Kronika Jana z Czarnkowa

>>> Dane tekstu >>>
Autor	Jan z Czarnkowa
Tytuł	Kronika Jana z Czarnkowa
Podtytuł	archidyakona gnieźnieńskiego podkanclerzego królestwa polskiego (1370-1384).
Wydawca	E Wende i Sp.
Data wyd.	1905
Druk	Jan Cotty
Miejsce wyd.	Warszawa
Tłumacz	Józef Żerbiłło
Źródło	Skany na Commons
Inne	Cały tekst Pobierz jako: EPUB  • PDF  • MOBI
Indeks stron

[C]

Kronika

 Jana z Czarnkowa

ARCHIDYAKONA GNIEŹNIEŃSKIEGO,

PODKANCLERZEGO KRÓLESTWA POLSKIEGO.

(1370—1384)

---

---

PRZEŁOŻYŁ Z ŁACIŃSKIEGO,

WSTĘPEM I PRZYPISAMI UZUPEŁNIŁ

J. ŻERBIŁŁO.

---

---

Z zapomogi Kassy pomocy dla osób pracujących na polu naukowem
imienia Józefa Mianowskiego.

---

---

WARSZAWA

Skład główny w księgarni E Wendego i Sp.
krakowskie-przedm. Nr. 9.
1905.

[D]

Дозволено Цензурою.

Варшава, 12 Апрѣля 1904 года.

[B]

Druk. i lit. Jana Cotty w Warszawie, Kapucyńska 7.

---

[185]

SPIS RZECZY.

	Wstęp.	Str. I — XVII.
		Kronika Jana z Czarnkowa.
		Rok 1333.
			Str.
Rozd.	1.	O śmierci Władysława Łokietka, króla polskiego..............	1
		Rok 1333—1368.
—	2.	O koronacyi Kazimierza, króla polskiego[1]..	2
		Koronacya Kazimierza 24 kw. 1333 r. — Pokój z Krzyżakami. — Sprawy ruskie. — Najazd Tatarów.
—	3.	Jak rządził Kazimierz królestwem i narodem[2]	4
		Kary dla złoczyńców. — Ustawy sądowe. — Zabudowanie Polski. — Wojna z ks. żegańskim. — Śmierć królowej Anny (1339 r.). — Sprawy ruskie. — Utopienie Baryczki (1349 r.). — Wesele cesarza Karola IV w Krakowie (1363 r.). — Wojny: ruska (1366 r.) i litewska (1368 r.).
		Rok 1370.
Rozd.	4.	O śmierci Kazimierza, króla polskiego...	11
		Łowy w Przedborzu. — Choroba króla i ostatnia podróż jego do Krakowa. — Testament. — Śmierć króla 5 listopada.
—	5.	O przybyciu króla węgierskiego Ludwika do Krakowa i jego przyjęciu[3].......	16
—	6.	Dlaczego nie żaden z książąt polskich, lecz Ludwik, król węgierski, był powołany na króla.	16
—	7.	O tem, co się działo przed koronacyą króla Ludwika[4].............	19
		Nieuszanowanie testamentu króla Kazimierza.
—	8.	O zdradliwem wydaniu zamku Santoka..	23
—	9.	O stracie zamku włodzimierskiego na Rusi.	24
—	10.	O koronowaniu króla węgierskiego Ludwika w Krakowie...........	25
		Koronacya 17-go listopada. — Nadania ks. Władysławowi opolskiemu i Kazimierzowi szczecińskiemu. — Sprawa infeudacyi Szlązka.
—	11.	O żałobnem nabożeństwie po królu Kazimierzu..............	27
—	12.	O ofiarach, złożonych podczas żałobnego nabożeńswanabożeństwa za króla Kazimierza.....	29
—	13.	O przyjeździe Ludwika, króla węgierskiego i polskiego, do Wielkopolski[5]......	31
		Przybycie Ludwika do Gniezna i śpieszny odjazd jego do Węgier. — Rządy Elżbiety, matki Ludwika, w Polsce.
—	14.	O podziale skarbu królewskiego.....	33
		Rok 1371.
—	15.	O usunięciu Przecława, starosty wielkopolskiego..............	34
		Usunięcie Przecława z Gołuchowa. — Otto z [187]Pilczy, a następnie Sędziwój z Szubina starostami wielkopolskimi.
Rozd.	16.	O piorunie, spadłym na katedrę poznańską[6]..	35
		Rok 1371 i 1372.
—	17.	O bardzo wielkiem morowem powietrzu w Polsce..............	36
		Rok 1372—1374.
—	18.	O olśnięciu Jarosława, arcybiskupa gnieźnieńskiego............	36
		Olśnięcie arcybiskupa Jarosława 23-go grudnia 1372 r. — Niepotwierdzona rezygnacya jego ze stolicy arcybiskupiej na korzyść Mikołaja z Koszutowa. — Zatargi z Mazowszanami. — Dziekan krakowski, Janusz (Suchywilk), arcybiskupem gnieźnieńskim (16-go kwietnia 1374 r.). — Uposażenie arcybiskupa Jarosława po rezygnacyi.
		Rok 1373—1375.
—	19.	O księciu Władysławie Białym.....	39
		Przybycie ks. Władysława Białego do Gniezna i zdobycie zamków kujawskich we wrześniu 1373 r. — Powtórne jego przybycie na Kujawy we wrześniu 1375 r.
		Rok 1375, 1376.
—	20.	O bitwie pomiędzy księciem Białym a ludźmi królewskimi............	43
		Bitwa pod Gniewkowem w r. 1375. — Dalsze napady ks. Władysława na Kujawy. — Oblężenie Złotoryi przez wojska królewskie w lecie 1376 r.
		Rok 1376.
—	21.	O zabiciu Fryderyka z Wedla w zamku Złotoryi[7]..............	44
		Ks. Władysław Biały broni Złotoryi przed wojskiem królewskiem; śmierć Fryderyka z Wedla i zranienie ks. Kazimierza szczecińskiego. — Ks. Władysław oddaje Złotoryję Bartoszowi z Sokołowa, sam zaś udaje się do Węgier, gdzie otrzymuje opactwo Benedyktynów na Górze św. Marcina.
Rozd.	22.	O pochodzeniu tego księcia Władysława Białego..............	46
		Rok 1374.
—	23.	O pobieraniu przez króla Ludwika podatku „poradlnego“[8]...........	49
		Pobór poradlnego. — Przywilej koszycki (17-go września).
—	24.	O śmierci Mikołaja, proboszcza gnieźnieńskiego.............	55
		Zgon Mikołaja z Koszutowa 22 listopada. — Nadanie probostwa gnieźnieńskiego Przejdlowi ze Żnina i Mikołajowi Strossbergowi.
		Rok 1375.
—	25.	O statutach Jana, arcybiskupa gnieźnieńskiego[9]..............	56
		Ustawy generalnej kapituły gnieźnieńskiej d. 10 lutego
		Rok 1375 i 1376.
—	26.	O ustanowieniu biskupstw na Rusi....	57
		Rok 1375.
—	27.	O śmierci Jana, biskupa poznańskiego...	58
		Śmierć biskupa Jana 14-go lutego i jego pogrzeb 22 lutego.
—	28.	O wyborze Mikołaja, biskupa poznańskiego[10].	58
		Obiór Mikołaja z Kurnika 22 lutego; powrót jego z Awinjonu około 11 listopada.
		Rok 1375—1378.
Rozd.	29.	O śmierci Przecława, biskupa wrocławskiego	59
		Zgon biskupa Przecława około 1-go kwietnia 1375 r. — Obiór Teodoryka Czecha, dziekana wrocławskiego. — Śmierć papieża Grzegorza XI 28-go marca 1378 r.; obiór antypapy Klemensa VII-go i zamieszki stąd wynikłe.
		Rok 1376.
—	30.	O śmierci Jarosława, arcybiskupa gnieźnieńskiego[11]............	65
		Synod w Uniejowie 7 września. — Śmierć arcybiskupa Jarosława 17-go września. — Czyny jego.
—	31.	O spustoszeniu przez Litwinów ziemi sandomierskiej............	68
		Powtórne przybycie do Polski królowej Elżbiety starszej. — Najazd Kiejstuta i Lubarta na ziemię sandomierską.
—	32.	O zabiciu Węgrów i o śmierci Jaśka Kmity.	70
		Rzeź Węgrów w Krakowie 7-go grudnia. — Wyjazd królowej Elżbiety z powrotem do Węgier.
		Rok 1376 i 1377.
—	33.	O zmianie kilku starostów królestwa polskiego.............	72
		Mianowanie Pietrasza Małochy starostą kujawskim, Sędziwoja z Szubina — krakowskim, a Domarata z Pierzchna — wielkopolskim. — Pobór podatków z powodu wyprawy na Litwę.
		Rok 1377.
—	34.	O zdobyciu zamku bełzkiego.......	73
		Zdobycie Chełma i Bełza.
—	35.	O śmierci ks. Kaźka i o przyłączeniu jego zamków i państw do królestwa polskiego[12]...	74
		Śmierć ks. Kazimierza szczecińskiego 2-go stycznia. — Rys jego życia.
Rozd.	36.	O zwróceniu przez ks. opolskiego Władysława, zwanego Naderspan, ziemi ruskiej królowi Polski i Węgier, Ludwikowi[13]....	75
		Zwrócenie przez ks. Władysława Rusi, wzamian której otrzymuje on księstwo gniewkowskie.
		Rok 1378.
—	37.	O nałożeniu dla Stolicy apostolskiej dwuletniej dziesięciny i zasiłku siódmej części dochodów	76
		Nałożenie dziesięciny i dodatkowej opłaty, tytułem zasiłku dla Stolicy apostolskiej. — Śmierć papieża Grzegorza XI obiór Urbana VI-go. — Nowy papież nałożenie powyższych opłat potwierdza.
—	38.	Jakim sposobem wspomniany Władysław, ks. opolski, został wyznaczony na rządcę królestwa polskiego[14]..........	77
		Mianowanie ks. Władysława rządcą królestwa i rychłe jego odwołanie.
—	39.	O wybieraniu podatku w majętnościach kościelnych[15]............	78
		Nałożenie poradlnego na dobra kościelne. — Zawieszenie broni pomiędzy ks. Władysławem opolskim a Bartoszem z Odolanowa. — Zjazd biskupów w Kaliszu.
—	40.	O spaleniu miasta Wełcza.......	80
—	41.	O oblężeniu miasta Człopy.......	81
—	42.	O śmierci niezwyciężonego cesarza i króla Karola[16].............	82
		Śmierć Karola IV-go 29 listopada. — Rodzina jego i pochodzenie: Henryk luksemburski, Jan król czeski.
—	43.	O spustoszeniu wsi, należących do biskupstwa kamieńskiego[17].........	86
—	44.	O spustoszeniu ziemi Świętobora, księcia szczecińskiego...........	87
		Rok 1379.
Rozd.	45.	O wypłaceniu pieniędzy księciu Władysławowi Białemu za ziemię gniewkowską....	87
		Rok 1380.
—	46.	O śmierci Elżbiety, starszej królowej Polski i Węgier.............	88
		Śmierć Elżbiety Łokietkówny 21 (29) grudnia. — Charakterystyka jej rządów w Polsce.
		Rok 1381.
—	47.	O zjeździe szlachty polskiej w Budzyniu...	89
—	48.	O pojednaniu się ks. Władysława opolskiego i gniewkowskiego z biskupem płockim...	90
—	49.	O śmierci Ziemowita starszego, ks. mazowieckiego[18]..............	91
		Śmierć Ziemowita 17 czerwca. — Dzieje syna jego Henryka.
—	50.	O złupieniu kościoła wrocławskiego przez króla czeskiego Wacława IV-go[19].....	95
—	51.	O przybyciu wojewodów, wysłanych przez króla Ludwika dla wymierzania sprawiedliwości..............	98
—	52.	O wyprawie przeciw Bartoszowi na Odolanów..............	99
—	53.	O zajęciu zamku Uniejowa.......	100
—	54.	O śmierci Dobiesława Sówki, biskupa płockiego.............	101
		Śmierć Dobiesława 1-go grudnia. — Obiór Ścibora, archidyakona płockiego. — Uwięzienie Mikołaja Strossberga, proboszcza gnieźnieńskiego.
—	55.	O zgodzeniu się Jana, arcybiskupa gnieźnieńskiego, oraz biskupów krakowskiego i poznańskiego na opłatę podatku „poradlnego“.............	103
		Rok 1382.
Rozd.	56.	O śmierci Zawiszy, biskupa krakowskiego.	104
		Śmierć Zawiszy 12-go stycznia. — Sprawa jego z Janem, archidyakonem gnieźnieńskim. — Obiór Mikołaja z Kurnika na biskupstwo poznańskie; rys życia jego i opis śmierci. — Czyny biskupa Zawiszy. — Pogrzeb jego.
—	57.	O śmierci Mikołaja, biskupa poznańskiego.	117
		Śmierć Mikołaja z Kurnika 18 marca. — Wybór Mikołaja, scholastyka poznańskiego.
—	58.	O śmierci Jana, arcybiskupa gnieźnieńskiego.	119
		Śmierć arcybiskupa 5 kwietnia. — Zajęcie Żnina przez wojska Ziemowita mazowieckiego. — Obiór Dobrogosta, dziekana krakowskiego, i wyniesienie Bodzanty na arcybiskupa.
—	59.	O rzezi, sprawionej przez książąt litewskich pomiędzy sobą..........	125
—	60.	O obsadzeniu katedry biskupiej wrocławskiej	126
		Przeniesienie na katedrę wrocławską ks. Władysława lignickiego, biskupa lubuskiego, i zamianowanie Kytlicza biskupem lubuskim.
—	61.	O śmierci króla węgierskiego i polskiego Ludwika..............	127
		Zjazd starostów królestwa polskiego w Zolinie. — Hołd, złożony margrabiemu brandenburskiemu Zygmuntowi i przybycie jego do Wielkopolski. — Śmierć Ludwika 14-go września. — Charakterystyka jego rządów.
—	62.	O niebezpiecznym ruchu między Polakami.	129
		Złożenie hołdu Zygmuntowi przez mieszczan, a odmowa takowego przez szlachtę wielkopolską i żądanie odwołania Domarata z Pierzchna ze starostwa wielkopolskiego.
—	63.	O przyjęciu przez kapitułę Bodzanty na arcybiskupstwo gnieźnieńskie.......	130
		Przyjęcie Bodzanty, a następnie margrabiego Zygmunta w Gnieźnie. — Szlachta wielkopolska ponownie żąda usunięcia Domarata.
Rozd.	64.	O zjeździe ziemian w Radomsku.....	131
		Zjazd w Radomsku 25 listopada. — Zjazd w Wiślicy 6-go grudnia. — Odjazd margrabiego Zygmunta do Węgier.
—	65.	O napadzie Bartosza na zamek kaliski...	133
		Napad Bartosza z Odolanowa na Kalisz, oraz zajęcie przez niego Koźmińca i Parska
		Rok 1383.
—	66.	Jak i dlaczego Wincenty, wojewoda poznański, wespół z wielkopolskimi ziemianami, przystąpił do oblężenia miast królewskich[20]....	135
—	67.	Jakim sposobem wojewoda poznański Wincenty zamek kaliski zdobywał.....	137
—	68.	Co robił Świdwa, kasztelan nakielski, wszedłszy do miasta Poznania.......	138
		Zajęcie Poznania przez kasztelana Świdwę. — Pustoszenie różnych wsi i ziem wielkopolskich.
—	69.	O potyczce Domarata z ziemianami....	140
—	70.	O drugiej bitwie tego samego dnia między nimi stoczonej...........	142
		Obie bitwy stoczone 15-go lutego.
—	71.	O zjeździe, odbytym przez szlachtę królestwa polskiego w Sieradzu, we czwartek przed niedzielą Laetare..........	144
		Zjazd w Sieradzu 26 lutego. — Zwolnienie Polaków od zobowiązań względem starszej córki Ludwika, Maryi, i obietnica przysłania na królowę młodszej jego córki, Jadwigi.
—	72.	Jakim sposobem oddany został ziemianom zamek kaliski...........	145
		Zajęcie Kalisza przez ziemian. — Rozejm pomiędzy Domaratem a ziemianami.
—	73.	O rzezi, sprawionej pomiędzy Grodziszczem a Kiebłowem[21]...........	146
Rozd.	74.	O zdobyciu zamku Drohiczyna......	147
—	75.	O zjeździe, odbytym przez ziemian w Sieradzu[22]	147
—	76.	O zjeździe mieszkańców królestwa, odbytym w Sączu.............	149
		Zjazd 10-go maja. — Ogłoszenie Ziemowita, ks. mazowieckiego, królem polskim.
—	77.	O Ziemowicie, księciu mazowieckim, i o Bodzancie, arcybiskupie gnieźnieńskim...	150
		Przybycie ich do Krakowa 7-go maja.
—	78.	Dlaczego książę Ziemowit ukrywał się, przybywszy pod Kraków.........	151
—	79.	O zdradzieckiem wydaniu ziemi kujawskiej.	152
—	80.	Jakim sposobem wszedł Ścibor do miasta Brześcia.............	153
—	81.	O zdradzieckiem wydaniu zamku kruszwickiego..............	153
—	82.	O zjeździe, odbytym w Sieradzu przez księcia Ziemowita, arcybiskupa gnieźnieńskiego i niektórych ziemian..........	154
		Zjazd 16 czerwca. — Powtórne ogłoszenie Ziemowita mazowieckiego królem polskim.
—	83.	O oblężeniu miasta Kalisza przez księcia mazowieckiego............	155
—	84.	O zrabowaniu miasta królewskiego Gembicy..............	157156
—	85.	O zdobyciu zamku Kamień.......	156
—	86.	O umowie, zawartej pomiędzy arcybiskupem a Grzymałą i Wierzbiętą.......	157
—	87.	O spustoszeniu Kwieciszowa[23]...	157
		Spustoszenie Kwieciszowa, oraz wsi kapituły gnieźnieńskiej.
—	88.	Jakiem podejściem wziął Żnin Domarat, kasztelan poznański..........	158
Rozd.	89.	O zjeździe, odbytym w Krakowie przez księcia (mazowieckiego) i arcybiskupa z Krakowianami[24].............	159
—	90.	O zejściu Zbyluta, biskupa władysławowskiego[25].............	161
—	91.	O oblężeniu twierdzy Lossów[26]......	162
—	92.	O wyborze Trojana z Garnka na biskupa władysławowskiego.........	162
—	93.	Jakim sposobem Drogosz, starosta sieradzki, zajął kasztelanję wolborską[27]......	163
—	94.	Jak Peregryn, starosta wielkopolski, pustoszył dobra kościelne[28]..........	164
—	95.	Jakim sposobem książę Konrad otrzymał Poniec..............	165
—	96.	Jakim sposobem starosta wielkopolski odebrał Poniec[29]..............	165
—	97.	Jakim sposobem Bartosz rozproszył wojsko Polaków pod Winną Górą około Miłosławia.	165
—	98.	O spustoszeniu Turka i Grzegorzewa...	166
—	99.	O spustoszeniu powiatu żnińskiego....	166
—	100.	O spaleniu miasta Łekna.......	166
—	101.	O oblężeniu miasta Żnina.......	167
—	102.	O oblężeniu miasta Brześcia......	167
—	103.	Jakim sposobem było rozbite wojsko Domarata	168
—	104.	O odzyskaniu przez arcybiskupa Żnina z rąk Grzymały............	169
—	105.	O uwięzieniu Sędziwoja z Szubina na Węgrzech.............	170
Roz.	106.	O zdobyciu przez Krzyżaków zamku litewskiego Troki...........	171
—	107.	O powietrzu na ludzi, grasującem w różnych częściach świata.........	172
		Rok 1384.
—	108.	O przyjęciu Jana, biskupa władysławowskiego, zwanego Kropidłem[30]........	172
—	109.	O zjeździe, odbytym w Radomsku.....	173
—	110.	Jakim sposobem przeszkodzono margrabiemu Zygmuntowi wejść do Polski......	174
—	111.	Jak Polacy jedni drugich więzili....	175
		Schwytanie Przecława z Gołuchowa.
—	112.	O uwięzieniu Janusza ze Skoków....	175
—	113.	O uwięzieniu Marcina ze Swanowa....	176
—	114.	O zabiciu Janusza, wójta z Obornik....	176
—	115.	O ponownym zjeździe szlachty w Sączu..	177
—	116.	O spaleniu ziem około Wronek i oblężeniu Bytynia.............	178
		Uzupełnienia...........	181
		Sprostowania...........	184

---

1.  W tekście tytuł O koronacyi króla polskiego Kazimierza.
2.  W tekście tytuł Jakim sposobem rządził Kazimierz królestwem i narodem.
3.  W tekście tytuł O przybyciu króla węgierskiego Ludwika do Krakowa i o jego przyjęciu.
4.  W tekście tytuł O tem, co się działo przed koronacyą króla węgierskiego.
5.  W tekście tytuł O przejeździe Ludwika, króla węgierskiego i polskiego do Wielkopolski.
6.  W tekście tytuł O piorunie spadłym na katedrę Poznańską.
7.  W tekście tytuł O zabiciu Frydryka z Wedla w zamku Złotoryi.
8.  W tekście tytuł O pobieranie przez króla Ludwika podatku „poradlne.“
9.  W tekście tytuł O statutach Jana, arcybiskupa gnieźnieńskiego, i jego kapituły.
10.  W tekście tytuł O wyborze Mikołaja biskupa poznańskiego.
11.  W tekście tytuł O śmierci Jarosława arcybiskupa gnieźnieńskiego.
12.  W tekście tytuł O śmierci księcia Kaźka i przyłączeniu jego zamków i państw do królestwa polskiego.
13.  W tekście tytuł O zwróceniu przez księcia opolskiego Władysława, zwanego Naderspan, ziemi ruskiej królowi Polski i Węgier, Ludwikowi.
14.  W tekście tytuł Jakim sposobem wspomniany Władysław, książę opolski, został wyznaczony na rządcę królestwa polskiego.
15.  W tekście tytuł O wybieraniu podatków w majętnościach kościelnych.
16.  W tekście tytuł O śmierci niezwyciężonego cesarza i króla czeskiego Karola.
17.  W tekście tytuł O spustoszeniu wsi, należących do biskupstwa kamińskiego.
18.  W tekście tytuł O śmierci Ziemowita starszego, księcia mazowieckiego.
19.  W tekście tytuł O złupieniu kościoła wrocławskiego przez króla czeskiego Wacława IV.
20.  W tekście tytuł Jak i dlaczego Wincenty, wojewoda poznański, wespół z (wielko-)polskimi ziemianami, przystąpił do oblężenia miast królewskich.
21.  W tekście tytuł O rzezi, sprawionej pomiędzy Grodziszczem i Kiebłowem.
22.  W tekście tytuł O zjeździe odbytym przez ziemian w Sieradzu.
23.  W tekście tytuł O spustoszeniu miasta Kwiecisowa.
24.  W tekście tytuł O zjeździe odbytym w Krakowie przez księcia i arcybiskupa z Krakowianami.
25.  W tekście tytuł O zejściu Zbiluta, biskupa władysławowskiego.
26.  W tekście tytuł O oblężeniu twierdzy Lossow.
27.  W tekście tytuł Jakim sposobem Drogosz, starosta sieradzki, zajął kasztelanię wolborską.
28.  W tekście tytuł Jak Peregryn, starosta (wielko-)polski, pustoszył dobra kościelne.
29.  W tekście tytuł Jakim sposobem starosta (wielko-)polski odebrał Poniec.
30.  W tekście tytuł O przyjęciu Jana, biskupa władysławowskiego, zwanego Kropidło.

Tekst jest własnością publiczną (public domain). Szczegóły licencji na stronach autora: Jan z Czarnkowa i tłumacza: Józef Żerbiłło.