąca do pomieszczenia na niej zegara, wazonu, popiersia i t. p.; ozdoba rzeźbiona podtrzymująca gzymsy, kapitele okienne i t. p.; lekki stolik salonowy o dwu nogach, przybity do ściany zwykle pod zwierciadłem; wązki stolik u lustra stojącego.

Konsolacja ł. pocieszenie, pociecha, dzieci.

Konsole a. Konsolidy a. (consols) papiery procentowe państwowe, powstałe z połączenia kilku pożyczek państwowych terminowych, zamienionych na nieumarzalny papier procentowy.

Konsolidacja ł. złączenie, upewnienie, ubezpieczenie długu państwowego na pewnych stałych dochodach.

Konsonans ł. w muzyce dwa lub więcej tonów, które tworzą akord skończony zw. doskonałym; harmonijna zgodność tonów.

Konsorcjum ł. spółka, stowarzyszenie kilku przedsiębiorców dla przeprowadzenia jednego jakiegoś interesu handlowego lub bankierskiego.

Konspekt ł. wykaz, spis, przegląd.

Konspiracja ł. sprzysiężenie, spisek.

Konspirować ł. sprzysięgać się, knuć spiski.

Konstabl a. policjant.

Konstatować ł. stwierdzać, sprawdzać, wykazać istnienie faktu.

Konstelacja ł. grupa gwiazd stałych, tworzących pewną figurę i mających odpowiednią nazwę, gwiazdozbiór.

Konsternacja ł. przerażenie, osłupienie z przestrachu; przygnębiające, przykre zdumienie; zażenowanie się.

Konstrukcja ł. budowa, układ, utworzenie całości z danych części; szyk gramatyczny wyrazów.

Konstruować ł. budować, składać z oddzielnych części.

Konstrykcja ł. ściąganie się, kurczenie, ograniczanie.

Konstypacja ł. zatwardzenie.

Konstytuanta f. ustawodawcze zgromadzenie I-ej rzeczypospolitej francuskiej.

Konstytucja ł. ustawa państwowa dopuszczająca wybranych przez naród przedstawicieli do udziału w rządzie i prawodawstwie; budowa fizyczna człowieka.

Konstytucyjny ł. ograniczony ustawami prawodawczemi, oparty na ustawach, zgodny z konstytucją.

Konstytuować ł. ustanawiać, organizować, urządzać, tworzyć.

Konsul ł. najwyższy urzędnik w starożytnej rzep osp. rzymskiej; najwyższy urząd we Francji od 1800 do 1805 r.; przedstawiciel państwa przy obcym rządzie opiekujący się sprawami handlowemi i interesami poddanych mocarstwa, które reprezentuje.

Konsulat ł. biuro konsula; tytuł rządu z czasów pierwszej rzeczyposp. francuskiej.

Konsulta ł. rada, obrady; izba sądowa we Włoszech i w Szwajcarji

Konsultacja ł. zasięganie rady, zwłaszcza porada lekarska.

Konsultant f. lekarz należący do narady lekarskiej, do konsyljum.

Konsultować ł. radzić, udzielać porady.

Konsument ł. zużywający produkty, towary, z którego rąk towar nie przechodzi dalej i nie służy do dalszej produkcji, spożywca.

Konsumować ł. spotrzobowywać, zużywać, spożywać.

Konsumpcja ł. używanie jakiej rzeczy połączone z jej zużyciem, zniszczeniem, spotrzebowanie, spożycie; choroba, objawiająca się silnem wycieńczeniem ciała i upadkiem sił, uwiąd.

Konsumpcyjny urząd, urząd do poboru opłaty od wódki i innych przedmiotów spożywczych na rzecz skarbu lub kasy miejskiej; to samo co akcyza.

Konsyderacja ł. poważanie, szacunek, względy; rozważanie, wzięcie pod uwagę.

Konsygnacja ł. wykaz, spis towarów powierzanych lub wysyłanych do sprzedania na rachunek wysyłającego; w wojsku: rozkaz aby żołnierze nie opuszczali koszar i byli gotowi na każde zawołanie.

Konsygnować ł. wykazać, spisać; wysłać towary na sprzedaż; trzymać na pogotowiu wojsko w koszarach.

Konsyljarz ł. tytuł radcy, doktora medycyny; iron. nieproszony doradca.

Konsyljum ł. narada i wspólne porozumienie się kilku lekarzy co do choroby lub leczenia danego chorego.

Konsystencja ł. trwałość, moc, spójność, gęstość; postój wojska.

Konsystorz ł. władza duchowna i kancelarja do załatwiania spraw administracji duchownej i sądownictwa duchownego.

Konszachty n. tajemne porozumiewanie się, układy.

Kontagjum ł. zaraza.

Kontakt ł. zetknięcie się, łączność. związek.

Kontekst ł. zestawienie i porównanie logiczne części tekstu poprzedzających z następującemi.

Kontemplacja cł. wpatrywanie się w co z zapomnieniem o zewnętrznym świecie; głębokie rozmyślanie, zatapianie się w rozpamiętywaniu zagadnień religijnych.

Kontenans f. postawa, mina, układ powierzchowny;stracić kontenans: zmieszać się, stracić pewność siebie.

Konterfekt ł. portret, wizerunek.

Kontestacja ł. stwierdzenie, poświadczenie; spór, zaprzeczenie.

Kontokorrent ob. Conto-Corrente.

Kontorsja ł. wykręcenie, wykrzywienie, zwichnięcie; wykrzywianie się, skrzywienie twarzy, grymas.

Kontrabanda f. przemytnictwo; towary przemycane.

Kontrabandzista f. przemytnik.

Kontrabas ł. największy instrument muzyczny smyczkowy, o najniższym tonie, używany do akompanjamentu.

Kontr-admirał f. dowódca eskadry, niższy stopień po admirale.

Kontradykcja ł. zdanie przeciwne, sprzeczność, przeciwieństwo.

Kontrahent ł. zawierający umowę.

Kontrakcja ł. ściąganie się, skrócenie (w gramatyce).

Kontrakt ł. umowa, układ, ugoda.

Kontraktura ł. skrzywienie części ciała skutkiem chorobliwego skurczu mięśni, chronicznego cierpienia stawów i t. p.

Kontralt w. głos kobiecy niższy od altu.

Kontramarka f. znaczek dawany przy wyjściu chwilowem z sali koncertowej, teatralnej i t. p. za którym można tamże powrócić; znaczek otrzymywany w miejscach publicznych dla kontroli przy odbiorze okryć.

Kontramarkarnia, miejsce w lokalach publicznych gdzie się oddaje do przechowania ubranie wierzchnie, laski, parasole i t. p., szatnia.

Kontramarsz f. ruch wojsk w stronę przeciwną tej, z której przybyły łub w którą zamierzało się udać, marsz wsteczny.

Kontraprosze f. roboty fortyfikacyjne oblężonych, mające na celu pokrzyżowanie planów oblegająjących, przeciwpodkopy.

Kontrapunkt ł. część nauki kompozycji muzycznej, podająca prawidła jak należy łączyć z sobą głosy w utworach muzycznych.

Kontrast ł. zestawienie rzeczy, pojęć, wyobrażeń zupełnie przeciwnych, aby spotęgować wrażenie i uwydatnić pewne cechy; przeciwstawienie, przeciwieństwo.

Kontrasygnować ł. położyć podpis po podpisie tego, który akt jakiś wydaje, stwierdzić czyjś podpis swoim własnym podpisem.

Kontrawencja ł. uchybienie przeciw przepisom stemplowym.

Kontrefakcja f. naśladowanie, sfałszowanie, podrobienie aktu lub pisma; przedrukowanie dzieła bez pozwolenia autora lub wydawcy.

Kontreskarpa f. podłość zewnętrzna fosy przyfortecznej.

Kontrminy f. podkopy, miny oblężonych zakładane w celu zniweczenia min nieprzyjacielskich; przeciwdziałanie podstępne.

Kontrola f. nadzór, dozór, wglądanie w co, sprawdzanie; władza nadzorująca; księga do zapisywania osób, czynności, obrotów pieniężnych podlegających nadzorowi; iron. wtrącanie się, nieproszony dozór.

Kontroler f. urzędnik nadzorujący lub sprawdzający czynności innych, czy wszystko dzieje się podług przepisów.

Kontrolować f. sprawdzać czyjąś czynność lub rachunki, dozorować; iron. wtrącać się, śledzić, roztaczać nieproszony dozór.

Kontrować f. przeczyć, być przeciwnego zdania.

Kontrowersja ł. spór naukowy, kwest ja sporna, roztrząsanie wątpliwości o wierze.

Kontrpróba, sprawdzeni,głosowania jawnego, jeżeli wynik nie jest stanowczy, przez zamianę ról (np. ci którzy powstali, niech usiądą, a przeciwnicy niechaj powstaną).

Kontrreplika ł. odpowiedź na odpowiedź.

Kontrrewers ł. rewers wzajemny, równoważący otrzymany rewers na tę samą sumę i pod tą samą datą.

Kontrrewolucja f. rewolucja przeciw rewolucji, przewrót państwowy w celu zniesienia postanowień rządu rewolucyjnego lub obalenia tegoż rządu; ruch najczęściej antyliberalny, antyrepublikański.

Kontrsygnalizować f. odpowiedzieć na podany sygnał.

Kontrybucja ł. przymusowy podatek wojenny, nakładany jednorazowo na kraj przez zwycięzcę; odszkodowanie wojenne; zwrot kosztów wojennych.

Kontrybuent ł. płacący kontrybucję, wnoszący podatek kontrybucyjny.

Kontuar ob. Comptoir.

Kontumacja ł. niestawienie się na wezwanie sądowe; środki ostrożności zarządzone przez władzę lekarską przeciw zawleczeniu zarazy (nie przepuszczanie przez granicę kontumacyjną).

Kontur f. linja, stanowiąca granice przedmiotów; rysunek, przedstawiający kształt przedmiotu; zarys.

Kontuzja ł. uszkodzenie ciała (bez skaleczenia) wskutek uderzenia, upadku; stłuczenie; także obrażenie skóry wskutek naporu powietrza od przelatującej tuż kuli działowej; wstrząśnienie wskutek uderzenia piorunu.

Kontynent ł. ląd stały, szczególniej ląd stały europejski.

Kontynentalny system, zakaz przywożenia towarów angielskich wydany przez Napoleona I, zamknięcie lądu stałego Europy dla okrętów angielskich; blokada kontynentalna.

Kontyngens ł. obowiązek udziału w dostarczaniu; ilość wojska, jakiej dostarczyć mają miasta, prowincje lub kraj.

Kontynuacja ł. dalszy ciąg, przedłużenie.

Kontynuować ł. prowadzić jaką czynność w dalszym ciągu, ciągnąć dalej.

Konwalescent ob. Rekonwalescent.

Konweksyjny ł. wypukły (szkło, zwierciadło).

Konwenans f. przyjęte formy towarzyskie, zwyczaje obowiązujące ludzi dobrze wychowanych.

Konwenansowy f. tyczący się konwenansu, przyjęty przez zwyczaje towarzyskie.

Konwencja ł. umowa, ugoda, układ; zgromadzenie deputowanych francuskich, wykonywujące najwyższą władzę państwową od 1792 do 1795 r.

Konwencjonalna kara, kara zgóry umówiona za niedotrzymanie umowy.

Konwencjonalny f. powszechnie przyjęty, zwyczajowy; oparty na umowie; pospolity, banalny.

Konwenjować ł. zgadzać się w czem, przypadać do gustu;

Konwent ł. klasztor.

Konwersacja ł. rozmowa potoczna.

Konwersja ł. zamiana długu państwowego (lub danej instytucji) na inny np. wyżej oprocentowanego na niżej oprocentowany, krótkoterminowego na długoterminowy; nawrócenie się z jednej wiary na inną.

Konwertować ł. robić konwersję, zamieniać.

Konwertyta ł. nawrócony.

Konwikcja ł. przekonanie, pewność.

Konwikt ł. szkoła ze wspólnem mieszkaniem uczniów.

Konwinkować ł. przekonywać, dowodzić.

Konwisarstwo n. przemysł zajmujący się odlewaniem i obrabianiem wyrobów z cyny.

Konwisarz n. odlewający wyroby z cyny.

Konwokacja ł. zwołanie; w Anglji zgromadzenie duchowieństwa zwoływane przez arcybiskupa; w dawnej Polsce sejm w czasie bezkrólewia celem wyboru króla lub załatwienia spraw pilnych.

Konwój f. oddział zbrojny do strzeżenia w drodze podróżnych lub rzeczy przewożonych.

Konwulsje ł. choroba objawiająca się nagłym i mimowalnym skurczem mięśni, gwałtownemi, niejednostajnemi ruchami oraz utratą przytomności; drgawki.

Konwulsjoniści ł. fanatyczni zwolennicy sekty jansenistów we Francji w 18 w. którzy modląc się na cmentarzu Św. Medarda, dostawali konwulsji i wygłaszali proroctwa.

Kooperacja ł. współdziałanie, współudział.

Kooperacyjny ł. współdzielczy.

Kooperator ł. współdziałacz, współpracownik; pomocnik w urzędzie; pomocnik proboszcza.

Kooperować ł. współdziałać.

Kooptacja ł. przyjęcie albo uzupełniający wybór nowego członka przez resztę zgromadzenia.

Koordynacja ł. podporządkowanie, uporządkowanie według stopnia zależności.

Koordynować ł. uporządkować.

Kopal, żywica drzew podzwrotnikowych Afryki i Azji, przezroczysta, barwy jasno-żółtej, twarda, trudnotopliwa, używana do wyrobu lakierów i werniksów.

Kopersztych n. miedzioryt, rycina, szkic.

Koperwas n. nazwa siarczanów: żelaza, barwy zielonej, i miedzi, barwy niebieskiej (siny kamień).

Kopista ł. przepisywacz.

Kopja ł. odpis z oryginału, przepisany dokument; wierne naśladowanie obrazu lub rysunku; w fotografji odbitka otrzymana z negatywnego zdjęcia pod działaniem światła; starożytna broń, złożona z długiego drzewca, zakończonego żelaznym grotem i proporca; włócznia, dzida.

Kopjał, książka do kopjowania listów i rachunków.

Kopjować ł. przepisywać, przerysowywać; robić odbitki z pisma lub rysunku za pomocą specjalnej prasy i atramentu; otrzymywać pozytj,wne zdjęcia z kliszy fotograficznej, wystawionej na działanie światła.

Koptowie, chrześcijańscy potomkowie dawnych Egipcjan.

Kopulacja ł. połączenie, złączenie.

Kopulizacja ł. w ogrodnictwie szczepienie drzew przez złączenie uciętej gałązki drzewa szlachetnego z gałązką dziczki.

Kopuła ł. sklepienie półkuliste, stanowiące przykrycie budynku, dach krzywolinijny, półkulisty lub eliptyczny.

Koran a. Alkoran ar. Pismo Święte, święta księga mahometan, zawierająca przepisy religijne, prawa, napomnienia oraz liczne legiendy.

Korbacz tat. bicz rzemienny.

Kord pers. broń biała, rodzaj miecza, szabla.

Kordegarda f. izba żołnierska na odwachu.

Kordelas, obosieczny szpiczasty nóż myśliwski z silną rękojeścią.

Kordjalny f. serdeczny.

Kordjał ł. napój orzeźwiający i wzmacniający.

Kordon f. szereg posterunków wojskowych połączonych w jedną linję ochronną dla obrony granicy lub przeciw zawleczeniu zarazy; pas pograniczny.

Kordonek f. jedwab grubo skręcony, używany do robót kobiecych.

Korekta ł. poprawianie błędów drukarskich.

Korektor ł. poprawiający omyłki druku, robiący korektę; stroiciel wszelkiego rodzaju instrumentów; naprawiający instrumenty.

Korelacja ł. wzajemny stosunek.

Korelatywne pojęcie ł. w logice: pojęcie zostające w związku z innem, względne.

Korepetycja przygotowanie ucznia z zadanych lekcji.

Korepetytor ł. nauczyciel domowy lub szkolny, pod którego kjerunkiem uczeń przygotowywa zadane lekcje; akompanjator teatralny, pomagający śpiewakom, występującym w operze, uczyć się ról.

Korespondencja f. porozumiewanie się listowne, wymiana, pisanie listów, zbiór listów; listy, artykuły nadsyłane do gazet.

Korespondent f. piszący listy; pomocnik handlowy zajmujący się pisaniem listów; nadsyłający artykuły do dzienników, sprawozdawca dziennikarski zamiejscowy.

Korespondentka, kobieta prowadząca korespondencję w kantorach; przesyłająca sprawozdania do dzienników zamiejscowych; karta pocztowa do korespondencji (list otwarty).

Korespondować f. porozumiewać się listownie, utrzymywać stosunki listowne, pisać listy.

Kornak ar. dozorca i przewodnik kierujący słoniem.

Kornet f. najniższy stopień oficerski w kawalerji, podchorąży; dawny czepiec, kobiecy czepiec zakonnicy; ob. Cornet à pistons.

Korniszon f. mały niedojrzały ogórek marynowany.

Koronat, oznaka królewskiej albo książęcej godności; rząd, władza rządząca; monarchja rządzona przez króla; część ubarwiona kwiatu; wieniec jako symbol sławy lub męczeństwa; rozgałęzienie drzewa u wierzchu; część zęba nad dziąsłem; moneta austrjacka; wieniec promieni perłowo-białych, okalających słońce podczas zaćmienia.

Koronacja ł. akt namaszczenia monarchy obejmującego panowanie, publiczne i uroczyste włożenie korony przez panującego.

Koronka, delikatna przezroczysta tkanina w deseń z nici lnianych lub jedwabnych; różaniec.

Korowaj r. gatunek ciasta podawanego na uroczystości weselnej na Rusi.

Korporacja ł. zgromadzenie, stowarzyszenie, cech.

Korporał ł. biała chusta płócienna podkładana pod kielich i patenę oraz pod monstrancję.

Korpulencja ł. otyłość.

Korpulentny ł. otyły, tęgi, tłusty.

Korpus ł. część ciała od szyi do nóg; tułów; oddział armji złożony z wszelkiego rodzaju broni: w budownictwie główna środkowa część gmachu; szkoła (kadetów, paziów); rodzaj czcionek.

Korsarz w. rozbójnik morski, pirat.

Kortezy hiszp. zgromadzenie stanów w Hiszpanji i Portugalji.

Korund, najtwardszy po djamencie kamień szlachetny, którego kilka odmian rozmaicie zabarwionych nosi rozmaite nazwy (szafir, rubin etc.).

Korupcja ł. psucie się ciał czyli gnicie; zepsucie moralne.

Korweta f. mały szybki statek wojenny do rekognoskowania i do posyłek.

Koryfeusz g. kierownik i przewodnik chóru greckiego; przewodniczący w chórach; solista w balecie; przen. znakomitość, człowiek wybitny w nauce lub sztuce.

Korygować ł. poprawiać; poprawiać strój instrumentu muzycznego.

Koryncka miedź, stop miedzi z innemi metalami, wyrabiany w starożytności.

Koryncki porządek, w architekturze styl, odznaczający się kolumną o kapitelu w kształcie kielicha, złożonego z liści akantu.

Kosmetyka g. sztuka upiększania, utrzymywania i podwyższania piękności ciała ludzkiego.

Kosmetyki g. środki służące do nadania świeżości i upiększenia cery.

Kosmiczny g. tyczący się wszechświata.

Kosmiczny lub meteoryczny pył, drobne cząsteczki meteorytów, spadające na ziemię w postaci pyłu.

Kosmogonja g. nauka zajmująca się przeszłością wszechświata, jego powstaniem, rozwojem i t. d.

Kosmografja g. opis wszechświata, nauka opisująca ciała niebieskie i ziemię jako jedno z nich.

Kosmopolita g. obywatel świata, uważający cały świat za ojczyznę; obojętny na sprawy narodowe.

Kosmopolityzm g. uważanie się za obywatela całego świata; stawianie miłości dla wszystkich ludzi na miejsce przywiązania do swego kraju; samolubna obojętność na sprawy kraju.

Kosmorama g. rodzaj panoramy, przed stawiającej malownicze widoki rozmaitych okolic.

Kosmos g. świat, wszechświat.

Kostjum f. ubiór, strój, suknia; strój właściwy pewnej epoce, narodowi, stanowi i t. p.; przebranie.

Kostjumowy bal, zabawa tańcująca w strojach charakterystycznych, w przebraniach.

Kostyczność f. złośliwość, dowcip ostry, szyderczy, gryzący, zjadliwy.

Kostyczny f. złośliwy, szyderczy, uszczypliwy.

Koszenila f. owad z rodziny czerwców, z którego otrzymuje się farbę purpurową.

Koszerne hebr. podatek od mięsa i drobiu nałożony na żydów.

Koszerny hebr. czysty; zgodny z przepisami religijnemi, dozwolony żydom do użycia na pokarm.

Kotara tat. zasłona z ciężkiej materji wełnianej lub jedwabnej, zasłona nad łóżkiem.

Koterja ł. pewna liczba osób złączona jednakowemi mniemaniami lub mniej więcej zdrożnemi interesami.

Koteryjny ł. stronniczy.

Koturny g. w starożytności: teatralne w rodzaju szczudeł obuwie aktorów greckich, nadające wzrost przechodzący miarę ludzką; przen. stąpać na koturnach, przemawiać z koturnów: używać stylu szumnego, napuszonego, mowy tragicznej.

Kotyljon f. taniec wirowy, urozmaicony dowolnemi figurami, walc z figurami.

Kotyzacja f. ocenienie; rozkład podatków, rozkład składki; oznaczenie ceny papierów publicznych w cedule giełdowej.

Kozetka f. mała kanapka.

Kraal hol. wieś murzyńska, zwłaszcza Hotentotów i Kafrów.

Krab hol. skorupiak morski jadalny.

Krach n. ostre przesilenie ekonomiczne, spadek kursu papierów wartościowych, liczne rujnujące bankructwa.

Krajcar n. austrjacka moneta zdawkowa = 1/100 guldena.

Kranjologja g., Kranjoskopja g. nauka zajmująca się badaniem czaszki i wnosząca z jej budowy o władzach umysłowych.

Kranjometrja g. część antropometrji, nauka o pomiarach czaszki.

Kraszuarka f. spluwaczka.

Krater g. otwór lejkowaty wulkanu, czeluść wulkanu.

Kreacja ł. utwór, dzieło wyobraźni i twórczej myśli, tworzenie; mianowanie.

Kreatura ł. stworzenie, pgdr. lichy człowiek; protegowany, który winien komuś swoje wyniesienie.

Kredyt ł. wiarogodność, zaufanie w przyszłą wypłacalność danej osoby; udzielanie pożyczki w gotówce lub zwłoka w zapłacie za wybrany towar; mieć kredyt: mieć zaufanie, wiarę u ludzi, dostawać z łatwością pożyczkę lub towary na rachunek; na kredyt: na rachunek.

Kredytor ł. wierzyciel.

Kredytować ł. dawać na rachunek, pożyczać.

Kredytowe papiery, weksle, obligacje państwowe, listy zastawne i t. p.

Kredytowe instytucje ł. wydające pożyczki lub ułatwiające, a także przyjmujące wkłady pieniężne i operujące niemi.

Kredytywa f. Akredytywa, list uwierzytelniający, piśmienne pełnomocnictwo, udzielane posłom wysyłanym do innych państw; udzielanie kredytu w gotówce do pewnej wysokości.

Krem f. śmietana lub śmietanka bita z cukrem.

Kremacja ł. palenie zwłok ludzkich.

Krematorjum ł. piec do palenia zwłok ludzkich.

Kremor-tartari ł. winian potasu, kamień winny.

Kremowy kolor f. kolor śmietankowy, blado-żółty.

Kreole hisz. dzieci Europejczyków urodzone w Ameryce podzwrotnikowej i Indjach Wschodnich.

Kreować ł. tworzyć; ustanawiać, mianować.

Kreozot g. olejek ze smoły drzewnej, używany jako środek przeciwgnilny.

Krepa f. lekka przezroczysta tkanina jedwabna o powierzchni nie gładkiej, lecz w drobne fałdki zmarszczonej; K. czarna jest oznaką żałoby.

Krepina f. poduszeczka ze zwichrzonych włosów, używana jako podkładka w uczesaniu damskiem.

Krescencja ł. zbiory, urodzaje, plon rolny.

Kreton f. tkanina bawełniana gładka lub drukowana w deseń.

Kretyn f. kaleka upośledzony umysłowo i cieleśnie, cechujący sic małym wzrostem, nieforemną głową i nieprawidłowem ukształtowaniem ciała; przen. człowiek ograniczony, głupi, idjota, zero moralne.

Kretynizm f. choroba endemiczna, objawiająca się brakiem rozwoju władz umysłowych, fizycznych i uczuć moralnych; przen. głupowatość, idjotyzm, nicość moralna i umysłowa.

Krewa f. w kartach: mieć więcej oczek niż trzeba; przegrana.

Krewe-Krewejto lit. najwyższy kapłan pogański w dawnej Litwie.

Krewetka f. drobny skorupiak morski jadalny.

Krezus, ostatni król Lidji, słynny ze swych bogactw; przen. wielki bogacz.

Krokiet ob. Cricket

Krokodyl g. gad z rodziny jaszczurek, największy z żyjących, zamieszkujący słodkie wody Afryki, Ameryki i Azji.

Kroksztyn n. ukośna belka podpierająca belkę poziomą i łącząca ją z inną pionową; ozdoba architektoniczna wystająca z muru i podtrzymująca dach, balkon i t. p.; podpórka ozdobna przytwierdzona do ściany, pod przedmiot.

Kromlech celt. ołtarz kamienny pogańskich Celtów, na którym składali ofiary ich kapłani (druidowie).

Kronglas a. najlepsze szkło sodowo-wapienne, używane do wyrobu szkieł optycznych.

Kronika g. dzieje spisane w porządku chronologicznym, bez krytycyzmu, dochodzenia przyczyn i skutków, bez wyprowadzania wniosków; artykuł w dzienniku roztrząsający wypadki i nowiny dnia oraz fakty na czasie, któremi interesuje się publiczność; tytuł czasopisma.

Kronikarz ł. autor kroniki, autor feljetonu.

Krotochwila, krotofila, krótka komedja dowcipna wesoła, o lekkiej treści, farsa.

Kruchta n. przedsionek kościoła.

Krucjaty ł. wyprawy chrześcijańskiego rycerstwa w 11, 12 i 13 w. w celu uwolnienia ziemi Świętej i Grobu Chrystusa z rąk niewiernych wojny krzyżowe.

Krucyfer ł. ksiądz niosący krucyfiks na czele procesji, lub przed Papieżem.

Krucyfiks ł. krzyż z wyobrażeniem ukrzyżowanego Zbawiciela.

Krup f. niebezpieczne zapalenie błony śluzowej, krtani, tchawicy, oskrzeli etc., wywołujące objawy duszenia; błonica, dławiec.

Krupjer f. pomocnik trzymającego bank w domach gry.

Krusta ł. twarda powłoka, skorupa.

Krużganek n. kryty korytarz naokoło dziedzińca wewnętrznego; ganek; portyk, przysionek.

Kryminalista ł. zbrodniarz, przestępca, więzień za zbrodnie.

Kryminalne prawo, zbiór ustaw prawnych odnoszących się do czynów występnych, zbrodniczych, prawo karne.

Kryminał ł. czyn występny, zbrodnia; więzienie.

Krypa n. większa łódź z równemi burtami.

Krypta g. sklepione podziemie pod kościołem, gdzie dawniej chowano zmarłych, kaplica podziemna.

Kryptografja g. sztuka pisania znakami umówionemi, niezrozumiałemi dla niewtajemniczonych, pismo tajne.

Kryptogram g. napis wyrażony znakami umówionemi.

Kryptonim g. autor ukrywający swe nazwisko, podpisujący się pierwszemi literami.

Krystalizacja g. własność niektórych ciał mineralnych przybierania kształtu regularnych brył gieometrycznych t. j. kryształów; proces tworzenia się kryształów.

Krystalografia g. część mineralogji, nauka o ogólnych własnościach i systematyce kryształów.

Krystalomancja g. wróżenie i wywoływanie duchów zapomocą wpatrywania się w błyszczące przedmioty: kryształy, zwierciadła, wodę i t. p.

Kryształ ł. cząstka minerału lub ciała otrzymywanego sztucznie(chemicznie), występująca w postaci brył gieometrycznych, ograniczonych gładkiemi połyskującemi ścianami; nazwa pięknego, bezbarwnego szkła szlifowanego.

Kryształ górny, minerał, skrystalizowana odmiana kwarcu, kamień przezroczysty, bezbarwny, używany do wyrobu pięknego szkła czeskiego, ( oszlifowany służy do ozdoby pod nazwą djamentu czeskiego).

Kryształy ł. przedmioty wyrobione z pięknego czystego szkła szlifowanego, zastawa stołowa z pięknego szkła rzniętego.

Kryterjum g. sprawdzian, probierz, wskazówki albo oznaki służące za podstawę do wydawania sądu o czemś; ogół cech, po których rozpoznaje się prawdę.

Krytycyzm g. system filozoficzny Kanta, sposób postępowania w dociekaniach filozoficznych, badający granice i warunki poznania prawdy; umiejętne odróżnianie prawdy od fałszu.

Krytyczny g. wnikający w istotę rzeczy, ściśle roztrząsający; odróżniający prawdę od fałszu; zdolny do wynajdywania różnic; niebezpieczny, groźny, znamionujący przesilenie, niepomyślny.

Krytyk g. znawca, oceniający wartość dzieł sztuki i utworów literackich przen. człowiek widzący wszystko ze złej strony, ganiący chętnie.

Krytyka g. ocena wartości, sąd znawcy; nagana.

Krytykować g. wydawać sąd o czem, oceniać, roztrząsać wartość osoby lub dzieła, wykazywać błędy i braki; ganić.

Kryzys g. przesilenie, stan rzeczy, poprzedzający zwrot ku dobremu lub ku złemu; stan nieprawidłowy, niebezpieczny, grożący ziemi następstwami.

Kryżmo ob. Chryzmo.

Ksantypa g. żona Sokratesa słynna z kaprysów i złośliwości; jędza, złośnica.

Ksylograf g. drzeworytnik.

Ksylografia g. sztuka robienia drzeworytów, drukowanie drzeworytów, drzeworytnictwo.

Kubiczny g. sześcienny.

Kulbaka tat. siodło o drewnianych szerokich łękach, wyższe od zwyczajnego.

Kulinarny ł. odnoszący się do sztuki kucharskiej, tyczący się przygotowania potraw.

Kulis ind. wyrobnik chiński i indyjski.

Kulisa f. pośrednicy giełdowi nieuznani, nie mający charakteru urzędowego.

Kulisjer, pośredniczący na giełdzie lecz nieuprawniony do tego.

Kulisy f. malowane ściany ruchome, stanowiące boczne dekoracje sceny teatralnej;za kulisami, skrycie.

Kulminacja ł. najwyższe i najniższe położenie gwiazdy w przejściu przez południk, górowanie i dołowanie gwiazdy.

Kulminacyjny punkt ł. punkt najwyższego wzniesienia się, stopień najwyższego napięcia.

Kult ł. cześć religijna, ubóstwianie.

Kultura ł. ulepszona hodowla roślin i zwierząt, postępowa uprawa roli; udoskonalenie i uszlachetnienie obyczajów ludzkich, rozwój i ukształcenie duchowe, oświata, cywilizacja.

Kulturkampf n. walka przeciw kościołowi katolickiemu w Prusach wprowadzona przez Bismarka.

Kulturträger n. dosł. szerzyciel oświaty i cywilizacji; nazwa, którą w swej zarozumiałości nadają sobie Niemcy wśród innych narodów zwłaszcza w Galicji i w Poznańskiem.

Kultywator ł. narzędzie rolnicze do spulchniania ziemi.

Kumpie lit wędlina, szynka wieprzowa.

Kumulacja ł. nagromadzenie; piastowanie naraz dwóch urzędów.

Kumys tat. napój musujący, wyrabiany z fermentującego mleka klaczy.

Kundman n. stale kupujący w jednym handlu, stały odbiorca danego producenta.

Kunktacja ł. zwlekanie, ociąganie się.

Kunktator ł. zwlekający, ociągający się rozmyślnie, powolny w działaniu, namyślający się.

Kunszt n. sztuka, rzemiosło.

Kunsztowny n. wyrobiony z poczuciem sztuki, misterny; sztuczny.

Kunsztyk n. dzieło sztuki; K-i zręczne sztuki gimnastyczne.

Kupelacja ł. oddzielanie srebra i złota od innych metali przez stopienie aljażu w gąbczastym dziurkowatym tyglu.

Kupido a. Kupidyn ł. w mitologji rzymskiej bożek miłości, amor, przedstawiany w postaci skrzydlatego pacholęcia z łukiem i strzałami.

Kuplerstwo f. stręczenie w złej myśli, stręczenie do nierządu, rajfurstwo.

Kuplet f. zwrotka, strofka; w operetce piosenka treści wesołej i na czasie, z powtarzającemi się w każdej zwrotce temi samemi wyrazami.

Kupon f. dowód procentowy dołączany do papierów wartościowych, za którego przedstawieniem właściwa kasa wypłaca należny procent od papieru.

Kuracja ł. leczenie.

Kurant f. moneta w kraju obieg mająca; brzęcząca moneta, gotówka; śpiewka, arja wydzwaniana przez grające zegary, lub tabakierki.

Kurantowy towar, towar pokupny.

Kurara, zgęstniały sok nie dosyć znanej rośliny podzwrotnikowej, silna trucizna używana przez dzikich krajowców Ameryki południowej do zatruwania strzał.

Kuratela ł. opieka prawna, nadzór nad osobą i jej. majątkiem przez sąd ustanowiony, z powodu marnotrawstwa, umysłowej choroby i t. p. przyczyn; przen. nieproszona opieka i dozór.

Kurator ł. opiekun prawny, ustanowiony przez sąd; wyższy urzędnik strzegący interesów jakiejś instytucji; wyższy urzędnik mający nadzór nad zakładami naukowemi w pewnym okręgu.

Kuratorja ł. władza i biuro kuratora okręgu naukowego.

Kuratorjum ł. instytucja opiekuńcza; k.trzeźwości= instytucja przeciwdziałająca szerzeniu się pijaństwa wśród ludu przez zakładanie herbaciarni, urządzanie zabaw ludowych, odczytów i t. p.

Kuraż f. odwaga.

Kurenda ł. okólnik, obiegnik, cyrkularz, odezwa biskupa djecezjalnego do podległego mu duchowieństwa.

Kurhan pers. przedhistoryczna mogiła na stepach ukraińskich, podolskich i t.d.

Kurhaus n. w miejscowościach kąpielowych gmach z salami do zabaw, koncertów i t. p.

Kurja ł. w starożytnym Rzymie nazwa klas, na które dzieliły się znakomite rody rzymskie, a także miejsce obrad patrycjuszów i posiedzeń senatu; dwór papieski i kolegjum kardynałów; okręg wyborczy w Austrji.

Kurjer f. goniec; goniec rządowy wiozący depesze lub rozkazy; tytuł czasopism; pociąg kurjerski.

Kurjercug a. kurjerski pociąg, najszybszy pociąg.

Kurlista n. lista osób przybyłych do miejscowości leczniczej.

Kurs ł. bieg, obieg; cena obiegowa pieniędzy lub papierów wartościowych na rynku handlowym lub na giełdzie; wykład obejmujący całokształt jakiejś nauki; droga przebyta przez posłańca lub powóz publiczny.

Kurscetel a. ceduła giełdowa.

Kursoryczny wykład ł. czytanie jakiej rzeczy naukowej, nie przerywane objaśnieniami.

Kursować ł. być w ruchu, w obiegu (o monecie); biegać, jeździć, przebywać stale jedną przestrzeń; krążyć, obiegać, szerzyć się (np. pogłoska).

Kursywa ł. druk podobny do pisma ręcznego.

Kurtaż f. wynagrodzenie meklerskie za pośrednictwo.

Kurtuazja f. wytworna grzeczność.

Kurtyna f. frontowa ruchoma zasłona sceny; wał łączący dwa bastjony.

Kurtyzanka f. zalotnica.

Kustosz ł. w zakonach reguły św. Franciszka przełożony nad kilku klasztorami, stanowiącemi kustodję; kanonik zarządzający probostwem katedralnem; urzędnik pilnujący zbiorów sztuki, zawiadujący bibljoteką i t. p.

Kusz, stawka w grze.

Kuter a. jednomasztowy statek nadbrzeżny i rybacki, szybki i lekki; łódź boczna okrętu wojennego.

Kutner, kosmatość sukna.

Kwadra ł. położenie księżyca względem ziemi, gdy do połowy jest oświetlony, jedna z odmian lunacji księżyca.

Kwadrans ł. czwarta część godziny, 15 minut.

Kwadrant ł. narzędzie astronomiczne do oznaczania położenia gwiazd: czwarta część koła, podzielona na stopnie, opatrzona w ruchome przezierniki i osadzona na ścianie w płaszczyźnie południka.

Kwadrat ł. czworokąt o 4 bokach równych i kątach prostych; druga potęga: iloczyn z pomnożenia liczby przez siebie.

Kwadratowe miary, miary powierzchni.

Kwadratura koła, zadanie gieometryczne polegające na znalezieniu sposobu nakreślenia kwadratu, równego powierzchnią danemu kołu; przen. zagadnienie niemożliwe do rozwiązania.

Kwadrować ł. przypadać, stosować się, harmonizować z czem.

Kwadryljon ł. 1,000 tryljonów, liczba 1 z 15 zerami.

Kwakier a. dosł. drżący, sekta protestancka w Anglji; przen. człowiek czystych obyczajów.

Kwalifikacja ł. uzdolnienie, zdolność do sprawowania jakiego obowiązku, dowody uzdolnienia.

Kwalifikować ł. oznaczać do jakiej kategorji kto lub co ma należeć; k. się należeć do czego, nadawać się, być odpowiednim.

Kwantum ł. pewna ilość.

Kwarantanna f. nakaz zatrzymywania w pewnej linji granicznej okrętów, osób lub zwierząt przybyłych z miejsc dotkniętych zarazą; miejsce i czas przeznaczony dla tego zatrzymania.

Kwarc n. minerał pospolity będący czystą krzemionką.

Kwarcyt, skała kwarcowa ziarnista, zbita.

Kwarta ł. miara dla ciał sypkich lub płynących = 1/4 garnca; w muzyce: nazwa czwartego tonu porządkowego od tonu zasadniczego; w fechtunku: cięcie w lewe ramię; w szkołach niemieckich czwarta klasa.

Kwartalnik, pismo wydawane raz na kwartał

Kwartał ł. czwarta część roku; dzielnica miasta.

Kwarter a. miara angielska zboża = 1/5 tonny czyli 290 litrom = 12.7 kilogr.

Kwarteron f. dziecko europejczyka i terceronki.

Kwartet ł. utwór muzyczny na 4 głosy lub na 4 instrumenty.

Kwast n. kutas, frendzla.

Kwatera ł. mieszkanie wojskowego; leże wojskowe; działka w ogrodzie.

Kwatermistrz n. oficer lub urzędnik, zajmujący się rozkwaterowaniem wojska.

Kwaterno ł. w loterji liczbowej czfcery numery razem wzięto i razem z koła wyciągnięte.

Kwef f. zasłona twarzy używana przez kobiety muzułmańskie.

Kwerenda ł. poszukiwanie, szperanie (w aktach, w archiwach).

Kweres ł. zamięszanie, rozruch.

Kwesta ł. zbieranie jałmużny na biednych lub na klasztor.

Kwestarz ł. braciszek zakonny zbierający kwestę czyli zapomogę na utrzymanie klasztoru.

Kwestja ł. pytanie, zadanie do rozwiązania, do rozstrzygnięcia; sprawa.

Kwestjonarjusz ł. zbiór zapytań szczegółowych, dotyczących jakiejś sprawy lub przedmiotu.

Kwestjonować ł. wypytywać, podawać w wątpliwość.

Kwestor ł. tytuł urzędnika skarbowego w dawnym Rzymie; w uniwersytecie urzędnik do pobierania opłat za kolegja.

Kwestura, biuro do przyjmowania opłat w uniwersytecie; członkowie korporacji parlamentarnej, zajmującej się sprawami kaso-

Kwietyzm ł. dążenie do osiągnięcia spokoju, jako najwyższego celu życia, przez zatopienie się duszą w Bogu, bez pełnienia uczynków pobożności; obojętność, filisterstwo.

Kwinkwenjum (Quinquenium) pięciolecie; kwota, o którą co pięć lat podwyższaną jest płaca roczna.

Kwinta w. piąty ton od tonu głównego w gamie djatonicznej; najwyższy ton skrzypcowy, struna skrzypcowa E.

Kwinterno ł. wygrana w loteryjce; w loterji liczbowej pięć numerów razom postawionych i razem z koła wyciągniętych.

Kwintesencja ł. najgłówniejsza, najistotniejsza treść rzeczy.

Kwintet w. utwór muzyczny na 5 głosów lub na 5 instrumentów.

Kwintyljon, 1000 kwadryljonów; liczba 1 z 18 zerami.

Kwiryci ł. zaszczytna nazwa ludu rzymskiego, względnie do jego praw obywatelskich.

Kwirynał w. pałac królewski w lizymie, dawniej papieski; przen. dwór włoski.

Kwit, poświadczenie piśmienne z odbioru pieniędzy, paczki i t. p.

Kwota ł. pewna ilość pieniędzy.

Kyrie elejson g. Panie zmiłuj się nad nami.

L.

L, liczba rzymska = 50.

L. skróc. lege artis, na receptach: według przepisu sztuki (farmaceutycznej).

La, A, szósty ton gamy C-dur.

Labiales ł. wargowe (głoski).

Labjalny ł. wargowy.

Laberdan, świeże, solone mięso wątłusza.

Labirynt g. w starożytności nazwa budowli, z jednem tylko wejściem, zawierających mnóstwo sal i krętych korytarzy; w anatomji: wewnętrzna część ucha; przen. sprawa lub rzecz bardzo zawikłana.

Laborant ł. pracujący w laboratorjach naukowych; posługujący w aptece.

Laboratorjum ł. pracownia przeznaczona do wykonywania rozmaitych czynności naukowych, doświadczeń, badań fizycznych, chemicznych, technicznych i t. p.; w wojsku: warsztat do przysposabiania amunicji.

Labować się n. rozkoszować się; dogadzać sobie, posilać się.

Labrador, minerał z grupy feldspatów, (bywa bezbarwny lub pięknie zabarwiony).

Lacrima Christi ł. dosł. „łza Chrystusa“ delikatne wino rosnące w południowych Włoszech.

Lacrimoso, lagrimoso w. w muzyce: żałośnie, łzawo, boleśnie.

La critique est aisée et l’art est difficile (la kritik e teze e lar e difisil) f. krytyka jest łatwa, sztuka trudna.

Lada n. skrzynia kasowa, stół sklepowy; skrzynka do rznięcia sieczki; skrzynia do zboża w młynie.

Lady a. (ledi) pani, dama wyższego stanu w Anglji.

Lafa tur. miesięczna płaca służbie.

Lagier winny n. osad formujący się w beczce przy fermentacji wina.

Lago w. jezioro.

Lagrowe n. piwo, piwo wystałe.

Laguny w. płytkie moczary lub jeziora ciągnące się wzdłuż brzegu morza tam, gdzie większa rzeka ma swoje ujście, tworząc ławice,i mielizny (Wenecja).

Laicyzacja ł. usunięcie szkół, zakładów dobroczynnych i t. p. z pod zarządu duchowieństwa.

Laik g. braciszek zakonny spełniający obowiązki niższego rzędu w klasztorze katolickim, nie mający wyższych święceń; przen. człowiek nieobeznany z jakąś nauką lub sztuką, nierzeczoznawca.

Laissez faire, laissez passer f. (lese fer lese pase) formuła ekonomistów, żądających wolności pracy i swobody konkurencji bez interwencji państwa; swoboda działania.

Laka ar. mieszanina jakiego barwnika z glinką, solami cynowemi i innemi substancjami, służąca do wyrobu pięknych farb; guma żywiczna z Indji Wschodnich, czerwonawo-brunatna, jasna i przezroczysta, piękny werniks chiński.

Lakier n. pokost z gumy żywicznej rozpuszczony w terpentynie lub w spirytusie do nadania przedmiotom połysku i zabezpieczenia ich od wilgoci; werniks.

Lakierować, powlekać lakierem przedmioty z drzewa lub metalu.

Lakmus n. niebieski barwnik roślinny.

Lakmusowy papier, papierek nasycony sokiem lakmusowym, używany jako odczynnik do rozpoznawania kwasów, w których przybiera barwę czerwoną.

Lakonicznie g. krótko, węzłowato, zwięźle a dosadnie.

Lakonizm g. sposób zwięzłego a jędrnego wypowiadania myśli.

Lakteina g. pierwiastek mleka.

Laktometr albo Laktoskop ł. przyrząd do mierzenia dobroci mleka, probierz mleka.

Laktoryt, przyrząd do oznaczania tłustości mleka.

Laktoza g. odmiana cukru, zawarta w mleku; cukier mleczny.

Lama tybet. kapłan mongolski Buddy; gatunek materji, przetykanej złotem lub srebrem; tkanina wełniana; zwierzę bezgarbne z rodziny wielbłądowatych.

Lambrekin f. krótkie udrapowanie firanki u drzwi i okien, zwykle z ciężkiego materjału; pokrywa hełmu w heraldyce.

Lamela ł. cienka platka.

Lamentabile n. w muz. żałośnie.

Lamentacja ł. skarga, użalanie się; pieśni Jeremjaszowe, śpiewane w kościele katolickim w ostatnie 3 dni W. tygodnia.

Lamentować ł. żalić się, biadać, skarżyć się.

Laminować f. walcować blachę, aby była cienką; rozciągać.

Lamować n. obszywać czemś brzegi materjału.

Lampa bezpieczeństwa, lampa górnicza urządzona tak, że od niej nie zapalają się gazy w kopalni.

Lampas n. pas odmiennego koloru u czapki, spodni lub kołnierzyka.

Lamperja f. wyłożenie dolnej części ściany deskami, lub pomalowanie jej ciemniejszą farbą aniżeli ściana.

Lampjon f. mała lampka lub latarnia papierowa używana do iluminacji.

Lamprofonja g. czystość głosu, głos wyraźny, dalekonośny.

Lamus n. przy większych; dworach domek murowany zabezpieczony od ognia, służący do przechowywania cenniejszych przedmiotów.

Lana caprina ł. „kozia wełna“, wyrażenie używane w celu zaznaczenia, że się nie ma o co sprzeczać.

Lanca f. drążek ze stalowym szpicem, ułańska pika z chorągiewką.

Lancet f. mały składany obosieczny nożyk chirurgiczny, używany do operacji.

Lancknecht n. dawny żołnierz zaciężny w Niemczech, uzbrojony halabardą, spisą lub mieczem; gra hazardowna w karty.

Landara n. duży ciężki powóz podróżny, stara kareta.

Landau v. Lando f. rodzaj powozu o jednakowo szerokich siedzeniach wewnątrz, z budą rozkładającą się naprzód i w tył.

Landlord a. właściciel dóbr ziemskich w Anglji.

Landrat n. naczelnik powiatu w Prusiech; rada okręgowa w Bawarji.

Landsman n. ziomek, krajowiec.

Landszaft n. krajobraz, pejzaż.

Landszturm n. pospolito ruszenie, obrona krajowa.

Landwera n. wojsko złożone z ludzi, którzy prawem wyznaczony czas w wojsku linjowem przesłużyli; rezerwa, obrona krajowa.

Lankastra metoda a. metoda wzajemnego uczenia (dzieci młodszych przez starsze).

Lanolina, tłuszcz, otrzymany z tłuszczu wełny owczej, delikatna, dezynfekująca maść z tego tłuszczu.

Lansada f. łukowaty skok konia.

Lansjer f. ułan; taniec francuski w rodzaju kontredansa.

Lansować f. puszczać, rzucać, wprowadzić w świat, w modę.

Laparotomja g. cięcie cesarskie, otwarcie jamy brzusznej.

Lapidarne pismo, pismo składające się z samych tylko wielkich liter, z inicjałów.

Lapidarny styl ł. sposób wyrażania się krótki a zwięzły. używany na pomnikach.

Lapis infernalis ł. kamień piekielny, azotan srebra stopiony w laseczkach.

Lapis lazuli ł. kamień lazurowy, z którego przygotowuje się farba niebieska, lazulit.

Lapisować ł. przypalać skórę lapisem (azotanem srebra).

L’appetit vient en mangeant f. (lapeti wję tan manżan) apetyt przychodzi podczas jedzenia.

Lapsus calami ł. błąd, który się wymknął z pod pióra.

Lapsus linguae ł. mimowolny błąd popełniony w mowie.

Larghetto w. w muzyce: trochę zwolna.

Largo w. zwolna.

Largo assai w. bardzo wolno, uroczyście.

Lari fari   niedorzeczność, brednie, głupstwa.

Larum f. alarm, popłoch, wrzawa, trwoga, sygnał zwołujący pod broń.

Larwa ł. poczwarka owadu; straszna maska; poczwara, straszydło, widmo.

Lary ł. u Rzymian bóstwa opiekujące się rodziną, domem, dusze zmarłych przodków.

Lary i penaty, przen. ognisko domowe.

Laryngologja g. część medecyny, zajmująca się chorobami krtani.

Laryngitis g. zapalenie krtani.

Laryngoskop g. zwierciadełko t. j. wziernik do badania krtani.

Laryngotomja g. operacyjne przecięcie krtani, w celu doprowadzenia powietrza do płuc.

Larynx g. krtań.

Lasciate ogni speranza w. (Laszate onji speranca) porzućcie wszelką nadzieję, którzy tu wchodzicie (napis nad piekłem w „Boskiej komedji“ Dantego).

Laserować, pociągać farbą przezroczystą, lekko namalowywać.

Laserunek, powlekanie rozrzedzoną farbą podmalowanego gruntu (na płótnie, drzewie i t. p.) tak, iżby spodnia farba przeglądała.

Lasso, Lazo hiszp. długi rzemień z kulą na końcu, do chwytania koni i innych zwierząt.

Last not least a. (lest not list) ostatni, ale nie najgorszy.

Latencja ł. utajenie.

Laterałny ł. poboczny, postronny (krewny).

Laterna magica ł. latarnia czarnoksięska.

Latifundia ł. wielkie dobra ziemskie.

Latitudo ł. szerokość gieograficzna, skr. lat. lub l.

Latitudynarjusze ł. stronnictwo wolnomyślne w kościele episkopalnym angielsk. starające się swobodniej tłómaczyć sporne dogmaty kościelne; trzymający się bardzo ściśle zasad religijnych.

Latryna ł. dół przeznaczony na ekskrementy, wychodek.

Latus ł. w księgach rachunkowych suma do przeniesienia ze stronicy na drugą.

Latynizmy ł. zwroty mowy, właściwe językowi łacińskiemu.

Laubzega n. piłka cienka do wypiłowywania delikatnych deseni na deszczułkach z drzewa.

Laudanum ł. opjum, makowiec.

Laudator temporis acti ł. chwalca przeszłości.

Laudemium ł. opłata pobierana przy przechodzeniu lub sprzedaży prawa wieczysto-dzierżawnego np. majątku.

Laudetur Jesus Christus ł. niech będzie pochwalony Jezus Chrystus.

Laudum ł. postanowienie uchwała, protokół.

Laufer n. szybkobieg; figura w szachach; wązka ozdobna serweta kładziona przez środek stołu.

Laufpas n. dać, wypędzić ze służby.

Laufrować n. włóczyć się, biegać po mieście.

Laufry, strzelcy w pułkach lancknechtów; ludzie biegnący przed orszakiem.

Laur ł. wawrzyn.

Laureat ł. uwieńczony wieńcem laurowym; nagrodzony za pracę naukową, za utwór literacki lub za dzieło sztuki.

Laury, tryumfy, powodzenie.

Laus Tibi, Domine, Chwała Ci, Panie.

Lawa w. masa stopiona, wylewająca się z kraterów wulkanu przy wybuchach.

Lawabo, Lawatorjum ł. umywalnia, miednica do obmywania (w zakrystji).

Lawacja ł. obmywanie, kąpiel.

Laweta f. podstawa, na której osadzona jest armata, z przyrządem do kierowania nią.

Lawina n. ogromna masa śniegu staczająca się z gór.

Lawirować n. przy przeciwnym wietrze żeglować bokiem w zygzak dla niestracenia kierunku; przen. postępować w sprzecznych okolicznościach przebiegle, aby się nie narazić; działać ostrożnie.

Lawn-tennis a. gra ogrodowa w piłki podbijane t.zw. rakietami (ob.).

Lawować ł. rozprowadzać pędzlem po rysunku farbę rozpuszczoną w wodzie; cieniować tuszem i pędzlem rysunki techniczne.

Laxantia ł. środki przeczyszczające.

Lazaret n. szpital wojskowy.

Lazaroni w. żebracy w południowych Włoszech.

Lazaryści, zakon założony przez Św. Wincentego a Paulo, poświęcający się nauczaniu ludowemu, pomocy duchownej i pielęgnowaniu chorych.

Lazulit. minerał barwy niebieskiej lub zielonawej (turkus).

Lazur, błękit.

Lazuryt, lazurowy kamień, minerał, z którego otrzymuje się farba błękitna.

Lażować, właśc. laszować (fr. lâeher) folgować, pobłażać; w grze w karty to samo co impasować.

L. c. skr. loco citato ł. w tem samem dziele, piśmie.

Leader a. (lider) przywódca partji; przewodnik; w wyścigach cyklistów: jadący przed ścigającym się i wskazujący mu potrzebną szybkość jazdy; artykuł wstępny w gazecie.

Lederwerki n. pasy rzemienne noszone przez żołnierzy przez ramię, utrzymujące tornister i ładownicę.

Leg. w muz. skr. p. Legato.

Lega n. kilka arkuszy złożonych w formacie książki, włożonych jeden w drugi i zeszytych, stanowiących część książki.

Legacja ł. poselstwo.

Legalizacja ł. poświadczenie, urzędowe zaświadczenie.

Legalizować ł. uprawomocnić, uwierzytelnić, potwierdzić urzędownie prawdziwość podpisu na dokumencie.

Legalność ł. postępowanie zgodne z prawem.

Legalny ł. zgodny z przepisami prawa.

Legar n. belki na których spoczywa pokład mostu albo na których ułożona jest podłoga.

Legat ł. u Rzymian poseł, pomocnik wodza i namiestnika; tytuł pełnomocników i posłów kurji rzymskiej; tytuł honorowy niektórych prałatów; zapis testamentowy.

Legatarjusz ł. obdarowany, korzystający z zapisu testamentowego.

Legato w. w muz. łącznie, łącząc, zlewając z sobą tony.

Legatura ł. przymieszka metali szlachetnych do nieszlachetnych, np. miedzi do złota.

Lege artis ł. skr. L. a. według prawideł sztuki, po mistrzowsku.

Leggiadro, w muz. wdzięcznie.

Leggieramente (ledżeramente) w. w muz. lekko.

Leggiero w. (ledżero) w muz. lekko.

Legienda ł. opis życia Świętego, albo też pojedynczego zdarzenia z jego życia; podanie pełne cudowności; utwór poetycki treści religijnej na tle podań ludowych.

Legislacja ł. prawodawstwo.

Legislator ł. prawodawca.

Legislatura ł. ustawodawstwo, ciało prawodawcze.

Legislatywa ł. władza prawodawcza.

Legista ł. prawoznawca.

Legitymacja ł. udowodnienie tożsamości osoby; udowodnienie praw.

Legitymiści f. we Francji stronnictwo monarchji dziedzicznej Burbonów.

Legitymizm ł. prawna podstawa pretensji do tronu.

Legitymować się ł. dowodzić swoich praw, uprawniać.

Legja ł. oddział wojska w dawnym Rzymie; L. cudzoziemska, oddziały wojska ochotnicze utworzone z cudzoziemców, przeznaczone do służby zagranicą.

Legja honorowa ł. instytucja orderu tej nazwy we Francji; order L. h., odznaka za zasługi.

Legjon ł. wielki oddział wojska utworzony z werbowanych ochotników i nie wchodzący w skład armji stałej.

Legjonista ł. żołnierz należący do legjonów polskich, będących niegdyś w służbie francuskiej.

Legować ł. zapisać, przekazać.

Legumin ł. ciało białkowate znajdujące się w roślinach strączkowych.

Leibgwardja n. straż przyboczna monarchy.

Leibmedyk n. lekarz przyboczny.

Lejdejska butelka, przyrząd do zgęszczania elektryczności, do zbierania elektryczności w większych ilościach, rodzaj kondensatora.

Lejtmotiv n. temat przewodni, melodja powracająca (zwłaszcza w operach Wagnera); przen. myśl przewodnia, powtarzająca się w całym utworze literackim.

Lejtnant f. oficer, porucznik.

Lejtton n. nuta prowadząca, ton przewodni.

Lekcja ł. wykład naukowego przedmiotu lub ustęp zadany uczniom do nauczenia się; wyjątki z Pisma Św., czytane podczas Mszy św. pod nazwą Epistoł i Ewangielji św.; sposób czytania pewnego ustępu w rękopisie; odczyt.

Leksykograf g. autor słownika.

Leksykografja g. układanie słowników; słownikarstwo.

Leksykologja g. nauka o .pochodzeniu, znaczeniu i używaniu wyrazów, słownikarstwo.

Leksykon g. słownik.

Lektor ł. czytający głośno komuś; tytuł profesorów języków nowożytnych na uniwersytetach.

Lektura ł. czytanie: przen. rodzaj czytanych książek, przedmiot czytania.

Lektyka ł. rodzaj małego pudła pojazdowego na drągach, które noszą na ramionach dwaj lub czterej ludzie; nakryte nosze dla chorych lub rannych.

Lelum-Polelum, pogańskie bóstwo starożytnych Słowian; przen. człowiek powolny, robota ślamazarna.

Lemma g. twierdzenie matematyczne, wyprowadzone ubocznie w celu udo wodnienia innego danego twierdzenia.

L’empire c’est la paix f. (la͡ępir se la pe) cesarstwo to pokój (słowa ks. Ludwika Napoleona wyrzeczone w 1852 r.).

Lennictwo, Lenno n. ustrój społeczno-polityczny w średnich wiekach, polegający na nadawaniu ziemi przez monarchów znakomitym rycerzom lub przez tych ostatnich mniejszym posiadaczom pod warunkiem złożenia przysięgi wierności, hołdu i spełniania pewnych obowiązków; hołdownictwo, feudalizm.

Lennik n. w wiekach średnich posiadacz majętności na prawie lennem, wasal, hołdownik.

Lenny n. oparty na zależności użytkującego z ziemi (lennika, wasala) od nadającego ziemię (suzerena).

Lentando w. w muz. zwalniając.

Lente ł. powoli, ze spokojem.

Lentować ł. wyrównywać malowidło olejne suchym pędzlem.

Lentykularny ł. soczewkowaty, kształtu soczewki.

Leoniny, średniowieczne wiersze łacińskie rymowane: zwykle heksametry, w których środek rymuje się z końcem wiersza.

Lepidodendron, drzewo kopalne z epoki węglowej, z rodzaju widłaków.

Lepidolit g. minerał, łyszczyk litynowy, odmiana miki.

Lepidopteryt g. skamieniały motyl.

Leporydy ł. zwierzęta powstałe ze skrzyżowania zająca i królika.

Lepra, Leproza g. trąd.

Leprozorjum g. szpital dla trędowatych.

Le roi est mort, vive le roi f. (lö rua e mor wiw lö rua) król umarł! niech żyje król! (powitanie nowego króla po śmierci poprzednika); przen. wyrażenie ironiczne dla zaznaczenia, że nowe wrażenie zaciera dawne; nowe sitko na kołek a stare pod ławę.

Les beaux ésprits se rencontrent f. (le bo zespri sö ra͡ękątr) ludziom pomysłowym zdarza się wpaść na tę samą myśl.

Les extrêmes se touchent f. (le zekstrem se tusz) ostateczności stykają się (schodzą się).

Le style c’est l’homme f. (le stil se lom) styl to człowiek.

Letarg g. głęboki, długotrwały sen, z wszelkiemi pozorami śmierci, śmierć pozorna.

Lete g. w mitologji greckiej rzeka zapomnienia w świecie podziemnym, z której każdy zmarły musiał się napić, aby zapomnieć o życiu ziemskiem.

Lettre de cachet f. (letr de kasze) we Francji przed rewolucją, opieczętowany rozkaz królewski uwięzienia bez sądu i wyroku osób niedogodnych rządowi.

Lettre de change f. (letr de sza͡ęż) weksel.

Leucyt g. minerał krystaliczny, barwy białawej, krzemian, składający się z krzemionki, glinki i tlenku potasu.

Leukaemja g. białaczka, choroba odznaczająca się tem, że we krwi ilość białych ciałek krwi w stosunku do czerwonych jest znacznie powiększona.

Leukocyty g. białe ciałka krwi.

Leukoma g. biała plamka na rogówce oka, bielmo.

Leukopatja g. blednica, bladaczka.

Lever du rideau f. (lewe diu rido) dosł. podniesienie kurtyny; krótka sztuczka teatralna, poprzedzająca większy utwór sceniczny, rodzaj wstępu przedstawienia teatralnego.

Lewa f. w grze karcianej wziątka.

Lewada, czyste miejsce okolone wierzbami lub topolami.

Lewant w. Wschód, kraje wschodnie, zwłaszcza Syrja i Egipt.

Lewar ł. dźwignia, przyrząd do podnoszenia ciężarów; przyrząd do przelewania płynów.

Lewici hebr. potomkowie syna Jakóbowego Lewi, członkowie pokolenia przeznaczonego do pełnienia służby Bożej.

Lewitacja ł. w praktykach spirytystycznych objaw wzniesienia się pewnego przedmiotu np. stołu, lub medjum w górę, bez udziału w tem czynników fizycznych.

Lewjatan hebr. bajeczny olbrzymi potwrór morski, opisany w Biblji; zły duch.

Lex talionis ł. prawo odwetu (ząb za ząb, oko za oko).

Libacja ł. u Rzymian starożytnych ofiara z wina przed ucztą na cześć bogów; raczenie się obfite napojami wyskokowemi, pijatyka.

Libella ł. przyrząd mierniczy, służący do sprawdzenia lub wytknięcia kierunku poziomego, złożony z oprawnej w metal rurki szklanej niezupełnie napełnionej wodą i zawierającej mały pęcherzyk powietrza; ważka, łątka (owad).

Liberalizm ł. kierunek polityczny, dążący do wolności, swobód obywatelskich, zrównania stanów; wolnomyślność.

Liberalja ł. uroczystości bachusowe w starożytnym Rzymie połączone z rozpustą.

Liberalny ł. zwolennik liberalizmu, wolnomyślny.

Liber-baron ł. (żart.) sobie pan, jak pan, swobodny.

Liberja f. ubranie służby w pańskich domach, odznaczające się określonym krojem, kolorem i ozdobami, barwa; nosić czyjąś liberję, być zależnym, trzymać czyjąś stronę.

Liberté, fraternité, égalité f. wolność, braterstwo, równość; hasło Francuzów podczas 1-szej rewolucji.

Libertyn ł. człowiek niemoralnych obyczajów, rozpustnik.

Liberum arbitrium ł. wolna wola, samowola.

Liberum veto ł. dosł. wolność zaprzeczenia; nie pozwalam; w dawnej Polsce prawo zrywania uchwał sejmowych nawet przez jednego tylko posła.

Libracja ł. kołysanie się, ruch wahadłowy; pozorny ruch wahadłowy księżyca około swojej osi.

Librecista w. autor tekstu do opery.

Libretto w. tekst czyli słowa opery, do których muzykę dorobiono.

Licencja ł. pozwolenie; uprawnienie; swoboda, wolność czynienia według woli.

Licencjat ł. w uniwersytetach francuskich drugi stopień naukowy, niższy od doktoratu.

Licentia poetica ł. w poezji: odstąpienie od reguł gramatycznych ze względu na rym lub rytm; dowolność, w przedstawianiu rzeczy niezgodnych z rzeczywistością.

Licet ł. wolno, dozwolono.

Liceum g. średni zakład naukowy, gimnazjum.

Lichtgans n. uczta doroczna u rzemieślników z powodu zapalenia światła przy pracy wieczornej w jesieni.

Lichtować n. ująć ładunku statkowi; podnieść kotwicę.

Licytacja ł. sprzedaż publiczna dobrowolna lub przymusowa więcej dającemu, przetarg; współubieganie się przy wzięciu w antrepryzę majątków, przedmiotów, robót publicznych, dostaw etc.

Licytant ł. stający do licytacji.

Liczbon, liczman, marka do gry w kształcie monety; przen. rzecz fałszywa podawana za prawdziwą.

Liderlich n. obszarpaniec, obdartus, niedbalec, hultaj.

Lido w. brzeg, wybrzeże morskie.

Liebfrauenmilch n. nazwa cennego wina reńskiego.

Liebiga ekstrakt, stężały wyciąg mięsny używany do przyrządzania rosołu.

Liga f. związek państw lub miast, przymierze, aljans.

Ligament ł. włókniste spojenie kości szkieletu, więzy, wiązadła; chirurgiczna przewiązka na złamaną kość lub zraniony członek.

Ligato ob. Legato.

Ligatura ł. chirurgiczne przewiązanie nitką, jedwabiem lub drucikiem zranionego naczynia krwionośnego w celu zatamowania krwotoku; w drukarstwie para liter, złączonych w jedną czcionkę; w muz. łuk, łącznik.

Lignit ł. odmiana węgla kopalnego, węgiel brunatny.

Ligroina f. produkt otrzymywany z ropy naftowej podczas jej dystylacji, płyn bardzo lotny, łatwo zapalny, zapachem zbliżony do benzyny.

Likier f. napój ze spirytusu, aromatycznych roślin i cukru.

Liktorowie ł. u Rzymian starożytnych wykonawcy wyroków sądowych, słudzy sądowi, niosący przed najwyższemi urzędnikami (konsulami) topory w pękach rózg.

Likwidacja ł. obrachunek kosztów i należności; zakończenie interesu i ostateczne obliczenie i uregulowanie rachunków.

Likwidacyjne listy ł. papiery wartościowe procentowe stanowiące wynagrodzenie właścicieli ziemskich za odpadłe od ich dóbr grunty dla włościan.

Likwidacyjny termin, czas sądownie wyznaczony wierzycielom do zgłaszania się ze swemi pretensjami.

Likwidować ł. wykazywać koszta i należności i usprawiedliwiać je dowodami; zawiesić wypłaty; zakończyć prowadzenie interesu handlowego lub przemysłowego.

Likwor ł. płyn; likwory, wódki słodkie.

Lila hiszp. kolor różowoniebieski, blado-fijoletowy.

Liliput, człowiek bajecznie mały, karzełek (nazwa, wzięta z opowiadania Swifta o podróżach Guliwera).

Limakologja g. nauka o ślimakach.

Liman tur. rozszerzone ujście rzek nad morzem Czarnem, tworzące prawie zatokę morską błotnistą, usianą wysepkami, laguny czarnomorskie.

Limbus ł. lamówka, obszycie, brzeg u sukni, przepaska, linja graniczna; w narzędziach mierniczych łuk, na którym odczytuje się wielkość kąta; brzeg piekła, miejsce pobytu dusz przed odkupieniem Chrystusa Pana.

Limeta f. odmiana cytryny o owocach słodkawo kwaśnych lub cierpkich, słodka cytryna.

Limfa ł. płyn bezbarwny lub białawy, składający się z surowicy krwi i ciałek białych, krążący w organizmie ludzkim i zwierzęcym; krowianka, materja do szczepienia ospy.

Limfatyczne naczynia, cieniutkie rureczki w ciele, po których krąży limfa, podobne do naczyń krwionośnych.

Limfatyk ł. człowiek, w którego organizmie przeważa limfa, skłonny do obrzmień gruczołów limfatycznych, słabowity, blady; przen. człowiek powolnego temperamentu, ospały.

Limited a. (limid) przy firmie handlowej: z ograniczoną odpowiedzialnością.

Limitować ł. ograniczać, ściśle oznaczać; odraczać, zawieszać (obrady sądowe lub parlamentarne).

Limitum ł. najwyższa cena ofiarowana, granica.

Limonada w. napój złożony z wody, cukru i soku cytrynowego.

Limonit g. najpospolitsza ruda żelazna, żelaziak brunatny.

Linearny ł. rysunek, rysunek wykonany przy pomocy linji i cyrkla, rysunek gieometryczny, konstrukcyjny.

Lingwista ł. uczony badacz języków, językoznawca.

Lingwistyka ł. nauka zajmująca się badaniem języków, językoznawstwo.

Liniment ł. lekarstwo do wcierania w skórę.

Linja bojowa, linja, wzdłuż której ścierają się wojska nieprzyjacielskie.

Linjowe okręty, okręty wojenne.

Lińjowe wojsko, wojsko regularne, stałe, armja czynna.

Linkrusta, obicie ścienne z linoleum naśladujące skórę, z wypukłemi wzorami i malowidłami.

Linoleum ł. gruba tkanina z juty, powleczona warstwą masy, będącej mieszaniną gęstego pokostu, korka w proszku i farb mineralnych, (drukowana w różnokolorowe desenie używa się do wykładania ścian, podłóg i t. d.).

Lir w. włoska moneta = 1 fr.

Lira g. staro-grecki instrument muzyczny strunowy; podługowate pudło o kilku strunach zaopatrzone w korbę i klawisze; instrument używany przez wędrownych ślepych pieśniarzy; nazwa gwiazdozbioru; symbol poezji.

Liryczny g. uczuciowy, opiewający uczucia i stan duszy.

Liryk g. poeta liryczny, pieśniarz uczucia.

Liryka g. poezja liryczna, dział poezji obejmujący utwory poświęcone uczuciom, porywom duszy, malujące świat zewnętrzny na podkładzie osobistych wrażeń i uczuć autora.

Lista cywilna ob. Cywilna lista.

L’istesso tempo w. w muz. to samo tempo jak poprzednio.

Litanja g. pewna forma modlitwy; przen. długie i nudne wyliczanie czego.

Litaura ar. dawne narzędzie muzyczne metalowe w rodzaju bębna w które uderzano pałeczką.

Litera docet, litera nocet ł. litera uczy, litera szkodzi.

Literalny ł. dosłowny, powtórzony co do litery.

Literat ł. człowiek zajmujący się z powołania pracą piśmienniczą samodzielną; pisarz, autor.

Literatura ł. zabytki piśmiennicze, jako obraz życia duchowego i rozwoju oświaty narodu lub społeczeństwa; piśmiennictwo, ogół piśmienniczych utworów.

Litkup n. poczęstunek po zawarciu kupna na potwierdzenie dobitego targu.

Litochromja ob. Chromolitografja.

Litofity g. skamieniałe rośliny.

Litoglifika g. sztuka artystycznego wyrzynania rysunku na kamieniach.

Litograf g. rysownik i rytownik na kamieniu.

Litografja g. sztuka wykonywania rysunków lub pisma na płycie kamiennej i przenoszenia ich następnie za pomocą prasy na papier; takiż rysunek odbity z płyty kamiennej.

Litoralny w. kraj nadbrzeżny, zwł. nadbrzeże Istrji.

Litotrypsja, kruszenie kamienia w pęcherzu.

Litotomja g. operacja chirurgiczna, przecięcie pęcherza moczowego w celu wydobycia kamienia.

Litr f. francuska miara objętości równa kwarcie.

Liturgiczny g. tyczący się obrzędów religijnych.

Liturgika g. nauka obejmująca opisanie i wyjaśnienie obrzędów i zwyczajów religijnych kościoła katolickiego.

Liturgja g. rytuał odprawiania nabożeństwa publicznego, porządek odprawiania Mszy Św.

Lityn ł. pierwiastek chemiczny, metal miękki, połyskujący srebszysto, pali się pięknym purpurowym płomieniem.

Liwerant n. dostawca potrzeb dla wojska.

Liwerunek n. dostawa; podatek.

Ljany hiszp. wijące i pnące się rośliny w lasach Ameryki zwrotnikowej, które oplatając drzewa, czynią lasy te trudnemi do przebycia.

Llanos hiszp. (ljanos) rozległe bezdrzewne stepy Ameryki południowej.

Lloyd a. instytucja handlowa mająca na celu ubezpieczenia morskie oraz przedsiębiorstwo żeglugi parowej.

Localis, Locativus ł. 7-my przypadek, miejscownik.

Loco ł. w miejscu; w muz. miejsce w którem ma się skończyć granie o oktawę wyżej.

Locum fixum ł. miejsce stałego zamieszkania.

Loden, mocny nieprzemakalny materjał wełniany, nie wałkowany, na ubiory dla turystów.

Loftka n. mała kulka do strzelby.

Log a. narzędzie do mierzenia szybkości biegu statku, składające się z trójkątnej; deszczułki i długiego sznura, podzielonego węzłami na równe części; przyczem ilość węzłów odwiniętych na minutę znaczy szybkość biegu statku.

Logarytm g. w matematyce wykładnik potęgi, do której należy podnieść liczbę stałą, przyjętą za podstawę, aby otrzymać liczbę daną.

Logarytmiczne tablice a. tablice logarytmów, szeregi liczb z umieszczonym obok każdej jej logarytmem, ułatwiające wykonywanie działań z liczbami.

Logbuch a. dziennik okrętowy.

Loggia w. (lodżja) przejście kryte, korytarz, galerja.

Logiczność g. zgodność z prawami logiki, ścisłość, porządek w myśleniu i rozumowaniu.

Logiczny g. porządnie myślący, ściśle rozumujący, słuszny.

Logika g. nauka o sposobach, prawach i postaciach myśli; porządny układ myśli.

Logogryf g. łamigłówka polegająca na ułożeniu z danych sylab szeregu wyrazów, których pierwsze, środkowe lub ostatnie litery tworzą wyraz zagadki.

Lojalność f. uczciwy, prawy sposób myślenia; zgodność z prawem i obowiązkiem; wierność monarsze, rządowi i prawu.

Lojalny f. uczciwy, prawy; wierny rządowi.

Lokacja ł. rozmieszczenie, wynajęcie, wydzierżawienie; umieszczenie kapitałów tak, aby przynosiły dochód.

Lokal ł. mieszkanie, część domu.

Lokalizować ł. umiejscowić, nadać charakter miejscowy, ograniczać.

Lokalny ł. miejscowy; lokalna pamięć, dobra pamięć.

Lokomobila ł. przenośna maszyna parowa, używana w gospodarstwie do wprawiania w ruch innych maszyn.

Lokomocja ł. przenoszenie się z miejsca na miejsce, ruch.

Lokomocyjny ł. ułatwiający przenoszenie się z miejsca na miejsce.

Lokomotywa ł. parowóz, maszyna parowa, ciągnąca wagony kolejowe.

Lokować ł. umieszczać, ustawiać.

Lokucja ł. sposób mówienia, wyrażenie.

Lombard w. zakład pożyczkowy, zastawniczy, udzielający pożyczek na zastaw ruchomości.

Lombr f. rodzaj gry karcianej.

Lont n. sznurek lniany albo konopny, nasycony materją palną, służący do zapalania naboju, miny, fajerwerku i t. p.

Lord a. tytuł wyższej szlachty w Anglji, służący tylko najstarszym synom rodzin arystokratycznych.

Lord Major a. (lord mer) burmistrz Londynu.

Lorelej n. stroma skała na prawym brzegu Renu z wielokrotnem echem; syrena, rusałka Renu, opiewana w pieśniach i baśniach ludu niemieckiego.

Loreta f. kobieta półświatka.

Lorneta f. szkła powiększające w dwóch połączonych z sobą rurach oprawne, do patrzenia na przedmioty niezbyt odległe.

Loro w. ich; conto loro, rachunek pana (wasz).

Los n. przeznaczenie, szczęście i nieszczęście, zdarzenie, przygoda; kartka z numerem do losowania; bilet loteryjny.

Loterja w. gra publiczna, w której uczestnicy za pewną stawkę zyskują prawo do wygranej, jaka na numer ich wypaść może.

Lotto w. loteryjka; gra towarzyska.

Lotus, rodzaj grzybienia o wielkich białych kwiatach, rosnący w wodach Nilu; lilja nilowa, przedmiot czci starożytnych Egipcjan, motyw powtarzający się w wielu ozdobach rzeźbionych i malowanych.

Louvre f. (Luwr) dawniej zamek królewski w Paryżu, dziś zbiór dzieł sztuki i jedno z najbogatszych muzeów starożytności.

Lowelas a. przystojny uwodziciel kobiet, zdobywca serc niewieścich.

Loża f. w sali teatralnej miejsce dla kilku widzów w rodzaju małego gabineciku, oddzielonego od innych nizkiemi ściankami.

Loża masońska, stowarzyszenie wolnych mularzy; miejsce ich zebrań.

Lożmajster, woźny teatralny otwierający loże.

L. S. (Locum sigilli), miejsce pieczęci.

Lubryka ł. ciemnoczerwona tlenkiem żelaza zabarwiona ziemia, używana jako farba, do wyrobu czerwonych kredek, do kreślenia.

Lucerna f. roślina z rodziny strąkowych uprawiana jako pasza dla bydła.

Lucida intervalla ł. jasne chwile wśród mroku, chwile przytomności u chorych umyrsłowo.

Lucus a non lucendo ł. (lucus = gaj, luceo = nie świecę) przysłowie ironiczne oparte na sprzeczności między brzmieniem wyrazu a jego znaczeniem, wyrażenie nietrafne.

Lucyfer a. Lucyper ł. dosł. niosący światło, gwiazda poranna, jutrzenka; czart, szatan, książę ciemności.

Ludwisarnia n. fabryka, w której odlewają działa, moździerze, dzwony i t.p.

Lufa n. rura u strzelby, pistoletu lub działa, z której wypada pocisk.

Lufcik n. w oknie kilkoszybowem jedna z szyb ujęta w osobną ramkę, otwierająca się oddzielnie.

Luft n. otwór w piecu, w kominie, dla wywołania cugu cz. przewiewu powietrza.

Luger a. nizki dwu lub trzymasztowy statek, mocno zbudowany, szybki i lekki.

Luidor f. francuska złota moneta wartości 20 franków.

Luka n. otwór, dziura, wyłom, próżne miejsce.

Lukarna f. okienko w dachu, oświetlające strych.

Lukratywny ł. zyskowny, korzystny.

Lukrecja ł. roślina z rodziny strąkowych, także stężały wyciąg korzenia lukrecji, masa czarna, bardzo słodka, używana w medycynie przy wyrobie przetworów aptekarskich, piwa, farb i t. d.

Luksus ł. zbytek, przepych.

Lukubracja ł. robota nocna, praca w nocy, studja nocne i wynik tychże.

Lukullusowa uczta ł. zbytkowna uczta.

Lumen ł. światło; przen. człowiek bardzo światły.

Lumen mundi ł. światło świata.

Luminarz ł. znakomitość błyszcząca rozumem.

Lunacje ł. odmiany księżyca.

Lunarjum ł. przyrząd służący do przedstawienia ruchu księżyca około ziemi.

Lunatyk ł. człowiek, który w czasie głębokiego snu bezwiednie wstaje, chodzi i wykonywa nieświadomie różne czynności.

Lunatyzm ł. chorobliwy stan snu, w czasie którego władze czucia i świadomości są uśpione, a władze ruchu i działania czynne, somnambulizm.

Lunch a. (löncz) drugie śniadanie, przekąska.

Lunel f. francuskie słodkie wino muszkatowe.

Luneta f. dalekowidz, przyrząd optyczny, służący do przypatrywania się gwiazdom i odległym przedmiotom; małe przedforteczne obwarowanie.

Lunga w. w muz. długa (nuta); lunga pausa, długa pauza.

Lupa f. szklana soczewka z dwóch stron wypukła, w oprawce rogowej, drewnianej lub metalowej, służąca do rozpatrywania drobnych przedmiotów.

Lupanar ł. publiczny dom rozpusty.

Lupus in fabula ł. dosł. wilk w bajce; o wilku mowa, a wilk tuż.

Lustr ł. połysk.

Lustracja ł. przegląd, rewizja; oczyszczenie z grzechów.

Lustrator ł. rewizor dóbr.

Lustryna f. wełniana tkanina cienka, ostra i silnie połyskująca.

Lusztyk n. wesoła zabawa.

Lutecja ł. starożytna nazwa Paryża.

Luteranizm, wyznanie ewangielicko-augsburskie, zwane protestanckiem.

Lutnia w. instrument muzyczny strunowy, podobny do gitary, dziś nieużywany.

Lutować n. spajać metale na gorąco zapomocą innego metalu lub stopu.

Lutrować, czyścić, cedzić.

Lux in tenebris lucet ł. światło świeci w ciemnościach.

Luz n. miejsce wolne w szeregu, w tłumie; luzem, wolno, bez zaprzęgu (o koniu).

Luzak n. sługa rycerza, ciura obozowy.

Luzować n. zmieniać żołnierza stojącego na warcie; zastępować kogo, zwalniać chwilowo.

Luzszajba n. koło ruchome na wale transmisyjnym, na które zsuwa się pas z innego koła, gdy to nie ma być czynne.

Lynch a. (lincz) doraźny wymiar sprawiedliwości przez pospólstwo bez udziału sądów, stosowany w Ameryce północnej.

Lysol, płyn ciemnobrunatny, mazisty, otrzymywany z dziegciu i ługu potasowego, używany do dezynfekcji, do wygubienia pasorzytów roślinnych.

Ł.

Ł, znak na funt sterling, (nominalnej wartości 6 rubli).

Łacha n. odnoga rzeki, oddzielona kępami od głównego koryta i znów później łącząca się z niem.

Łaszt n. miara towarów sypkich = 3840 litrom; waga okrętowa = 1865 kilogramom.

M.

M, liczba rzymska 1000.

m. = metr.

m. ob. masc.

M’, skróć. Mac. syn, wyraz stawiany często przed nazwiskami szkockiemi, np. M’Donald = syn Donalda.

Macabre ob. Danse Macabre.

Macaroni ob. Makaron.

Macedoine f. (maseduan) kompot mieszanych rozmaitych owoców.

Maceracja ł. długotrwałe moczenie pewnych materjałów w wodzie lub innych płynach w celu rozmiękczenia lub wywołania zmian chemicznych.

Machina ob. Maszyna.

Machinacja ł. podstępne zabiegi w złych zamiarach; matactwo.

Machinalnie ł. bezwiednie, bezświadomie.

Machjawel w. historyk włoski i mąż stanu; przen. człowiek przebiegły, chytry, podstępny.

Machjawelizm w. system polityczny, głoszony przez Machiawelego, opierający się na zasadzie, że cel uświęca środki (godziwe i niegodziwe); przen. postępowanie przewrotne i podstępne.

Madapolam, lepszy gatunek perkalu.

Made in Germany a. (med in dżermeny) zrobione w Niemczech, marka fabryczna.

Madera hiszp. wino z wyspy tego z nazwiska.

Madjar ob. Madziar.

Madonna w. Najświętsza Panna; obraz Matki Bożej.

Madras, tkanina półjedwabna.

Mądre pory w. polipy koralowe, których koralowina biała, krucha, jakby z drobnych kieliszeczków złożona, tworzy obszerne ławice podwodne, rafy i wyspy koralowe.

Madrygał w. krótki wierszyk liryczny (3 strofki) cechujący się kunsztownym rymem, treścią dowcipną, lekką a wytworną.

Madziar, Węgier.

Maestoso w. w muz. wzniośle, uroczyście, majestatycznie.

Maestria w. mistrzowstwo.

Maestro w. mistrz, tytuł dawany kompozytorom muzycznym.

Mafja w. tajne stowarzyszenie w Sycylji, opiekujące się przemytnictwem i różnemi niegodziwemi środkami chroniące członków swoich przed sądami i policją.

Ma foi f. (ma fua) doprawdy, na honor.

Mag. skróc. Magister.

Mag pers. kapłan religji Zoroastra, mędrzec, astrolog u Medów i Persów.

Magazyn f. skład; sklep; pracownia i sprzedaż sukien i strojów damskich.

Magazynjer f. zawiadujący składem.

Magazynówka a. Magazynka, strzelba, z której za jednorazowem nabiciem dać można kilkanaście wystrzałów.

Magiczny g. czarodziejski, cudowny, nadnaturalny.

Magik g. wywołujący zjawiska nadprzyrodzone, obeznany ze środkami, któremi posługuje się magja; czarodziej; kuglarz.

Magister ł. stopień naukowy uniwersytecki, niższy od doktora.

Magister dixit ł. mistrz powiedział.

Magistrat ł. władza zarządzająca miastem; ratusz.

Magistratura ł. wierzchnia władza miejska; we Francji ogół urzędników sądowych i adwokatów.

Magja g. nauka wywoływania tajemniczemi środkami cudownych nadprzyrodzonych zjawisk.

Magn, Magnez g. pierwiastek chemiczny, metal lekki, biało srebrzysty, płonący bardzo jasnem rażącem światłem.

Magna Charta ł. list nadawczy Jana bez ziemi z r. 1215, stanowiący podstawę konstytucyjnej wolności angielskiej.

Magnat ł. członek znakomitego rodu arystokratycznego, możnowładca; wielki pan; bogacz.

Magnaterja ł. najznakomitsze rodziny szlacheckie; arystokracja, możnowładztwo.

Magnes ł. minerał, ciało mające własność przyciągania i przytrzymywania żelaza; przen. powab, ponęta, przyczyna pociągająca, rodząca upodobanie, skłonność.

Magnesować ł. sztucznie nadawać żelazu, stali, własności magnetycznych przez pocieranie biegunami magnesu lub przez działanie prądu elektrycznego.

Magnesowa igła, strzałka stalowa namagnesowana, ruchomo osadzona na sztyfciku, zwracająca się zawsze jednym końcem ku biegunowi północnemu i służąca do rozpoznawania stron świata.

Magnetyczny ł. przyciągający, pociągający; wynikający z wpływu magnetyzmu zwierzęcego.

Magnetyt, żelaziak magnetyczny, minerał, połączenie tlenu z żelazem, magnes naturalny a zarazem bardzo ceniona ruda żelazna.

Magnetyzer f. zajmujący się magnetyzowaniem w celach leczniczych lub doświadczalnych.

Magnetyzm ł. własność niektórych ciał przyciągania lub odpychania innych ciał.

Magnetyzm ziemski, własność kuli ziemskiej wskutek której luźno zawieszona igła magnesowa ustawia się zawsze w pewnym kierunku; przyczyna zboczeń i nachyleń igły magnesowej.

Magnetyzm zwierzęcy czyli fizjologiczny, dawniej używana nazwa specjalnej siły organizmu ludzkiego, zdolnej wywoływać zjawiska, zwane dziś hypnotycznemi ob. Hypnotyzm.

Magnetyzować ł. wywoływać objawy wpływu magnetyzmu zwierzęcego (sen magnetyczny, poddanie się woli magnetyzera i t. p.); przen. czarować, pociągać.

Magnezjowe światło, oślepiający blask, z jakim płonie magnezjum.

Magnificat ł. pieśń Najświętszej Panny, śpiewana podczas nieszporów, zaczynająca się od słów: „Wielbij duszo moja Pana“.

Magnificus ł. dostojny, tytuł rektora uniwersytetu.

Magnifika ł. pani; kobieta okazała, wystrojona; żartobliwie żona.

Mahabharata, tytuł epopei indyjskiej w języku sanskryckim, zawierającej podania religijne starożytnych ludów, ich filozofję i różne epizody historyczne.

Mahdi ar. w wierzeniach mahometańskich oczekiwany prorok, który ma być zesłany przez Allaha aby dokonał dzieła Mahometa; imię przywłaszczane przez wichrzycieli politycznych; przywódca powstania w Sudanie w 1881 r.

Mahometanizm arab. religja ustanowiona przez Mahometa, Islam.

Mail coach a. (mel kocz) powóz pocztowy; ekwipaż zbytkowny.

Maire f. ob. Mer.

Maïs f. kukurydza; turecka pszenica.

Majestat ł. wielkość, wspaniałość; tytuł monarchów dla oznaczenia powagi ich i władzy; wzniosłość, moralna potęga nakazująca cześć, szacunek.

Majestatyczny, wspaniały, wyniosły.

Majoliki w. stare artystycznie ozdabiane fajanse włoskie i hiszpańskie; wyroby ceramiczne z szarej glinki, pokryte przezroczystą różnokolorową emalją i malowane ogniowemi farbami.

Majonez f. drób lub ryba na zimno oblana sosem z oliwy, octu, soli, cukru i pieprzu, ubitych razem na pianę.

Major ł. stopień oficerski wyższy od kapitana.

Majorat ł. porządek spadkowy, według którego dziedziczy najstarszy syn; majątek dziedzicznie przechodzący na najstarszego syna, nie mogący być podzielonym, sprzedanym ani obciążonym długiem.

Major domus ł. marszałek dworu; we Francji tytuł pierwszego urzędnika państwowego za czasów Merowingów.

Majorowa tonacja, (w muzyce) ob. Dur.

Majorytet ł. większość głosów, przewaga.

Majoryzować, przegłosować, odnieść przewagę większością głosów; nadużywać przewagi, jaką zapewnia większość liczebna (na sejmach i t. p.).

Majstersztyk n. trudny przedmiot wyrobiony wzorowo, składany jako dowód uzdolnienia rzemieślnika przy wyzwolinach przen. utwór mistrzowski, arcydzieło.

Makadamizacja a. sposób budowania dróg bitych z kamieni drobno tłuczonych.

Makao, rodzaj gry w karty.

Makaron w. ciasto z mąki pszennej maszynowo wyciskane w rurki lub inne kształty i wysuszone.

Makaroniczny okres, okres w historji literatury polskiej, w którym mieszano do mowy polskiej makaronizmy łacińskie (od połowy 17 do poł. 18 w.).

Makaronik w. ciasteczko kruche z migdałów tłuczonych z cukrem.

Makaronizmy w. wyrazy lub wyrażenia cudzoziemskie wtrącane do mowy ojczystej;

Makata ar. wzorzysta tkanina jedwabna przetykana złotem i srebrem.

Makintosz a. materja nieprzemakalna i płaszcz zrobiony z tejże materji.

Makler patrz: Mekler.

Makrobjotyka g. sztuka długiego życia, t. j. zachowanie przepisów higjeny ciała i ducha.

Maksyma ł. zasada, myśl głębsza ogólnego znaczenia, którą ktoś kieruje się w postępowaniu.

Maksymalnie ł. najwyżej, najwięcej.

Makulatura ł. odrzucone arkusze uszkodzone w druku, wogóle papier zadrukowany lub zapisany przydatny tylko do obwijania; przen. utwory, książki bezwartościowe.

Malachit g. piękny kamień zielonego koloru, używany na rozmaite wyroby ozdobne.

Mala fide ł. w złej wierze, podstępnie.

Malaga hiszp. gatunek słodkiego wina hiszpańskiego; gatunek rodzenków.

Mala nota f. zła kreska dana komuś, zła opinja o kimś.

Mal à propos f. nie w porę.

Malarja w. wyziewy bagniste; rodzaj febry.

Malcekstrakt n. ekstrakt słodowy.

Malentendu f. (mala͡ęta͡ędin) nieporozumienie.

Małe parta małe dilabuntur ł. źle nabyte marnieje; majątek nabyty złemi drogami nie przynosi szczęścia.

Maligna ł. silna gorączka połączona z utratą przytomności i majaczeniem.

Malkontent f. niezadowolony, nierad z niczego.

Mälstrom ob. Melstrom.

Maltański kawaler, członek zakonu rycerskiego Św. Jana Jerozolimskiego.

Maltretować f. źle się z kim obchodzić, znęcać się.

Maltuzjanizm a. teorja angielskiego ekonomisty Malthusa, według której państwo winno ograniczyć wzrost ludności przez ograniczenie ilości małżeństw.

Malum necessarium ł. zło konieczne, zło którego uniknąć nie można.

Malwersacja ł. sprzeniewierzenie, oszustwo, sfałszowanie rachunków; przywłaszczenie sobie powierzonej rzeczy lub powierzonych pieniędzy.

Małmazja w. (malvasia) wyborowe wino słodkie a mocne, sprowadzane z wysp morza Śródziemnego, używane dawniej w domach polskich.

Mamałyga tat. potrawa z kukurydzanej mąki prażonej.

Mamelucy ar. dawniej przyboczne wojsko ślepo oddane sułtanowi, utworzone z niewolników (w 13 w. zagarnęli władzę, wytępieni 1811 r.); przen. w polityce stronnictwo ślepo oddane na czyjeś usługi.

Mamona chald. pieniądze; bogactwa ziemskie.

Mamut tat. olbrzymie zwierzę przedpotopowe, rodzaj słonia kopalnego.

Manchester a. (menczestr) aksamit bawełniany, welwet.

Manchesterska szkoła, szkoła ekonomiczna, propagująca zasady wolnego handlu.

Manco w. (manko) brak.

Mandant ł. dający zlecenie, pełnomocnictwo, mocodawca.

Mandaryn sanskr. nazwa dawana przez Europejczyków wysokim urzędnikom i zarazem uczonym w Chinach.

Mandarynka, gatunek cytryny, słodki i smaczny owoc mały, barwy i kształtu spłaszczonej pomarańczy.

Mandat ł. zlecenie; pełnomocnictwo.

Mandatarjusz ł. pełnomocnik.

Mandolina w. instrument strunowy owalny o 4 lub 5 strunach, szczypanych palcami.

Manekin f. duża lalka z drzewa lub drutu dla użytku malarzy, rzeźbiarzy, szwaczek i t. d.; przen. człowiek bez własnej woli.

Manela, naramiennik, bransoleta.

Mane-Tekel-Fares a. Baltazarowe głoski chald. dosł. „policzone, zważone i rozproszone“, groźba prorocza ognistemi głoskami wypisana niewidzialną ręką na ścianie podczas ostatniej uczty Baltazara, króla babilońskiego; przen. zapowiedź zagłady.

Manewr f. ruch zręczny, obmyślany z góry a wiodący do celu; podstęp, wybieg.

Manewrować f. wykonywać wojenne obroty, ćwiczenia wojskowe; wykonać szereg skomplikowanych ruchów, prowadzących do celu, dążyć zręcznie do celu omijając przeszkody; przen. działać chytrze, zmyślnie, podstępnie, wykręcać, się, wywijać się.

Manewry f. ćwiczenia i obroty wojskowe na terenie i w położeniu odpowiedniem wojennemu, próba wojny.

Maneż f. szkoła konnej jazdy, ujeżdżalnia; tresowanie konia; ob. Kierat.

Manifest ł. odezwa do narodu, publiczne uroczyste oświadczenie panującego, wybitnej osobistości politycznej lub pewnego stronnictwa.

Manifestacja ł. objawienie, zbiorowe publiczne stwierdzenie uczuć, sposobu zapatrywania i życzeń w danej kwestji.

Manifestant ł. biorący udział w manifestacji, okazujący publicznie swoje uczucia, zapatrywania.

Manifestować ł. objawiać, ujawniać, okazywać jawnie; m. się = publicznie objawiać swój sposób myślenia.

Maniok braz. krzew amerykański, którego korzenie dają mączkę pożywną, zwaną tapjoka.

Manipulacja f. wszelka czynność wykonywana biegle rękami; sposób, porządek odbywania czynności urzędowych lub handlowych: wykonywanie różnych czynności w chemji, farmacji i t. p.

Manipularz f. naręcznik, część ubioru kapłańskiego wdziewana podczas Mszy Św. na lewą rękę.

Manja g. choroba umysłowa, rodzaj obłędu; przen. chorobliwy pociąg do pewnych bezużytecznych czynności, działalność uparcie zwrócona w jednym często nierozsądnym kierunku.

Manjak g. człowiek dotknięty chorobą umysłową; przen. człowiek pochłonięty jedną myślą, oddany wyłącznie jednej bezużytecznej jakiejś czynności.

Manjera f. ułożenie, sposób zachowania się; sposób malowania lub pisania właściwy artyście lub poecie, także forma twórczości nienaturalna, przybrana, wymuszona, wypływająca z naśladownictwa.

Mankament ł. mały brak, niedostatek czego.

Manna, roślina z rodziny trawowatych dająca dobrą paszę, nasiona dostarczają kaszy zw. M-ą; stężały sok kilku roślin, wypływający z nacięć robionych na pniach i gałęziach; M. biblijna = cudowny pokarm Izraelitów podczas ich wędrówki przez pustynię; przen. dar niebios.

Manometr g. przyrząd do mierzenia prężności t. j. ciśnienia gazu lub pary, zawartej w naczyniu zamkniętem.

Mansarda f. mieszkanie na poddaszu.

Mansardowy dach, dach łamany w którym są okna.

Mansjonarz ł. wikary odprawiający officja w chórze.

Mantelzak n. tłómoczek, kufereczek.

Mantyka g. nudziarz, zrzęda.

Mantyla hiszp. czarna koronkowa zarzutka okrywająca głowę i ramiona, niezbędna część narodowego stroju Hiszpanek; rodzaj okrycia damskiego.

Mantyna f. rodzaj jedwabnej materji.

Manuale ł. podręcznik.

Manuał ł. klawjatura ręczna w organach.

Manufaktura ł. rękodzielnictwo i wyroby rękodzielnicze.

Manu propria ł. własnoręcznie.

Manuskrypt ł. rękopis z czasów przed wynalezieniem druku; wogóle rękopis litworu przeznaczonego do druku.

Maraskino w. likier wyrabiany z wiśni dalmackich zw. maraske.

Marazm g. wycieńczenie, osłabienie skutkiem starości, uwiąd starczy.

Marcepan w. ciastko z migdałów i cukru.

Marchande de modes f. (marsza͡ęd de mod) właścicielka pracowni strojów damskich, modniarka.

Marchja n. okrąg, dawna nazwa prowincji pogranicznych zdobytych i wcielonych do państwa niemieckiego.

Marcjalny ł. wojowniczy, śmiały, żołnierski.

Mardi gras f. (mardi gra) ostatni wtorek karnawału, zapust; ostatni dzień przed wielkim postem.

Margaryna f. materja tłusta wydobywana z łoju zwierzęcego; sztuczne masło.

Margiel, gatunek ziemi, do której składu wchodzi glina, wapno i piasek, sam przez się nieurodzajny, dodany jako nawóz sztuczny, użyźnia.

Margines ł. brzeg książki lub papieru nie zapisany lub nie zadrukowany.

Marglowanie, nawożenie roli marglem.

Margrabia n. dawniej w Niemczech królewski namiestnik sprawujący władzę nad marchją (ob.); obecnie tytuł członków arystokratycznych rodów, pośredni między hrabią a księciem.

Marjasz f. rodzaj gry w karty.

Marjaż f. ożenienie, małżeństwo.

Marjonetka f. lalka z ruchomemi członkami, poruszana za pomocą drutów, sprężyn; przen. człowiek bez własnej woli.

Marka n. pieniądz obiegowy niemiecki wartości nominalnej 30 kop.; znak, znaczek; znak opłacenia listu, przesyłki pocztowej, parieru urzędowego i t. p.; firma fabryki win, likierów i t. p.; znak fabryczny na wyrobach własnych.

Markier f. posługujący przy bilardzie, znaczący wygrane.

Markietanka f. handlująca wiktuałami przy wojsku w obozie lub podczas marszu.

Markiz f. tytuł szlachecki pomiędzy księciem a hrabią, margrabia.

Markiza f. margrabina; ruchomy daszek z płótna nad oknem, chroniący od zbytniego blasku.

Markować f. znaczyć; zaznaczać.

Markszajder n. gieometra górniczy.

Marmelada f. roztarta masa z owoców ugotowanych z cukrem.

Maroder f. żołnierz opóźniający się, pozostający w tyle za oddziałem wskutek zmęczenia i wyczerpania, żołnierz włóczęga, dopuszczający się rabunku; przen. osoba spóźniająca się, pozostająca w tyle.

Maronici, sekta chrześcijańska w Syrji.

Marony w. kasztany jadalne.

Maroquin f. (marokę) skóra koźla farbowana i delikatnie groszkowana; safjan.

Mars ł. bożek wojny; groźna mina; nazwa planety.

Marseillaise f. (marseljez) ob. Marsyljanka.

Marselina f. gatunek lekkiej materji jedwabnej.

Marsowaty ł. nasrożony.

Marsowy ł. wojenny.

Marsyljanka f. hymn rewolucyjny, uznany za pieśń narodową francuską od czasu pierwszej rewolucji.

Marsz f. regularny ruch wojsk w pewnym oznaczonym kierunku, pochód; utwór muzyczny w tempie marsza.

Marszałek n. najwyższy stopień wojskowy; urząd dworski; przewodniczący na sejmie lub obywatelstwu; gospodarz na dworze pańskim; przełożony nad służbą domową.

Marszruta f. wyznaczenie kierunku drogi i postojów wojska w pochodzie; wytknięcie planu podróży.

Martyrologium g. dzieje życia i śmierci męczenników ułożone porządkiem miesięcy i dni.

Maruder ob. Maroder.

Marynarka ł. ogół okrętów wraz z uzbrojeniem i załogą oraz wszystkie urządzenia w związku z siłami morskiemi handlowemi i wojennemi, należące do danego państwa; ubranie męskie górne.

Marynarz ł. żeglarz; żołnierz na okręcie.

Marynata f. mięso, ryby, owoce, jarzyny i t. p. przechowywane w occie z korzeniami.

Marynować f. zaprawiać octem i korzeniami w celu dłuższego zachowania od zepsucia; przen. przechowywać coś długo bez użytku.

Masa ł. ilość materji zawartej w danem ciele; ogrom; wielka ilość, mnóstwo.

Masa konkursowa ł. nazwa prawna majątku dłużnika niewypłacalnego, który to majątek przypada w podziale wierzycielom w stosunku do wysokości ich wierzytelności.

Masakrować f. mordować, w pień wycinać; bić, tłuc, niszczyć.

Masarz, rzeźnik, właściciel składu wędlin.

Masaż f. metoda leczenia, zasadzająca się na systematycznem rozcieraniu, ugniataniu, poruszaniu i t. p. chorych części ciała, mięsienie.

Masażysta, umiejący masować.

Masc. skróc. masculinum ł. rodzaj męski (w gramatyce).

Maska f. malowane sztuczne oblicze z tektury, przywdziewane dawniej przez aktorów greckich na scenie; karykaturalna sztuczna twarz lub osłona tekturowa pokryta atłasem i zakończona koronką, wkładana na twarz podczas zabaw maskowych; gipsowy odcisk, zdjęty z twarzy ludzkiej; osoba zamaskowana; twarz potworna; symbol sztuki aktorskiej przen. zwodniczy, fałszywy pozór, krycie swych zamiarów, udawanie, obłuda.

Maskarada f. bal maskowy, zabawa, której uczestnicy występują w maskach.

Maskarony w. wykrzywione, potworne twarze, umieszczane jako ozdoby architektoniczne nade drzwiami lub oknami domu.

Maskować f. zasłaniać, ukrywać; maskować się: przybierać inne pozory, ukrywać swoje zamiary.

Mason f. wolny mularz, ob. Franc maçon.

Masonerja f. wolnomularstwo.

Masować f. robić masaż, mięsie.

Mastodont g. olbrzymie zwierzę przedpotopowe podobne do słonia.

Mastyks g. żywica wypływająca z pewnego drzewa połudn.-europejs. w postaci stężałych, przezroczystych kropel żółtawych, używana do wyrobu pokostów, kitów, kadzideł i t. p.

Masyw, masywny f. cały z jednej sztuki, jednolity; nie dęty; pełny; przen. ciężki, ociężały, gruby.

Maszt n. wrysoka i prosta sztuka drzewa wzniesiona na statku wodnym, służąca do rozpinania na niej żagli.

Masztab n. podziałka, umieszczana na mapach, planach, rysunkach, której każda część wyobraża pewną długość np. stopę, metr, milę i t. p., tak się mającą do prawdziwej stopy, metra i t. p. jak pewna odległość na mapie do tejże odległości w naturze; skała.

Masztalerz n. mający nadzór nad końmi; stajenny.

Maszyna f. przyrząd służący do zaoszczędzenia lub zastąpienia siły ludzkiej, wytwarzający pracę i energję ruchu, przenoszący siłę, zmieniający jej kierunek i zużytkowujący pracę na wykonanie różnych czynności produkcyjnych.

Maszynerja ł. wewnętrzne urządzenie przyrządu lub maszyny; maszyna złożona z wielu części lub z wielu maszyn; w teatrze ruchome urządzenie sceniczne do szybkiego zmieniania dekoracji.

Maszynista f. dozorujący lub kierujący maszyną, kierujący lokomotywą.

Maszynistka, szwaczka umiejąca szyć na maszynie.

Maślacz węg. gatunek słodkiego wina węgierskiego.

Mat pers. w szachach posunięcie osaczające króla tak, że nie może się ruszyć, aby nie być wziętym.

Mat f. powierzchnia wygładzona, nie polerowana, bez połysku i blasku.

Mata hiszp. plecionka, ze słomy, trzciny, rogoży i t. p. do przykrywania podłóg, okien w inspektach i t. p.

Matador hiszp. zwycięski pogromca byków na igrzyskach w Hiszpanji; przen. mąż znakomity; osoba ważna stanowiskiem lub urzędem; w kartach: najwyższa kozera.

Match a. (mecz) zakład, współubieganie się, walka współzawodniczą dwu szachistów, która obejmuje kilka partji; wskutek prywatnego zakładu bieg wyścigowy tylko dwu koni.

Mate port. herbata paragwajska.

Matematyczny g. dotyczący matematyki; ścisły, dokładny, pewny.

Matematyka g. nauka o liczbach i wielkościach, o rozmiarach wielkości i przestrzeni.

Mater dolorosa ł. Matka bolejąca; obraz Matki Boskiej bolesnej.

Materia medica ł. nauka o środkach lekarskich i ich działaniu.

Materja ł. w przeciwieństwie do ducha: ujęta zmysłowa istota rzeczy, to, z czego składają się wszystkie ciała mineralne i organiczne, stałe, płynne i lotne; treść, przedmiot rozpraw, myśli, pisma; chorobliwa wydzielina, sącząca się z wrzodów, ran, ropa; tkanina jedwabna.

Materja kosmiczna, materja wypełniająca całą przestrzeń wszechświata.

Materjalista ł. wyznający zasady materjalizmu; dbający o własne wygody zmysłowe; Drogista ob.

Materjalizacja ł. ucieleśnienie widziadeł medjumicznych, które według spirytystów mogą przyjmować kształty widzialne, dotykalne, a nawet posiadające inne własności fizyczne np. ciężkość.

Materjalizm ł. nauka nie uznająca odrębnego istnienia ducha i uważająca materję jako przyczynę i podstawę wszelkiego bytu; w życiu praktycznem: kierowanie się wyłączne względami na osobistą korzyść i zysk.

Materjalja i materjały ł. przedmioty potrzebne do wykonania jakiej roboty.

Materjalny, dotyczący materji, pozostający w związku z materją; cielesny; strata materjalna, strata w mieniu, w dochodzie.

Materjał ł. przedmioty surowe przetwarzane przy pomocy pracy i narzędzi, na przedmioty użytku.

Matica czes. zachodnio-słowiańskie stowarzyszenie dla popierania literatury i oświaty.

Matinée musicale f. (matiné müzikal) poranek muzyczny.

Matowy f. bez połysku, bez blasku, nieprzezroczysty.

Matrona ł. sędziwa niewiasta znana z cnót i powagi.

Matryca n. wklęsła forma do robienia reprodukcji galwanoplastycznych, odlewania czcionek, wybijania monet, medali i t. p.

Matrykuła ł. wykaz osób, rzeczy lub dochodów; księga wpisowa studentów przyjętych do uniwersytetu; dowód legitymacyjny studentów uniwersytetu.

Matrymonjalny ł. małżeński.

Matrymonjum ł. małżeństwo.

Matura skróc. Maturitas ł. świadectwo z ukończenia średniego zakładu naukowego, egzamin dojrzałości.

Matutina ł. poranna modlitwa lub psalmy wedle brewjarza rzymsko katolickiego.

Mauvais genre f. (mowe ża͡ęr) w złym tonie.

Mauvais gout f. (mowe gu) w złym guście.

Mauvais sujet f. (mowe siuże) hultaj, nicpoń, ladaco.

Mauzoleum g. grobowiec w kształcie wspaniałego budynku.

Maxima debetur puero reverentia ł. dziecku należy się najwyższe poszanowanie (ochranianie moralne).

Maximo cum studio ł. z największą starannością.

Maximum ł. najwięcej, najwyższa wartość lub ilość, conajwyżej.

Mazagran f. kawa czarna osłodzona z lodem i koniakiem.

Mazdeizm, religja staroperska Zoroastra.

Mazerować n. naśladować farbami słoje drzewa.

MDS. ł. ob. D. M. S.

Mea culpa ł. moja wina.

Meandry g. w budownictwie ornament ze splątanych linji wężowych lub zwijającej się kombinacji prostokątnej, a także z roślin wijących się; rodzaj krótkich utworów poetycznych z przewijającemi się ciągle temiż samemi myślami, zwrotami lub rymami.

Mecenas ł. możny protektor nauk, sztuk i literatury; dawniej najwyższy stopień obrońcy sądowego; tytuł dawany adwokatowi, opiekującemu się sprawami swoich klijentów.

Mechaniczna praca, działanie siły przy pokonywaniu pewnego opora, objawiające się widocznym ruchem ciał; przen. robota bezmyślna.

Mechanika g. nauka o prawach równowagi i ruchu ciał; nauka o budowie zastosowaniu maszyn.

Mechanizm g. budowa, wewnętrzne urządzenie ma chiny lub przyrządu, które wprawia go w ruch wywołuje działanie.

Meches hebr. żyd przechrzczony.

Mechitaryści, zgromadzenie zakonu ormiańskiego reguły Św. Benedykta.

Meczet tur. świątynia mahometańska.

Medal ł. kawałek metalu w kształcie monety z napisem, wizerunkiem lub symbolicznemi znakami, wybity na pamiątkę niezwykłych wypadków lub na cześć znakomitych ludzi; nagroda zasługi.

Medalik ł. wizerunek Świętego lub Najświętszej Panny wybity na metalu i noszony na szyi.

Medaljer f. artysta rytownik medali, pieczęci, stępli.

Medaljon f. klejnot wyrobiony z drogiego kruszczu okrągły lub owalny, wewnątrz którego umieszcza się fotografję lub drobną pamiątkę; owalna wypukłorzeźba z marmuru, gipsu lub kruszczu.

Medice, cura te ipsum ł. lekarzu, ulecz siebie samego! wyrażenie stosowane do ludzi, upatrujących łatwo wady w drugich, bez względu, że sami im podlegają.

Medium tenuere beati ł. błogosławieni, którzy trzymają się środka (umiarkowani.

Medjacja ł. pośrednictwo, zwłaszcza pośredniczenie w sporze dyplomatycznym między dwoma państwami.

Medjator ł. rozjemca.

Medjatyzacja ł. usunięcie niektórych krajów niemieckich z pod bezpośredniego zwierzchnictwa cesarstwa niemieckiego przez Napoleona I.

Medjum ł. sposób, środek pomocniczy; pośrednik; u spirytystów: osoba pośrednicząca w stosunkach z duchami, poddawana doświadczeniom z dziedziny hypnozy i suggiestji.

Medjumizm ł. właściwość niektórych osób ulegania pewnym tajemniczym duchowym wpływom i okazywania pewnych nadnaturalnych objawów.

Meduza g. jedna z trzech Gorgon (ob.); morskie żyjątko o ciele galareto watem, należące do gromady jamochłonnych.

Medycyna ł. nauka o leczeniu chorób i zapobieganiu im, lecznictwo.

Medyk ł. lekarz; student medycyny.

Medykament ł. środek lekarski, lekarstwo.

Medytacja ł. rozważanie, rozmyślanie, rozpamiętywanie.

Meeting a. ob. Mityng.

Mefisto, Mefistofeles g. szatan, zły duch; postać odgrywająca główną rolę w litworze Goethe’go „Faust“, przen. człowiek szatańsko przewrotny.

Mefityczny g. cuchnący, duszący.

Megalityczny, zbudowany z wielkich kamiennych bloków (groby przedhistoryczne).

Megiera g. jedna z trzech Furji (ob.); kobieta zła, jędza, złośnica.

Mein Liebchen, was willst du noch mehr? n. żartobl. luba, czegóż chcesz więcej?

Meistersingerzy n. w wiekach średnich niemieccy poeci liryczni, tworzący po miastach jakby cechy lub stowarzyszenia, pielęgnujące sztukę pieśniarstwa lirycznego.

Mekka arab. miasto w Arabji święte dla mahometan, do którego odbywają pielgrzymkę jako do miejsca urodzenia Mahometa.

Mekler n. pośrednik giełdowy do notowania cen i zawierania interesów handlowych, zatwierdzony przez władzę i wobec niej odpowiedzialny, toż samo, co courtier.

Melafir, kamień ciemno zabarwiony, kończasto uformowany, wypełniony często pięknemi odmianami kwarcu, zwłaszcza agatem.

Melancholja g. choroba umysłowa, cechująca się posępnem usposobieniem, małomównością, apatją, skłonnością do samobójstwa; przen. smutne usposobienie, przygnębienie.

Melanit g. czarna odmiana granatu.

Melanż f. połączenie rzeczy różnych w jedną całość, rozmaitość, mieszanina.

Melasa g. produkt, pozostający po skrystalizowaniu cukru, ciecz gęsta, brunatna, niemiłej woni, używana jako pasza dla bydła i do wyrobu gorszych gatunków spirytusu.

Melinit g. materjał wybuchowy do rozsadzania pocisków, składający się z kwasu pikrynowego i odpowiednio spreparowanego kolodjum; masa mineralna żółtej barwy, używana jako pospolita farba malarska.

Melitele lit. bogini kwiecia i wiosny.

Meljoracja ł. ulepszenie, poprawa; w rolnictwie poprawienie własności gruntu.

Melodja g. szereg jednogłosowych dźwięków, następujących po sobie w określonych odstępach czasu i powiązanych w pewną harmonijną całość, dźwięczność; frazes muzyczny; śpiew, śpiewność.

Melodramat g. utwór sceniczny z muzyką i śpiewami, treści sensacyjnej, pełen efektów jaskrawych i silnie dramatycznych.

Melodyjny g. śpiewny, dźwięczny, przyjemnie brzmiący, miły dla ucha.

Melodykon g. rodzaj małych pokojowych organków.

Meloman g. miłośnik muzyki.

Melotypja g. drukowanie nut ruchomemi czcionkami.

Melpomena g. muza poezji tragicznej, przedstawiana z maską w ręku.

Melstrom, niebezpieczny wir morski przy brzegach Norwegii.

Melszpajz n. legomina parzona z mąki.

Mełamed hebr. nauczyciel w szkole żydowskiej.

Membrana ł. delikatna błona.

Memento ł. pamiętaj; memento mori, pamiętaj o śmierci.

Memorandum ł. ku pamięci; książka, w której notuje się rzeczy do zapamiętania; w dyplomacji: nota ważniejszego znaczenia; zawiadomienie.

Memorjał ł. pismo, w którem poruszono, rozwinięto i uzasadniono pewną myśl, wręczane władzom lub monarchom dla zwrócenia u wagi na dany przedmiot, dla wywołania rozpraw i zmiany danych stosunków; w kupiectwie księga notat, ks. podręczna.

Menaż f. gospodarstwo domowe; oszczędzanie, gospodarność; wspólny stół, zwłaszcza w wojsku.

Menażerja f. zbiór żywych zwierząt dzikich, obwożonych na pokaz w klatkach.

Menażki f. naczynia urządzone tak, że jedno wchodzi nieco w drugie i objęte wspólną rączką, służące do przenoszenia obiadów.

Menażować f. oszczędzać, ochraniać: mieć wzgląd.

Mendel n. piętnaście sztuk.

Menechmy g. sobowtóry, osoby niesłychanie bliźniaczo do siebie podobne (nazwa wzięta z komedji Plauta); jota w jotę.

Mener f. przywódca partji ludowej, robotniczej i t. p.; kierownik intrygi.

Menéstrel f. patrz: Minstrel.

Menhir celt. „długie kamienie“, pojedyńczo lub w szeregu stojące wielkie bloki kamienne, przedhistoryczne, pomniki religijnych wierzeń celtyckich, prawdopodobnie grobowce.

Menisk ł. soczewka wklęsło-wypukła; krzywa powierzchnia płynu w rurce włoskowatej.

Mennica n. zakład rządowy w którym biją pieniądze.

Meno w. w muz.: mniej.

Meno mosso w. w muzyce: wolniej.

Menonici, chrześcijańska sekta religijna, w której chrzest odbywa się tylko na dorosłych.

Mensa ł. stół kamienny, w którym są umieszczone relikwie św. i na którym odprawia się Msza święta, ołtarz.

Mens agitat molem ł. duch kieruje materją.

Mens sana in corpore sano ł. zdrowa dusza w zdrowem ciele.

Menstruacja ł. czyszczenie miesięczne u kobiet.

Mente captus ł. głupowaty, słaby na umyśle.

Mention honorable f. (ma͡ęsią onorabl) wzmianka zaszczytna, list pochwalny.

Mentor g. stary przyjaciel, któremu Ulisses wyruszając na wojnę, powierzył opiekę nad rodziną; przen. nauczyciel, wychowawca, przewodnik i doradca młodzieńca.

Menu f. (meniu) spis potraw, składających ucztę, jadłospis.

Menuet f. starofrancuski taniec w wolnem tempie, pełen wytwornego wdzięku.

Menzura ł. miara, wymiar, przedział; w fechtunku odległość między zapaśnikami; w organach stosunek wielkości i szerokości piszczałek: wymiary w innych instrumentach; w aptekarstwie: naczynie z podziałką do mierzenia płynów; w drukarstwie: miara kolumny.

Mer f. (Maire) naczelnik okręgu we Francji; burmistrz; urzędnik stanu cywilnego.

Merengi f. ciasteczka z piany i gęstego syropu.

Meritum ł. sprawy, główna treść sprawy, przedmiot sporu, w dawnem prawie obustronne przedstawienie sprawy.

Merkantylizm ł. pogląd ekonomiczny, według którego bogactwo kraju zależy od ilości posiadanych pieniędzy, popierający zatem handel wywozowy, przemysł, cła ochronne, ograniczające import.

Merkantylny ł. dotyczący handlu, kupiectwa, handlowy, kupiecki.

Merkatora rzut, sposób układania map gieograficznych (zwłaszcza morskich) tak, jakby powierzchnia ziemi była rozwiniętą powierzchnią walca (południki i równoleżniki przedstawione są jako linje proste do siebie prostopadłe).

Merkurjusz ł. rtęć, żywe srebro.

Merkury ł. u Rzymian starożytnych bożek przemysłu, handlu i złodziei; nazwa planety.

Merla a. rodzaj grubej i sztywnej bawełnianej gazy, używanej przy robocie sukien, kapeluszy, dla nadania sztywności, także jako siatka do okien.

Merostwo f. godność, urząd i kancelarja mera; okrąg podległy jego władzy.

Merydjan ł. południk.

Merynosy hiszp. rasa cienkorunnych owiec hiszpańskich.

Merytoryczny ł. dotyczący głównej treści przedmiotu.

Mesjanizm f. posłannictwo; mistyczna nauka Towiańskiego o posłannictwie ludzi wybranych i ludów.

Mesjasz hebr. dosł. namaszczony, pomazaniec; zapowiadany i oczekiwany Zbawiciel.

Meskinerja f. skąpstwo, sknerstwo, lichota; pospolitość i płytkość uczuć, ubóstwo duchowe.

Mesmeryzm, leczenie za pomocą magnetyzmu zwierzęcego (ob.).

Messalina, (nazwa od imienia żony cesarza rzymskiego Klaudjusza) kobieta najgorszych obyczajów; rozpustnica.

Messaż f. orędzie prezydenta rzeczypospolitej przy otwarciu izb.

Mesto w. w muz. smutnie, żałośnie, rzewnie.

Mestysi ob. Metysi.

Meta ł. cel, kres; ostro zakończony pal lub wzgórek u kresu toru wyścigowego lub placu gonitw.

Metafizyczny g. abstrakcyjny, leżący poza granicami zmysłów, nadzmysłowy.

Metafizyka g. filozofja badająca istotę, przyczynę i prawa wszechrzeczy.

Metafora g. figura retoryczna, wyrażenie obrazowe użyte nie we właściwem, lecz przenośnem znaczeniu, opartem na podobieństwie rzeczy lub pojęć (np. kamienne serce, wiosna życia)

Metafraza g. dosłowny przekład; transkrypcja wiersza na prozę lub prozy na wiersz.

Metagram g. rodzaj łamigłówki z wyrazów.

Metale g. pierwiastki chemiczno albo ich mieszaniny cz. aljaże, grupa ciał kopalnych nieprzezroczystych o właściwym blasku, odznaczających się dobrem przewodnictwem ciepła i elektryczności.

Metaliczny g. właściwy metalom, dźwięczny (głos).

Metaliki g. państwowa papiery wartościowe, za które płacą złotem al pari.

Metaloidy g. nazwa wszystkich pierwiastków chemicznych niemetalicznych.

Metaloterapja g. sposób leczenia za pomocą przykładania do ciała i noszenia na niem blaszek metalowych.

Metalurgja g. gałąź technologji, nauka o sposobach chemicznych i mechanicznych otrzymywania metalów z rud, oczyszczania ich i obrabiania.

Metamatematyka g. filozofja matematyki.

Metamorficzne g. skały cz. przeobrażone, skały, utworzone przez osadzenie się warstw z wody, które uległy następnie przeobrażeniu pod wpływem ognia wewnętrznego ziemi.

Metamorfoza g. przeobrażenie, przemiana, przekształcenie, przybranie innej postaci.

Metampsychoza g. w wierzeniach ludów starożytnych wędrówka dusz, przechodzenie dusz po śmierci z jednego ciała w drugie.

Metan, gaz błotny, węglowodór lekki, gaz bez woni i koloru, płonie bez blasku, wybucha pomieszany z powietrzem, gaz.kopalniany.

Metastaza g. przestawienie, zmiana miejsca: w medycynie przeniesienie się choroby z jednej części ciała do drugiej, nie dotkniętej nią bezpośrednio.

Metateza g. w gram. przestawienie głosek w wyrazie.

Meteorograf g. narzędzie, zapisujące automatycznie zjawiska powietrzne.

Meteorolit ob. Meteoryt.

Meteorologja g. nauka o zjawiskach powietrznych i o stanie powietrza.

Meteory g. nazwa przemijających zjawisk powietrznych (grad, śnieg, zorza, tęcza, miraż i t. p.); w ściślejszem znaczeniu kule ogniste, gwiazdy spadające, meteoryty, aerolity.

Meteoryczny pył ob. Kosmiczny pył.

Meteoryt g. drobne ciało niebieskie, które spotkawszy w biegu atmosferę ziemską, zapała się w niej wskutek tarcia, pęka z hukiem, czasem spada na ziemię jako bryła kamienna lub żelazna.

Metier f. (metje) rodzaj zatrudnienia; zawód, fach.

Metoda g. sposób postępowania według wyrozumowanego, z góry obmyślanego planu, wiodący do osiągnięcia określonego celu, zwłaszcza w badaniach naukowych i nauczaniu.

Metodologja g. część logiki, nauka o metodach, które przyjąć należy, aby krytycznie przeprowadzić badania naukowe.

Metodyczność g. zgodność z metodycznym planem wyrozumowania, systematyczność w postępowaniu.

Metodyka g. wykład metody, ogół wskazówek i prawideł, odnoszących się do danej metody i umiejętnego zastosowania jej w praktyce.

Metodyści g. sekta protestancka w Anglji i Ameryce.

Metonimja g. rodzaj przenośni, polegającej na związku, jaki między pojęciami zachodzi, dozwalająca zamieniać wyrazy właściwe przez inne, mające z niemi związek myślowy (np. czytać Mickiewicza).

Metopa g. w budownictwie przedział kwadratowy pomiędzy paskami tryglifu, zazwyczaj ozdobiony rzeźbą.

1. Metr f. miara długości, w systemie dziesiętnym, zasadnicza jednostka miary = jednej dziesięciomiljonowej części ćwierci południka ziemskiego (3½ stopy).

2. Metr f. nauczyciel, mistrz.

Metrampaż f. w drukarni, układający złożone kolumny w formy do druku.

Metresa f. kochanka, utrzymanka.

Metrologja g. nauka o miarach i wagach.

Metronom g. przyrząd z mechanizmem zegarowym, służący do znaczenia szybkości tempa przy wykonywaniu utworów muzycznych, taktomierz.

Metropolita g. arcybiskup.

Metropolitalny kościół, kościół arcybiskupi.

Metropolja g. kraj macierzysty względem swoich kolonji; stolica; stolica arcybiskupia.

Metryczny system, system wag i miar, oparty na metrze jako na jednostce zasadniczej.

Metryczny wiersz g. wiersz miarowy, oparty na pewnym stałym układzie stóp t. j. połączeń głosek akcentowanych z nieakcentowanemi.

Metryka g. akt czyli świadectwo urodzenia; akt ślubny; nauka o mierze wierszy lub tonów; zbiór dawnych listów, aktów i dokumentów urzędowych.

Metysi hiszp. mieszańcy, potomkowie Europejczyków i Indjan amerykańskich.

Mezaljans f. małżeństwo z osobą niższego stanu, małżeństwo niestosowne, nieodpowiednie.

Mezocefal g. pośredniogłowiec (termin antropologiczny).

Mezozoiczny okres, w gieologji pokłady drugorzędowe.

Mezza-voce w. (meca wocze) półgłosem (w muzyce).

Mezzo-piano w. niezbyt cicho.

Mezzo-soprano w. niższy sopran, głos kobiecy pośredni między sopranem i altem.

Mf. (mezzo forte) w. niezbyt mocno (w muzyce).

Mgr. f. skróc. Monseigneur, monsignor (ob).

Miazmaty g. wyziewy zabójcze, chorobotwórcze, z gnijących materji zwierzęcych i roślinnych.

Miczman a. kadet marynarki, najniższy stopień oficerski w marynarce.

Midshipman a. (midszypmen) patrz: Miczman.

Mieux vaut tard que jamais f. (miö wo tar kö żame) lepiej późno niż nigdy.

Migracja ł. wywędrowanie, wędrówka zwłaszcza ptaków przelotnych, owadów i t. p.

Migrena f. silny ból zazwyczaj po jednej stronie.głowy.

Mika ł. łyszczyk, 4 minerał, dający się łupać na bardzo cienkie przezroczyste blaszki o perłowym połysku. używany zamiast szkła.

Mikado, tytuł monarchy panującego w Japonji.

Mikroby g. drobnoustroje, niższe organizmy roślinne, tak drobne, że dostrzegane być mogą tylko za pomocą mikroskopu, bakterje.

Mikrocefal g. człowiek o czaszce nadmiernie małej, małogłowiec (termin antropologiczny).

Mikrochemja g. metoda badań chemicznych przy pomocy mikroskopu

Mikrofon g. urządzenie w telefonie wzmacniające przesyłane dźwięki.

Mikrokoki g. bakterje kuleczkowatego kształtu.

Mikrokosmos g. świat na małą skalę (człowiek).

Mikrokrystaliczny, złożony z kryształów mikroskopijnie drobnych.

Mikrometr g. a. śruba mikrometryczna, narzędzie do mierzenia bardzo drobnych rozciągłości.

Mikroorganizm g. drobno ustrój.

Mikroskop g. przyrząd optyczny do powiększania obrazu przedmiotów drobnych a blizkich, drobnowidz.

Mikroskopijny g. bardzo drobny, ledwo dostrzegalny.

Mikroskopja g. sposób użycia mikroskopu, metoda stosowana przy badaniach mikroskopowych.

Mikrotom g. przyrząd dorobienia niezmiernie cienkich skrawków z tkanek zwierzęcych lub roślinnych, do badań mikroskopowych.

Mikstura ł. lekarstwo płynne, złożone z kilku środków; mieszanina.

Milady a. (miledi) ob. Lady.

Milicja ł. siła zbrojna, nie należąca do armji stałej; wojsko złożone z obywateli, z ludu.

Milieu f. (milje) środowisko.

Miligram ł. miara wagi, tysiączna część grama.

Milimetr ł. miara długości, tysiączna część metra.

Militarny ł. wojskowy.

Militaryzm ł. przewaga wojskowości, system rządowy oparty na wojskowości, przyznający sprawom wojskowym naczelne miejsce.

Miljard ł. tysiąc miljonów, biljon.

Miljarder ł. posiadacz miljardów, miljonów, niezmierny bogacz.

Miljon ł. tysiąc razy tysiąc.

Miljoner ł. człowiek bardzo bogaty, posiadający jeden lub kilka miljonów.

Millenium ł. tysiąclecie.

Milord a. ob. Lord.

Milrejs port. zdawkowa moneta portugalska i brazylijska = 1000 rejsom (wartości 40 kop.).

Mimika g. sztuka wyrażania uczuć i myśli za pomocą wyrazu twarzy, postawy ciała, ruchów i giestów.

Mimikry a. mimetyzm, naśladownictwo, objawy niezwykłego podobieństwa pewnych zwierząt z postaci i barwy do roślin lub innych zwierząt i przedmiotów martwych; przybieranie ochronnych kształtów naśladowniczych.

Mimoza hiszp. czułek, roślina z rodziny strąkowych, rosnąca w krajach gorących, której listki gdy je dotknąć zamykają się.

Mina f. podkop podziemny, wypełniony materjałem wybuchowym, w celu rozsadzania skał w kamieniołomach i kopalniach; w sztuce wojennej w celu szybkiego niszczenia fortyfikacji, mostów i t. p.; w górnictwie kopalnio, miejsce, skąd dobywają minerały; wyraz twarzy, postawa; pozór.

Minaret tur. wysmukła okrągła wieżyczka na tureckim meczecie, z której krużganków muezin wzywa 5 razy dziennie wiernych na modlitwę.

Mincarstwo n. mennictwo, bicie pieniędzy.

Miner f. żołnierz służby inżynierskiej pjonierów, używany do zakładania min i podkopów.

Mineralne g. wody, wody lecznicze zawierające w sobie rozpuszczone ciała mineralne, lub odznaczające się wysoką temperaturą.

Mineralny gabinet, zbiór minerałów ułożonych systematycznie.

Mineralogja g. dział nauk przyrodniczych, traktujący o minerałach, o kopalinach.

Minerał g. związek chemiczny, wytworzony w naturze, występujący jako jedna ze składowych części skorupy ziemskiej.

Minerwa, rzymska bogini mądrości i inteligiencji przedstawiana z hełmem na głowie i tarczą oraz włócznią.

Minimum ł. najmniej, najmniejsza ilość; conajmniej.

Minister ł. najwyższy urzędnik państwa, będący doradcą panującego i zawiadujący pewnym wydziałem spraw państwa; sekretarz stanu.

Minister rezydent ł. pełnomocnik jakiego rządu przy innym rządzie.

Ministerjum ł. rada ministrów przy panującym lub prezydencie państwa, zarząd sprawami państwa, wydział spraw państwa.

Ministrant ł. służący do Mszy Św.

Ministrantura ł. sposób służenia do Mszy Św.

Minja ł. tlenek ołowiu, czerwień ołowiana, ciężki, pięknie czerwony proszek, używany jako farba, kit i t. p

Minjardyza f. wązka, ozdobna tasiemeczka, używana do robót szydełkowych.

Minjatura f. portrecik drobnych rozmiarów, wykonany wodnemi farbami na cienkiej płytce z kości słoniowej, na pergaminie lub papierze.

Minjaturowy f. bardzo drobny.

Minnesängerzy n. średniowieczni, liryczni poeci-rycerze, opiewający miłość po dworach książęcych, wędrowni śpiewacy miłości.

Minorytet ł. mniejszość (głosów).

Minorowa tonacja w muzyce: ob. Moll.

Minorum gentium ł. (giencjum) niższego rodzaju, drugorzędni; literaci, artyści, wogóle osoby miernych zdolności, nie mogące równać się z pierwszorzędnemi talentami.

Minotaur g. bajeczny potwór: pół człowieka, pół byka.

Minstrel a. bard, średniowieczny wędrowny pieśniarz-poeta.

Minus ł. mniej; brak, niedobór; w matematyce znak odejmowania — tyle co „mniej“.

Minuta ł. 60-ta część godziny; 60-ta część stopnia; chwila; referat biurowy.

Mioceniczna formacja g. w gieologji pokłady trzeciorzędowe, datujące od epoki utworzenia lądów dzisiejszych (pokłady solne, naftowe, piaskowce i t. p.).

Miologja g. część anatomji traktująca o muskułach.

Miopja g. krótkowzroczność.

Mirabela f. odmiana śliwki, słodka soczysta i pachnąca.

Mirabile dictu ł. rzecz zadziwiająca, dziwna, trudna do wypowiedzenia; w stylu żartobliwym rzecz wcale nie zadziwiająca.

Mirabilja ł. cudowne, dziwne rzeczy.

Miracula ł. cuda.

Miraż f. złudne zjawisko napowietrzne; mamidło; ob. Fata morgana.

Mirra g. wonna, w smaku gorzkawa gumożywica, wypływająca z kory balsamowca, na Wschodzie używana jako cenne kadzidło.

Mirjady g. niezliczona ilość.

Mirjorama g. zbiór obrazów tworzących przy układaniu ich z sobą coraz nowe widoki i obrazy.

Mirza a. Murza pers. (czyt. Mir-za) tytuł postawiony po imieniu oznacza członka dynastji panującej (to samo co książę krwi), przed imieniem znaczy pan albo uczony.

Miscellanea a. Miscelle ł. zbiór utworów, artykułów, rozpraw rozmaitej treści, mieszanina.

Mise en scene f. (miz a͡ę, sen) ob. Inscenizacja.

Miserere ł. dosł. zmiłuj się, początkowe słowa psalmu pokutnego; choroba niebezpieczna: wymioty kałem.

Misericordia ł. litość, miłosierdzie; dawniej nazwa trójsiecznego sztyletu, którym rycerz zadawał powalonemu przeciwnikowi ostatni t. zw. cios łaski.

Miserum est miseris insultare ł. nikczemnością jest znęcać się nad nieszczęśliwym.

Misiurka, część dawnej zbroi: rodzaj czepca z kółek żelaznych, okrywającego czoła i skronie, a z tyłu szyję i ramiona.

Misja ł. posłannictwo, zlecenie, poselstwo; stowarzyszenie, mające na celu szerzenie chrystjanizmu i oświaty wśród ludów dzikich i pogańskich.

Misjonarze ł. kapłani, podejmujący posłannictwo szerzenia wiary chrześcijańskiej i oświaty wśród dzikich ludów Afryki i Azji; członkowie zgromadzenia ks. Misjonarzy albo Lazarystów reguły Św. Wincentego a Paulo.

Mispikiel n. minerał, związek arsenu z siarką i żelazem.

Miss a. panna.

Mister a. pan.

Misterje g. tajemne obrządki religijne u Greków, w których uczestniczyli tylko wybrani i wtajemniczeni; w wiekach średnich dramaty, mające za treść historję męki i zmartwychwstania Chrystusa Pana.

Mistral f. zimny, gwałtowny wiatr północno zachodni, wiejący na wybrzeżach południowej Francji i w dolinie Rodanu.

Mistress a. (missis) pani, w Anglji tytuł dawany w rozmowie kobietom zamężnym, które nie mają prawa do tytułu „lady“.

Mistycyzm g. wiara w tajemniczy bezpośredni stosunek duszy z Bogiem, dostępny jednostkom wybranym; nastrój głęboko religijny, zatapianie się w rozmyślaniu o Bogu i rzeczach nieziemskich; zaciekanie się w tajemnicach rzeczy nadzmysłowych.

Mistyczny g. tajemniczy, nadzmy słowy.

Mistyfikacja f. wprowadzenie kogoś w błąd, wywiedzenie w pole, nadużycie łatwowierności w celu wyśmiania lub ośmieszenia.

Mistyka ob. Mistycyzm.

Misywa ł. pismo, odezwa; piśmienne poselstwo; orędzie władzy składane izbom w Stanach Zjedn.

Miszna hebr. pierwsza cześć talmudu.

Mit g. podanie bajeczne, opowiadanie z zamierzchłych czasów o bogach i półbogach pogańskich.

Mitologja g. nauka o mitach, zbiór podań bajecznych o bogach i półbogach pogańskich.

Mitra g. infuła biskupia, korona książęca.

Mitrailleuse f. (mitrajöz) kartaczownica.

Mityczny g. tyczący się mitologji, bajeczny, legiendowy.

Mitygować ł. uspakajać, łagodzić, powstrzymywać.

Mityng a. zgromadzenie ludowe, zwołane dla obrad w sprawach publicznych; wiec.

Mixtum compositum ł. mieszanina rzeczy lub wyrazów bez ładu i składu.

Mizantrop g. nieprzyjaciel ludzi; stroniący od ludzi, *odludek.

Mizantropja g. wstręt do ludzi.

Mizerak ł. biedak, nędzny, godny politowania.

Mizerka, w grze w wista: nieposiadanie żadnego atutu.

Mizogamja g. wstręt do stanu małżeńskiego.

M-lle f. skróc. Mademoiselle: panna.

mm. skróc. milimetr.

M-me f. skróc. madame pani.

Mnemonika a. Mnemotechnika g. sztuka doprowadzenia pamięci do niezwykłego wyrobienia, za pomocą specjalnych metod i odpowiednich ćwiczeń, sposób dopomagania pamięci.

Mnemozyna g. matka dziewięciu muz, bogini wspomnienia i pamięci.

Mobilizacja ł. uruchomienie wojska, postawienie armji na stopie wojennej.

Mobilja ł. ruchomości, własność ruchoma.

Moccoletti w. (mokoleti) świece, światełka służące do zabawy publicznej w czasie karnawału rzymskiego.

Mocja ł. ruch; projekt, wniosek parlamentarny; w dawnem prawie polskiem odwołanie się do wyroku wyższej instancji, apelacja.

Moda f. zwyczaj przemijający, zależny od nawyknień, od gustu, upodobania chwili, zwłaszcza co do ubierania się; szczególny sposób postępowania.

Model ł. wzór; wzorowa forma, osoba służąca artyście za przedmiot studjów.

Modelka, kobieta pozująca malarzowi, rzeźbiarzowi.

Modelować ł. wyrabiać lub odciskać z gliny i gipsu figury mające służyć za wzory, kształtować według pewnego modelu.

Moderacja ł. umiarkowanie.

Moderato ł. w muz. z umiarkowaniem.

Modernista f. pisarz lub artysta, idący za najnowszym kierunkiem w literaturze lub sztuce.

Modernizm f. współczesność, najnowszy, nowoczesny kierunek w literaturze i sztuce.

Modernizować f. nadawać zabytkom dawnym pozór nowoczesny, przerabiać coś przestarzałego na sposób nowoczesny.

Moderować ł. miarkować, łagodzić, uspokajać.

Modła n. wzór, miara, model; forma albo szablon, wykrojony z deski albo blachy, używany przez mularzy do wyrabiania gzymsu na świeżej zaprawie.

Modny f. zgodny z modą, z najświeższemi upodobaniami chwili.

Modulacja ł. harmonijne prowadzenie tonów melodji z tonacji jednej do drugiej; podnoszenie i zniżanie głosu w mowie, deklamacji; cieniowanie.

Moduł ł. miara używana w budownictwie, połowa dolnej średnicy słupa, służąca do wyznaczenia różnych części kolumny, liczba wyrażająca pewną jednostkę mierniczą.

Modus ł. miara, sposób; rodzaj; forma mówienia, ton.

Modus procedendi ł. sposób postępowania.

Modus vivendi ł. w polityce i w życiu prywatnem sposób zachowania znośnych zobopólnych stosunków.

Modyfikacja ł. zmiana, złagodzenie, ograniczenie.

Modyfikować ł. robić zmiany, ograniczać, łagodzić.

Mofetty f. wyziewy kwasu węglanego ze szczelin w gruncie wulkanicznym, wogóle źródła gazowe, wydzielające kwas węglany.

Mohair a. (moher) wełna angorska i tkanina wełniana włochata i połyskująca.

Moire antique f. (muar a͡ętik) gatunek mory (ob.).

Moirée metallique (muare) kwieciste wzory na powierzchni blachy po wytrawieniu kwasem.

Moist colors a. (moist colurs) akwarelowe (miodowe) farby.

Mokassiny, sznurowane buty indjan północno amerykańskich, sporządzone z niowyprawnej skóry.

Mokka ar. najlepszy gatunek kawy arabskiej.

Moksy hiszp. (właśc. mocha) kawałki waty napojono spirytusem, które dawniej palono na skórze ludzkiej w celu leczniczym.

Molekuły ł. drobinki, najdrobniejsze cząsteczki ciał.

Moleskin a. cienki, gięty barchan strzyżony, używany pod ceratę.

Molestować ł. błagać, natrętnie prosić, naprzykrzać się.

Moletty f. kółka stalowe z wyciętemi na obwodzie wzorami ozdobnemi do wytłaczania na metalach.

Moll w. tonacja lub gama: do której wchodzi mała tercja złożona z całego i z półtonu, oraz mała seksta czyli odległość (interwał) = 4 tonom.

Mollientia ł. (moljencja) środki rozmiękczające, łagodzące.

Molo w. tama, grobla kamienna, głęboko wchodząca w morze, która zamyka wejście do portu, chroni port od uderzeń bałwanów morskich lub od zasypania naniesionym piaskiem.

Moloch hebr. u Chananejczyków i Fenicjan bożyszcze, któremu poświęcano ludzi na ofiarę.

Molto w. w muz. bardzo.

Molton f. miękka wełniana tkanina o długim włosie, strzyżona i kiprowana; gruby barchan.

Mołła tur. duchowny mahometański i wyższy sędzia.

Moment ł. chwila, oka mgnienie; okoliczność stanowcza, przyczynowa; momentalna fotografja, zdjęcie fotograficzne zapomocą przyrządu migawkowego odsłaniającego kliszę na b. krótki przeciąg czasu.

Momus ł. bożek żartu i szyderstwa.

Monachomachja g. dosł. wojna mnichów; żartobliwa epopeja Krasickiego satyrycznie malująca zakonników i życie klasztorne.

Monadologja g. metafizyczny pogląd, według którego monady są ostateczną przyczyną wszechbytu.

Monady g. filozoficzna nazwa jednostek, pierwiastków natury duchowej, składających wszechświat; mikroskopijnie drobne żyjątka należące do gromady pierwotniaków.

Monarchista g. zwolennik monarchicznej formy rządu.

Monarchja g. jedynowładztwo, forma rządu, według której naczelna władza w państwie spoczywa w ręku jedynego władcy Monarchy (M. absolutna); lub w której bierze udział reprezentacja narodu (M. konstytucyjna).

Monery, pierwotniaki, najprostsze istoty zwierzęce.

Moneta ł. pieniądz kruszcowy, opatrzony wybitym na niem stemplem państwowym oraz napisem, oznaczającym wartość.

Monetarna stopa, przepis określający ile jednostek monetarnych ma być wybitych z jednostki wagi kruszcu.

Monetarny system, ogół postanowień prawnych, przepisujących, jaka ma być stopa monetarna, waga, postać i rodzaje monet.

Monitor ł. dosł. napominający: dawniej bat jako kara; rodzaj parowego pancernika bez masztów, mało wystającego nad wodą, opatrzonego w silną stalową wieżę, mieszczącą dwa ciężkie działa.

Monitować ł. napominać, przypominać, upominać się o coś, domagać się.

Monitum ł. napomnienie, przestroga.

Monizm g. pogląd filozoficzny, który w przeciwieństwie do dualizmu uznaje jednostkową zasadę istności wszechbytu, czy to materjalną (materjalizm) czy to duchową (spirytualizm).

Monjour f. (mą żur) stały dzień przyjmowania gości.

Monochromja g. jednobarwność; malowidło jednobarwne na tle tej samej barwy.

Monodram g. dramat, w którym występuje tylko jedna osoba działająca i mówiąca.

Monofiletyczny, jednego pochodzenia; m. teorja, według której wszystkie twory pochodzą od jednego organizmu pierwotnego.

Monofiletyzm g. teorja wyprowadzająca wszystkie jestestwa organiczno od.jednego organizmu pierwotnego.

Monofobja g. chorobliwa obawa samotności.

Monogamja g. jednożeństwo, małżeństwo jednego mężczyzny z jedną kobietą, w przeciwieństwie do dwużoństwa, wielożeństwa.

Monografja g. utwór literacki, wyczerpujące opracowanie w formie zamkniętej całości jednego działu jakiejś nauki, jednego faktu lub okresu historycznego, dziejów jednego rodu, osoby, miejscowości i t. d.

Monogram g. figura ułożona z artystycznie powiązanych ze sobą początkowych liter imienia i nazwiska.

Monokl f. szkiełko powiększające, noszone na jednem oku, ćwikier.

Monolit g. dzieło sztuki wykonane z jednej bryły kamienia, obelisk, pomnik, kolumna.

Monolog g. dosł. rozmowa z samym sobą; w utworze dramatycznym ustęp wygłaszany przez aktora, gdy jest sam na scenie i mówi do siebie, jakby głośno myślał lub jakby z kim rozmawiał.

Monomachja g. pojedynek.

Monomanja g. zboczenie umysłowe na jednym punkcie, chorobliwe zajęcie się jedną wyłącznie myślą.

Monomerja g. jednorodność, własność ciał składania się z jednakowych cząstek.

Monomeryczny g. jednakowy.

Monometalizm g. system finansowy przyjmujący monetę złotą za walutę urzędową, a srebrną dopuszczający w wypłatach tylko w ograniczonej ilości z kursem chwiejnym.

Monomorfizm g. jednopostaciowośó.

Monopol g. prawo wyłącznego handlu lub fabrykacji jakiego przedmiotu.

Monosylabowy g. jednozgłoskowy, np. odpowiedzi monosylabowe: „ tak“ lub „nie“.

Monoteizm g. wiara w jednego Boga.

Monotonny g. jednotonny, jednostajny, nudny.

Monroe’go doktryna, „Ameryka dla Amerykanów“ — zasada wygłoszona przez prezydenta Monroe, że żadne państwo europejskie nie ma prawa mieszać się do spraw amerykańskich, uciskania niepodległych Stanów, ani zakładania nowych kolonji w Ameryce.

Monseigneur f. (mąsenjer) i Monsignor w. (mąsinjor) Wasza Wysokość, tytuł honorowy dawany książętom, biskupom, wogóle osobom znakomitym godnością i stanowiskiem.

Mons pietatis ł. (dosł. „góra pobożności“) lombard (ob.).

Monstrancja ł. naczynie okazałe w kształcie słońca z promieniami, w środku którego między dwoma szkiełkami znajduje się podstawka w kształcie półksiężyca pozłacanego, w który zakłada się Hostja Sw. ’

Monstrualny ł. potworny, niekształtnie wielki lub brzydki.

Monstrum ł. potwór, straszydło.

Monsun a. Musson malajs. wiatr południowo-azjatycki, zmieniający co pół roku perjodycznie kierunek, wskutek niejednakowego ogrzewania się lądu i morza.

Montenegro ł. Czarnogórze.

Monter f. mechanik składający, ustawiający i wprawiający w ruch nowe maszyny.

Montgolfier f. (mągolfje) najpierwszy rodzaj balonu, napełnianego ogrzanem tj. rozrzedzonem powietrzem, nazwany tak od wynalazcy.

Montować f. uzbroić, zaopatrzyć w potrzebną odzież i amunicję; urządzić, zaopatrzyć, zestawić, złożyć maszynę.

Montyona nagroda, „nagroda cnoty“, udzielana we Francji za czyny wzniosłe, bohaterskie.

Monument ł. pomnik, dzieło sztuki wystawione w miejscach publicznych na cześć znakomitych ludzi lub na pamiątkę wiekopomnych wydarzeń.

Monumentalny ł. pomnikowy, w wielkim stylu wykonany.

Mon verre est petit, mais je bois dans mon verre f. (mą wer e pti, me żö bua da͡ę mą wer) niewiele rzeczy znam dobrze, ale mówię o tem tylko, co znam dokładnie.

Mora f. tkanina jedwabna lub wełniana z odblaskiem falującym; falowaty deseń na papierze.

Moralizować ł. nakłaniać do zmiany postępowania na lepsze, oddziaływać słowem na poprawę i uszlachetnianie obyczajów, wytykać błędy, napominać.

Moralna filozofja ob. Etyka.

Moralność ł. nauka o obyczajach, obowiązkach, cnocie i zachowywaniu ich w życiu.

Morał ł. nauka obyczajowa zastosowana w poszczególnym wypadku, wniosek wyciągnięty z jakiego utworu dydaktycznego, ze zdarzenia, mogący wpłynąć na postępowanie, na obyczaje; M-y = zrzędne wytykanie wad, napominanie.

Moratorjum ł. udzielenie zwłoki w wypłacie długów, wydane przez rząd.

Morbidezza w. miękkość, delikatność, wyrażenie używane w kwestji kolorytu w malarstwie.

Mordent ł. w muz. rodzaj krótkiego trylu bez zakończenia.

Morderowy f. kolor, barwa brunatno czerwona.

More antiquo ł. starym zwyczajem.

Moreny f. odłamy skał i kamieni, pozostałe wzdłuż brzegów lodowców.

Mores ł. obyczaje.

Morfeusz g. bożek snu i marzeń, przedstawiany w postaci uskrzydlonego starca.

Morfina g. alkaloid otrzymywany z makowca (opjum), silna trucizna działająca odurzająco; (w małych dawkach uspakaja ból i wywołuje sen).

Morfinista g. używający nałogowo morfiny.

Morfinizm g. nałogowe przyzwyczajenie się organizmu do morfiny.

Morfologja g. nauka o budowie i kształtowaniu się ciał organicznych (roślin i zwierząt); dział gramatyki: nauka o budowie wyrazów i ich odmianach.

Morganatyczne st. n małżeństwo, małżeństwo zawierane przez książąt krwi i monarchów z osobami niższego urodzenia; małżeństwo z lewej ręki, nie dające dzieciom prawa do nazwiska i majątku ojca.

Morgue f. (morg a. morga) budynek, gdzie wystawiają znalezione zwłoki osób niewiadomego nazwiska.

Morituri ł. ci co mają umrzeć, ci co mają zginąć.

Morituri te salutant Caesar ł. idący na śmierć pozdrawiają cię Cezarze (słowa pozdrowienia, zwracane przez gladiatorów do cezara przed rozpoczęciem śmiertelnej walki).

Morja g. rodzaj obłąkania, objawiający się głupowatem ożywieniem (śmiechem, tańczeniem i t. p.).

Mormoni a. sekta w północnej Ameryce popierająca wielożeństwo.

Mors ultima ratio ł. śmierć jest ostatnim kresem wszystkiego.

Mortadela w. gatunek wędliny: kiszka włoska.

Mortyfikacja ł. uśmiercenie, unieważnienie, zniesienie, umorzenie; umartwienie, udręczenie ciała.

Moschus ł. piżmo.

Moslem tur. moslemin: mahometanin, prawowierny wyznawca Islamu.

Mosso w. (w muz.) prędko, z ożywieniem.

Mot d’ordre f. (mo dordr) hasło.

Motet w. krótki utwór kościelny chóralny do śpiewu, zwykle bez akompanjamentu.

Motja ł. połowa, wspólnictwo w grze, w zysku.

Motor ł. przyrząd nadający ruch maszynie; maszyna, przy pomocy której jakakolwiek siła (wody, gazu, elektryczności i t. p.) wytwarza pracę mechaniczną; siła poruszająca, pobudzająca; sprawca, działacz.

Motoryzacja ł. żądza ciągłej działalności.

Motto w. godło; zdania, słowa lub wiersze przytoczone z jakiego autora, jako myśl przewodnia; temat.

Motu proprio ł. z własnego popędu.

Motyw f. pobudka, powód działania; bodziec, myśl zasadnicza; główna melodja przewodnia utworu muzycznego.

Motywować f. wyłuszczać powody do czego, uzasadniać.

Movens ł. poruszające (siły).

Mozaizm, zbiór politycznych i religijnych urządzeń, odnoszących się do Mojżesza; religja Mojżeszowa albo żydowska.

Mozajka f. kunsztownie ułożone desenie i obrazy z różnokolorowych kawałków marmuru, kamyków, szkła, drzewa i t. p. przen. rozmaitość.

1. Mp. patrz: mezzo piano.

2. Mp. i mpp. ob. manu propria.

Mr. = Monsieur f. Mister a. pan.

Mrs. skróc. Mistress a. pani.

Msgr. skróc. Monseigneur.

Mszał ł. księga liturgiczna zawierająca Msze, modlitwy odmawiane przez kapłana, oraz porządek ceremonji wykonywanych podczas Mszy Św.

Msza Św., ł. nieustająca bezkrwawa Ofiara Nowego Zakonu, w której przez ręce kapłana ofiarowuje się Bogu sam Jezus Chrystus pod postacią chleba i wina, zamieniającego się w ciało i krew Chrystusową.

Mudir ar. urzędnik turecki.

Muezzin ar. u mahometan: nawołujący z minaretów do modlitwy.

Mufa n. łącznik rur, osi.

Mufla, rodzaj naczynia żelaznego lub glinianego, służącego do wypalania farb na porcelanie, szkle; do wytapiania cynku z rudy, w piecach bez dostępu powietrza.

Mufty arab. najwyższy kapłan i sędzia w Turcji; wyjaśniający prawne i obyczajowe wątpliwości;koranu.

Muker n. mruk, niezadowolony; mistyk.

Mulat hiszp. urodzony z ojca białego i matki murzynki lub naodwrót.

Multan f. gatunek wełnianej, miękkiej materji.

Multanka rum. piszczałka, fujarka drewniana.

Multa paucis ł. dużo powiedzieć w niewielu słowach.

Multum ł. wiele.

Multyplikacja ł. mnożenie.

Mułła ob. Mołła.

Mumja ł. zwłoki ludzkie lub zwierzęce zachowane od zepsucia przez zabalsamowanie; człowiek chudy, wyschły, jakby bez życia.

Mundować ł. przepisać na czysto (akta).

Mundum ł. przepisane na czysto.

Mundus vult decipi, ergo decipiatur ł. świat chce być oszukiwany, więc go oszukujmy.

Municja p. Amunicja.

Municypalność ł. zwierzchność miejska, zarząd miastem.

Municypjum ł. miasto starorzymskie, rządzące się samorządem miejskim.

Munsztuk n. ustnik; wędzidło.

Murłat n. belka na murze, na której spoczywają wiązania dachu i belki powałowe.

Murza tat. ob. Mirza.

Muskularny ł. silny, mający silne muskuły.

Muskuły ł. mięśnie.

Musować f. pienić się, szumieć.

Musson ob. Monsun.

Musterunek n. rewizja popisowych do wojska w celu orzeczenia ich zdatności; m. ekonomiczny, rewizja umundurowania i uzbrojenia.

Mustra n. ćwiczenie żołnierzy w obrotach wojskowych.

Musujące napoje, nasycone kwasem węglowym (wody gazowe, wino szampańskie).

Muszkiet f. strzelba dawniej używana, ciężka rusznica.

Muszkieter f. dawny żołnierz z gwardji królewskiej.

Muszkietery, mankiety.

Muszla n. skorupa małża, koncha.

Muszir tur. tytuł ministra i feldmarszałka w Turcji.

Muślin tur. cienka, rzadka tkanina bawełniana lub jedwabna, gładka lub wzorzysta.

Muta, w muz. niema nuta, pauza.

Mutacja ł. zmiana głosu w wieku młodzieńczym.

Mutatis mutandis ł. z potrzebnemi zmianami: zmieniwszy to, co powinno być zmienionem.

Mutra n. otwór, w który się śruba wkręca.

Muza g. bogini sztuk pięknych i nauk; natchnienie poetyczne.

Muzeum g. gmach zawierający zbiory okazów natury, utworów sztuk, nauk i t. p.; publiczne zbiory naukowe lub osobliwości.

Muzułmanin tur. wyznawca wiary mahometańskiej.

Muzyk, znający dobrze zasady muzyki i jej rodzaje; kompozytor; umiejętny wykonawca utworów muzycznych.

Muzyka, sztuka łączenia dźwięków w utwory muzyczne cz. kompozycje i wykonywania tych utworów zapomocą różnych instrumentów muzycznych lub głosu ludzkiego.

Muzykalja, artykuły dotyczące muzyki (nuty, papier nutowy, instrumenty).

Mycka n. czapeczka.

Mycosis ł. (mikozis) choroba tkanek spowodowana przez bakterje.

Myt g. ob. Mit.

Mynheer hol. mój panie, żartobliwa nazwa dawana holendrom.

N.

Nabab albo Nabob arab. namiestnik albo rządca prowincji w Indjach; przen. wielki bogacz.

Nachnahme n. zaliczka, przekaz, ściąganie należności za przesłany towar, przy odbiorze jego z drogi żelaznej lub z poczty.

Nacja ł. naród.

Nacjonalny ł. narodowy.

Nadir arab. punkt sfery niebieskiej przeciwległy zenitowi.

Nafta g. olej skalny, ropa naftowa.

Naftalina, ciało organiczne stałe w postaci białych płatków krystalicznych, o przenikliwym zapachu, palne, otrzymywane przy wyrobie gazu oświetlającego.

Naiwność ł. naturalność, prostota umysłu, nieświadomość rzeczy powszechnie znanych, nieznajomość rzeczy złych i zdrożnych.

Najada g. nimfa wodna.

Najzylber n. nowe srebro, mieszanina miedzi, cynku i niklu.

Namaz albo Namazi tur. modlitwa wspólna, którą Turcy codzień odmawiają.

Nankin, tkanina gładka i gęsta, barwy żółtawej, podobna do perkalu.

Napoleonidzi, członkowie rodziny Bonapartych.

Napoleonista, stronnik, zwolennik Napoleona I; ten co służył w wojsku pod Napoleonem I.

Narciarstwo, ślizganie się po śniegu na łyżwach zwanych narty.

Nargile tur. przyrząd do palenia tytuniu, w którym dym przechodzi przez flaszkę z wodą, używany w Turcji.

Narkotyczny g. odurzający, upajający, usypiający.

Narkotyki g. środki odurzające, usypiające.

Narkoza g. odurzenie, znieczulenie chorobliwe, lub spowodowane działaniem narkotyków.

Narracja ł. opowiadanie.

Narrata refero ł. sprawozdaje to, co opowiadano, a nie to, co sam doznałem (ob. Relata refero).

Narrator ł. opowiadający.

Narty, sanie syberyjskie długie i lekkie; długie łyżwy do biegania po śniegu.

National-liberalny, liberał narodowy; stronnictwo rządowe w parlamencie niemieckim.

Natura ł. przyroda, właściwość przyrodzona, usposobienie.

Natura horret vacuum ł. natura nie znosi próżni.

Naturalia non sunt turpia ł. rzeczy naturalne nie przynoszą wstydu, nie szpecą.

Naturalista ł. badacz natury, przyrodnik.

Naturalizacja ł. nadanie prawa obywatelstwa cudzoziemcowi.

Naturalizm ł. pogląd popisujący rację wszelkiego bytu samej tylko naturze bez nadprzyrodzonego objawienia; w sztukach i literaturze dążenie do wiernego oddania wszystkiego w rzeczywistości bez upiększenia i idealizowania.

Naturalizować się ł. przyjąć obywatelstwo w obcym kraju.

Naturalność ł. prostota, nieprzesadność, zgodność z naturą.

Nautyka g. umiejętność żeglarska, żeglarstwo.

Nawa ł. wnętrze kościoła; okręt.

Nawigacja ł. żegluga.

Na zdar czes. powodzenia! pomyślności!

NB. ob. Notabene.

Ne bis in idem ł. ob. Non bis in idem.

Necessitas frangit legem ł. konieczność łamie prawa.

Nec Hercules contra plures ł. (dosł. i Herkules nie poradzi przeciw wielu); siła złego, dwóch na jednego.

Nec locus ubi Troja fuit ł. ani śladu gdzie była Troja (mówiąc o rzeczy straconej lub zniszczonej).

Nec pfus ultra ł. ani kroku dalej, ob. Non plus ultra.

Nefas ł. bezprawie, czyn niegodziwy; per nefas bezprawnie.

Nefelja g. biała plamka na rogówce oka; biała plamka na paznogciu; kłaczki w urynie.

Nefralgja g. ból nerek, kolka nerkowa.

Nefritis g. zapalenie nerek.

Negacja ł. przeczenie, zaprzeczenie.

Negatyw (w fotografji), pierwotny obraz fotograficzny na kliszy, w którym części jasne przedmiotu są ciemne i odwrotnie.

Negatywnie ł. odmownie, przecząco, ujemnie.

Negatywny, ujemny, zaprzeczający, przeciwstawny.

Negliż f. ubranie domowe, ranne albo nocne.

Negliżować f. zaniedbywać, nie zważać na kogo, na co; negliżować się: zaniedbywać się.

Negocjacja f. prowadzenie układów; umawianie się.

Negocjant f. kupiec na większą skalę; pośrednik w interesach handlowych.

Negocjator ł. prowadzący układy, umawiający się.

Negować ł. zaprzeczać, wyrzekać się.

Negr ł. murzyn.

Negretti, gatunek owiec hiszpańskich o gęstej wełnie.

Negrytosi hiszp. murzyni australscy.

Negus, tytuł króla Abisynji.

Nejzylber ob. Najzylber.

Nekrolog g. wiadomość w czasopiśmie o czyjej śmierci; krótki opis życia osoby świeżo zmarłej.

Nekrologja g. rubryka w czasopiśmie, poświęcona wiadomościom o śmierci osób wybitnych.

Nekrolatrja g. cześć oddawana umarłym.

Nekromancja g. mniemana sztuka wywoływania i zaklinania duchów, w celu zapytywania ich o przyszłość.

Nekromanta g. wywołujący duchy, czarnoksiężnik.

Nekropolis g. miasto zmarłych, cmentarz.

Nekrotomja g. otwarcie zwłok; wyjęcie obumarłej kości.

Nekroza g. zgorzel, gangrena.

Nektar g. napój bogów; słodycz, rozkosz, słodki sok kwiatów.

Nemezys g. bogini zemsty i sprawiedliwości karzącej.

Neminem captivabimus nisi jure victum ł. (dosł. nikogo więzić nie będziemy, chyba tego, kogo prawnie przekonamy o jego winie); zasadnicze prawo stanu rycerskiego w d. Polsce, podstawa wolności osobistej.

Ne misceantur sacra profanis ł. nie należy mieszać rzeczy świętych ze światowemi.

Nemo ł. nikt.

Nemo propheta in sua patria ł. nikt nie jest prorokiem we własnej ojczyźnie.

Nemo sapiens nisi patiens ł. nie nabędzie mądrości, kto nie ma cierpliwości.

Nemrod hebr. myśliwy.

Neofita g. każdy nowowierca, świeżo ochrzczony, szczególniej żyd, który przyjął wiarę chrześcijańską.

Neolityczna epoka, okres gieol. narzędzi kamiennych.

Neologizm g. nowy wyraz lub zwrot w mowie.

Neologja g. nowotorstwo.

Neoplatonizm g. nauka filozofów z 3—6 w. po Chrystusie, łącząca idee Platona z poglądami chrześcjańskiemi.

Nepotyzm ł. protegowanie, promowanie krewnych na posady i godności bez względu na ich zdolności.

Neptuniczne skały, sk. pochodzenia wodnego, osadowe.

Neptunizm ł. teorja przypuszczająca, że dzisiejsza postać ziemi powstała skutkiem działania wody.

Nequam ł. nicpoń, niegodziwiec.

Ne quid nimis ł. byle nie zanadto.

Nerejdy g. nimfy morskie.

Nervus rerum 'ł. główna sprężyna czynności ludzkich (zwłaszcza pieniądze).

Nerwacja ł. układ żył (żeberek) na liściach.

Nerwowy ł. o osłabionych nerwach, wrażliwy, drażliwy.

Nerw ł. narząd w ciele zwierzęcym w postaci, białych nitek, rozchodzący się od mózgu i mlecza pacierzowego po wszystkich częściach ciała, służący do przeprowadzania wrażeń czucia i ruchu.

Neseser i neseserka f. toaletka, torebka lub puzderko na drobiazgi podręczne.

Nestor ł. mądry i doświadczony starzec; najstarszy pomiędzy ludźmi jednego zawodu.

Ne sutor ultra crepidam ł. niech szewc pilnuje kopyta (mówi się o tych, którzy się biorą do tego, czego nie rozumieją).

Netto w. czysty dochód po strąceniu wydatków; cena kosztu; waga samego towaru bez opakowania.

Neumeniczne pismo, średniowieczne pismo nutowe.

Neurastenja g. chorobliwa niemoc nerwowa, osłabienie nerwów, nadczułość nerwów.

Neurologja g. nauka o nerwach.

Neuropata g. cierpiący nerwowo.

Neuropatja g. choroba nerwowa.

Neuropatologja g. nauka o chorobach nerwowych.

Neurotomja g. przecięcie nerwu (chirurgiczne).

Neuroza g. choroba nerwowa.

Neutr. skr. neutrum ł. rodzaj nijaki.

Neutralizować ł. ubezwładnić; w chemji: zobojętnić.

Neutralność ł. niemieszanie się do sporu lub wojny prowadzonej przez inne państwa, bezstronność.

Neutralny ł. obojętny, bezstronny.

Newralgja g. ból nerwowy.

Newroza ob. Neuroza.

Nexus ł. związek, węzeł.

Nibelungi, tytuł staroniemieckiego poematu z 12-go wieku, opiewającego zdarzenia rycerskie i miłosne.

Niedyskretny f. niedochowujący sekretu, gadatliwy, ciekawy, nieostrożny, niedelikatny, bezwzględny.

Niedyspozycja f. złe usposobienie; niedomaganie.

Niedyspozyt f. niezdrów, niedobrze usposobiony.

Niekompetentny ł. nieświadomy, nie mogący wydać sądu lub zdania w jakiej sprawie.

Niekompletny ł. niezupełny, nie cały.

Niekonsekwentny ł. nielogiczny, nieuważający na następstwa.

Nielegalny ł. przeciwny prawu.

Nieorganiczny ł. patrz: Anorganiczny.

Nielojalny f. przeciwny rządowi, prawu, źle usposobiony politycznie, niechętny.

Nieparlamentarne wyrażenie: grubjańskie, nieprzyzwoite wyrażenie, słowa obelżywe, obrażające.

Nieprodukcyjny, nieproduktywny, nie przynoszący pożytku, bezpożyteezny, bezowocny.

Nieproporcjonalny, nie odpowiednio dobrany, nie zastosowany.

Nietzscheanizm, etyka filozofa Nietzsche, jogo pogląd filozoficzny dotyczący zagadnień społecznych i moralnych.

Nihil est in intellectu, quod non erat in sensu ł. niema tego w umyśle, co nie weszło przez zmysły.

Nihiliści ł. najskrajniejsi anarchiści dążący do obalenia istniejącogo porządku społecznego i religijnego.

Nihilizm ł. niewierzenic w nic, usunięcie i zniszczenie wszystkiego; zasady najskrajniejszego odłamu anarchistów.

Nihilować ł. unicestwiać, niszczyć.

Nihil probat, qui nimium probat ł. niczego nie dowiedzie, kto zawiele chce dowieść.

Nikiel n. gatunek metalu koloru srebrzysto stalowego, używany na wyroby.

Nikotyna f. związek organiczny trujący, alkoloid znajdujący się w tytuniu.

Nil admirari ł. nie dziw się niczemu.

Nil ad rem ł. to nie ma nic do rzeczy.

Nil desperandum ł. nie należy rozpaczać.

Nil humani a me alienum ob. Homo sum.

Nil nisi bene ł. nieinaczej tylko dobrze.

Nil novi sub sole ł. nic nowego pod słońcem.

Nimbus a. Nimb ł. ob. Aureola.

Nimfomanja g. chorobliwe podniecenie płciowe u kobiet.

Nimfy g. półboginie, piękne dziewice, boginie mórz, rzek, lasów i t. p.

Niobe g. mit. matka bolejąca po stracie dzieci.

Nirwana ind. w buddaizmie: oderwanie umysłu od wszystkiego ziemskiego; niczem niezamącony i wiecznie trwający spoczynek, pogrążenie się w nicości, absolutny spokój duszy.

Nisza f. zagłębienie,w ścianie; rodzaj alkowy.

Nit n. ćwiek metalowy łączący dwa kawałki metalu i z obu stron zaklepany: spojenie cyną.

Nitować ł. łączyć, spajać metale za pomocą nitu.

Nitrobenzol g. ciecz oleista woni gorzkich migdałów, powstała z benzolu, służąca do wyrobu aniliny i do pachnideł.

Nitrogliceryna g. mieszanina gliceryny z kwasem azotowym i siarkowym, płyn oleisty koloru żółtawego, silnie eksplodujący.

Niwelacja f. w miernictwie poziomowanie, zrównanie gruntu.

Nizami tur. wojsko tureckie regularne.

N. N. zamiast niewymienionego nazwiska lub tytułu.

Nobiles ł. szlachta u dawnych Rzymian.

Nobilitacja ł. wyniesienie do stanu szlacheckiego, nadanie szlachectwa.

Nobility a. arystokracja angielska.

Noblessa f. szlachta, arystokracja.

Noblesse oblige f. (obliż) szlachectwo nakłada pewrne obowiązki; przen. powodzenie obowiązuje.

Nocja ł. pojęcie, pojmowanie wyrozumowane.

Nokturn ł. część nabożeństwa zwanego jutrznią; utwór muzyczny o charakterze smętnym, rzewnym.

Nolens volens ł. chcąc, niechcąc.

Noli me tangere ł. nie dotykaj mnie; roślina: czułek.

Nomadowie g. ludy pasterskie koczujące.

Nom de guerre f. (ną de ger) przydomek, przybrane nazwisko artysty, literata itp.

Nomen ł. imię.

Nomen est omon ł. w nazwisku nieraz tkwi wróżba.

Nomenklatura ł. zbiór nazw i wyrazów technicznych właściwych pewnej nauce lub sztuce.

Nominacja ł. mian. na urząd.

Nominąlizm ł. pogląd filozoficzny, według którego pojęcia ogólne (uniwersalia) nie mają znaczenia rzeczowego, ani istotnego bytu w rzeczywistości, lecz tylko znaczenie nazw dla wytworów abstrakcji.

Nominalny ł. imienny; wartość nominalna, wartość wyrażona na papierach kredytowych lub na pieniądzach, w przeciwstawieniu do wartości rzeczywistej, obiegowej.

Nomina sunt odiosa ł. wymienianie nazwisk jest niewłaściwe.

Nominat ł. mianowany na urząd np. biskup nominat; nie prekonizowany jeszcze przez Papieża.

Nominativus ł. mianownik, 1-szy przypadek.

Nominować ł. wymieniać, mianować, uznawać.

Non bis in idem ł. to samo nie powtarza się dwa razy; nie należy dwa razy jednego rozsądzać, lub dwa razy karać za jedno.

Nonchalance f. (nąszala͡ęs) niedbałość, zaniedbanie, brak starań, zbytnia bezceremonjalna swoboda.

Nonjusz a. Wernjer, przyrząd składający się z linijki ruchomej z drobniejszą podziałką, która, dodana do właściwej skali, umożliwia odczytanie bardzo drobnych długości i oznaczenie ścisłego wymiaru.

Nonkonformiści, w Anglji sekty, nie wyznające panującej religji państwowej (anglikańskiej).

Non licet ł. nie wolno, nie godzi się.

Non multa sed multum ł. nie dużo ale gruntownie.

Non olet ł. pieniądze nie śmierdzą, zysk jest dobry, skądkolwiek on wypływa; (wyrażenie ironiczne używane dla oznaczenia zysku pochodzącego z nieczystego źródła).

Non omnis moriar ł. nie wszystek umrę (dzieła moje, ideje przeżyją mnie).

Nonpareille f. (nąparęj) gatunek druku bardzo małego.

Non plus ultra ł. ani kroku dalej, dotąd, do tego miejsca, nic nadto; zwrot używany także dla wyrażenia kulminacyjnego punktu (granicy) uczucia, lub czegoś doskonałego, niedoścignionego.

Non possumus ł. nie możemy; wyrażenie używane przez Papieża lub władzę, jako odpowiedź odmowna na żądania, których nie chce lub nie może spełnić.

Non scholae, sed vitae discimus ł. uczymy się nie dla szkoły, lecz dla życia.

Nonsens ł. niedorzeczność, absurd.

Non sum dignus ł. nie jestem godzien (słowa wymawiane przez kapłana w chwili przyjmowania komunji św.); w mowie potocznej zwrot wyrażający, że nie jesteśmy godni wyrządzonej nam czci, łaski i t. p.

Non troppo w. w muz. nie nazbyt, nie bardzo.

Norma ł. prawidło, przepis, miara, zasada.

Normalna szkoła ł. szkoła wzorowa; w Galicji: szkoła ludowa, w której przed założeniem seminarjów nauczycielskich kształcili się przyszli nauczyciele szkół ludowych.

Normalny ł. prawidłowy, zasadniczy, zgadzający się z przepisami lub wzorem, właściwy, należyty, zwykły, odpowiedni, zgodny ze swą naturą, taki jaki powinien być.

Normować ł. uregulować, ustalać, porządkować według pewnych zasad.

Norymberszczyzna, drobne sprzęciki do domowego użytku, drobna galanterja, zabawki dziecinne wyrabiane dawniej w Norymberdze.

Nosce te ipsum ł. znaj siebie samego.

Nosologja ob. Patologja.

Nostalgja g. gorące pragnienie ujrzenia ojczyzny, choroba, powstająca z tęsknoty za krajem rodzinnym.

Nostras ob. Cholera nostras.

Nostro ł. nasze (domyśl, conto).

Nostryfikacja ł. uczynienie czegoś swojem; przyjęcie i uznanie dyplomu doktorskiego, uzyskanego w jednem państwie, przez uniwersytet innego państwa.

Nota ł. znak, przypisek, uwaga, objaśnienie; rachunek towarów; nagana.

Nota bene skróc. NB. ł. dosł. uważaj dobrze, znak używany dla zwrócenia na co czyjej uwagi.

Notable f. obywatele pewnego państwa lub miasta, najznakomitsi stanowiskiem, wykształceniem i majątkiem; dawniej stany państwa we Francji.

Notacja ł. oznaczanie znakami umówionemi (notacja muzyczna, chemiczna, szachowa).

Nota dyplomatyczna, pismo treści politycznej przesyłane przez jedno państwo, lub jego przedstawicieli, drugiemu.

Notarjat ł. prawo notarjalne czynność notarjusza, biuro notarjusza, instytucja notarjuszów.

Notarjusz ł. urzędnik przy jurysdykcji sądowej, ustanowiony do przyjmowania aktów sprzedaży, kupna, umów, zapisów itp.

Notatka ł. uwaga zapisana dla pamięci.

Notaty ł. uwagi, spostrzeżenia, zaznaczenia, zapisywane dla pamięci.

Notes ł. książeczka do zapisywania wszelakich szczegółów, które mamy zapamiętać, notatnik dla pamięci.

Notoryczny ł. powszechnie znany, wiadomy, jawny.

Notować ł. zaznaczać, zapisywać.

Notturno w. ob. Nokturn.

Notyfikacja ł. uwiadomienie, ważne doniesienie urzędowe.

Noty państwowe, pożyczka państwowa, papiery państwowe nieprocentowane, płatne w każdej chwili okazicielowi.

Nouveauté f. (nuwoté) nowość, szczególniej w artykułach modnych.

Nouvelle du jour f. (nuwel diu żur) dosł. nowina dnia, głośna wiadomość, fakt, zdarzenie, zajmujące w danej chwili opinję publiczną, będące na dobie.

November ł. listopad.

Nowacja ob. Inowacja.

Nowalja ł. pierwszy raz podawana sezonowa potrawa, świeże, ukazujące się ogrodowizny i owoce.

Nowator ł. wprowadzający nowości, nowe pojęcia, zwyczaje i t. p.

Nowatorstwo ł. wprowadzenie nowych rzeczy, nowych pojęć, nowości.

Nowelista f. autor noweli.

Nowella ł. krótki utwór beletrystyczny, w szczupłych ramach artystycznie szkicujący kilku znamiennemi rysami jeden jakiś fakt życiowy, jedną cechę charakteru i t. p., obrazek, szkic powieściowy; ustawa, nie zmieniająca postanowień dawnych praw, lecz zastępująca niektóre przepisy innemi, ulepszająca dawne.

Nowenna ł. nabożeństwo 9-cio dniowe ku czci jakiego Sw.

Nowicjat ł. czas próby w zakonie.

Nowicjusz ł. osoba przebywająca czas próby w zakonie; nowowstępujący do jakiego zawodu, nieobeznany z nim, niedoświadczony.

N. S. = nowego stylu, rachuba czasu podług kalendarza Grregorjańskiego.

N. T. = Nowy Testament.

Nuance f. {niuans) odcień, lekka różnica.

Nuila dies sine linea ł. ani jeden dzień (nie minie) bez kreski (pracy), każdy dzień przynosi postęp w pracy.

Nulla regula sine exceptione ł. niema reguły bez wyjątku.

Numeracja ł. liczbowanie, oznaczenie liczbą, numerem.

Numerale ł. liczebnik (w lm. Numeralia).

Numeryczny ł. liczebny.

Numizmatyka g. nauka i opis starożytnych monet i medali.

Numulity ł. obecnie zaginione, kopalne żyjątka z rzędu korzenionóżek.

Nunc est bibendum ł. teraz należy wypić (słowa stosowane jako zachęta do zabawy).

Nuncjatura ł. urząd i miejsce zamieszkania nuncjusza.

Nuncjusz ł. poseł i pełnomocnik papieski przy dworach panujących.

Nupcjalny ł. weselny.

Nut n. wpust, żłobek (w stolarstwie).

Nuta ł. znak dźwięku czyli tonu, także sam ton.

Nutacja ł. wahadłowe zbaczanie, odchylanie się osi ziemskiej, które przy zakreślaniu okręgu koła na sklepieniu niebieskiem tworzy linję nie równą kołową, lecz zygzakowatą.

Nyktalopja g. wada wzroku, którą dotknięty widzi w jasny dzień gorzej, niż o zmroku.

O.

Oaza ar. urodzajna miejscowość wśród pustyni, obfitująca w roślinność i wodę.

Obducent ł. lekarz, robiący obdukcję i spisujący z niej protokuł.

Obdukcja ł. sądowo-lekarskie zbadanie zwłok, połączone z sekcją w celu stwierdzenia śmierci, jej rodzaju, przyczyny i warunków, wśród których nastąpiła.

Obedjencja ł. posłuszeństwo; w zakonach bezwarunkowa posłuszeństwo rozkazom przełożonego.

Obelisk g. wysmukła, czworoboczna, piramidalnie zakończona wysoka kolumna, wyciosana z jednej sztuki kamienia.

Objekcja ł. zarzut.

Objekt ł. przedmiot; cel; w zdaniu: wyraz, na który czynność słowa przechodzi.

Objektyw a. szkło objektywne, większa soczewka lupy, mikroskopu, przyrządu fotograficznego, zwracana ku rozpatrywanemu przedmiotowi, szkło przedmiotowe.

Objektywność a. Objektywizm ł. przedmiotowość; wydawanie sądu na podstawie znamion przedmiotu, bez uwodzenia się własnemi uprzedzeniami lub upodobaniami.

Objektywny ł. przedmiotowy, nie podlegający wpływom podmiotowych uczuć, nie zabarwiony indywidualnemi upodobaniami, zapatrywaniami i t. p.

Oblata ł. w dawnem prawie polskiem akt dosłownie wniesiony do ksiąg właściwych.

Oblig ł. przyznanie należności na piśmie, dowód zaciągniętego długu, rewers.

Obligacja ł. zobowiązanie, przyznanie długu na piśmie.

Obligacje ł. kredytowe papiery procentowe stwierdzające dług długoterminowy, stopniowo umarzane.

Obligato w. w muz. obowiązkowo.

Obligo w. w stosunkach kupieckich: zobowiązanie się, danie rękojmi, poręczenie.

Obligować ł. zobowiązywać, prosić usilnie.

Obój f. drewniany instrument muzyczny dęty.

Obol g. drobna starogrecka moneta.

Obscène f. nieprzyzwoity, wszeteczny.

Obsekwje ob. Egzekwje.

Obserwacja ł. badanie, śledzenie, dostrzeganie.

Obserwacyjny, spostrzegawczy, badawczy.

Obserwacyjny korpus ł. oddziały wojska na stopie wojennej, wystawione przez neutralne państwo w celu śledzenia przebiegu walki toczącej się w sąsiednim mocarstwie, lub poparcia akcji dyplomatycznej groźbą zbrojnej interwencji.

Obserwanci ł. zakonnicy reguły Sw. Franciszka.

Obserwant ł. wypełniający ściśle przepisy kościelne.

Obserwatorium ł. budynek, przeznaczony do dokonywania spostrzeżeń astronomicznych i meteorologicznych, zaopatrzony w przyrządy naukowe; spostrzegalnia.

Obserwować ł. przypatrywać się, badać, uważać; pilnować, zachowywać, przestrzegać.

Obskurant ł. nieprzyjaciel oświaty; człowiek bez nauki.

Obskurantyzm ł. dążność przeciwna oświacie, skłonność do podtrzymywania nieuctwa.

Obskurny f. ciemnego pochodzenia, podły, pospolity, lichy.

Obstrukcja ł. zatwardzenie, p. Obstrukcjonizm.

Obstrukcjoniści, stronnictwo w parlamencie, zastosowujące obstrukcjonizm w obradach.

Obstrukcjonizm a. Obstrukcja parlamentarna ł. przeciąganie rozpraw parlamentarnych dla wyczerpania czasu i niedopuszczenia do powzięcia jakiejkolwiek uchwały; przeszkadzanie obradom ustawicznym hałasem.

Obstupui ł. zdumiałem się, osłupiałem.

Obstypacja ł. zatwardzenie żołądka.

Obsydjan, minerał niekrystaliczny, właściwie stop różnych minerałów w ogniu wulkanicznym, czarny, brunatny lub ciemnozielony, szklisto połyskujący, używany do wyrobu drobnych przedmiotów ozdobnych.

Obsyligacja ł. sądowe opieczętowanie ruchomości.

Obszlegi n. wyłogi u munduru, obłożenie.

Obwoluta ł. owinięcie, okładka wierzchnia, obłożenie okładki papierem.

Ocean g. wielkie nieprzerwane przestrzenie wód słonych na kuli ziemskiej.

Ocembrować n. opatrzyć ścianami dół lub studnię.

Ochlokracja g. panowanie gminu ulicznego.

Ochmistrz n. urząd dworski, marszałek dworu, przełożony nad dworem; dawniej nauczyciel domowy.

Ochmistrzyni n. nauczycielka domowa, przełożona.

Ochra a. Ugier g. minerał ziemisty, mieszanina wodanu tlenniku żelaza z glinką, barwy żółtej lub brunatnej, trwała tania farba, używana w malarstwie, przy drukowaniu tkanin, tapet, zabarwieniu cementów i t. d.

October ł. październik.

Octroi f. (oktrua) pozwolenie władzy, koncesja, przywilej; opłata przy wprowadzaniu, np. do miasta, przedmiotów konsumcji.

Oda g. utwór liryczny, uroczyście, podniośle opiewający przedmioty uczuć wzniosłych, wzniosła pieśń pochwalna.

Odaliska tur. służebna pokojowa w haremie baszy lub sułtana; powszechnie nazwę tę dają pięknym niewolnicom wschodnim.

Odeon a. Odeum g. w starożytnej Grecji budynek przeznaczony na popisy i współubieganie się poetów i śpiewaków; nazwa gmachu, przeznaczonego na przedstawienia muzykalne.

Oderint dum metuant ł. niechaj nienawidzą, byleby się bali.

Odium ł. nienawiść, wstręt.

Odol, płyn miętą pachnący używany jako lekki środek antyseptyczny do płukania ust.

Odontolit g. kamień winny na zębach; zęby skamieniałe znajdywane w ziemi; skamieniałości.

Odontologja g. nauka o zębach.

Odontoterapja g. nauka leczenia chorób zębów.

Odor ł. zapach, woń; przykry zapach.

Odseparować ł. odłączyć, oddzielić.

Odwach n. strażnica wojskowa, posterunek, gdzie stale przebywa straż garnizonowa.

Odysseja g. starogrecka epopeja Homerowa, której treścią jest opis przygód Odysseusza (Ulissesa) w drodze powrotnej z Troi do Itaki; przen. wędrówka długa i pełna przygód i niebezpieczeństw.

Oedema g. obrzęknięcie, nabrzmienie, puchlina.

Oeil de boeuf f. (ejl de bef) okrągłe okno w dachu; luka.

Oeil de chat f. (ejl de sza) kocie oko, minerał: odmiana krzemienia, używana jako pół-drogi kamień.

Ofenzywa ł. postępowanie zaczepne z nieprzyjacielem.

Ofenzywny ł. zaczepny.

Oferta ł. zaofiarowanie, propozycja podjęcia się roboty, dostawy i t. p., zawierająca warunki i cenę.

Offertorium ł. część Mszy Św., Ofiarowanie.

Officinalia ł. środki lekarskie dozwolone.

Officium ł. nabożeństwo; obowiązek, służba.

Ofiara ł. Sakrament Ciała i Krwi Pańskiej, Msza Św.; dar; rodzaj podatku.

Oficer f. ogólny tytuł wyższych stopni wojskowych (od porucznika do gienerała).

Oficjalista ł. urzędnik prywatny; wyższa służba w większych gospodarstwach wiejskich.

Oficjalnie ł. urzędownie.

Oficjał ł. wikarjusz biskupi, któremu powierzone są sprawy sądowe; urzędnik skarbowy i pocztowy w Austrji.

Oficyna ł. osobny budynek mieszkalny, przybudowany do większego od strony wewnętrznego dziedzińca lub ogrodu; nazwa dawana drukarniom; także pracownia farmakologiczna.

Oficynalny środek ł. środek leczniczy objęty obowiązującą w kraju farmakopeją.

Ofiklejda g. wielki mosiężny dęty instrument muzyczny.

Ofir hebr. bajeczna kraina bogactw: złota, drogich kamieni i t. d.

Oftalmja g. zapalenie oczu.

Oftalmologja g. okulistyka, nauka o oczach w stanie zdrowia i choroby.

Oftalmoskop g. wziernik oczny, przyrząd do badania wnętrza oka.

Ohma prawo, siła prądu elektrycznego jest wprost proporcjonalna do siły elektrowobudzającej, a odwrotnie proporcjonalna do oporu całego pasma.

Oka ar. miara wagi, używana w krajach wschodnich = około 1¼ kilograma.

Okaryna w. gliniany instrument muzyczny dęty.

Okazja ł. sposobność, okoliczność sposobna, sprzyjająca czemu; O. wojenna = bitwa, potyczka.

Okcydentalny ł. zachodni.

Okseft a. wielka beczka na wino lub inne ciecze, zawierająca od 200 — 240 kwart.

Oksydacja g. utlenianie, proces łączenia się danego związku chemicznego z tlenem.

Oktant ł. ósma część okręgu koła.

Oktawa ł. ósmy djatoniczny stopień, powtórzenie, tonu głównego; skala ośmiu tonów; ośmiodniowy przeciąg czasu; obchód ośmiodniowy niektórych uroczystości kościelnych; w poezji strofka albo zwrotka ośmiowierszowa, w której jedenastozgłoskowe wiersze rymują się: 1 z 3 i 5, 2 z 4 i 6, a 7 z 8; stanca.

Oktet ł. utwór muzyczny, napisany na 8 różnych głosów lub 8 instrumentów.

Oktrojowanie f. nadawanie przywilejów w handlu; nadanie konstytucji.

Oktrojowany f. pozwolony, nadany przez panującego lub rząd.

Okular ł. soczewka w lunecie, mikroskopie i t.p. przyrządach optycznych, do której się oko przykłada; szkło oczne.

Okulary ł. szkła szlifowane, wypukłe lub wklęsłe, oprawione tak, że można je nakładać na oczy, w celu dokładniejszego widzenia przedmiotu lub dla poprawienia wzroku.

Okulista ł. lekarz chorób oczu.

Okulistyka ł. część medycyny, zajmująca się badaniem i leczeniem chorób ocznych.

Okulizacja ł. oczkowanie, sposób szczepienia drzew, polegający na odjęciu kawałka kory wraz z oczkiem (pączkiem) z drzewa szlachetnego i przeniesienia go na dziczkę.

Okultyzm f. ogólna nazwa dawana zjawiskom w naturze i życiu psychicznem (hypnoza, telepatja, jasnowidzenie), których nie można objaśnić znanemi przyczynami i działaniem znanych sił natury.

Okupacja ł. objęcie w posiadanie, przywłaszczenie sobie rzeczy, zwłaszcza nie będącej niczyją własnością; obsadzenie wojskiem obcego kraju dla zabezpieczenia spełnienia zobowiązań.

Okupacyjna armja ł. wojska które zajęły kraj cudzy na pewien czas.

Okupowane kraje ł. miejscowości, zajęte przez obce wojska, którym oddane są do administrowania.

Olbrot, masa mleczno biała, tłusta, krystalicznie przeświecająca, która znajduje się w głowie kaszalotów i innych wielorybowatych, używana do wyrobu drogich świec.

Olejki eteryczne a. lotne, ogólna nazwa rozmaitych oleistych cieczy roślinnych, odznaczających się silnym, mniej lub więcej przyjemnym zapachem.

Olejne farby, farby utarte z olejem.

Oleodruk, rycina odbita farbami olejnemi sposobem litograficznym.

Oleum et operam perdidi ł. straciłem olej i pracę (napróżno) = szkoda czasu i atłasu, szkoda zachodów i kosztów daremnych.

Oligarchja g. panowanie w kraju kilku rodzin arystokratycznych; rząd możnych; możnowładztwo.

Olimp g. najwyższa góra w Grecji, uważana w mitologji greckiej za siedzibę bogów.

Olimpijskie igrzyska, starogreckie uroczystości narodowe, które się co 4 lata odbywały w Olimpji.

Olimpjada g. czteroletni przeciąg czasu między dwoma olimpijskiemi igrzyskami, jednostka rachuby czasu u starożytnych Greków.

Oliwki ł. owoce drzewa oliwnego, z których otrzymuje się oliwa.

Olla potrida hiszp. rodzaj bigosu, ulubiona narodowa potrawa hiszpańska; mieszanina, rozmaitość.

Olstro, futerał skórzany u siodła na pistolety.

Ombrometr ł. przyrząd do mierzenia ilości opadów atmosferycznych (deszczu i t. p.), deszczomierz.

Omega g. ostatnia litera greckiego alfabetu; alfa i omega = początek i koniec czego.

Omen ł. znak, przepowiednia, wróżba.

Omisja ł. opuszczenie, pominięcie.

Omladina serb. związek narodowy w Serbji, dążący do zjednoczenia i niepodległości Serbów; najskrajniejsze stronnictwo młodoczeskie.

Omlet f. potrawa z jaj.

Omne trinum perfectum ł. wszystko co potrójne, jest najlepsze.

Omnia mea mecum porto ł. wszystko, co posiadam, noszę z sobą.

Omnibus ł. rodzaj powozu publicznego dla większej ilości osób, kursującego w większych miastach.

Omnipotencja ł. wszechmoc, wszechpotęga.

Onanista g. popełniający samogwałt.

Onanizm g. samogwałt.

On cali a. (onkol) na wezwanie, za okazaniem (weksel).

Ondulacja ł. ruch falisty ciała jakiego, wahanie się tonu.

Ondyna f. nimfa wodna, rusałka.

On ne parle pas de la corde dans la maison d’un pendu f. (ą ne parl pa de la kord daę la͡ mezą d͡ę paęndiu) dosł. nie mówi się o stryczku w domu powieszonego; nie należy mówić przy kimś tego, co może urazić.

Onomatopeja g. harmonja naśladowcza, polegająca na dobieraniu takich wyrazów, które samem już brzmieniem naśladują pojęcia i przypominają dźwięki w naturze (huk, grzmot, zgrzyt).

On revient toujours a ses premiers amours f. (ą rewię tużur a se premie zamur) stara miłość nie rdzewieje.

Onlologja g. nauka o bycie, część metafizyki.

Onus probandi ł. obowiązek dowiedzenia, przekonania.

Onyks g. piękna, biało i czarno prążkowana odmiana chalcedonu.

Oolit g. wapień ziarnisty, ikro wiec.

Oologja g. nauka o jajach i gniazdach ptasich.

Op. skróc. Opus (ob.).

Opactwo, klasztor i dobra klasztorne znajdujące się pod zwierzchnictwem opata.

Opal ł. minerał, niekrystaliczna odmiana kwarcu, drogi kamień, odznaczający się prześliczną grą barw na tle mleczno białym.

Opalizacja ł. zjawisko barwienia się rozcieńczonych emulsji, gra barw na mlecznym tle.

Opalizować, mienić się różnemi kolorami, jak opal.

Oparafować f. karty księgi policzbować, tęż księgę przeciągnąć sznurem, opatrzyć go pieczęcią i podpisem na ostatniej stronnicy.

Opat hebr. przełożony niektórych zakonów; kapłan świecki, który posiada beneficjum sekularyzowane z tytułem opactwa.

Opera w. dramat muzyczny, dzieło sceniczne, w którem akcja, ilustrowana jest muzyką i śpiewem tj. aktorowie nie mówią lecz śpiewają.

Opera buffa w. opera treści wesołej z wtrąconemi djalogami mówionemi.

Operacja ł. rękoczyn, czynność mechaniczna, wykonana na chorych częściach ciała rękami lub przy pomocy narzędzi; przedsięwzięcie finansowe.

Operacja chirurgiczna ł. szereg czynności mechanicznych, wykonanych na chorym przez lekarza w celu leczniczym, przy pomocy instrumentów chirurgicznych.

Operacja finansowa ł. obmyślany obrót pieniężny przynoszący zysk.

Operacja wojenna ł. wszelkie ruchy strategiczne wojska, mające na celu pokonanie nieprzyjaciela.

Operacyjna linja, linja działań wojennych, ob. linja bojowa.

Operacyjna podstawa, główny punkt oparcia dla działań wojennych, zwłaszcza grupa fortec.

Operam et oleum perdidi ł. ob. Oleum etc.

Operat ł. wszystkie znajdujące się w biurze dokumenty, dotyczące danej sprawy; coś wypracowanego piśmiennie.

Operator ł. lekarz-chirurg, dokonywający operacji.

Operatyzm ł. sposób osiągnięcia łaski Bożej przez uczynki zewnętrzne (ob. Opus operatum).

Opereta a. Operetka ł. litwor sceniczny, błahej a zabawnej treści, w którym djalogi mówione przeplata śpiew z towarzyszeniem orkiestry.

'Operować ł. dokonywać operacji, przeprowadzać jakąś czynność mechaniczną.

Opiat ł. środek usypiający przygotowany z opjum.

Opinja ł. zdanie, mniemanie, przekonanie, sąd o czem; ogólne zdanie o kimś, sąd ludzki, reputacja.

Opinja publiczna, głos powszechny.

Opjum ł. makowiec, stężały sok mleczny, wypływający po nacięciu z niedojrzałych makówek i łodyg pewnego gatunku maku, hodowanego na Wschodzie, silna trucizna; w małych dawkach środek leczniczy odurzający i uśmierzający ból (na Wschodzie palą je samo lub z tytuniem).

Opodeldok, maść galaretowata lub płynna, składająca się z roztworu mydła w spirytusie, kamfory, amonjaku i olejków lotnych.

Oponent ł. wygłaszający przeciwne zdanie, czyniący zarzuty, przeciwnik w dyskusji.

Oponować ł. twierdzić przeciwnie, przeciwstawić swoje zdanie innemu, w dyspucie być przeciwnego zdania, czynić zarzuty; opierać się czemu.

Opoponaks, wonna żywica, wydzielana przez pewien gatunek pasternaku, rosnący w Syrji, służy do wyrobu perfum i pachnideł.

Oportunista ł. zwolennik oportunizmu, umiejący naginać się do okoliczności i wyciągać z nich korzyść.

Oportunizm ł. polityka zastosowana do okoliczności; naginanie się do sprzyjających w danej chwili okoliczności.

Opozycja ł. opór, przeciwieństwo zdań; w sejmie stronnictwo przeciwne rządowemu; wogóle mniejszość występująca przeciw projektom, uchwałom większości; położenie ziemi, w czasie obiegu jej koło słońca, pomiędzy księżycem lub jaką planetą a słońcem; wystąpienie sądowe ze strony skazanej o zmianę wyroku zaocznego.

Opresja ł. ucisk, przygnębienie; uczucie ściskania w niektórych chorobach.

Oprymować ł. uciskać.

Optativus ł. tryb życzący, forma słowa, wyrażająca życzenie, zależne od pewnych warunków (np. dałby to Bóg!)

Optima fide ł. w najlepszej wierze.

Optima forma, w najlepszej formie.

Optometr g. narzędzie do oznaczenia siły wzroku.

Optotypy g. litery różnej wielkości do probowania siły wzroku.

Optować f. dobrowolnie wybierać, szczególniej poddaństwo jednego lub drugiego kraju.

Optyczne narzędzia, przyrządy, zbudowane według praw optyki, ułatwiające widzenie przedmiotów bardzo odległych lub bardzo drobnych, w ogóle powiększające siłę wzroku.

Optyczne złudzenie, złudzenie wzroku, zjawisko pozorne, widzenie przedmiotów nie takiemi, jakiemi są w rzeczywistości.

Optyczny g. tyczący się światła i wzroku; pozorny, łudzący.

Optyk g. wykonywujący narzędzia optyczne.

Optyka g. część fizyki, traktująca o świetle i wzroku; na optykę, dla pozoru.

Optymaci ł. w starożytnej rzeczypospolitej rzymskiej klasa bogaczów, potomkowie patrycjuszów i wzbogaconych rodów plebejuszowskich, partja senatu, w przeciwstawieniu do partji ludowej gminu (populares).

Optymista ł. widzący wszystko w najlepszem świetle, nie zrażający się niepowodzeniami, ufający ludziom, wierzący w ich uczciwość i szlachetność.

Optymizm ł. pogląd filozoficzny, polegający na przekonaniu, że w świecie jest więcej szczęścia, niż nieszczęścia i że niedoskonałości, zła i nieszczęścia wychodzą w końcu ludzkości na dobre; w życiu potocznem skłonność do wynajdywania we wszystkiem stron dodatnich i uważanie wszystkiego z najlepszej strony.

Opugnować ł. czynić zarzuty, prowadzić spór.

Opus ł. dzieło.

Opuskuł ł. dziełko, broszura.

Opus operatum ł. dosł. dzieło dokonane; w terminologji kościelnej każda działalność, która bez osobistego współudziału człowieka wychodzi mu na dobre (sakramenty); także zewnętrzne uczynki religijne, spełniane bezmyślnie, nie oparte na podstawie duchowej, uczuciowej.

Oracja ł. przemowa, mowa.

Ora et labora ł. módl się i pracuj.

Oranż f. kolor pomarańczowy, żółto-czerwony.

Oranżada f. napój z wody, pomarańcz i cukru, otartego o skórki pomarańczowe.

Oranżerja f. właściwie cieplarnia do przechowywania podczas zimy drzewek pomarańczowych i cytrynowych, także wogóle każda cieplarnia oszklona od strony słonecznej i ogrzewana, w której przechowują się rośliny ozdobne południowe, nie wytrzymujące ostrego klimatu.

Ora pro nobis ł. módl się za nami.

Oratio pro domo sua ob. Pro domo sua.

Orator ł. mówca.

Oratorjanie a. Filipini ł. bractwo religijne, założone w Rzymie w XVI w. dla modlitwy, dobrych uczynków, umoralnienia ludzi, szerzenia wiary, którego członkowie nie składają ślubu ubóstwa i mogą występować ze zgromadzenia.

Oratorjum ł. sala przeznaczona do modlitwy; religijny dramat muzyczny, treści zaczerpniętej z biblji, złożony jak opera z uwertury, chórów, arji, ale przeznaczony do wykonania nie na scenie, lecz w kościele lub na koncercie.

Oratorski ł. krasomówczy.

Orbis pictus ł. świat malowany, świat w obrazach.

Orbita ł. droga, zakreślana w obiegu przez planetę; jama oczna, oczodół.

Orchideje g. storczyki.

Orda ob. Horda.

Ordalia ł. średniowieczne sądy Boże, próby ognia, wody, Komunji św., pojedynku i t. p., orzekające jakoby na podstawie woli Bożej winę lub niewinność oskarżonego.

Order f. honorowa odznaka w kształcie gwiazdy lub krzyża na wstędze, udzielana przez Papieża, Monarchę lub prezydenta rzeczypospolitej za położone zasługi.

Ordo est anima rerum ł. porządek jest duszą wszechrzeczy.

Ordonator, w dawnem wojsku pols. intendent czuwający nad skarbem wojskowym, pożywieniem i szpitalami wojskowemi.

Ordre de bataille f. (ordr de batajl) rozporządzenie wydawane przez naczelnego wodza przed rozpoczęciem kampanji, tyczące się podziału wojsk i rozmieszczenia ich.

Ordre du jour f. (ordr diu żur) porządek dzienny, spis spraw, podlegających obradom podczas posiedzenia danego zgromadzenia.

Ordynacja ł. zarządzenie porządkujące, układające jakieś stosunki prawne, przepisujące sposób postępowania w danych sprawach; prawne przekazanie spadku w ten sposób, że majątek i jego używanie przysługuje tylko najstarszemu synowi lub najbliższemu krewnemu; ob. majorat.

Ordynans f. żołnierz, przeznaczony do pełnienia służby dziennej w koszarach, szpitalu wojskowym, także do stałej służby oficera.

Ordynansowy oficer, przeznaczony do pełnienia służby dziennej w komendzie lub przy panującym.

Ordynarja ł. dodatek do płacy sługom i ofiacjalistom wiejskim w zbożu i innych artykułach spożywczych.

Ordynarjusz ł. gospodarz klasy, główny nauczyciel klasy; profesor zwyczajny na uniwersytecie.

Ordynaryjny ł. zwyczajny; pospolity, gminny; grubjański.

Ordynat ł. posiadacz majątku na prawach ordynacji.

Ordynator ł. lekarz ordynujący w szpitalu.

Ordynek n. porządek, szyk (zwłaszcza w wojsku).

Ordynować ł. zalecać, przepisywać, udzielać porady lekarskiej.

Oremus ł. módlmy się (słowa kapłana, zwrócone do ludu podczas Mszy św.).

Orfeum a. Orfeon g. nazwa stowarzyszeń muzycznych i śpiewaczych, także lokalu, przeznaczonego na produkcje muzyczno-wokalne.

Organ g. część ciała zwierzęcia lub rośliny, spełniająca pewną określoną funkcję fizyczną lub psychiczną, narząd; dźwięk głosu, brzmienie; urząd, przedstawiciel władzy; czasopismo, występujące w roli przedstawiciela pewnego stronnictwa.

Organiczna wada, wada ustrojowa, powstała wskutek nienormalnego rozwoju lub zmian w danym narządzie.

Organiczne materje, ciała roślinne i zwierzęce w przeciwstawieniu do nieorganicznych, pochodzących od ciał mineralnych.

Organiczny g. ustrojowy, zaopatrzony w narządy, spełniające funkcje życiowe; pochodzący od istoty, obdarzonej organizmem; należący do pewnej całości; chemja O. = chemja związków węgla z innemi ciałami.

Organizacja g. urządzenie, układ; budowa wewnętrzna organizmu zwierzęcego i roślinnego; forma urządzenia pewnego stowarzyszenia, wojska, całego społeczeństwa, według pewnych reguł, ustrój, ustawa.

Organizator g. urządzający.

Organizm g. całość, ustrój, układ narządów ciała, budowa.

Organizować g. urządzać, w czyn wprowadzać.

Organmistrz g. fabrykant organów.

Organografja g. opis budowy narządów u roślin.

Organtyna f. sztywna bawełniana materja w rodzaju tiulu.

Organy g. największy z instrumentów muzycznych, składający się z piszczałek różnej wielkości, klawiszów i miechów — ze względu na rozległość skali, imponującą powagę i miękkość brzmienia znajduje pełne zastosowanie w muzyce kościelnej.

Orgja g. w starożytnej Grecji obrzędy ku czci boga Bachusa, połączone z pijatyką i rozpasaną bezwstydną zabawą; wyuzdana zabawa, dzika pijacka uczta.

Orgue de Barbarie f. (org de barbary) katarynka.

Orgue-melodykon f. pokojowy instrument muzyczny klawiszowy z miechami, o organowym tonie.

Orjent ł. Wschód, kraje wschodnie.

Orjentalista ł. znawca krajów wschodnich, języków i literatur Wschodu.

Orjentalny ł. wschodni.

Orjentować się f. zdawać sobie sprawę z miejsca gdzie się znajdujemy, rozpoznawać położenie; pomiarkować się w sytuacji

Orkan malajs. gwałtowna burza morska lub nadmorska w okolicach międzyzwrotnikowych; cyklon, huragan.

Orkiestra g. grono artystów muzyków, pod kierunkiem dyrektora wykonywujące samodzielnie kompozycje muzyczne, bądź towarzyszące śpiewom w operach, oratorjach i t. p., kapela; miejsce w teatrze między sceną a widownią, gdzie zasiadają członkowie orkiestry.

Orkiestrjon g. duży instrument muzyczny samogrający za nakręceniem korbą, z mechanizmem naśladującym grę całej orkiestry.

Orlean f. farba koloru pomarańczowego; tkanina półwełniana gładka.

Orleanista f. stronnik dynastji Orleanów we Francji.

Ormuzd pers. według religji Zoroastra bóg światłości i dobra, przeciwnik Arymana.

Ornamenty ł. ozdoby, dzieła sztuki malarskiej, rzeźbiarskiej, grawerskiej i t.p. zdobiące budowle, ich części, lub sprzęty i przedmioty do użytku i t. d.

Ornamentyka ł. sztuka zdobnicza, umiejętność właściwego zastosowywania ornamentów w architekturze, w artystycznych wytworach rzemiosł.

Ornat ł. wierzchni ozdobny ubiór kapłański, wkładany przy odprawianiu Mszy Świętej.

Ornitolity g. kopalne szczątki zaginionych ptaków.

Ornitolog g. uczony znawca ptaków.

Ornitologja g. część zoologji, obejmująca naukę o ptakach.

Orognozja g. nauka o górach.

Orografja g. część gieografji ogólnej, zajmująca się powstawaniem i ukształtowaniem gór, wogóle nauka o plastycznych kształtach powierzchni lądu.

Orometrja g. nauka, zajmująca się pomiarami kształtów powierzchni lądu, oznaczeniem średniej wysokości grzbietów, dolin, pochyłości stoków i t. p.

Orszada f. napój chłodzący z migdałów, cukru i wody.

Orszak węg. grono osób, towarzyszących komuś dla dodania mu powagi i znaczenia, dla podniesienia uroczystości chwili, dla okazania czci; poczet, drużyna.

Ortele, ortyle n. wyroki według prawa miejskiego niemieckiego w średnich wiekach.

Ortodoksja g. prawowierność, ścisłe trzymanie się nauki i przepisów swego kościoła.

Ortoepja g. nauka o właściwem wymawianiu dźwięków i zgłosek.

Ortognaci g. ludzie prostozębni, o szczękach mało wystających.

Ortograficzny g. zgodny z prawidłami pisowni poprawnej.

Ortograficzny rzut g. rysunek przedmiotu, utworzony w ten sposób, że od punktów przedmiotu prowadzimy prostopadłe na płaszczyznę i łączymy spodki prostopadłych.

Ortografja g. pisownia poprawna, zbiór zasad poprawnego oddawania mowy w piśmie.

Ortopedja g. część chirurgji, nauka zajmująca się badaniem i leczeniem skrzywień i zniekształtnień ciała ludzkiego.

Ortopedyczny instytut, zakład leczący skrzywienia i nieprawidłowości ciała ludzkiego.

Ortopedysta g. lekarz specjalista leczący skrzywienia i nieprawidłowości ciała.

Ortopter a. Ortoplan g. przyrząd latający, poruszany za pomocą skrzydeł, wprawianych w ruch przez rozkręcanie się sznurka kauczukowego lub wskutek wybuchów zapalanych ładunków prochu.

Oryginalność ł. ogół cech, właściwych osobie lub rzeczy, czyniących ją, niepodobną do żadnej innej; samoistność; w dziele sztuki nowość, świeżość, charakterystyczna odrębność pomysłu lub obrobienia; przesadne uganianie się za czemś nowem, niebywałem, wyróżnianie się od otoczenia.

Oryginalny ł. nienaśladowany, wypływający z osobistego świeżego pomysłu, charakterystyczny, odrębny; dziwacznie osobliwy.

Oryginał ł. pierwowzór służący do naśladowania, do wykonywania kopji, ale sam nie mający wzoru; dzieło sztuki samorzutnie pomyślane i wykonane; dokument, akt właściwy, pierwotny, (w odróżnieniu od kopji); dziwak.

Oryktognozja g. nauka o ciałach kopalnych, mineralogja.

O sancta simplicitas! ł. o święta naiwności! (okrzyk politowania nad głupotą, naiwnością ludzką lub nieświadomością rzeczy, które powinny być każdemu znane.

Oscylacja ł. ruch ciała około punktu równowagi, zakreślający linję krzywą zawiłą i splątaną; wahanie się, kołysanie, falowawanie; przen. chwianie się w wyborze między dwoma sprzecznościami, skłanianie się to w tę, to w ową stronę.

Osmanowie tur. nazwa dawana Turkom od czasów Osmana I.

Osmologja g. nauka o woniach i ciałach pachnących.

Osmoza g. przenikanie, przesiąkanie, mieszanie się dwóch, płynów różnych przez błonę, która je oddziela.

Ostentacja ł. wystawność, okazałość dla popisania się z bogactwem, uwydatnianie wyższości, przewagi zalety dla popisu, dla zwrócenia na nią uwagi, wystawianie na pokaz.

Ostentacyjny ł. obliczony na pokaz, na zwrócenie uwagi.

Osteolit g. ziemista odmiana apatytu, używana jako nawóz fosforowy (zawiera często resztki kości zwierząt kopalnych).

Osteologja g. część anatomji człowieka, obejmująca naukę o kościach, ich powiązaniu, rozwoju, składzie chemicznym i budowie mikroskopowej.

Ostjarjusz ł. odźwierny, najniższy stopień z niższych święceń kapłańskich.

Ostracyzm g. w demokratycznie urządzonych państwach starożytnej Grecji powszechne głosowanie ludowe, którego wynikiem było skazanie na wygnanie na czas pewien obywatela, niebezpiecznego dla równości demokratycznej wskutek znaczenia, wpływu lub zasług obywatelskich.

O tempora! o mores! ł. o czasy! o obyczaje! (wykrzyk podziwu iub oburzenia na widok zepsucia, skażenia dawnych obyczajów).

Ote toi que je m’y mette f. (ot tua kö żö mi met) usuń się, bo ja chcę zająć twoje miejsce.

Otium ł. wczas, odpoczynek.

Otium cum dignitate ł. odpoczynek szlachetny, wczas męża zasłużonego po uwolnieniu się od obowiązków publicznych.

Otjatrja g. część medycyny, zajmująca się chorobami uszu i ich leczeniem.

Otolity g. kamyki słuchowe; ciałka wapniste, znajdujące się w organie słuchowym.

Otomana tur. nizka sofa wyściełana, we wschodnim rodzaju, jakby złożona z większych i mniejszych poduszek, okrytych dywanem.

Otomańskie państwo, państwo tureckie.

Otoskop g. wziernik uszny, przyrząd do badania wnętrza ucha.

Oubliettes f. (ubijet) nazwa więzień podziemnych dla skazanych na dożywotnie więzienie, także lochy z poziomemi drzwiami w rodzaju klapy, gdzie wtrącony więzień bywał potajemnie tracony.

Outsider a. (autsajder) koń wyścigowy, usunięty z powodu małych szans zwycięstwa.

Owacja ł. uczczenie kogoś publicznie, urządzenie komuś okazałego przyjęcia.

Owal f. linja krzywa zamknięta, tworząca wydłużone koło, forma okrągłopodłużna, jajowata; twarz ludzka widziana z przodu.

Ozokeryt g. wosk ziemny, mieszanina węglowodorów, minerał miękki, żółtawo-zielonawy, brunatny lub czarny, łatwo topliwy, oczyszczony (ma zastosowanie w przemyśle).

Ozon g. tlen czynny, odmiana tlenu, gaz bezbarwny, charakterystycznego fosforowego zapachu, posiadający własności dezynfekujące i lecznicze, zwłaszcza w chorobach piersiowych.

Ozonol g. środek dezynfekcyjny i odświeżający powietrze.

Ozonometr g. narzędzie do mierzenia zawartości ozonu w powietrzu.

P.

P. lub pag. skróc. pagina.

p. w nutach skróc. piano.

Pacht n. dzierżawa, arenda, ustąpienie na pewien czas jakiejś rzeczy korzyść przynoszącej, dla ciągnienia z niej zysków wzamian za pewne określone zobowiązania.

Packet-boot (peket but) statek pocztowy.

Pacjent ł. cierpiący, chory będący na opiece lekarza.

Pacta conventa ł. w politycznem prawie polskiem dobrowolna umowa narodu z królem (obieralnym), mocą której określano wzajemne obowiązki.

Pacyfikacja ł. uspokojenie, załagodzenie (zwłaszcza zaburzeń krajowych, rozruchów) przywrócenie porządku sposobem zgodnym.

Pacyfikał ł. schowanie na świętości w kościele katolickim; także: krzyż, który kapłan daje do pocałowania.

Paczula chińs. roślina południowo-azjatycka, wydzielająca bardzo silną właściwą woń, (silnie pachnące liście jej wysuszone i pocięte używane są do wyrobu pachnideł i jako środek przeciw mólom).

Padyszach pers. pan królów, tytuł monarchów tureckich i perskich.

Pagina ł. stronica książki.

Paginacja ł. numerowanie stronic książki.

Pagina fracta ł. stronica przełamana wzdłuż na dwie połowy, z których jedna ma być zapisana.

Pagoda ind. świątynia wyznawców buddaizmu w Indjach Wschodnich i Chinach; bożyszcze hinduskie; potworna figurka z ruchomą główką.

Paille f. (pajl) słoma; kolor słomiany, blado żółty.

Paiża, krótka tarcza u dawnych konnych rycerzy.

Paj tur. udział w przedsiębiorstwie, akcja.

Pajac w. Bajazzo, błazen.

Pajuk pers. pokojowiec sułtana tureckiego, także żołnierz z gwardji przybocznej sułtańskiej; pokojowiec na dworach możnych panów, towarzyszący pojazdowi konno, lub siedzący za powozem albo na koniu z przodu.

Pakiebot f. pośpieszny parowiec do przewożenia poczty, podróżnych i pakunków.

Pakkamer n. skład pak, towarów, bagaży, rzeczy.

Pakt ł. umowa, ugoda, układ pokojowy.

Paktol, rzeka niegdyś złotodajna w Azji Mn., przen. opływanie w bogactwa.

Paktować ł. układać się z kim.

Paladyn f. znakomity rycerz, towarzyszący panującemu; rycerz słynny ze swych rycerskich czynów; błędny rycerz, szukający przygód po świecie.

Palankin port. ozdobne nosze, zaopatrzone w dach i jedwabne firanki, lektyka niesiona przez 4—8 tragarzy, używana w Indjach Wschod. jako środek lokomocji.

Palatalizacja ł. miękczenie (spółgłosek) ob. Palatalny.

Palatalny ł. podniebienny; spółgłoski P-e = podniebienne czyli miękkie, zmiękczone (np. ś, ź, ń i t. d.).

Palatyn ł. dawniej tytuł wysokich urzędników dworskich, pełniących urząd w najbliższem otoczeniu króla; w Polsce — wojewoda; na Węgrzech najwyższy dygnitarz państwowy, zastępca króla, ob. Pfalzgraf.

Palatynat ł. dawniej w Niemczech prowincja, podlegająca władzy palatyna.

Pale-ale a. (pel-el) jasne piwo angielskie.

Paleografja g. nauka o rodzajach pisma w starożytności, umiejętność odczytywania starożytnych napisów, rękopisów, dokumentów i t. p. oraz ich znajomość.

Paleolityczny okres g. wiek kamienny, najdawniejszy okres w dziejach rozwoju cywilizacyjnego ludzkości.

Paleontologia g. nauka o skamieniałych szczątkach zwierząt i roślin kopalnych.

Paleozoiczny, dotyczący zwierząt najdawniejszych epok gieologicznych.

Palestra g. korporacja obrończa sądowa w dawnej Polsce.

Palestrant g. członek palestry biegły w prawie, lub pomocnik prawnika; kształcący się na prawnika.

Palet ł. wezwanie o zapłacenie należności skarbowej lub wyznaczające kwaterę dla wojska; kostka lub płaski krążek metalowy, rzucany do oznaczonego celu w grze.

Paleta f. owalna drewniana czasem porcelanowa lub metalowa deseczka, z otworem na wielki palec do trzymania w lewej ręce, służąca do rozrabiania i mieszania farb podczas malowania.

Palimpsest g. stary rękopis na pergaminie, z którego usunięto dawne pismo dla napisania nowego.

Palingieneza g. odrodzenie się, odnawianie się; doskonalenie się obyczajowo-moralne człowieka; przemiany owadów.

Palinodja g. w poezji odwołanie obrażającego, krzywdzącego lub uwłaczającego czyjej czci wiersza; wogóle odwołanie krzywdzących słów; przen. pochwała tego, co się pierwej ganiło.

Palisada f. ogrodzenie z grubych, u góry zaostrzonych palów, służące jako środek dodatkowy do wzmocnienia fortyfikacji, częstokół, ostrokół.

Palisander, drewno z pewnego drzewa południowoamerykańskiego, odznaczające się pięknym ciemnym kolorem, używane na kosztowniejsze wyroby stolarskie, głównie jako fornir.

Paljatywy a. Paljatywne środki ł. środkie lekarskie, nie usuwające zasadniczo choroby, lecz przynoszące chwilową ulgę, łagodzące cierpienia, półśrodki.

Paljowy kolor f. kolor słomkowy.

Paljusz ł. w kościele katolickim taśma z białej wełny, ozdobiona 6 krzyżykami, wyszytemi czarnym jedwabiem, noszona na szyi przez arcybiskupów w ten sposób, że jeden jej koniec spada na piersi, a drugi na plecy.

Palka ł. kwadratowa przykrywka na kielich do Mszy Św.

Palladium g. posążek bogini Minerwy (Pallady), świętość miasta Troi, którą miała strzec od zdobycia przez nieprzyjaciela; przen. świętość, tarcza, chroniąca od niebezpieczeństwa i nieprzyjaciela, moralny puklerz ochronny.

Palmeta f. ornament w kształcie pierzastego liścia palmowego; nazwa kształtu, nadawanego karłowatym drzewkom owocowym.

Palmitynowy kwas, kwas organiczny, jeden z głównych składników większości tłuszczów zwierzęcych, biała, krystalicznie krzepnąca masa.

Palpitacja ł. przyśpieszone bicie serca i pulsu.

Paludament ł. krótki, czerwony płaszcz wojenny wodzów rzymskich, przywdziewany na zbroję i przytwierdzany na lewem ramieniu; purpurowy płaszcz cesarski jako odznaka cesarskiej godności; P-y = górne ozdoby sceny teatralnej, zastępujące sufit.

Pałanka tur. fortyfikacja z ziemi, otoczona rowem i palisadą.

Pamflecista a. autor pamfletu.

Pamflet a. broszurka, ulotne pismo treści złośliwej, obelżywej lub potwarczej.

Pampa (w lm. Pampas) hiszp.. rozległe bezdrzewne trawiaste stepy w Ameryce południowej.

Pan g. (mitol) bóg pasterzy i trzód, przedstawiany z rogami na głowie i koźlemi nogami, faun.

Panaceum g. uniwersalny środek lekarski na wszystkie choroby.

Panama, przen. oszustwo na wielką skalę (nazwa od kanału Panamskiego, przy którego budowie kompanja francuska dopuściła się takiego oszustwa).

Pancernik n. wielki okręt wojenny, okuty grubą żelazną blachą, zabezpieczającą od pocisków działowych, i uzbrojony w ciężkie działa; zwierzę z rodziny szczerbatych, pokryte rodzajem pancerza z łusek kostnych.

Pancerny towarzysz, w dawnem wojsku polskiem rycerz okryty pancerzem i misiurką, należący do chorągwi lekkiej husarji, złożonej z samej szlachty.

Pancerz n zbroja z blachy żelaznej, okrywająca rycerza; ochrona z żelaza lub stali, osłaniająca okręt, fortyfikację.

Pandekty a. Digesty g. główna część składowa zbioru praw Justynjana (Corpus juris civilis) obejmująca zbiór pism słynnych rzymskich prawników, wyjaśniających postanowienia, rozstrzygających kwestje sporne w prawie rzymskiem; nazwa cywilnego prawa rzymskiego wogóle.

Pandemonium g, piekło, miejsce gdzie przebywają złe duchy, szatani; przen. miejsce gdzie szerzy się zło i zepsucie moralne.

Pandory puszka g. w mitologji greckiej podanie o pierwszej na ziemi kobiecie, wyposażonej we wszelkie wdzięki i obdarzonej przez bogów puszką, z której po otworzeniu wysypały się na ziemię klęski i niedole; przen. źródło wszelkiego złego.

Pandury, dawniej zbrojni słudzy magnatów w Kroacji i Slawonji; wojsko węgierskie, zamienione na dzisiejszy 53 pułk piechoty; żandarmi węgierscy.

Panegiryczny okres, w historji literatury polskiej czasy przesadnego hołdowania modzie pisania panegiryków (od poł. XVII do poł. XVIII-go w.)

Panegiryk g. mowa pochwalna, pismo prozą lub wierszem, sławiąca z przesadą osoby, czyny lub zdarzenia; przesadna pochwała.

Panegirysta g. autor panegiryków; przesadny chwalca.

Panem et circenses! ł. chleba i igrzysk! hasło ludu rzymskiego z czasu cezarów; przen. wyrażenie zaznaczające brak szlachetniejszych celów, wyłączne oddanie się zaspakajaniu potrzeb materjalnych i pragnień poziomych.

Pangiermanizm, g. dążenie do zjednoczenia wszystkich plemion giermańskich w jedną polityczną całość i uświadomienia jednolitości narodowej.

Panglos g. mówiący o wszystkiem, udający że wszystko wie, zarozumiały gaduła, wszystkowiedz.

Panhelenizm g. dążenie do zjednoczenia wszystkich Greków w jednolite państwo.

Panika g. nagły, często bezpodstawny przestrach, ogarniający licznie zgromadzoną publiczność lub tłum; ogólne przerażenie, popłoch.

Panis bene merentium ł. (dosł. chleb dobrze zasłużonych), majątek, dochody, utrzymanie, przyznawane ludziom zasłużonym jako nagroda za zasługi.

Panklastyt g. silny materjał wybuchowy, składający się z kwasu podazotnego i siarku węgla.

Pankreatyczny g. sok; sok trzustkowy, trawiący.

Pankreatyna g. ferment wytwarzany w trzustce, zmieniający ciała białkowate na peptony.

Panneau f. (pano) podłużne wgłębienie w ścianie ujęte w ramę, przyozdobione malowidłem, rzeźbą, stiukiem i t. p.

Panoplia g. pełne uzbrojenie rycerza w średnich wiekach; dziś: całkowity rynsztunek rycerski, rozwieszony na ścianie muzeum, zbrojowni lub jako ozdoba.

Panopticum a. Panoptikon g. zbiór osobliwości wszelkiego rodzaju godnych widzenia.

Panorama g. krajobraz lub sceny z życia, malowane na płótnie, rozpiętem wewnątrz dokoła ścian okrągłego budynku, oświetlonego z góry, z wzniesioną pośrodku platformą dla widza; także szereg obrazów oglądanych przez szkła powiększające; w ogóle rozległy i piękny widok, roztaczający się dokoła pewnego punktu widzenia.

Panotyp g. pierwotny rodzaj fotografji na ceracie lub ciemnem szkle.

Panslawizm g. dążność do połączenia wszystkich słowian w jedną całość.

Panteizm g. pogląd filozoficzny utożsamiający Boga i wszechświat.

Pantelegraf g. rodzaj telegrafu, przy pomocy którego można przesyłać sposobem telegraficznym rysunki, portrety, pismo i t. p.

Panteon g. u starożytnych Greków i Rzymian świątynia poświęcona wszystkim bóstwom; gmach poświęcony czci wielkich ludzi, mieszczący zwłoki mężów sławnych i zasłużonych.

Pantograf g. przyrząd do kopjowania rysunków w dowolnej skali tj. do mechanicznego zmniejszania ich lub powiększania.

Pantometr g. przyrząd gieodetyczny do mierzenia kątów poziomych i pionowych, długości i wysokości.

Pantomima g. (błęd. Pantomina) przedstawienie sceniczne bez słów, czyniące akcję zrozumiałą za pomocą wyrazu twarzy, ruchów i giestów aktorów.

Pantomimika g. sztuka przedstawiania pantomim, wyrażania uczuć i myśli giestami, wyrazem twarzy.

Panurga owce, ludzie naśladujący innych bezmyślnie, owczym pędem.

Papa n. tektura smołowcowa do krycia dachów.

Paperasy f. niepotrzebne zapisane papiery.

Papeterie f. ozdobne pudełko z wykwintnym papierem listowym, kopertami i t. p. przyborami do korespondencji.

Papier maché f. (papje masze) masa ze startego i rozgotowanego papieru z dodaniem kleju kredy lub gipsu, używana do wyrobu lekkich ornamentów, zabawek, masek i drobnych przedmiotów.

Papilot f. zwitek papieru, na który nawija się włosy, aby się kręciły.

Papista stronnik Papieża i władzy papieskiej.

Papryka weg. ususzony i na proszek starty owoc pieprzu tureckiego, czerwonej barwy, palącego smaku, używany jako przyprawa.

Papyrus g. staroegipski rodzaj papieru do pisania, wyrabiany ze rdzenia rośliny papyrusu.

Par f. tytuł członka izby wyższej parlamentu w Anglji, a dawniej i we Francji.

Parabaza g. w komedji starogreckiej przemowa koryfeusza w imieniu autora do publiczności, nie mająca związku z fabułą sztuki.

Parabola g. porównanie, przypowieść w prostem opowiadaniu potocznych zdarzeń, kryjąca głębszą prawdę życiową lub pouczającą naukę moralną; w gieom.: linja krzywa, powstała z przecięcia stożka płaszczyzną równoległą do tworzącej.

Paracenteza g. wypompowanie z jam ciała płynów chorobliwych.

Parada f. popisowe wystąpienie, okazałe i wystawne; uroczyste wystąpienie wojska w pełnym stroju i rynsztunku podczas przeglądu; w fechtunku zasłonięcie się przed ciosem, odbicie pchnięcia lub cięcia.

Paradigma g. wzór, wzorzec.

Paradny f. okazały, strojny: w uroczystej formie; żartobliwie: wyborny

Paradoks g. zdanie sprzeczne z ogólnem mniemaniem, w rzeczywistości niedorzeczne lub noszące tylko pozory prawdopodobieństwa.

Par adresse f. pod adresem.

Paradyz f. w teatrze najwyższa i najtańsza kondygnacja miejsc dla widzów.

Parafina f. substancja biała, przeświecająca, tłusta, łatwo topliwa, otrzymywana ze smoły naftowej, wosku ziemnego, węgla i t. p. używana do wyrobu świec, zapałek oraz do innych celów przemysłowych.

Parafja g. gmina kościelna, kościelny okrąg, kościół i urząd stanu cywilnego pod duchownem zawiadywaniem jednego proboszcza; mieszkańcy tegoż okręgu.

Parafjalny g. należący do parafji.

Parafjanie, członkowie parafji; ludzie zacofani, prości, bez ogłady i znajomości form towarzyskich, zadomowieni wieśniacy.

Parafjański, nieokrzesany, pozbawiony ogłady, gustu, dobrego smaku.

Parafonja g. nieprzyjemny dźwięk głosu przy zmienianiu się jego w wieku młodzieńczym.

Parafować g. ob. Oparafować.

Parafraza g. szersze rozwinięcie jakiejś myśli lub tekstu, uzupełniające lub rozjaśniające; w muz. oddanie tematu muzycznego z pewnemi zmianami i dodatkami, warjacje; układ tematu muzycznego na inny instrument.

Parafrazować g. przerabiać, rozszerzać czyjeś myśli, objaśniając i uzupełniając; omawiać obszernie.

Paragieneza g. pogląd naukowy, udowadniający prawidłowość współczesnego występowania minerałów, ważny przy badaniu żył kruszcowych.

Paragon g. ubieganie się z kim, wyrównanie komu.

Paragraf g. mały ustęp w rozdziale, oznaczony znakiem §, zwłaszcza ustęp w zbiorze praw lub rozporządzeń władzy; sam ten znak, położony na czele ustępu z odpowiednią cyfrą kolejną.

Paragram g. zmiana znaczenia przez dodanie lub przemianę litery lub wyrazu; rodzaj zagadki powstającej przez opuszczenie lub zmianę pierwszej litery wyrazu.

Paraklet g. dosł. pocieszyciel; Duch Sw.

Paralaksa g. pozorna zmiana miejsca, zajmowanego przez jakiś przedmiot przy obserwowaniu go z rozmaitych punktów; w astron.: kąt zawarty między linjami poprowadzonemi ze środka danego ciała niebieskiego do dwu różnych punktów na ziemi, ułatwiający obliczenie odległości tego ciała od środka ziemi.

Paralela g. równoległość; w gieom. linje proste lub płaszczyzny, które się nigdy z sobą nie przetną, jakkolwiek je przedłużymy; w retoryce porównanie, wykazanie podobieństw, zwłaszcza zestawienie z porównania różnych epok lub sławnych ludzi; przekopy oblężnicze równoległe do obleganej twierdzy.

Paralelizm g. równoległość, stosunek wzajemny do siebie rzeczy podobnych.

Paralelizm psychofizyczny g. pogląd filozoficzny, według którego każdemu zjawisku duchowemu odpowiada pewne ściśle oznaczone zjawisko materjalne, i naodwrót.

Paralelogram g. figura gieometryczna, równoległobok.

Paralipomena g. późniejsze dodatki, suplementy; księgi Kronik Starego Testamentu.

Paraliż g. porażenie, bezwład, utrata ruchów dowolnych całego ciała lub częściowa.

Paraliżować g. ubezwładniać, unieruchomiać; przen. pozbawiać dowolności działania, przeciwdziałać, neutralizować, niweczyć czyjeś zamiary lub działalność.

Paralogizm g. wniosek błędny, fałszywy.

Paramenty ł. przy służbie Bożej używane uroczyste szaty liturgiczne duchowieństwa katolickiego, wogóle ozdoby ołtarzy i kościelne.

Parametr g. linja prosta jako miara linji krzywych i służąca do objaśnienia własności stożka.

Paramimja g. niezdolność wyrażania myśli i uczuć wyrazem twarzy lub giestami, występująca przy chorobach umysłowych.

Parapet f. poręcz, mocne ogrodzenie, służące do oparcia się przy patrzeniu z miejsc wyniesionych (okien, tarasów, mostów, pokładu okrętowego i t. p.) w sztuce fortyfikacyjnej: górna część szańca, zasłaniająca wojsko, broniące go; wał ochronny, przedpiersień.

Parapleksja g. częściowy paraliż.

Parawan f. sprzęt, złożony z kilku ruchomych ścianek, obciągniętych papierem lub tkaniną, stawiany jako zasłona.

Parazyt g. pasorzyt, żyjący kosztem innych.

Parcela f. część całości; cząstka, kawałek gruntu, oddzielony od wielkiej całości dóbr.

Parcelować f. dzielić na cząstki większy majątek ziemski, w celu rozsprzedania go częściowo.

Parcere subjectis et debellare superbos ł. oszczędzać zwyciężonych, korzyć zuchwałych.

Parcjalny ł. odnoszący się do jakiejś części, częściowy; stronny, niesprawiedliwy.

Pardon f. przebaczenie, darowanie winy, obrazy; prośba zwyciężonego o litość, o darowanie życia na wojnie; żądać pardonu = prosić o przebaczenie, zmiłowanie, zdawać się na łaskę i niełaskę; nie dawać pardonu = nie przebaczać, nie znać litości.

Pardon! f. (pardą) przepraszam!

Pardonować f. przebaczać, ułaskawiać.

Pareggio w. (paredżio) w kupiectwie równowaga finansowa, wyrównanie i zamknięcie rachunków.

Paremjografja, Paremjologja g. nauka o przysłowiach.

Parentela ł. ród, pokrewieństwo, powinowactwo, ogół krewnych i powinowatych.

Par excellence f. (exelans) przedewszystkiem; w całem znaczeniu tego wyrazu; w najwyższym stopniu.

Par exemple f. (egza͡ępl) naprzykład.

Par exprès f. przez umyślnego (posłańca).

Par force f. (fors) przemocą, siłą, gwałtem, z natężeniem, z wysiłkiem.

Par force polowanie, rodzaj polowania, gdzie konni myśliwi z chartami, lub gończemi ścigają aż do zmęczenia zwierzynę, którą następnie dognawszy, zabijają.

Pargamin ob. Pergamin.

Pari albo al pari w. równej wartości, nominalnej wartości, bez przewyżki lub zniżki; sto za sto; pari! f. o zakład.

Pari passu ł. równym krokiem, w równym stopniu lub mierze; równomiernie.

Parjasi sanskr. najniższa z kast indyjskich, uboga, niewolnicza, wszelkich praw pozbawiona ludność Ind. Wschód.: przen. gorzej uposażone warstwy społeczne; ludzie, wyzuci z wszelkich dóbr moralnych i materjalnych, nędzni, upośledzeni, zaniedbani.

Park a. ogrodzony obszar ziemi, urządzony nakształt sztucznego lasku, służący do przechadzki; ogród angielski, naśladujący dziką naturę.

Park aeronautyczny, oddział aeronautów wojskowych z balonem na uwięzi i potrzebnemi przyrządami.

Park artyleryjski, oddział artylerji fortecznej z działami oblężniczemi wielkiego kalibru.

Park telegraficzny, oddział telegrafistów wojskowych zaopatrzonych w aparaty i wszelkie potrzebne materjały do zakładania linji telegraficznych dla użytku wojsk.

Parki ł. (mitol.) boginie przeznaczenia, które przędą nić życia ludzkiego.

Parkiet f. posadzka taflowa ozdobna, wzorzysto ułożona; w teatrze: najbliższe sceny miejsca dla widzów, między parterem i orkiestrą.

Parlament f. zgromadzenie przedstawicieli narodu, sejm; obie izby ustawodawcze; izba deputowanych i senat.

Parlamentarna flaga, chorągiew biała wywieszana jako znak chęci rozpoczęcia układów z nieprzyjacielem lub poddania się.

Parlamentarny f. tyczący się parlamentu, zgodny z przepisami obrad w parlamencie; oparty na uchwałach parlamentu; odpowiadający godności zgromadzenia prawodawczego (w przeciwieństwie do: nieparlamentarny).

Parlamentaryzm f. system polityczny państwowy opierający się na rządach parlamentarnych; wpływ i udział parlamentu w rządzie.

Parlamentarz f. w czasie wojny: wysłaniec do obozu nieprzyjacielskiego w celu zawiązania układów, żądania kapitulacji, zawieszenia broni i t. p.

Parlamentować ł. układać się z nieprzyjacielem.

Parlando w. w muz. wyraziście, deklamując; w zastosowaniu do śpiewu, ustęp mówiony śpiesznie, a nie śpiewany.

Parlatorjum w. izba w klasztorze do rozmowy z osobami świeckiemi, rozmównica.

Parloir f. (parluar) w niektórych zakładach pokój do przyjmowania osób, chcących się widzieć z mieszkającemi w zakładzie.

Parlour a. (parlör) pokój bawialny, salonik.

Pariować f. używać języka francuskiego dla popisu.

Parmezan w. ser zielony wyrabiany w okolicach miasta Parmy.

Parnas g. góra w Grecji poświęcona Apollinowi i muzom; według starożytnych kraina poetyckiego natchnienia, dziedzina poezji i poetów; wejść na Parnas, pisać poezje, być poetą.

Parnasiści f. szkoła poetów francuskich, dążących do najwyższego udoskonalenia formy językowej utworu; stowarzyszenie poetów.

Paroch g. pleban, proboszcz.

Parodja g. naśladowanie poważnego utworu w sposób żartobliwy lub śmieszny, z zachowaniem głównego podobieństwa, zastosowywanie poważnej formy lub nastroju do treści śmiesznej, nie licującej z nim, karykaturalna kopja, przedrzeźniająca oryginał; nieudolne naśladownictwa.

Parodjować, naśladować w sposób ośmieszający; naśladować niezdarnie.

Paroksyzm g. nagłe powtórzenie się napadu choroby, silniejszy atak po okresie łagodnego przebiegu choroby.

Parol f. hasło; zagiąć parol, czyhać na coś, mieć ochotę na co; w grze w karty: podwójna stawka.

Parole d honneur f. (parol donör) słowo honoru.

Parować f. w fechtunku zastawiać się, odbić, np. cios, cięcie pałasza.

Parricidium (ł.) ojcobójstwo.

Parsimonia ł. oszczędność, skąpstwo.

Parsowie, pierwotni mieszkańcy dawnej Persji, wyznawcy religji Zoroastra, czciciele ognia.

Partenon g. starogrecka świątynia poświęcona bogini mądrości Atenie, zawierała najwspanialsze dzieła starożytnej sztuki greckiej (dziś zniszczona).

Parter f. część dolna domu nad piwnicami, mieszkanie pod pierwszem piętrem; w teatrze miejsca dla widzów, gdzie się mieści najniższa kondygnacja lóż, krzesła i przestrzeń między lożami i krzesłami, bez siedzeń, zw. wyłącznie parterem.

Participium ł. imiesłów.

Partie de plaisir f. (parti de plezir) wycieczka dla rozrywki.

Partie fixe f. (parti fiks) stałe przebywanie w towarzystwie danej osoby podczas zabawy, zebrania, wycieczki; w grze w karty granie przez cały czas z jednym i tym samym partnerem.

Parti pris f. (pri) rzecz postanowiona, stały zamiar, niezachwiane postanowienie.

Partja ł. część, oddział; stronnictwo polityczne lub społeczne, połączone dla dążenia do wspólnego celu; w muz. część większej kompozycji, oddzielnie wypisane głosy każdego instrumentu lub każdego śpiewaka; w teatrze rola; korzystne małżeństwo; całość gry.

Partner a. współgrający, uczestnik, biorący udział w grze, w zabawie.

Parturiunt montes, nascetur ridiculus mus ł. góra porodziła mysz; z wielkiej chmury mały deszcz.

Partycja a. Partytura w. zestawienie w jednej książce i w należytym porządku wszystkich głosów wokalnych i instrumentalnych, do danego utworu muzycznego należących.

Partycypować f. brać udział w czem, uczestniczyć, podzielać co.

Partykularny ł. odnoszący się do jakiejś części, wyłączny, odosobniony; prywatny, nie urzędowy.

Partykularyzm ł. w polityce dążność poszczególnych krajów lub państw, złączonych w całość polityczną, do jak największej samodzielności i niezależności; popieranie osobistych celów, nie uwzględnianie celów ogólnych.

Partykularz ł. miejscowość oddalona od wielkich centrów ruchu umysłowego i cywilizacyjnego, mała mieścina lub wioska, t. zw, kąt zabity deskami od świata.

Partykuła ł. nieodmienna część mowy; cząstka.

Partytura w. patrz: Partycja.

Partyzant f. członek, zwolennik danego stronnictwa; ochotnik walczący w podjazdowej wojnie, należący do t. zw. partji, czyli podjazdowego oddziału.

Partyzantka f. wojna podjazdowa, prowadzona przez małe oddziały na własną rękę.

Parwenjusz f. wzbogacony prostak, używający majątku ze śmieszną pychą, dorobkiewicz.

Pas f. (pa) krok w tańcu; Pas de deux (pa de dö) solowy taniec w balecie, wykonywany przez 2 osoby.

Pasamonictwo f. rzemiosło dostarczające pasmanterji, szmuklerstwo.

Pasaty ł. wiatry zwrotnikowe, stale wiejące w jednym kierunku.

Pasaż f. przejście; w wielkich miastach kryte przejście dla pieszych z jednej ulicy na drugą,; rodzaj galerji, w której znajdują się sklepy; rodzaj korytarza w mieszkaniu, łączącego oddzielne części lokalu; w muz. biegnik, szereg tonów szybko po sobie następujących, melodyjne przejście.

Pasażer f. podróżny, który używa publicznych sposobów lokomocji (parowców, kolei żelaznych, poczty, tramwajów i t. p.).

Pascha hebr. u chrześcijan święta Wielkanocne obchodzone na pamiątkę Zmartwychwstania. Jezusa Chrystusa; u Żydów święta obchodzone na pamiątkę wyjścia z Egiptu.

Paschalia g. obliczenie czasu, w którym przypadają święta wielkanocne.

Paschał g. wielka świeca kościelna poświęcana w W. Sobotę, z pięciu otworami, na pamiątkę 5 ran Pana Jezusa

Paser f. przechowujący rzeczy kradzione.

Pasja ł. historja męki Jezusa Chrystusa, odczytywana według czterech Ewangielistów od kwietniej niedzieli do wielkiego piątku; namiętność; gniew, wściekłość, szalona złość.

Pasjans f. rodzaj jednoosobowej zabawy w karty, polegającej na układaniu kart podług pewnych zasad, aby w końcu uzyskać jako rezultat pewne zamierzone kombinacje.

Pasjonat ł. człowiek gwałtowny, zapalczywy, łatwo wybuchający gniewem, złośnik.

Pasmanterja f. wyroby szmuklerskie, ozdoby do mebli lub ubrania, plecione z nici złotych, jedwabnych lub wełnianych, z taśmy, sznura, paciorków, jako mniej więcej ażurowe wstęgi wązkie lub szerokie, rozety, guziki, kwasty i t.p.

Pasować n. przystawać, przypadać, być odpowiednim, właściwym, zgadzać się z czem; przykładać tak, aby co do czego przypadało gładko, równo; w grze karcianej: nie deklarować gry, w domino, nie móc dostawić potrzebnego kamienia; P. się mocować się, walczyć, męczyć się.

Pasować na rycerza, w średnich wiekach wręczyć młodzieńcowi ze szlacheckiego stanu pas rycerski, miecz i ostrogi wśród odpowiedniej ceremonji, podnieść do godności rycerza.

Pas redoublé f. (Pa reduble) szybki marsz wojskowy.

Passe-partout f. (pas partu) nieograniczony wolny bilet wejścia; rodzaj ramy do rycin i obrazów, w postaci szerokiego pola z grubego białego papieru, pokrywanego wraz z ryciną taflą szkła.

Passepied f. (Paspié) starofrancuski taniec podobny do menueta, lecz o szybkim tempie.

Passeport f. (paspor) ob. Paszport.

Passe-temps f. (pas ta͡ę) rozrywka, przyjemne przepędzenie czasu.

Passez f. (passe) proszę przejść, w kontredansie przejście z jednej strony na drugą.

Passez moi le mot f. (pasę mua lö mo) darujcie, że takiego użyję wyrazu, przepraszam za wyrażenie.

Passionato w. w muz. z namiętnością.

Passiva ł. w kupiectwie stan bierny, rozchody, długi do zapłacenia, w ogóle ciężary na majątku w przeciwstawieniu do aktywów.

Passivum ł. w gram. strona bierna, forma czasownika, gdy czynność innego przedmiotu przechodzi na podmiot, który nie działa, lecz biernie ulega działaniu.

Pasta w. ciasto, miazga, mieszanina farmaceutyczna urobiona nakształt ciasta, miękka i plastyczna.

Pastel f. kredka kolorowa, sucha farba; obraz malowany taką farbą.

Pasteryzować (od Pasteur’a) ogrzewać płyn do pewnej temperatury niedochodzącej wrzenia w naczyniu szczelnie zamkniętem w celu przeszkodzenia rozwojowi bakterji.

Pastor ł. pasterz dusz, duchowny, który spełnia obowiązki proboszcza w gminie protestanckiej.

Pastorale ł. sielanka, idylla, scena z życia wiejskiego; utwór muzyczny w stylu sielankowym, przypominający grę na fujarce, gęśli i t. p. o nastroju pełnym poetycznej sielskiej prostoty.

Pastoralna teologja ł. teologja pasterska czyli nauka o obowiązkach kapłańskich.

Pastoralny ł. w muz. sielski, idyliczny.

Pastorał ł. długa ozdobna laska zakrzywiona u góry, służąca jako znamię, godności i władzy biskupiej.

Pastorałki ł. sielskie pieśni nabożne śpiewane w czasie Bożego Narodzenia, kolendy.

Pastourelle f. (pasturel) rodzaj dawnego tańca francuskiego w stylu sielankowym.

Pastylki f. małe, okrągłe, płaskie cukierki, zaprawione aromatem lub środkiem leczniczym.

Pasyjne nabożeństwo, nabożeństwo poobiednie w czasie W. postu, poświęcone rozpamiętywaniu męki Jezusa Chrystusa.

Pasywa ob. Passiva.

Pasza ob. Basza.

Paszalik tur. prowincja zarządzana przez paszę.

Paszkwil w. zjadliwe pisemko potwarcze, obelga piśmiennie lub w inny sposób publicznie rozprzestrzeniana.

Paszport f. urzędowe świadectwo dla podróżujących, opatrzone rysopisem osoby, dla której zostało wydane, dozwalające na swobodny przejazd, zwłaszcza za granicę lub na pobyt w obcej miejscowości przez czas oznaczony.

Pasztet ł. na masę zsiekane i odpowiednio przyprawione mięso lub ryba, zapieczone w powłoce z ciasta lub tłuszczu.

Pat w. w szachach takie położenie partji, w którem nie można zrobić żadnego posunięcia.

Pataty a. Bataty, roślina zwrotnikowa z rodziny powojowatych, uprawiana w krajach gorących dla kłączy bulwiastych, pod względem pożywności zastępujących kartofle.

Patella ł. w anatom, mała kostka okrągława, leżąca przed stawem kolanowym, rzepka.

Patena ł. talerzyk złoty lub wyzłacany, na którym spoczywa Hostja Św. podczas Mszy Św.

Patent ł. pozwolenie rządowe na prowadzenie jakiego procederu; dokument zapewniający wyłączne przemysłowe zużytkowanie wynalazku na pewną liczbę lat; dyplom, świadectwo; dokument mianujący wojskowego oficerem.

Patentowany ł. zabezpieczony patentem, zaopatrzony w przywilej, który otrzymał na co patent, przywilej, przyznanie.

Patera ł. u starożytnych Rzymian płaska okrągła czara do picia, do składania ofiar, zwłaszcza libacji; rodzaj płaskiego ozdobnego talerza, wieszanego na ścianach lub stawianego na stołach i konsolach jako ozdoba.

Pater familias ł. u starożytnych Rzymian: głowa rodu, ojciec rodziny.

Pater noster ł. „Ojcze nasz“, pierwsze słowa modlitwy Pańskiej; przen. bura, nagana, surowe napomnienie, wyrzuty.

Pater patriae ł. ojciec ojczyzny, tytuł honorowy cesarzów rzymskich i ludzi zasłużonych krajowi.

Pater peccavi ł. ojcze, zgrzeszyłem; pełne skruchy przyznanie się do winy (z przypowieści o Synu marnotrawnym).

Pate sur pate f. (pat siur pat) sposób ozdabiania porcelany i fajansu, polegający na pokrywaniu kolorowej ciemnej polewy białą powłoką, skąd utworzone białe mniej więcej przeświecające wzory, przedstawiają się jak wypukłe kamee i dają piękne efekty światła i cieniów.

Patetico w. w muz. patetycznie, z wyrazistą deklamacją.

Patetycznie g. z patosem, wzniośle, z uczuciem i zapałem.

Patientia (pacjencja) vincit orania ł. cierpliwość zwycięża wszystko.

Patogienja g. część medycyny, obejmująca naukę o przyczynach powstawania chorób.

Patologiczny g. chorobliwy, anormalny, zmieniony wskutek choroby; tyczący się patologji.

Patologja g. część medycyny, traktująca o chorobach, ich przyczynach, obj a wach, przebiegu, skutkach i zejściach.

Patois f. (patua) narzecze prowincjonalne, mowa prostego ludu we Francji.

Patos g. sposób mówienia lub pisania wzniosły i namiętny a pełen godności i powagi, wywołujący silne wrażenie, wzruszający; fałszywy P. = mowa lub styl napuszony, niesmacznie naśladujący wzniosłość i prawdziwe uczucie.

Patrimonium ł. odziedziczony po ojcu dziedziczny rodowy majątek, ojcowizna.

Patrjarcha g. w Piśmie Św. praojciec pokolenia ludzkiego, także nazwa trzech protoplastów ludu izraelskiego; tytuł przedstawicieli Sanhedrynu; później tytuł biskupów Rzymu, Aleksandrji, Antjochji, Konstantynopola i Jerozolimy; w kościele greckiego obrządku najwyższa godność duchowna; przen. czcigodny starzec, głowa rodu, otoczony liczną rodziną.

Patrjarchalny g. oparty na władzy najstarszego w rodzie, na poszanowaniu starszeństwa, odznaczający się rodzinną zgodą, prostotą i czystością obyczajów.

Patrjarchat ł. władza, godność i obręb władzy patrjarchy.

Patrjota ł. obywatel, kochający ojczyznę, gorliwy o dobro swego kraju.

Patrjotyczny ł. tyczący się patrjotyzmu, oparty na miłości“ ojczystego kraju.

Patrjotyzm ł. miłość ojczyzny, gorące przywiązanie do rodzinnego kraju.

Patrol f. oddział policji przebiegający ulice miasta jako straż bezpieczeństwa; oddział żołnierzy objeżdżający posterunki wojskowe; mały podjazd wojenny, wysłany na zwiady.

Patrologja g. część teologji historycznej, obejmująca życiorysy, naukę i pisma Ojców Kościoła i znakomitych pisarzów kościelnych.

Patrolować f. pilnować za pomocą patroli; wogóle pilnować, stać na straży.

Patron ł. Święty opiekun, Święty orędownik; Święty, czczony głównie w danym kraju lub mieście.

Patron ł. w starożytnym Rzymie patrycjusz w stosunku do klijentów i wyzwoleńców; obrońca prawny; wzór lub model, według którego robota ma być wykonana; wzór powycinany w desenie, używany przez malarzy pokojowych; ładunek do broni palnej.

Patronat ł. stosunek patrona do klijenta; przywilej przedstawiania biskupowi kandydata na beneficjum.

Patronesa f. dama opiekująca się instytucją dobroczynną, zajmująca się urządzeniem zabawy, balu i t. p. na korzyść biednych.

Patrontasz n. torebka na naboje, ładownica.

Patryca ł.stempel do wytłaczania matrycy; narzędzie do nacinania mutry śrubowej; w galwanoplastyce oryginał, na którym metal osiada w kąpieli.

Patrycjat ł. znakomici miejscy obywatele, rody jedynie uprawnione do zasiadania w radzie miejskiej.

Patrycjusz ł. w starożytnym Rzymie członek starego i znakomitego rodu, posiadający wyłącznie prawa polityczne i przywileje; w miastach członek rodzin zamożnych i piastujących dziedzicznie wysokie godności i urzędy miejskie.

Patrymonjalne sądy, dawniej prawo sądzenia ludzi niewolnych (chłopów poddanych), przywiązane do posiadania dóbr ziemskich, sprawowane przez dziedzica, pana.

Patrymonjalny ł. należący do spadku po ojcu, stanowiący ojcowiznę; ojcowski.

Patrystyka ob. Patrologja.

Pattes d’oie f. (pat dua) dosł. gęsie łapy, drobne zmarszczki w kącikach oczu u ludzi starzejących się.

Patyna ob. Patena.

Patyna f. powłoka brunatno-zielonawa, nalot pokrywający z czasem wskutek wpływów powietrza i wilgoci przedmioty z bronzu i śpiżu.

Patynować f. powlekać patyną, nadawać wygląd starożytnego bronzu, naśladować stare bronzy.

Paulatim summa petuntur ł. powoli dosięgamy celu.

Pauper ł. ubogi chłopiec, dawniej: ubogi uczeń, który utrzymywał się z posług kościelnych i jałmużny.

Pauperyzm ł. zubożenie kraju, ubóstwo wielkich mas ludności.

Pauza ł. przestanek, czasowa przerwa w pewnej czynności; w utworze muzycznym: zamilknięcie głosów w oznaczonem miejscu, także znak, wskazujący miejsce zamilknięcia i długość jego trwania; znak przestankowy.

Pauzować ł. zrobić przerwę, przestanek w czynności, odpoczywać; w muz. nie grać w miejscu oznaczonem w nutach znakiem pauzy.

Pavane w. starowłoski taniec w poważnem tempie.

Pawilon f. środkowa część lub boczne skrzydło domu; lekki mały budynek ze szpiczastym dachem zwłaszcza w parku lub ogrodzie; na placach wystaw ozdobny budynek obejmujący jakiś dział wystawianych przedmiotów; chorągiew o barwach narodowych, flaga okrętowa.

Pawiment f. różnobarwne taflowanie podłogi, posadzka mozajkowa.

Pax ł. pokój; bogini pokoju.

Pax vobiscum ł. pokój z wami, pozdrowienie wiernych przez kapłana.

Paź f. młody chłopiec rodu szlacheckiego na usługach książąt; w średnich wiekach giermek rycerza.

P. compl. = par complaisance f. przez grzeczność.

Pean g. u starożytnych Greków uroczysta pieśń na cześć bogów, a zwłaszcza Apollina, pieśń zwycięstwa, dziękczynna lub pochwalna.

Pech n. brak szczęścia, brak powodzenia.

Pecunia ł. pieniądze.

Pecuniae obedient omnia ł. zło tu ulega wszystko.

Pedagog g. wychowawca, nauczyciel; uczony, pracujący nad ulepszeniem metody wychowania i nauczania.

Pedagogiczny g. zgodny z zasadami pedagogiki.

Pedagogika g. nauka o wychowaniu, teorja racjonalnego wychowywania młodego pokolenia, podająca i uzasadniająca środki do tego celu wiodące.

Pedał ł. w organach: klawiatura dolna poruszana nogą; w fortepianie: przyrząd służący do wzmacniania lub tłumienia tonów; w harfie — do zmiany tonu przez skracanie struny; przycisk nożny w maszynach do szycia, w kołowrotku, tokarni i t. p.; pedały, żartobliwie: nogi.

Pedant f. człowiek trzymający się z drobiazgową ścisłością z góry ułożonych prawideł bez względu na zmianę okoliczności, zważający więcej na formę niż na istotę rzeczy; uczony nudziarz.

Pedanterja a. Pedantyzm f. przesadne dbanie o drobnostkową dokładność, trzymanie się ślepe pewnych formułek, szkolarstwo.

Pedatrofja g. uwiąd dziecinny, tuberkuliczne wycieńczenie organizmu,dziecięcego.

Pedel ob. Bedel.

Pederastja g. pociąg lubieżny mężczyzny do mężczyzny.

Pedestralny posąg, posąg w postawie stojącej (w przeciwstawieniu do konnego).

Pedestrjanizm ł. sport pieszy, piesza wędrówka, podróżowanie piechotą dla przyjemności.

Pedjatra g. lekarz chorób dziecięcych.

Pedjatrja g. nauka leczenia chorób dziecięcych.

Pedometr g. przyrząd do mierzenia przebytej pieszo drogi, automatycznie notujący liczbę zrobionych kroków.

Pedro Ximenes hiszp. białe wino hiszpańskie z okolic Grenady.

Peer a. (piir) par. (ob).

Pegaz g. w greckich podaniach mitologicznych skrzydlaty rumak muz, symbol polotu poetyckiego; nazwa gwiazdozbioru; dosiadać pegaza: probować sił na polu poezji.

Pegmatyt gruboziarnista odmiana granitu.

Pehlewi pers. stary język piśmienniczy perski z czasów Sassanidów.

Peignoir f. (peniuar) długi ranny kaftan damski używany przy czesaniu

Peintre graveur f. (pętr grawör) dosł. malarz rytownik; artysta miedziorytnik, zwłaszcza akwaforcista.

Peinture mate f. (pętiur mat) sposób malowania terpentynowemi farbami na niegruntowanem płótnie, wynaleziony i rozpowszechniony przez belgijskiego malarza Wiertza.

Pejzaż f. krajobraz.

Pejzażysta f. malarz malujący widoki, pejzaże.

Pekeflajsz n. mięso konserwowane w soli, z dodatkiem saletry, pieprzu i korzeni.

Peklowanie n. sposób konserwowania mięsa, polegający na przesypywaniu go warstwami soli, saletry, pieprzu i korzeni, ułożeniu bardzo ścisłem w beczułkach i szczelnem zamknięciu dnem.

Pektoralny ł. piersiowy.

Pektorał ł. krzyż, który wyższe duchowieństwo katolickie nosi na piersiach.

Pekunjarny ł. pieniężny.

Pela f. nieskręcane nitki bardzo cienkiego jedwabiu, używane do haftu i innych kobiecych robót ręcznych.

Pelada f. choroba ludzi i zwierząt, objawiająca się wypadaniem włosów, próchnieniem i wypadaniem zębów oraz osłabieniem kończyn.

Pelagiczny g. morski, oceaniczny.

Pele-mele f. (pel mel) mieszanina bezładna, „groch z kapustą“.

Pellagra g. trąd lombardzki, endemiczna choroba skórna w górnych Włoszech i połudn. Francji, powodowana rozwojem grzybka, pasorzytującego na kukurydzy.

Pelotka f. elegancka poduszeczka do igieł i szpilek, zaperfumowana jakimś zapachem.

Pelyimetrja g. sztuka mierzenia miednicy (część antropometrji).

Pemminkan, Pemmikan, suszone na słońcu i utłuczone na kawałki mięso bizonów lub łosiów zmieszane z tłuszczem i zapakowane w puszki, bardzo posilny i długo przechowujący się prowjant mięsny.

Penaty ł. w wierzeniach starożytnych Rzymian domowe bóstwa opiekuńcze; przen. ognisko domowe, rodzina, dom

Pendant f. (pa͡ęda͡ę) przedmiot lub pojęcie odpowiadające drugiemu, podobne lub dopełniające je, dzieło sztuki, zwłaszcza obraz, rzeźba, tworzące z drugiem wskutek podobieństwa lub kontrastu pewną symetryczną całość.

Pendent ł. pas od pałasza.

Penelopa g. wierna małżonka Odyseusza, która oczekiwała powrotu męża z wojny Trojańskiej przez lat 20. P-y robota, tkanina, po której skończeniu Penelopa, obiecała powtórnie wyjść za mąż, i, aby tę chwilę odwlec, pruła w nocy to, co zrobiła w dzień; przen. nigdy nie kończące się zadanie, nie mająca końca robota, działalność bez rezultatu.

Penetracja ł. przenikliwość, przeglądanie.

Penetrować ł. przeglądać, przeszukiwać, badać, przenikać, dociekać, zgłębiać.

Penitencja ł. żal, pokuta, kara.

Penitencjarjusz ł. kapłan mający prawo rozgrzeszania w szczególnych wypadkach.

Penitent ł. skruszony grzesznik, pokutnik.

Penny a. (peni) lub pence (pens) drobna moneta angielska, 12 część szylinga = 4 kop.

Penny a liner a. (e lajner) wzgardliwa nazwa reportera dziennikarskiego nadawana ze względu na normę wynagrodzenia (1 penny za wiersz).

Pensée f. (pa͡ęse) bratek, także kolor fi jolko wy z odcieniem brunatno-czerwonym.

Pensja f. stała płaca; zakład naukowy prywatny, zwłaszcza dla dziewcząt.

Pensjonarka, uczennica pensji prywatnej.

Pensjonarz f. wychowaniec pensjonatu; osobnik otrzymujący całe utrzymanie w jakiejś instytucji dobroczynnej.

Pensjonat f. prywatny zakład wychowawczy, gdzie uczniowie oprócz nauki otrzymują mieszkanie i życie; zakład, wynajmujący mieszkanie z całodziennem utrzymaniem, zwłaszcza w miejscowościach kąpielowych.

Pensjonowany f. ob. Emeryt.

Pensum ł. zadanie, ćwiczenie, praca wyznaczona uczniom w szkole lub do odrobienia w domu, także zadanie dane za pokutę.

Pentaedr g. pięciościan; bryła gieometryczna, ograniczona pięciu ścianami.

Pentagram g. znak mistyczny w kształcie pięcioboku z umieszczonemi na bokach trójkątami równoramiennemi; w średnich wiekach używany jako znak czarodziejski przeciw złym duchom.

Pentametr g. wiersz pięciostopowy daktyliczny.

Pentateuch g. pięcioksiąg Mojżesza w Starym Testamencie, u Żydów Thorah.

Peonja, piwonja, ozdobna roślina ogrodowa, hodowana dla wielkich czerwonych lub białych kwiatów.

Peota w. rodzaj weneckiej gondoli, lekka szalupa

Pepinjera f. szkółka drzewek; przen. zakład, kraj, dostarczający ludzi uzdolnionych w pewnym kierunku

Pepinjerka f. pełniąca obowiązki nauczycielki w zakładzie naukowym za poprzednią bezpłatną naukę.

Peplum a. Peplos g. w starożytności, wełniana, fałdzista szata kobiet greckich, spięta na ramionach.

Pepsyna g. najważniejsza część składowa soku żołądkowego, rozpuszczająca ciała białkowate.

Peptica ł. środki pobudzające trawienie.

Peptony g. substancje wytwarzane z ciał białkowatych i kleistych w czasie trawienia, pod wpływem działania soków żołądkowych (głównie pepsyny).

Per ł. przez, za.

Pera, dzielnica zamieszkana przez europejczyków w Konstantynopolu.

Per abusum ł. dzięki nadużyciu.

Per accidens ł. przez przypadek.

Per acquit f. (akki) kwituję z odbioru.

Peradresse ob. Par adresse.

Per angusta ad augusta ł. przez cieśnie do wyżyn, przez twarde próby dochodzi się do powodzenia.

Per aspera ad astra ł. dosł. twardą ścieżką do gwiazd; przez ciernie do sławy, przez walkę do zwycięstwa.

Per cassa ł. za opłatą, za gotówkę.

Percepcja ł. dostrzeganie; uświadomione wrażenie.

Percepta ł. dochód, wpływ pieniędzy.

Perceptować ł. wpisywać wpływy pieniężne.

Per comptant f. (per kąta͡ę) za gotowe pieniądze.

Per dominum pstrum: byle jak, wyrażenie makaroniczne, oznaczające niedbalstwo lub lekceważenie czynności jakiejś lub osoby.

Pereat! ł. niech zginie, niech przepada, precz z nim!

Pereat mundus fiat justitia ł. niech świat zaginie, byle stało się zadość sprawiedliwości.

Peregrynować ł. wędrować, podróżować, pielgrzymować.

Peremptorycznie ł. stanowczo, nieodwołalnie, niezwłocznie.

Per expressum ł. przez umyślnego posłańca.

Per fas et nefas ł. wszelkiemi środkami, godziwemi i niegodziwemi.

Perfectum ł. w gram. czas przeszły dokonany.

Perfekcja ł. doskonałość.

Perfidja ł. wiarołomstwo, zdrada, przewrotność.

Perforacja ł. przedziurawienie, prześwidrowanie, w medyc. przebicie, przewiercenie, chirurgiczne ot warcie, jam ciała; maszynowe przebicie papieru drobnemi dziurkami dla łatwiejszego oddzierania.

Perfumy f. substancje przyjemnie pachnące, używane do zapachniania ubrań i rozmaitych przedmiotów; pachnidła.

Pergamin ł. starannie wyprawiona i dobrze wygładzona, niegarbowana skóra barania, używana dawniej jako materjał do pisania, dziś służy do spisywania dyplomów, aktów uroczystych, do oprawiania książek.

Peri pers. w podaniach perskich nazwa nadziemskich istot, cudnej piękności, dobrych wieszczek, dobroczynnych gienjuszków.

Pericarditis ł. zapalenie osierdzia.

Periculum in mora ł. niebezpieczeństwo we zwłoce, hasło alarmujące, wyrażające potrzebę szybkiej pomocy, ratunku.

Perigeum g. w astr. w czasie obiegu planety najbliższy punkt jej stanowiska względem ziemi.

Perihelium g. w astr. w czasie obiegu planety najbliższy punkt jej stanowiska względem słońca, punkt przysłoneczny.

Per interim ł. tymczasowo.

Peritonitis ł. zapalenie otrzewnej.

Peritus ł. świadomy, biegły.

Perjod g. przeciąg czasu, okres, epoka; czas ograniczający powrót zjawiska, powtarzającego się w regularnych odstępach; w astr. czas obiegu planety t. j. czas jakiego potrzebuje, aby wyszedłszy z danego miejsca, do tegoż miejsca powróciła; w mat. grupa cyfr dziesiętnych ułamka dziesiętnego, ciągle w tym samym porządku powracająca; w gram. ustęp stylowy, zawierający pełną i zamkniętą myśl, wyrażoną zdaniem głównem wraz z podrzędnemi lub kilku współrzędnemi wzajem się dopełniającemi, okres; w fizjol. comiesięczne czyszczenie u kobiety, miesiączka, menstruacja.

Perjodyczny g. powtarzający się regularnie co pewien przeciąg czasu.

Perkal pers. gładka, gęsta tkanina bawełniana, podobna do płótna.

Perkusja ł. uderzanie, ostukiwanie; w med. sposób badania narządów klatki piersiowej i jamy brzusznej przez opukiwanie ciała wprost ręką lub za pomocą cienkiej kościanej płytki i młoteczka.

Perkusyjna broń, broń zapalająca się przez uderzenie kurka w piston.

Perkusyjne instrumenty, w których dźwięk lub rytm otrzymuje się za pomocą uderzenia, np. bęben, fortepjan.

Permanencja ł. ciągłość trwania, stałość, trwałość (jakiegoś stanu rzeczy, instytucji i t. p.).

Permanentny ł. stały, ustawiczny; nieprzerwanie trwający.

Per mille ł. za tysiąc sztuk.

Permska formacja, w gieologji pokłady przejściowe między pierwszorzędowym a drugorzędowym okresem tworzenia się pokładów skorupy ziemskiej.

Per mutacja ł. przemiana, zamiana, przestawienie.

Per nefas ł. nieprawnie.

Per non sunt ł. uważać za niebyłe, nieistniejące.

Peron f. miejsce podwyższone przed dworcem kolejowym do wsiadania lub wysiadania z wagonów.

Peronnelle f. niemądra i gadatliwa kobieta; młode niedowarzone, pstro w głowie mające stworzenie.

Perora ł. długa i uroczysta przemowa, zakończająca wykład; rozwlekłe i nudne napomnienie.

Perorować ł. długo, szeroko i z pewną emfazą przemawiać w jakiejś kwestji.

Per pedes ł. pieszo.

Per pedes apostolorum ł. podróżować na wzór apostołów t. j. pieszo.

Perpendykularny ł. prostopadły, pionowy.

Perpendykuł ł. wahadło zegarowe, pion.

Perpetuum mobile ł. maszyna wiecznie poruszająca się, nazwa idealnej maszyny, któraby spełniała pracę nieustannie, siłą pierwszego nadanego pędu bez zasilania jej następnie jakąkolwiek energją; zadanie niemożliwe do urzeczywistnienia.

Per procura w. w zastępstwie, z pełnomocnictwa.

Per risum multum debes cognoscere stultum ł. poznać głupiego po śmiechu jego.

Per saldo w. do wyrównania, pozostałość z ostatniego obrachunku.

Per se ł. samo z siebie, samo przez się.

Perseidy g. rój meteorytów sierpniowych, które zdają się promieniować ze środka gwiazdozbioru Perseusza.

Persekucja ł. prześladowanie.

Persewerancja ł. wytrwałość, stałość.

Persienne f. (persjen) rodzaj zewnętrznej zasłony okiennej, złożonej z cienkich deseczek drewnianych ruchomo osadzonych w ramie.

Persiko, likier zrobiony na pestkach brzoskwiń lub na gorzkich migdałach.

Persona, personat ł. osoba; osoba poważna, dygnitarz.

Persona comica ł. osoba komiczna w utworze scenicznym.

Persona grata ł. osoba mile widziana, w łaskach będąca.

Personalja ł. okoliczności dotyczące życia jakiej osoby.

Personel f. ogólny skład pracowników jakiejś instytucji (biura, handlu, zakładu przemysłowego).

Personifikacja ł. uosobienie, figura retoryczna przypisująca przedmiotom nieożywionym i pojęciom abstrakcyjnym myśl, uczucie, w ogóle właściwości ludzi w celu nadania stylowi większej barwności, obrazowości i życia.

Personifikować ł. uosabiać.

Perspektograf ł. g. przyrząd, za pomocą którego można mechanicznie nakreślić perspektywiczny obraz przedmiotu z jego planu i zarysu, a także odwrotnie z perspektywicznego obrazu przedmiotu oznaczyć prawdziwe stosunki wymiarów.

Perspektywa ł. narzędzie optyczne do patrzenia na odległe przedmioty; widok w dal, przedstawiający się oku w prostej linji, jakby ujęty z boku w coraz zwężające się ramy; sztuka, umiejętność przedstawiania na rysunku przedmiotów bliższych i dalszych tak, jak się przedstawiają z jakiegoś punktu widzenia w naturze; widoki na przyszłość.

Perswadować ł. przekonywać, doradzać, odradzać, przekładać, namawiać.

Persyflaź f. drwienie z kogo, mówiąc mu niby to grzeczności; pochlebne słówka, szyderstwo pod osłoną pozornej uprzejmości; dworowanie, wyszydzanie.

Perszeron f. cięższy koń wierzchowy lub powozowy, także ciężki koń pociągowy, zazwyczaj maści szpakowatej, z rasy hodowanej w północnej Francji.

Pertraktacja ł. zgłębianie, rozważanie; umawianie się, układy.

Perturbacja ł. zamieszanie, zaniepokojenie; zakłócenie w mchu planety z powodu zbliżania się innego ciała niebieskiego.

Peruką f. fałszywe włosy, nakrycie głowy, naśladujące naturalne uczesanie dla zamaskowania łysiny, (dawniej jako modna ozdoba).

Peruwiański balsam, olejek, z drzewa południowo amerykańskiego, ciemno-brunatny, pachnący przyjemnie, używany jako lek i jako pachnidło.

Peryferja g. obwód koła lub wogóle jakiejś płaszczyzny krzywą linją zamkniętej.

Peryfraza g. omówienie, figura retoryczna, której używamy, gdy, zamiast nazwać po imieniu rzecz lub pojęcie, omawiamy je kilku lub więcej wyrazami określającemi.

Perykopy g. rozdziały, ustępy z Pisma Św. objaśniane w kościele.

Perymetr g. okrąg, obwód figury gieometrycznej; w okulistyce instrument używany do mierzenia pola widzenia.

Perypatetycy g. dosł. „przechadzający się“; zwolennicy filozofji Arystotelesa (perypatetycznej).

Perypatetyczna filozofja, filozofja Arystotelosa, nazwana tak od jego zwyczaju przechadzania się w czasie wykładu; następnie filozofja jego szkoły.

Perypetja g. nagła niespodziana zmiana losu; przełom w dramacie jako przygotowanie do katastrofy.

Peryspryt f. uzrocz; okołoduch (termin spirytystyczny) ob. Astralny.

Perystaltyczny ruch g. ruch robaczkowy kiszek.

Perystyl g. w greckiem budownictwie kolumnada, otaczająca ze wszystkich stron nienakryty dziedziniec; przedsionek wsparty na kolumnadzie, przejście lub galerja otoczona kolumnami.

Peseta moneta hiszpańska = 4 realom (około 30 kop.).

Pesymista ł. człowiek dopatrujący we wszystkiem złą stronę, nie wierzący w powodzenie, w szlachetność ludzką, w każdym wypadku oczekujący najgorszych następstw.

Pesymizm ł. pogląd filozoficzny, dowodzący, że na świecie więcej jest cierpień niż szczęścia, że w ogóle szczęście nie istnieje, że jest złudzeniem; skłonność do wynajdywania we wszystkiem złych stron, do widzenia wszystkiego w czarnych barwach.

Petarda f. przyrząd z nabojem prochu, służący do wysadzania w powietrze, łamania cienkich murów; kładziony na szynach kolejowych służy jako sygnał, ostrzegający maszynistę wybuchem o niebezpieczeństwie.

Petent ł. proszący, podający petycję.

Petit f. gatunek drobnego druku.

Petit comité f. en petit comité (a͡ę pti komité) w szczupłym gronie przyjaciół.

Petitio principii ł. w logice: sofizmat polegający na i przyjęciu za wiadome tego, co jeszcze nie jest dowiedzione.

Petits fours f. (pti fur) drobne suche ciasteczka, herbatniki

Petrofacta ł. skamieniałości.

Petrografja g. część gieologji, zajmująca się skupieniami minerałów czyli skałami, opisanie skał.

Petroleum ł. olej skalny, nafta.

Petryfikacja ł. proces kamienienia.

Petycja ł. prośba, podanie, żądanie; prośba wnoszona do władz w sprawach, tyczących się ogółu.

Petyneta w. delikatne tkanie z bawełny i jedwabiu w desenie o tle podobnem do koronkowego.

Pfalzgraf n. hrabia palatyn, w Niemczech w średnich wiekach tytuł wysokiego urzędnika dworskiego, zastępca króla, także sędzia w sprawach między królem i książętami.

P. f. v. na bilecie wizytowym: pour faire visite f. (pour fer wizit) dla złożenia wizyty.

Philemon ob. Filemon.

Phtisis g. (ftizis) suchoty.

Phylloxera g. ob. Filoksera.

Pia causa ł. cel dobroczynny, miłosierny.

Pia desideria ł. dosł. pobożne życzenia; przen. pragnienia, dążności i cele trudne lub zgoła niemożliwe do urzeczywistnienia w praktyce.

Pia fraus ł. dosł. pobożny podstęp; przen. oszukaństwo, podstęp lub kłamstwo w jakimkolwiek szlachetnym celu.

Pianino w. „mały fortepjan“, rodzaj fortepjanu skróconego tem, że struny naciągnięte są pionowo.

Pianissimo ł. w muzyce: jaknajciszej, najlżej.

Pianista f. grający koncertowo na fortepjanie.

Piano ł. w muz. lekko, cicho.

Piassava hiszp. włókno pewnego gatunku palmy, używane do wyrobu szczotek.

Piastr w. moneta włoska, hiszpańska i turecka rozmaitej wartości.

Piazza w. (pjaca) plac, rynek.

Piazzetta w. mały plac, placyk.

Pic f. (pik) wyniosły szczyt górski, ostro zakończony, skalisty i samotnie wznoszący się.

Picadores ob. Pikador.

Piccolo w. (pikolo) mały; moneta zdawkowa włoska.

Piccolo flauto ob. Pikulina.

Pick pocket a. (pik poket) rzezimieszek, złodziej kieszonkowy.

Pidgin-English a. Pigeon-English a. (pidż’n inglisz) angielsko-chiński żargon, złożony z poprzekręcanych wyrazów angielskich, używany w Chinach.

Pièce f. (pjes) kawałek, część; sztuka (teatralna, utwór muzyczny, literacki): pokój, każda oddzielna składowa część mieszkania.

Pièce a tiroirs f. sztuka teatralna t. zw. szufladkowa, w której sceny luźno połączone, nie wiążą się z sobą konsekwentnie i logicznie na siebie wzajemnie nie wpływają.

Pied a terre f. (pje ta ter) mieszkanie, które zajmuje się rzadko, w przejeździe, urządzone w tym celu, aby zawsze było gdzie zajechać i zatrzymać się.

Piedestał f. podstawa kolumny, pomnika lub posągu; wywyższenie.

Pielgrzym pątnik, wędrownik odbywający podróż do miejsc świętych.

Piemia g. zakażenie krwi.

Pierrot f. (pjero) komiczna osoba francuskiej pantomimy, nosząca szerokie białe ubranie z wielkiemi guzami i biały szpiczasty kapelusz; osoba przywdziewająca strój P-a podczas zabawy kostjumowej.

Piezometr g. przyrząd do mierzenia stopnia ściśliwości płynów.

Pifferaro w. włoski kobziarz wędrowny.

Pigmejczyk g. karzełek, malutki człowieczek.

Pigment ł. barwnik we krwi, nadający kolor skórze i włosom ludzi i zwierząt.

Pijarzy ł. zakon pod nazwą Zgromadzenia szkół pobożnych, który wziął za zadanie kształcenie młodzieży i podnoszenie oświaty krajowej.

Pik f. jeden z czterech kolorów w kartach do gry.

Pika f. broń ręczna, złożona z długiego drzewca, zakończonego ostrym żelaznym grotem, włócznia, dzida.

Pikador hiszp. w hiszpańskich walkach byków uczestnik, walczący konno z włócznią (piką) w ręku

Pikantny f. korzenny, pieprzny, ostry,szczypiący; zaostrzający ciekawość; drastyczny, lubieżny.

Pikelhauba n. kask noszony przez wojsko pruskie; zakończony na szczycie ostrym grotem.

Pikieta f. mały oddział żołnierzy, stojący na czatach lub w pobliżu straży, aby ją wzmocnić w razie potrzeby, placówka; rodzaj gry w karty.

Pikle a. młode jarzynki zamarynowane w occie z korzeniami

Piknik f. uczta, wycieczka, zabawa składkowa.

Pikować f. kłuć, drażnić dojmować, docinać; wzorzysto przeszywać materjał.

Piktografja g. pismo obrazowe.

Pikulina w. flecik wyższy o oktawę od zwykłego fletu.

Pilastr ł. czworograniasty słup, wpuszczony połową lub większą częścią w mur z którego wystaje, dla wzmocnienia tego muru lub jako ozdoba.

Pilokarpina g. alkaloid z liści Jaborandi, krzaku rosnącego w Brazylji, używany jako środek leczniczy.

Pilot f. sternik wprowadzający okręt do portu.

Pilot-charts a. (pajlot czarts) karty ze spisanemi na nich wynikami spostrzeżeń meteorologicznych na morzu, na podstawie których pewniej można kierować statkiem.

Pilotowanie f. wbijanie za pomocą kafaru pali, zaostrzonych na jednym końcu, w grunt mokry lub niestały, aby uzyskać trwałą podstawę.

Pilaw a. Pilaf tur. ulubiona wschodnia potrawa, złożona z tłustej baraniny gotowanej z ryżem.

Piment f. drzewo wysp antylskich, którego niedojrzałe suszone.jagody znane są pod nazwą pieprzu angielskiego, a liście p. n. ziela angielskiego.

Pinacle f. (pinakl) w architekturze szpiczaste zakończenie wieżyczki; najwyższa część budynku, szczyt.

Pinakoteka g. zbiór obrazów w północnem skrzydle Propyleów na Akropolu w Atenach; galerja obrazów i zbiór dzieł sztuki.

Pince-nez f. (pęs ne) nanośniki, okulary niezakładane za uszy, binokle.

Pincety f. (pęsety) małe sprężynowe szczypczyki do chwytania drobnych przedmiotów (np. części werku zegarka), także do chwytania i przytrzymywania błon, naczyń przy operacjach chirurgicznych.

Pinchebeak a. (pinczbik) powłoka metalowa, przypominająca złoto, będąca mieszaniną miedzi i cynku, używana do przyozdobienia wyrobów przemysłowych.

Pinczer a. mały pies, pokryty długim kudłatym włosem.

Pinxit ł. „wymalował“, podpis z boku pod obrazem.

Pion w. sznurek z ciężarkiem na końcu, wskazujący kierunek prostopadły do poziomu.

Pionek f. pieszek (figura w szachach); przen. człowiek będący narzędziem w czyichś ręku.

Pionjer f. żołnierz, przeznaczony do pełnienia służby technicznej lub inżynierskiej (wytykania dróg, budowania mostów, sypania szańców i t. p.); osadnik amerykański, trzebiący lasy dziewicze; człowiek torujący innym drogę, krzewiący postęp, oświatę, cywilizację.

Pionowy, prostopadły do poziomu.

Pipa, beczułka podłużna, używana w Hiszpanji do wina i araku.

Pipeta, Pipetka f. przyrząd do zaczerpnięcia małej ilości płynu, składający się z lejka, zakończonego długą rurką i zamkniętego błoną, lub z rurki szklanej, osadzonej w rurce gutaperkowej, zamkniętej z jednego końca.

Piquant ob. Pikantny.

Piramida g. bryła gieometryczna. złożona z szerokiej podstawy, tworzącej figurę prostolinijną i tyluż trójkątów zbiegających się we wspólnym wierzchołku, ile podstawa ma boków, ostrosłup; olbrzymi grobowiec dawnych królów egipskich kształtu czworobocznego ostrosłupa.

Piramidalny g. o kształtach piramidy lub ostrosłupa; przen. ogromny, olbrzymi.

Pirat f. rozbójnik morski, korsarz.

Piraterja f. rozbójnictwo morskie, korsarstwo.

Piroga hiszp. wązkie czółno, wydrążone w pniu drzewa lub wyrobione z kory, używane przez Indjan płd. Ameryki i dzikich wyspiarzy oceanu Wielkiego.

Piroksylina g. bawełna strzelnicza, oczyszczona bawełna, nasycona mieszaniną kwasu siarczanego z dymiącym kwasem azotnym, używana jako materjał wybuchowy, (rozpuszczona w eterze lub alkoholu ma zastosowanie w medycynie i fotografji jako kolodjum).

Pirometr, Piroskop g. przyrząd do oznaczania bardzo wysokich temperatur, których termometr rtęciowy wskazać nie może.

Pirotechnika g. sztuka przygotowywania ogni sztucznych.

Piruet f. szybkie okręcenie się w miejscu wkoło na jednej nodze, opartej na końcach palców.

Piryty g. iskrzyki, związki naturalne siarki z metalami.

Piscem natare doces ł. uczysz rybę pływać? (mówi się o zarozumiałych dających rady rozumniejszym, lub lepiej się znającym na danym przedmiocie.

Piscyna ł. miejsce w zakrystji do zlewania wody, w której myto naczynia święte i prano bieliznę kościelną, naczynie, w którem starożytni przechowywali żywe ryby.

Pistacja f. drzewko, rosnące w Syrji i Persji, dostarczające owocu, którego nasienie oleiste, zwane zielonym migdałem, używane bywa w cukiernictwie.

Pistol w. złota moneta różnej wartości, używana dawniej w Hiszpanji, Włoszech, Francji, Szwajcarji, Niemczech i Danji.

Pistolet f. krótka ręczna broń palna.

Piston f. w broni palnej: przyrządzik metalowy z masą zapalną wewnątrz, nakładany na sztyft z otworkiem prowadzącym do naboju; klapa czyli wentyl u trąbki.

Piu w. (w muz.) więcej

Pium desiderum ł. ob. Pia desideria.

Piunezka f. sztyfcik, którym przytwierdza się papier do deski, pluskiewka.

Piuri a. barwa indyjska, żółty barwnik przyrządzany w Bengalu z moczu krów, karmionych liśćmi mangowemi, używany w malarstwie olejnem i akwarelowem jako farba lakowa.

Piuska ł. czapeczka księża. j

Pizang, rodzaj bananu, odznaczający się owocami mączystemi, przypominającemi w smaku kartofle.

Pizański mur, mur zrobiony z gliny ubitej ze słomą.

Pizolit g. wapniowiec, złożony z pozlepianych z sobą okrągłych ziarenek węglanu wapnia, wielkości grochu; grochowiec.

Pizzicato w. w muzyce granie na instrumentach smyczkowych nie smyczkiem, lecz szarpiąc struny palcami

Pjetyści ł. zwolennicy doktryny chrześcijańskiej, dążącej zrazu do podniesienia uczuć religijnych i czynnej działalności chrześcijańskiej, doktryny która popadła z czasem w oschłe trzymanie się formułek i niewyrozumiały fanatyzm.

Pjetyzm ł. doktryna wyznawana przez pjetystów; podniesione uczucie religijne, gorliwość religijna; cześć, poszanowanie w odnoszeniu się do kogoś lub czegoś.

Pl. albo plur. = pluralis ł. liczba mnoga.

Placer a. (pleser) pole złotonośne, piaski złotonośne w rzece.

Placetum regium a. placet ł. zezwolenie panującego na ogłoszenie i wykonywanie rozporządzeń papieskich.

Plackomendant n. oficer, sprawujący nadzorczą władzę w sprawach wojskowych nad większą załogą miasta lub twierdzy.

Placmajor n. oficer, kierujący biurowemi sprawami komendy, przydany do pomocy głównemu komendantowi miasta lub twierdzy.

Plafon ł. sufit ozdobiony malowidłami, stiukiem lub rzeźbą

Plagjat ł. kradzież literacka lub artystyczna, przywłaszczenie cudzych pomysłów i podawanie ich za własne.

Plagjator ł. pisarz wypisujący ustępy z obcych dzieł i podający je za własne.

Plaid ob. Pled.

Plain chant f. (plę sza͡ę) ob. Gregorjański śpiew.

Plajta hebr. podstępne bankructwo.

Plaka f. ob. Plaque.

Plakat f. ogłoszenie umieszczone w miejscach widocznych, na murach ulicznych

Plan ł. naprzód obmyślany w szczegółach sposób wykonania jakiegoś przedsięwzięcia; w głównych punktach wytknięty szkic, zarys jakiejś pracy; pomniejszony rysunek budynku lub miejscowości, dający obraz miejsca, zajętego przez przedmiot, położenia i stosunkowych wymiarów pojedyńczych części; poziome przecięcie; projekt budynku lub robót inżynierskich ob. sytuacyjny plan

Plandeka n. płótno nieprzemakalne do przykrywania towarów lub rzeczy.

Planeta g. ciało niebieskie biegnące naokoło słońca po drodze zbliżonej do koła i otrzymujące od niego światło i ciepło.

Planetarium ł. przyrząd naukowy, przedstawiający przy pomocy mechanizmu zegarowego lub poruszania korbą nasz układ słoneczny i ruch planet dokoła słońca.

Planetarny a. słoneczny system, w astr. nazwa pewnych fizycznych całości, składających się z wielkich ciał niebieskich zw. słońcami i pewnej ilości mniejszych (planet) ciał krążących około nich.

Planetoidy g. małe planety, niedostrzegalne prawie gołem okiem, krążące dokoła słońca w liczbie około 300, asteroidy.

Planiglob ł. mapa gieograficzna półkuli ziemi lub nieba.

Planimetr a. Integrator, przyrząd do mechanicznego mierzenia powierzchni figur płaskich.

Planimetrja g. część gieometrji, zajmująca się linjami i powierzchniami płaskiemi: gieometrja płaska.

Planktony g. drobniutkie organizmy żyjące na powierzchni lub blizko powierzchni oceanu

Planografja ł.-g. sposób drukowania z powierzchni płaskich, równych, na których rysunek nie jest ani wgłębiony ani wypukły.

Planować f. układać plany, projektować; maczać papier drukowy w wodzie z klejem, żeby na nim atrament nie zalewał.

Plansza f. płyta rytowana do odbijania z niej rycin; rycina, sztych.

Plant f. nasyp pod kolej żelazną; planty, plantacje: nasypy; sztucznie urządzone miejsca do przechadzek, obsadzone drzewami i krzewami.

Plantacja ł. obszar gruntu użyty pod uprawę roślin przemysłowych; sadzenie i uprawa tychże roślin.

Plantator ł. uprawiający na większą skalę rośliny przemysłowe; właściciel plantacji (zwłaszcza w Ameryce).

Plantować ł. wyrównywać powierzchnię gruntu, niwelować teren, aby przedstawiał równą płaszczyznę, sadzić rośliny.

Plaque f. wyroby platerowane ob. Platerowanie.

Plasować f. umieszczać.

Plasma g. minerał, drogi kamień, ciemno-zielona odmiana chalcedonu.

Plaster n. lek do zewnętrznego użytku w postaci masy, rozsmarowanej na tkaninie do przykładania na stłuczenia, rany, owrzodzenia i t. p.

Plastron f. w zbroi blacha kirysu osłaniająca piersi; skórzany, miękko wysłany napierśnik dla ochrony od ciosu rapirem przy nauce fechtunku; płaskie przybranie ubioru na piersiach; przen. iron. osoba, towarzysząca komu dla opieki, przyzwoitości; nudny a nieunikniony towarzysz.

Plastyczne g. sztuki te ze sztuk pięknych, które obejmują dzieła, przedstawiające się oczom w kształtach bryłowatych (architektura, rzeźba, snycerstwo).

Plastyczność g. wypukłość, bryłowatość; zdolność przyjmowania i zachowywania nadawanych kształtów (taką właściwość ma np. glina); zaleta rysunku, malowidła, w którem przedmioty bryłowato odskakują od tła, mają naturalną wypukłość; w utworze literackim barwność stylu, dająca obrazy, odznaczające się wielką prawdą życiową, które niemal widzimy oczami.

Plastyczny g. dający się urabiać w dowolne kształty; wypukły, bryłowaty; obrazowy, barwny.

Plastyka g. sztuka tworzenia z materjałów miękkich (glina, wosk) lub twardych (marmur) przedmiotów w ich kształtach naturalnych lub zmniejszonych albo powiększonych, uwydatnianie, wyrazistość.

Platan, piękne duże drzewo amerykańskie o liściach szerokich, spodem omszonych, podobne do jaworu.

Plattdeutsch n. djalekt ludowy używany w północnych Niemczech.

Platerowanie f. powlekanie wyrobów miedzianych warstwą srebra lub złota; pokrywanie płyty jakiego metalu blaszką innego metalu, aby obie tworzyły jakby jedną masę.

Platforma f. dach płaski; miejsce sztucznie podwyższone i wyrównane; łoże działa; podwyższony pomost przed dworcem kolejowym, to samo co peron; otwarta część wagonu osobowego; wagon towarowy nie przykryty; rodzaj wozu z szeroką płaską płytą do stawiania lub kładzenia na nią ciężarów.

Platoniczna miłość g. miłość idealna, duchowa, pełna czci, wolna od zmysłowości.

Platonizm g. filozofja Platona, której podstawą jest świat idei.

Platyna hiszp. najciężsszy ze szlachetnych metali, koloru biało-szarawego.

Plaudite cives ł. bijcie oklaski obywatele! słowa wygłaszane po zakończeniu przedstawienia w teatrach rzymskich.

Plazma g. ciało białkowate, półpłynne, stanowiące pierwiastkową materję składową tworów organicznych, to samo co protoplaztna; płynne osocze krwi żółtawo bezbarwne.

Plaża f. morskie wybrzeże płaskie i otwarte, z łagodną spadzistością ku morzu.

Plebejusz ł. w starożytnym Rzymie człowiek z gminu, z ludu, nie posiadający praw obywatelskich.

Plebiscyt ł. w starożytnym Rzymie uchwała zapadła na zgromadzeniu plebsu, któremu przewodniczył trybun; uchwała narodowa wynikła z głosowania powszechnego.

Plebs ł. lud, gmin.

Pled a. rodzaj płaszcza górali szkockich z grubej wełnianej kraciastej tkaniny; szal wełniany gruby w szkocką kratę.

Plein air (plę ner) kierunek nowszej szkoły malarzy, polegający na przedstawianiu przedmiotów w pełnem świetle, unikając ostrych kontrastów światła i cieniów, efekt kolorystyczny oddający przejrzystość powietrza i bogactwo światła.

Plein pouvoir f. (plę puwuar) pełnomocnictwo, pełna władza, zupełna swoboda działania.

Plejada g. gromada małych gwiazd w konstelacji Byka; przen. w starożytności 7 poetów z czasów Ptolemeusza Filadelfosa; w liter. francuskiej 7 pisarzy z czasów Henryka III i 7 z czasów Ludwika XIV; w ogóle szereg znakomitych pisarzy mniej więcej jednoczesnych.

Plejzerowany n. zraniony, skaleczony bronią białą.

Plenarne zebranie n. zgromadzenie się wszystkich członków pewnej instytucji dla narad, walne posiedzenie.

Plenipotencja ł. pełnomocnictwo, upoważnienie do działania w sprawach danej osoby.

Plenipotent ł. pełnomocnik upoważniony przez mocodawcę do działania w jego imieniu; zarządzający majątkiem i interesami wielkich właścicieli ziemskich.

Plenum ł. ogół, wszyscy.

Plenus venter non studet libenter ł. pełny brzuch przeszkadza do pracy; przen. wyrażenie stosowane do ludzi bogatych, którzy mając byt zapewniony, nie poczuwają się do obowiązku pracowania dla społeczeństwa.

Pleonast minerał, drogi kamień, czarna odmiana spinalu.

Pleonazm g. większa ilość wyrazów lub zdań aniżeli potrzeba do określenia rzeczy, wada stylu przeciwna zwięzłości (P. rozmyślnie użyty w stylu pięknym dodaje mu siły i dobitności).

Plesymetr g. płytka z kości słoniowej, służąca wraz z młoteczkiem do opukiwania lekarskiego; ob. Perkusja.

Plethora g. krwistość całego organizmu (jako oznaka zdrowia) lub też oddzielnych części ciała.

Pleura g. opłucna, błona wy; ścielająca wnętrze klatki piersiowej.

Pleureuse f. (plöröz) białe obszycie sukni żałobnej pokryte czarną krepą.

Pleuritis, Pleuroza ł. zapalenie opłucnej.

Pliant f. (plija͡ę) lekkie, przenośne, składane krzesełko bez oparcia.

Plié f. ruch w tańcu ze zgięciem kolan.

Plik ł. zwój, pęk papierów.

Plika ł. kołtun (choroba).

Plioceniczna formacja g. w gieologji wierzchnie najpóźniejsze warstwy pokładów trzeciorzędowych.

Plisa f. gładkie przybranie sukni damskiej w rodzaju taśmy.

Plomba f. ołowiana pieczęć przy towarach jako znak opłaconego cła; masa (kit lub metal) wypełniająca zepsuty ząb.

Pludry n. szerokie fałdziste spodnie, sięgające tylko do kolan.

Plombowanie f. przyczepianie ołowianej pieczęci na towarach; wypełnianie zęba zepsutego kitem lub metalem.

Plumpudding a. (plömpuding) narodowa potrawa angielska, przyrządzana z mąki i tłuszczu wołowego z rozmaitemi przyprawami.

Pluralis ł. w gram. liczba mnoga.

Plus ł. w matematyce znak dodawania lub wielkości dodatniej, wyobrażany przez prosty krzyżyk (+); więcej, przewyżka.

Plus catholique que le pape f. (pliu katolik kö lö pap) dosł. lepszy katolik niż sam papież; zanadto gorliwy.

Plus licytant ł. ten, kto daje największą cenę na licytacji.

Plus minus ł. mniej więcej.

Plus potest neyare asinus, quam probare philosophus ł. więcej wad może wykazać osieł, niż zalet filozof; wyrażenie stosowane do niepowołanych krytyków, którzy radzi wyszukują wady, aby pokazać swoje znawstwo, a pomijają zalety, którychby stworzyć nie potrafili.

Plusquamperfectum ł. w gram. czas zaprzeszły.

Plusz f. tkanina jedwabna, wełniana lub bawełniana, podobna do aksamitu, lecz odróżniająca się dłuższym włosem.

Pluta ł. ulewa, słota.

Plutokracja g. arystokracja pieniężna, warstwa społeczna, złożona z najbogatszych ludzi bez względu na pochodzenie; bogacze; wpływ bogaczów na rządy kraju.

Pluton g. w wierzeniach starożytnych bożek piekieł i świata podziemnego.

Pluton f. oddział wojska.

Plutoniczna teorja, pogląd przypisujący utworzenie się skorupy ziemskiej sile ognia wewnętrznego ziemi.

Plutoniczne a. ogniowe skały, utworzone skutkiem stygnięcia roztopionej masy law pierwotnych.

Plutoniczny g. powstały skutkiem działania ognia podziemnego.

Plutus ł. bożek bogactw.

Pluwjał ł. niegdyś rodzaj płaszcza, którym osłaniał się kapłan podczas deszczu, słoty, przy sprawowaniu publicznych procesji; z czasem przetworzony w ozdobną kapę, wkładaną w czasie uroczystych ceremonji kościelnych.

Pluwjometr ł. przyrząd do mierzenia ilości opadów atmosferycznych (spadłego deszczu, śniegu, gradu i t. p.) deszczomierz.

Płatnerz n. rzemieślnik wyrabiający zbroje.

P. m. = Pro memoria ł. dla pamięci.

Pneumatometr ob. Pneumometr.

Pneumatyczna machina g. pompa powietrzna, przyrząd służący do wydalania powietrza z przestrzeni hermetycznie zamkniętych.

Pneumatyczna poczta, urządzenie do przesyłania listów i posyłek w wagonikach przepychanych przy pomocy siły ścieśnionego powietrza przez rury biegnące pod ziemią.

Pneumatyczny g. oparty na własnościach zgęszczonego lub rozrzedzonego powietrza.

Pneumatyk g. w kołowcu (rowerze) bandaż gumowy na koła, napełniony zgęszczonem powietrzem.

Pneumatyka g. część mechaniki, obejmująca naukę o równowadze i ruchu gazów, aeromechanika.

Pneumometr g. ob. Spirometr.

Pneumonja ł. zapalenie płac.

Pnyx g. plac w starożytnych Atenach, gdzie odbywały się zgromadzenia ludowe.

Poco w muz. trochę.

Poco a poco w. w muz. stopniowo.

Podagra g. choroba z nabrzmieniem stawów u nóg, artrytyzm w nogach.

Podest w. rozszerzony pomost pomiędzy kondygnacjami schodów.

Podesta w. burmistrz i wójt we Włoszech.

Podium ł. u starożytnych Rzymian wywyższenie dokoła areny cyrkowej, murem od niej oddzielone, z miejscami dla senatorów, posłów zagranicznych, westalek; pomost podwyższony dla łatwiejszego widzenia, co się wokoło odbywa, lub podwyższona platforma, skąd patrzeć można (np. w panoramie).

Podminować f. zrobić podkop, podłożyć miny; zachwiać w podstawach; przen. podkopać w opinji publicznej.

Poemat g. większy utwór poetyczny.

Poeta ł. człowiek niezwykle odczuwający estetyczno wrażenia i podniosłe nastroje ducha, obdarzony talentem wypowiadania ich pięknie i wywoływania w innych podobnych obrazów i uczuć, wieszcz, rymotwórca; przen. marzyciel gardzący prozą życia.

Poetyczny ł. pełen poezji, idealny, wzniosły, budzący wrażenia piękne i stany duszy wzniosłe; obrazowy, ubarwiony przenośniami.

Poetyka g. wykład i teorja poezji.

Poetyzować ł. marzyć, idealizować.

Poezja g. sztuka wywoływania słowami podniosłych uczuć i wysokich nastrojów duszy, malowania harmonijnym językiem pięknych obrazów i budzenia estetycznych wrażeń; utwór wierszowany; iron. mrzonka, nie dająca zastosować się w życiu praktycznem.

Poganizm ł. bałwochwalstwo.

Poi w. potem; e poi la coda, a potem zakończenie.

Point f. (puę) koronka niciana, ręcznie robiona.

Point dargent, point de Suisse f. (puę darza͡ę, puę de siuis) dosł. niema pieniędzy, niema Szwajcara: przen. wyrażenie używane w znaczeniu, że darmo nic otrzymać nie można; pochodzi z czasów gdy Szwajcarowie służyli jako najemne wojska.

Point de vue f. (puę de wiu) punkt widzenia, zapatrywania.

Point d’honneur f. (puę donör) punkt honoru.

Pointe f. (puęt) ostro zakończony szczyt; słówko dowcipne ostre a wytworne.

Polarna gwiazda ł. gwiazda biegunowa północna.

Polarność ł. własność magnesu zwracania się ku biegunowi północnemu.

Polarny ł. biegunowy, podbiegunowy.

Polaryzacja ł. zmiana fizycznych własności promieni światła przy przejściu przez niektóre ciała przezroczyste lub przy odbiciu.

Polemika g. spór naukowy, religijny, polityczny i t. p. prowadzony publicznie przy pomocy pisanych lub drukowanych rozpraw, artykułów dziennikarskich i t. d.

Polemizować g. prowadzić spór piśmienny.

Polenta w. narodowa włoska potrawa, przyrządzana z mąki kukurydzanej, to samo co węgierska mamałyga.

Polerowanie f. nadawanie przedmiotom powierzchni gładkiej i połyskującej; przen. okrzesywanie, kształcenie.

Poliandrja g. zwyczaj poślubiania kilku mężów (u niektórych dzikich ludów).

Polichromja g. wielobarwność, w budownictwie i rzeźbie ozdabianie ornamentów różnobarwnemi malowidłami.

Policja f. instytucja rządowa mająca na celu czuwanie nad porządkiem i bezpieczeństwem publicznem.

Poliemia g. pełnokrwistość.

Polifiletyczny g. tyczący się polifiletyzmu, wyprowadzający pochodzenie od wielu gatunków pierwotnych.

Polifiletyzm g. teorja wyprowadzająca gatunki jestestw organicznych od wielu gatunków pierwotnych.

Polifoniczny w muz. wielogłosowy.

Poligamja g. wielożeństwo, związek małżeński jednego mężczyzny z kilku kobietami.

Poliglota g. człowiek mówiący wieloma językami.

Poligon g. wielokąt, wielobok; w sztuce wojennej szaniec wieloboczny zamknięty.

Poligon artyleryjski, pole ograniczone do ćwiczeń w strzelaniu z dział.

Polihistor g. uczony, posiadający wszechstronne wiadomości w rozmaitych dziedzinach wiedzy (zwłaszcza w historji i literat.).

Polihislorja g. wszechstronne wykształcenie naukowe.

Polihymnia g. muza pieśni lirycznej, wymowy i muzyki (przedstawiana z lirą)

Poliklinika g. nauka praktyczna medycyny na chorych w ich mieszkaniach prywatnych pod nadzorem profesora.

Polimerja g. wielokrotność (w chemji).

Polimeryczne g. ciała, ciała złożone z jednakowych pierwiastków chemicznych, różniące się atoli ilością składowych atomów.

Polimorficzne g. ciała, mające jednakowy skład chemiczny, ale tworzące kryształy odmiennego kształtu.

Polimorfizm g. wielokształtność, zjawisko polegające na tem, że jeden i ten sam utwór (związek chemiczny, roślina, zwierzę) może istnieć w kliku różnych, ale zawsze stałych, jemu tylko właściwych formach.

Polip g. żyjątko morskie, należące do typu jamochłonnych, o ciele galaretowatem i wielu ramionach, otaczających otwór ustny, zwierzokrzew; chorobliwa narośl, rozwijająca się na błonie śluzowej różnych narządów i jam ciała.

Polisa f. dowód asekuracyjny towarzystwa ubezpieczeń.

Poliskop g. szkło o wielu ścianach, przedstawiające jeden przedmiot w licznych odbiciach.

Polispast g. blok złożony do podnoszenia wielkich ciężarów.

Poliszynel f. charakterystyczno-komiczna postać farsy ludowej; marjonetka z garbem z przodu i z tyłu, pajac.

Politechnika g. ogół wyższych nauk i wiadomości potrzebnych w sztukach i przemyśle; wyższa szkoła techniczna.

Politeizm g. wiara w wielu bogów, wielobóstwo.

Politura f. gładkość i połysk, nadawane sztucznie wyrobom z drzewa; przen. ogłada.

Polityczna ekonomja, nauka gospodarstwa społecznego, rozpatrująca gospodarczą działalność człowieka i podająca środki podniesienia ogólnego dobrobytu.

Polityczny g. odnoszący się do polityki, mający związek z polityką; przen. ostrożny, zręczny, grzeczny, układny.

Polityk g. mąż stanu; zajmujący się polityką.

Polityka g. sztuka rządzenia państwem i utrzymania stosunków z obcemi państwami; grzeczność, przebiegłość.

Politykować g. rozprawiać o polityce; udawać, być nieszczerym.

Politypja g. wykonywanie wielu odbitek drukowych; druk ozdób, np. winjet.

Polnische Wirtschaft n. (polnisze wirtszaft) polska gospodarka, wyrażenie ironiczne, jednoznaczne z nieładem, bezrządem.

Polonez f. taniec narodowy polski polegający na poważnym pochodzie szeregu par, wykonywających różne obroty pod przewodnictwem jednej pary;muzyka do tego tańca.

Poloneza, rodzaj sukni damskiej z nie wcinanym stanikiem.

Polor f. gładkość, połysk; ogłada, grzeczność.

Polucja ł. mimowolny wypływ nasienia, zmazanie nocne.

Połynja r. w okolicach podbiegunowych wielki kanał lub jezioro wśród lodów, pokryte cienkim lodem.

Pomada f. kosmetyk służący do smarowania włosów, składający się z oczyszczonego tłuszczu, wosku i pachnideł.

Pomolog g. uczony znawca owoców.

Pomologiczny g. owocowy.

Pomologja g. naukowa znajomość gatunków owoców; nauka o hodowli drzew i krzewów owocowych.

Pomona ł. starorzymska bogini owoców; opis owoców ogrodowych.

Pompa f. przyrząd do podnoszenia cieczy z poziomu niższego do wyższego przy pomocy ciśnienia atmosferycznego.

Pompa g. wystawność, okazałość, przepych.

Pompatycznie g. wystawnie, okazale; górnie; napuszenie.

Pompjer f. członek straży ogniowej, obsługujący sikawkę.

Pompon f. ozdoba ubrania, wyrobiona w kształcie gałki ze strzyżonego jedwabiu, wełny lub bawełny.

Poncz a. napój z wody, araku, cukru i cytryn.

Ponderabilia ł. ciała ważkie.

Poniter f. uczestnik gry, grający przeciw bankierowi.

Poniterować f. stawiać na kartę (w grze), obłożyć kartę stawką

Pons asinorum ł. dosł. ośli most, podręczniki bardzo ułatwiające mało pojętnym zrozumienie nauki, (głównie języków obcych).

Ponsza hiszp. rodzaj płaszcza szerokiego bez rękawów, opończa.

Pontifex maximus ł. najwyższy kapłan w starożytnem państwie rzymskiem; dziś tytuł dawany Głowie Kościoła katolickiego t. j. Papieżowi.

Pontonjerzy f. techniczne oddziały wojskowe przeznaczone do stawiania mostów pontonowych na użytek armji w czasie kampanji.

Pontony f. duże płaskie łodzie, na których ustawia się most

Pontyfikalne nabożeństwo, Msza Św. odprawiana uroczyście przez biskupa w ubiorze pontyfikalnym czyli uroczystym.

Pontyfikalja ł. uroczyste biskupie szaty obrzędowe i insygnja; kapłańskie czynności, których prawo sprawowania przysługuje tylko biskupom.

Pontyfikalny ł. biskupi, bi-1 skupowi właściwy, uroczysty.

Pontyfikat ł. księga liturgiczna, zawierająca zbiór przepisów, tyczących się sprawowania obrzędów religijnych przez Papieża i biskupów.

Pontyfikat ł. w starożytności urząd i władza najwyższego kapłana; godność i władza Papieża, także czas trwania rządów papieskich.

Pony a. rasa najmniejszych koni karłowatych hodowanych w zachodniej Europie, także w Chinach i Japonji.

Popelina f. tkanina, której osnowa jest z jedwabiu, a wątek z cienkiej, dobrej wełny.

Populacja ł. ludność, zaludnienie.

Popularność ł. udzielanie się ogółowi, zyskanie wziętości i zaufania u ogółu; przystępność wykładu, zrozumiałość jego nawet dla szerszych mas.

Popularny ł. ogólnie lubiany, jednający sobie wszystkich; przystępny, zrozumiały.

Popularyzować f. upowszechniać, uprzystępniać, czynić łatwo zrozumiałym dla wszystkich.

Porcelana w. najdelikat