Kronika Jana z Czarnkowa

Z Wikiźródeł, wolnej biblioteki
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
>>> Dane tekstu >>>
Autor Jan z Czarnkowa
Tytuł Kronika Jana z Czarnkowa
Podtytuł archidyakona gnieźnieńskiego podkanclerzego królestwa polskiego (1370-1384).
Data wydania 1905
Wydawnictwo E Wende i Sp.
Drukarz Jan Cotty
Miejsce wyd. Warszawa
Tłumacz Józef Żerbiłło
Źródło Skany na Commons
Inne Cały tekst
Pobierz jako: Pobierz Cały tekst jako ePub Pobierz Cały tekst jako PDF Pobierz Cały tekst jako MOBI
Okładka lub karta tytułowa
Indeks stron

Kronika
Jana z Czarnkowa
ARCHIDYAKONA GNIEŹNIEŃSKIEGO,

PODKANCLERZEGO KRÓLESTWA POLSKIEGO.

(1370—1384)






PRZEŁOŻYŁ Z ŁACIŃSKIEGO,

WSTĘPEM I PRZYPISAMI UZUPEŁNIŁ

J. ŻERBIŁŁO.



Z zapomogi Kassy pomocy dla osób pracujących na polu naukowem
imienia Józefa Mianowskiego.




WARSZAWA

Skład główny w księgarni E Wendego i Sp.
krakowskie-przedm. Nr. 9.
1905.

Дозволено Цензүрою.
Варшава, 12 Апрѣля 1904 года.



Druk. i lit. Jana Cotty w Warszawie, Kapucyńska 7.





SPIS RZECZY.
  Wstęp. Str. I — XVII.  
       
   
Kronika Jana z Czarnkowa.
 
       
    Rok 1333.  
      Str.
Rozd. 1. O śmierci Władysława Łokietka, króla polskiego.............. 1
    Rok 1333—1368.  
2. O koronacyi Kazimierza, króla polskiego[1].. 2
    Koronacya Kazimierza 24 kw. 1333 r. — Pokój z Krzyżakami. — Sprawy ruskie. — Najazd Tatarów.  
3. Jak rządził Kazimierz królestwem i narodem[2] 4
    Kary dla złoczyńców. — Ustawy sądowe. — Zabudowanie Polski. — Wojna z ks. żegańskim. — Śmierć królowej Anny (1339 r.). — Sprawy ruskie. — Utopienie Baryczki (1349 r.). — Wesele cesarza Karola IV w Krakowie (1363 r.). — Wojny: ruska (1366 r.) i litewska (1368 r.).  
    Rok 1370.  
Rozd. 4. O śmierci Kazimierza, króla polskiego... 11
    Łowy w Przedborzu. — Choroba króla i ostatnia podróż jego do Krakowa. — Testament. — Śmierć króla 5 listopada.  
5. O przybyciu króla węgierskiego Ludwika do Krakowa i jego przyjęciu[3]....... 16
6. Dlaczego nie żaden z książąt polskich, lecz Ludwik, król węgierski, był powołany na króla. 16
7. O tem, co się działo przed koronacyą króla Ludwika[4]............. 19
    Nieuszanowanie testamentu króla Kazimierza.  
8. O zdradliwem wydaniu zamku Santoka.. 23
9. O stracie zamku włodzimierskiego na Rusi. 24
10. O koronowaniu króla węgierskiego Ludwika w Krakowie........... 25
    Koronacya 17-go listopada. — Nadania ks. Władysławowi opolskiemu i Kazimierzowi szczecińskiemu. — Sprawa infeudacyi Szlązka.  
11. O żałobnem nabożeństwie po królu Kazimierzu.............. 27
12. O ofiarach, złożonych podczas żałobnego nabożeństwa za króla Kazimierza..... 29
13. O przyjeździe Ludwika, króla węgierskiego i polskiego, do Wielkopolski[5]...... 31
    Przybycie Ludwika do Gniezna i śpieszny odjazd jego do Węgier. — Rządy Elżbiety, matki Ludwika, w Polsce.  
14. O podziale skarbu królewskiego..... 33
    Rok 1371.  
15. O usunięciu Przecława, starosty wielkopolskiego.............. 34
    Usunięcie Przecława z Gołuchowa. — Otto z Pilczy, a następnie Sędziwój z Szubina starostami wielkopolskimi.  
Rozd. 16. O piorunie, spadłym na katedrę poznańską[6].. 35
    Rok 1371 i 1372.  
17. O bardzo wielkiem morowem powietrzu w Polsce.............. 36
    Rok 1372—1374.  
18. O olśnięciu Jarosława, arcybiskupa gnieźnieńskiego............ 36
    Olśnięcie arcybiskupa Jarosława 23-go grudnia 1372 r. — Niepotwierdzona rezygnacya jego ze stolicy arcybiskupiej na korzyść Mikołaja z Koszutowa. — Zatargi z Mazowszanami. — Dziekan krakowski, Janusz (Suchywilk), arcybiskupem gnieźnieńskim (16-go kwietnia 1374 r.). — Uposażenie arcybiskupa Jarosława po rezygnacyi.  
    Rok 1373—1375.  
19. O księciu Władysławie Białym..... 39
    Przybycie ks. Władysława Białego do Gniezna i zdobycie zamków kujawskich we wrześniu 1373 r. — Powtórne jego przybycie na Kujawy we wrześniu 1375 r.  
    Rok 1375, 1376.  
20. O bitwie pomiędzy księciem Białym a ludźmi królewskimi............ 43
    Bitwa pod Gniewkowem w r. 1375. — Dalsze napady ks. Władysława na Kujawy. — Oblężenie Złotoryi przez wojska królewskie w lecie 1376 r.  
    Rok 1376.  
21. O zabiciu Fryderyka z Wedla w zamku Złotoryi[7].............. 44
    Ks. Władysław Biały broni Złotoryi przed wojskiem królewskiem; śmierć Fryderyka z Wedla i zranienie ks. Kazimierza szczecińskiego. — Ks. Władysław oddaje Złotoryję Bartoszowi z Sokołowa, sam zaś udaje się do Węgier, gdzie otrzymuje opactwo Benedyktynów na Górze św. Marcina.  
Rozd. 22. O pochodzeniu tego księcia Władysława Białego.............. 46
    Rok 1374.  
23. O pobieraniu przez króla Ludwika podatku „poradlnego“[8]........... 49
    Pobór poradlnego. — Przywilej koszycki (17-go września).  
24. O śmierci Mikołaja, proboszcza gnieźnieńskiego............. 55
    Zgon Mikołaja z Koszutowa 22 listopada. — Nadanie probostwa gnieźnieńskiego Przejdlowi ze Żnina i Mikołajowi Strossbergowi.  
    Rok 1375.  
25. O statutach Jana, arcybiskupa gnieźnieńskiego[9].............. 56
    Ustawy generalnej kapituły gnieźnieńskiej d. 10 lutego  
    Rok 1375 i 1376.  
26. O ustanowieniu biskupstw na Rusi.... 57
    Rok 1375.  
27. O śmierci Jana, biskupa poznańskiego... 58
    Śmierć biskupa Jana 14-go lutego i jego pogrzeb 22 lutego.  
28. O wyborze Mikołaja, biskupa poznańskiego[10]. 58
    Obiór Mikołaja z Kurnika 22 lutego; powrót jego z Awinjonu około 11 listopada.  
    Rok 1375—1378.  
Rozd. 29. O śmierci Przecława, biskupa wrocławskiego 59
    Zgon biskupa Przecława około 1-go kwietnia 1375 r. — Obiór Teodoryka Czecha, dziekana wrocławskiego. — Śmierć papieża Grzegorza XI 28-go marca 1378 r.; obiór antypapy Klemensa VII-go i zamieszki stąd wynikłe.  
    Rok 1376.  
30. O śmierci Jarosława, arcybiskupa gnieźnieńskiego[11]............ 65
    Synod w Uniejowie 7 września. — Śmierć arcybiskupa Jarosława 17-go września. — Czyny jego.  
31. O spustoszeniu przez Litwinów ziemi sandomierskiej............ 68
    Powtórne przybycie do Polski królowej Elżbiety starszej. — Najazd Kiejstuta i Lubarta na ziemię sandomierską.  
32. O zabiciu Węgrów i o śmierci Jaśka Kmity. 70
    Rzeź Węgrów w Krakowie 7-go grudnia. — Wyjazd królowej Elżbiety z powrotem do Węgier.  
    Rok 1376 i 1377.  
33. O zmianie kilku starostów królestwa polskiego............. 72
    Mianowanie Pietrasza Małochy starostą kujawskim, Sędziwoja z Szubina — krakowskim, a Domarata z Pierzchna — wielkopolskim. — Pobór podatków z powodu wyprawy na Litwę.  
    Rok 1377.  
34. O zdobyciu zamku bełzkiego....... 73
    Zdobycie Chełma i Bełza.  
35. O śmierci ks. Kaźka i o przyłączeniu jego zamków i państw do królestwa polskiego[12]... 74
    Śmierć ks. Kazimierza szczecińskiego 2-go stycznia. — Rys jego życia.  
Rozd. 36. O zwróceniu przez ks. opolskiego Władysława, zwanego Naderspan, ziemi ruskiej królowi Polski i Węgier, Ludwikowi[13].... 75
    Zwrócenie przez ks. Władysława Rusi, wzamian której otrzymuje on księstwo gniewkowskie.  
    Rok 1378.  
37. O nałożeniu dla Stolicy apostolskiej dwuletniej dziesięciny i zasiłku siódmej części dochodów 76
    Nałożenie dziesięciny i dodatkowej opłaty, tytułem zasiłku dla Stolicy apostolskiej. — Śmierć papieża Grzegorza XI obiór Urbana VI-go. — Nowy papież nałożenie powyższych opłat potwierdza.  
38. Jakim sposobem wspomniany Władysław, ks. opolski, został wyznaczony na rządcę królestwa polskiego[14].......... 77
    Mianowanie ks. Władysława rządcą królestwa i rychłe jego odwołanie.  
39. O wybieraniu podatku w majętnościach kościelnych[15]............ 78
    Nałożenie poradlnego na dobra kościelne. — Zawieszenie broni pomiędzy ks. Władysławem opolskim a Bartoszem z Odolanowa. — Zjazd biskupów w Kaliszu.  
40. O spaleniu miasta Wełcza....... 80
41. O oblężeniu miasta Człopy....... 81
42. O śmierci niezwyciężonego cesarza i króla Karola[16]............. 82
    Śmierć Karola IV-go 29 listopada. — Rodzina jego i pochodzenie: Henryk luksemburski, Jan król czeski.  
43. O spustoszeniu wsi, należących do biskupstwa kamieńskiego[17]......... 86
44. O spustoszeniu ziemi Świętobora, księcia szczecińskiego........... 87
    Rok 1379.  
Rozd. 45. O wypłaceniu pieniędzy księciu Władysławowi Białemu za ziemię gniewkowską.... 87
    Rok 1380.  
46. O śmierci Elżbiety, starszej królowej Polski i Węgier............. 88
    Śmierć Elżbiety Łokietkówny 21 (29) grudnia. — Charakterystyka jej rządów w Polsce.  
    Rok 1381.  
47. O zjeździe szlachty polskiej w Budzyniu... 89
48. O pojednaniu się ks. Władysława opolskiego i gniewkowskiego z biskupem płockim... 90
49. O śmierci Ziemowita starszego, ks. mazowieckiego[18].............. 91
    Śmierć Ziemowita 17 czerwca. — Dzieje syna jego Henryka.  
50. O złupieniu kościoła wrocławskiego przez króla czeskiego Wacława IV-go[19]..... 95
51. O przybyciu wojewodów, wysłanych przez króla Ludwika dla wymierzania sprawiedliwości.............. 98
52. O wyprawie przeciw Bartoszowi na Odolanów.............. 99
53. O zajęciu zamku Uniejowa....... 100
54. O śmierci Dobiesława Sówki, biskupa płockiego............. 101
    Śmierć Dobiesława 1-go grudnia. — Obiór Ścibora, archidyakona płockiego. — Uwięzienie Mikołaja Strossberga, proboszcza gnieźnieńskiego.  
55. O zgodzeniu się Jana, arcybiskupa gnieźnieńskiego, oraz biskupów krakowskiego i poznańskiego na opłatę podatku „poradlnego“............. 103
    Rok 1382.  
Rozd. 56. O śmierci Zawiszy, biskupa krakowskiego. 104
    Śmierć Zawiszy 12-go stycznia. — Sprawa jego z Janem, archidyakonem gnieźnieńskim. — Obiór Mikołaja z Kurnika na biskupstwo poznańskie; rys życia jego i opis śmierci. — Czyny biskupa Zawiszy. — Pogrzeb jego.  
57. O śmierci Mikołaja, biskupa poznańskiego. 117
    Śmierć Mikołaja z Kurnika 18 marca. — Wybór Mikołaja, scholastyka poznańskiego.  
58. O śmierci Jana, arcybiskupa gnieźnieńskiego. 119
    Śmierć arcybiskupa 5 kwietnia. — Zajęcie Żnina przez wojska Ziemowita mazowieckiego. — Obiór Dobrogosta, dziekana krakowskiego, i wyniesienie Bodzanty na arcybiskupa.  
59. O rzezi, sprawionej przez książąt litewskich pomiędzy sobą.......... 125
60. O obsadzeniu katedry biskupiej wrocławskiej 126
    Przeniesienie na katedrę wrocławską ks. Władysława lignickiego, biskupa lubuskiego, i zamianowanie Kytlicza biskupem lubuskim.  
61. O śmierci króla węgierskiego i polskiego Ludwika.............. 127
    Zjazd starostów królestwa polskiego w Zolinie. — Hołd, złożony margrabiemu brandenburskiemu Zygmuntowi i przybycie jego do Wielkopolski. — Śmierć Ludwika 14-go września. — Charakterystyka jego rządów.  
62. O niebezpiecznym ruchu między Polakami. 129
    Złożenie hołdu Zygmuntowi przez mieszczan, a odmowa takowego przez szlachtę wielkopolską i żądanie odwołania Domarata z Pierzchna ze starostwa wielkopolskiego.  
63. O przyjęciu przez kapitułę Bodzanty na arcybiskupstwo gnieźnieńskie....... 130
    Przyjęcie Bodzanty, a następnie margrabiego Zygmunta w Gnieźnie. — Szlachta wielkopolska ponownie żąda usunięcia Domarata.  
Rozd. 64. O zjeździe ziemian w Radomsku..... 131
    Zjazd w Radomsku 25 listopada. — Zjazd w Wiślicy 6-go grudnia. — Odjazd margrabiego Zygmunta do Węgier.  
65. O napadzie Bartosza na zamek kaliski... 133
    Napad Bartosza z Odolanowa na Kalisz, oraz zajęcie przez niego Koźmińca i Parska  
    Rok 1383.  
66. Jak i dlaczego Wincenty, wojewoda poznański, wespół z wielkopolskimi ziemianami, przystąpił do oblężenia miast królewskich[20].... 135
67. Jakim sposobem wojewoda poznański Wincenty zamek kaliski zdobywał..... 137
68. Co robił Świdwa, kasztelan nakielski, wszedłszy do miasta Poznania....... 138
    Zajęcie Poznania przez kasztelana Świdwę. — Pustoszenie różnych wsi i ziem wielkopolskich.  
69. O potyczce Domarata z ziemianami.... 140
70. O drugiej bitwie tego samego dnia między nimi stoczonej........... 142
    Obie bitwy stoczone 15-go lutego.  
71. O zjeździe, odbytym przez szlachtę królestwa polskiego w Sieradzu, we czwartek przed niedzielą Laetare.......... 144
    Zjazd w Sieradzu 26 lutego. — Zwolnienie Polaków od zobowiązań względem starszej córki Ludwika, Maryi, i obietnica przysłania na królowę młodszej jego córki, Jadwigi.  
72. Jakim sposobem oddany został ziemianom zamek kaliski........... 145
    Zajęcie Kalisza przez ziemian. — Rozejm pomiędzy Domaratem a ziemianami.  
73. O rzezi, sprawionej pomiędzy Grodziszczem a Kiebłowem[21]........... 146
Rozd. 74. O zdobyciu zamku Drohiczyna...... 147
75. O zjeździe, odbytym przez ziemian w Sieradzu[22] 147
76. O zjeździe mieszkańców królestwa, odbytym w Sączu............. 149
    Zjazd 10-go maja. — Ogłoszenie Ziemowita, ks. mazowieckiego, królem polskim.  
77. O Ziemowicie, księciu mazowieckim, i o Bodzancie, arcybiskupie gnieźnieńskim... 150
    Przybycie ich do Krakowa 7-go maja.  
78. Dlaczego książę Ziemowit ukrywał się, przybywszy pod Kraków......... 151
79. O zdradzieckiem wydaniu ziemi kujawskiej. 152
80. Jakim sposobem wszedł Ścibor do miasta Brześcia............. 153
81. O zdradzieckiem wydaniu zamku kruszwickiego.............. 153
82. O zjeździe, odbytym w Sieradzu przez księcia Ziemowita, arcybiskupa gnieźnieńskiego i niektórych ziemian.......... 154
    Zjazd 16 czerwca. — Powtórne ogłoszenie Ziemowita mazowieckiego królem polskim.  
83. O oblężeniu miasta Kalisza przez księcia mazowieckiego............ 155
84. O zrabowaniu miasta królewskiego Gembicy.............. 156
85. O zdobyciu zamku Kamień....... 156
86. O umowie, zawartej pomiędzy arcybiskupem a Grzymałą i Wierzbiętą....... 157
87. O spustoszeniu Kwieciszowa[23]... 157
    Spustoszenie Kwieciszowa, oraz wsi kapituły gnieźnieńskiej.  
88. Jakiem podejściem wziął Żnin Domarat, kasztelan poznański.......... 158
Rozd. 89. O zjeździe, odbytym w Krakowie przez księcia (mazowieckiego) i arcybiskupa z Krakowianami[24]............. 159
90. O zejściu Zbyluta, biskupa władysławowskiego[25]............. 161
91. O oblężeniu twierdzy Lossów[26]...... 162
92. O wyborze Trojana z Garnka na biskupa władysławowskiego......... 162
93. Jakim sposobem Drogosz, starosta sieradzki, zajął kasztelanję wolborską[27]...... 163
94. Jak Peregryn, starosta wielkopolski, pustoszył dobra kościelne[28].......... 164
95. Jakim sposobem książę Konrad otrzymał Poniec.............. 165
96. Jakim sposobem starosta wielkopolski odebrał Poniec[29].............. 165
97. Jakim sposobem Bartosz rozproszył wojsko Polaków pod Winną Górą około Miłosławia. 165
98. O spustoszeniu Turka i Grzegorzewa... 166
99. O spustoszeniu powiatu żnińskiego.... 166
100. O spaleniu miasta Łekna....... 166
101. O oblężeniu miasta Żnina....... 167
102. O oblężeniu miasta Brześcia...... 167
103. Jakim sposobem było rozbite wojsko Domarata 168
104. O odzyskaniu przez arcybiskupa Żnina z rąk Grzymały............ 169
105. O uwięzieniu Sędziwoja z Szubina na Węgrzech............. 170
Roz. 106. O zdobyciu przez Krzyżaków zamku litewskiego Troki........... 171
107. O powietrzu na ludzi, grasującem w różnych częściach świata......... 172
    Rok 1384.  
108. O przyjęciu Jana, biskupa władysławowskiego, zwanego Kropidłem[30]........ 172
109. O zjeździe, odbytym w Radomsku..... 173
110. Jakim sposobem przeszkodzono margrabiemu Zygmuntowi wejść do Polski...... 174
111. Jak Polacy jedni drugich więzili.... 175
    Schwytanie Przecława z Gołuchowa.  
112. O uwięzieniu Janusza ze Skoków.... 175
113. O uwięzieniu Marcina ze Swanowa.... 176
114. O zabiciu Janusza, wójta z Obornik.... 176
115. O ponownym zjeździe szlachty w Sączu.. 177
116. O spaleniu ziem około Wronek i oblężeniu Bytynia............. 178
   

 
    Uzupełnienia........... 181
    Sprostowania........... 184







Przypisy

  1. Przypis własny Wikiźródeł W tekście tytuł O koronacyi króla polskiego Kazimierza.
  2. Przypis własny Wikiźródeł W tekście tytuł Jakim sposobem rządził Kazimierz królestwem i narodem.
  3. Przypis własny Wikiźródeł W tekście tytuł O przybyciu króla węgierskiego Ludwika do Krakowa i o jego przyjęciu.
  4. Przypis własny Wikiźródeł W tekście tytuł O tem, co się działo przed koronacyą króla węgierskiego.
  5. Przypis własny Wikiźródeł W tekście tytuł O przejeździe Ludwika, króla węgierskiego i polskiego do Wielkopolski.
  6. Przypis własny Wikiźródeł W tekście tytuł O piorunie spadłym na katedrę Poznańską.
  7. Przypis własny Wikiźródeł W tekście tytuł O zabiciu Frydryka z Wedla w zamku Złotoryi.
  8. Przypis własny Wikiźródeł W tekście tytuł O pobieranie przez króla Ludwika podatku „poradlne.“
  9. Przypis własny Wikiźródeł W tekście tytuł O statutach Jana, arcybiskupa gnieźnieńskiego, i jego kapituły.
  10. Przypis własny Wikiźródeł W tekście tytuł O wyborze Mikołaja biskupa poznańskiego.
  11. Przypis własny Wikiźródeł W tekście tytuł O śmierci Jarosława arcybiskupa gnieźnieńskiego.
  12. Przypis własny Wikiźródeł W tekście tytuł O śmierci księcia Kaźka i przyłączeniu jego zamków i państw do królestwa polskiego.
  13. Przypis własny Wikiźródeł W tekście tytuł O zwróceniu przez księcia opolskiego Władysława, zwanego Naderspan, ziemi ruskiej królowi Polski i Węgier, Ludwikowi.
  14. Przypis własny Wikiźródeł W tekście tytuł Jakim sposobem wspomniany Władysław, książę opolski, został wyznaczony na rządcę królestwa polskiego.
  15. Przypis własny Wikiźródeł W tekście tytuł O wybieraniu podatków w majętnościach kościelnych.
  16. Przypis własny Wikiźródeł W tekście tytuł O śmierci niezwyciężonego cesarza i króla czeskiego Karola.
  17. Przypis własny Wikiźródeł W tekście tytuł O spustoszeniu wsi, należących do biskupstwa kamińskiego.
  18. Przypis własny Wikiźródeł W tekście tytuł O śmierci Ziemowita starszego, księcia mazowieckiego.
  19. Przypis własny Wikiźródeł W tekście tytuł O złupieniu kościoła wrocławskiego przez króla czeskiego Wacława IV.
  20. Przypis własny Wikiźródeł W tekście tytuł Jak i dlaczego Wincenty, wojewoda poznański, wespół z (wielko-)polskimi ziemianami, przystąpił do oblężenia miast królewskich.
  21. Przypis własny Wikiźródeł W tekście tytuł O rzezi, sprawionej pomiędzy Grodziszczem i Kiebłowem.
  22. Przypis własny Wikiźródeł W tekście tytuł O zjeździe odbytym przez ziemian w Sieradzu.
  23. Przypis własny Wikiźródeł W tekście tytuł O spustoszeniu miasta Kwiecisowa.
  24. Przypis własny Wikiźródeł W tekście tytuł O zjeździe odbytym w Krakowie przez księcia i arcybiskupa z Krakowianami.
  25. Przypis własny Wikiźródeł W tekście tytuł O zejściu Zbiluta, biskupa władysławowskiego.
  26. Przypis własny Wikiźródeł W tekście tytuł O oblężeniu twierdzy Lossow.
  27. Przypis własny Wikiźródeł W tekście tytuł Jakim sposobem Drogosz, starosta sieradzki, zajął kasztelanię wolborską.
  28. Przypis własny Wikiźródeł W tekście tytuł Jak Peregryn, starosta (wielko-)polski, pustoszył dobra kościelne.
  29. Przypis własny Wikiźródeł W tekście tytuł Jakim sposobem starosta (wielko-)polski odebrał Poniec.
  30. Przypis własny Wikiźródeł W tekście tytuł O przyjęciu Jana, biskupa władysławowskiego, zwanego Kropidło.


Tekst jest własnością publiczną (public domain). Szczegóły licencji na stronach autora: Jan z Czarnkowa i tłumacza: Józef Żerbiłło.