Kronika Jana z Czarnkowa

Z Wikiźródeł, wolnej biblioteki
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
>>> Dane tekstu >>>
Autor Jan z Czarnkowa
Tytuł Kronika Jana z Czarnkowa
Podtytuł archidyakona gnieźnieńskiego podkanclerzego królestwa polskiego (1370-1384).
Data wydania 1905
Wydawnictwo E Wende i Sp.
Drukarz Jan Cotty
Miejsce wyd. Warszawa
Tłumacz Józef Żerbiłło
Źródło Skany na Commons
Inne Cały tekst
Pobierz jako: Pobierz Cały tekst jako ePub (z zewnętrznego serwera) Pobierz Cały tekst jako PDF (z zewnętrznego serwera) Pobierz Cały tekst jako MOBI (testowo) (z zewnętrznego serwera)
Okładka lub karta tytułowa
Indeks stron

Kronika
Jana z Czarnkowa
ARCHIDYAKONA GNIEŹNIEŃSKIEGO,

PODKANCLERZEGO KRÓLESTWA POLSKIEGO.

(1370—1384)






PRZEŁOŻYŁ Z ŁACIŃSKIEGO,

WSTĘPEM I PRZYPISAMI UZUPEŁNIŁ

J. ŻERBIŁŁO.



Z zapomogi Kassy pomocy dla osób pracujących na polu naukowem
imienia Józefa Mianowskiego.




WARSZAWA

Skład główny w księgarni E Wendego i Sp.
krakowskie-przedm. Nr. 9.
1905.

Дозволено Цензүрою.
Варшава, 12 Апрѣля 1904 года.



Druk. i lit. Jana Cotty w Warszawie, Kapucyńska 7.





SPIS RZECZY.
  Wstęp. Str. I — XVII.  
       
   
Kronika Jana z Czarnkowa.
 
       
    Rok 1333.  
      Str.
Rozd. 1. O śmierci Władysława Łokietka, króla polskiego.............. 1
    Rok 1333—1368.  
2. O koronacyi Kazimierza, króla polskiego[1].. 2
    Koronacya Kazimierza 24 kw. 1333 r. — Pokój z Krzyżakami. — Sprawy ruskie. — Najazd Tatarów.  
3. Jak rządził Kazimierz królestwem i narodem[2] 4
    Kary dla złoczyńców. — Ustawy sądowe. — Zabudowanie Polski. — Wojna z ks. żegańskim. — Śmierć królowej Anny (1339 r.). — Sprawy ruskie. — Utopienie Baryczki (1349 r.). — Wesele cesarza Karola IV w Krakowie (1363 r.). — Wojny: ruska (1366 r.) i litewska (1368 r.).  
    Rok 1370.  
Rozd. 4. O śmierci Kazimierza, króla polskiego... 11
    Łowy w Przedborzu. — Choroba króla i ostatnia podróż jego do Krakowa. — Testament. — Śmierć króla 5 listopada.  
5. O przybyciu króla węgierskiego Ludwika do Krakowa i jego przyjęciu[3]....... 16
6. Dlaczego nie żaden z książąt polskich, lecz Ludwik, król węgierski, był powołany na króla. 16
7. O tem, co się działo przed koronacyą króla Ludwika[4]............. 19
    Nieuszanowanie testamentu króla Kazimierza.  
8. O zdradliwem wydaniu zamku Santoka.. 23
9. O stracie zamku włodzimierskiego na Rusi. 24
10. O koronowaniu króla węgierskiego Ludwika w Krakowie........... 25
    Koronacya 17-go listopada. — Nadania ks. Władysławowi opolskiemu i Kazimierzowi szczecińskiemu. — Sprawa infeudacyi Szlązka.  
11. O żałobnem nabożeństwie po królu Kazimierzu.............. 27
12. O ofiarach, złożonych podczas żałobnego nabożeństwa za króla Kazimierza..... 29
13. O przyjeździe Ludwika, króla węgierskiego i polskiego, do Wielkopolski[5]...... 31
    Przybycie Ludwika do Gniezna i śpieszny odjazd jego do Węgier. — Rządy Elżbiety, matki Ludwika, w Polsce.  
14. O podziale skarbu królewskiego..... 33
    Rok 1371.  
15. O usunięciu Przecława, starosty wielkopolskiego.............. 34
    Usunięcie Przecława z Gołuchowa. — Otto z Pilczy, a następnie Sędziwój z Szubina starostami wielkopolskimi.  
Rozd. 16. O piorunie, spadłym na katedrę poznańską[6].. 35
    Rok 1371 i 1372.  
17. O bardzo wielkiem morowem powietrzu w Polsce.............. 36
    Rok 1372—1374.  
18. O olśnięciu Jarosława, arcybiskupa gnieźnieńskiego............ 36
    Olśnięcie arcybiskupa Jarosława 23-go grudnia 1372 r. — Niepotwierdzona rezygnacya jego ze stolicy arcybiskupiej na korzyść Mikołaja z Koszutowa. — Zatargi z Mazowszanami. — Dziekan krakowski, Janusz (Suchywilk), arcybiskupem gnieźnieńskim (16-go kwietnia 1374 r.). — Uposażenie arcybiskupa Jarosława po rezygnacyi.  
    Rok 1373—1375.  
19. O księciu Władysławie Białym..... 39
    Przybycie ks. Władysława Białego do Gniezna i zdobycie zamków kujawskich we wrześniu 1373 r. — Powtórne jego przybycie na Kujawy we wrześniu 1375 r.  
    Rok 1375, 1376.  
20. O bitwie pomiędzy księciem Białym a ludźmi królewskimi............ 43
    Bitwa pod Gniewkowem w r. 1375. — Dalsze napady ks. Władysława na Kujawy. — Oblężenie Złotoryi przez wojska królewskie w lecie 1376 r.  
    Rok 1376.  
21. O zabiciu Fryderyka z Wedla w zamku Złotoryi[7].............. 44
    Ks. Władysław Biały broni Złotoryi przed wojskiem królewskiem; śmierć Fryderyka z Wedla i zranienie ks. Kazimierza szczecińskiego. — Ks. Władysław oddaje Złotoryję Bartoszowi z Sokołowa, sam zaś udaje się do Węgier, gdzie otrzymuje opactwo Benedyktynów na Górze św. Marcina.  
Rozd. 22. O pochodzeniu tego księcia Władysława Białego.............. 46
    Rok 1374.  
23. O pobieraniu przez króla Ludwika podatku „poradlnego“[8]........... 49
    Pobór poradlnego. — Przywilej koszycki (17-go września).  
24. O śmierci Mikołaja, proboszcza gnieźnieńskiego............. 55
    Zgon Mikołaja z Koszutowa 22 listopada. — Nadanie probostwa gnieźnieńskiego Przejdlowi ze Żnina i Mikołajowi Strossbergowi.  
    Rok 1375.  
25. O statutach Jana, arcybiskupa gnieźnieńskiego[9].............. 56
    Ustawy generalnej kapituły gnieźnieńskiej d. 10 lutego  
    Rok 1375 i 1376.  
26. O ustanowieniu biskupstw na Rusi.... 57
    Rok 1375.  
27. O śmierci Jana, biskupa poznańskiego... 58
    Śmierć biskupa Jana 14-go lutego i jego pogrzeb 22 lutego.  
28. O wyborze Mikołaja, biskupa poznańskiego[10]. 58
    Obiór Mikołaja z Kurnika 22 lutego; powrót jego z Awinjonu około 11 listopada.  
    Rok 1375—1378.  
Rozd. 29. O śmierci Przecława, biskupa wrocławskiego 59
    Zgon biskupa Przecława około 1-go kwietnia 1375 r. — Obiór Teodoryka Czecha, dziekana wrocławskiego. — Śmierć papieża Grzegorza XI 28-go marca 1378 r.; obiór antypapy Klemensa VII-go i zamieszki stąd wynikłe.  
    Rok 1376.  
30. O śmierci Jarosława, arcybiskupa gnieźnieńskiego[11]............ 65
    Synod w Uniejowie 7 września. — Śmierć arcybiskupa Jarosława 17-go września. — Czyny jego.  
31. O spustoszeniu przez Litwinów ziemi sandomierskiej............ 68
    Powtórne przybycie do Polski królowej Elżbiety starszej. — Najazd Kiejstuta i Lubarta na ziemię sandomierską.  
32. O zabiciu Węgrów i o śmierci Jaśka Kmity. 70
    Rzeź Węgrów w Krakowie 7-go grudnia. — Wyjazd królowej Elżbiety z powrotem do Węgier.  
    Rok 1376 i 1377.  
33. O zmianie kilku starostów królestwa polskiego............. 72
    Mianowanie Pietrasza Małochy starostą kujawskim, Sędziwoja z Szubina — krakowskim, a Domarata z Pierzchna — wielkopolskim. — Pobór podatków z powodu wyprawy na Litwę.  
    Rok 1377.  
34. O zdobyciu zamku bełzkiego....... 73
    Zdobycie Chełma i Bełza.  
35. O śmierci ks. Kaźka i o przyłączeniu jego zamków i państw do królestwa polskiego[12]... 74
    Śmierć ks. Kazimierza szczecińskiego 2-go stycznia. — Rys jego życia.  
Rozd. 36. O zwróceniu przez ks. opolskiego Władysława, zwanego Naderspan, ziemi ruskiej królowi Polski i Węgier, Ludwikowi[13].... 75
    Zwrócenie przez ks. Władysława Rusi, wzamian której otrzymuje on księstwo gniewkowskie.  
    Rok 1378.  
37. O nałożeniu dla Stolicy apostolskiej dwuletniej dziesięciny i zasiłku siódmej części dochodów 76
    Nałożenie dziesięciny i dodatkowej opłaty, tytułem zasiłku dla Stolicy apostolskiej. — Śmierć papieża Grzegorza XI obiór Urbana VI-go. — Nowy papież nałożenie powyższych opłat potwierdza.  
38. Jakim sposobem wspomniany Władysław, ks. opolski, został wyznaczony na rządcę królestwa polskiego[14].......... 77
    Mianowanie ks. Władysława rządcą królestwa i rychłe jego odwołanie.  
39. O wybieraniu podatku w majętnościach kościelnych[15]............ 78
    Nałożenie poradlnego na dobra kościelne. — Zawieszenie broni pomiędzy ks. Władysławem opolskim a Bartoszem z Odolanowa. — Zjazd biskupów w Kaliszu.  
40. O spaleniu miasta Wełcza....... 80
41. O oblężeniu miasta Człopy....... 81
42. O śmierci niezwyciężonego cesarza i króla Karola[16]............. 82
    Śmierć Karola IV-go 29 listopada. — Rodzina jego i pochodzenie: Henryk luksemburski, Jan król czeski.  
43. O spustoszeniu wsi, należących do biskupstwa kamieńskiego[17]......... 86
44. O spustoszeniu ziemi Świętobora, księcia szczecińskiego........... 87
    Rok 1379.  
Rozd. 45. O wypłaceniu pieniędzy księciu Władysławowi Białemu za ziemię gniewkowską.... 87
    Rok 1380.  
46. O śmierci Elżbiety, starszej królowej Polski i Węgier............. 88
    Śmierć Elżbiety Łokietkówny 21 (29) grudnia. — Charakterystyka jej rządów w Polsce.  
    Rok 1381.  
47. O zjeździe szlachty polskiej w Budzyniu... 89
48. O pojednaniu się ks. Władysława opolskiego i gniewkowskiego z biskupem płockim... 90
49. O śmierci Ziemowita starszego, ks. mazowieckiego[18].............. 91
    Śmierć Ziemowita 17 czerwca. — Dzieje syna jego Henryka.  
50. O złupieniu kościoła wrocławskiego przez króla czeskiego Wacława IV-go[19]..... 95
51. O przybyciu wojewodów, wysłanych przez króla Ludwika dla wymierzania sprawiedliwości.............. 98
52. O wyprawie przeciw Bartoszowi na Odolanów.............. 99
53. O zajęciu zamku Uniejowa....... 100
54. O śmierci Dobiesława Sówki, biskupa płockiego............. 101
    Śmierć Dobiesława 1-go grudnia. — Obiór Ścibora, archidyakona płockiego. — Uwięzienie Mikołaja Strossberga, proboszcza gnieźnieńskiego.  
55. O zgodzeniu się Jana, arcybiskupa gnieźnieńskiego, oraz biskupów krakowskiego i poznańskiego na opłatę podatku „poradlnego“............. 103
    Rok 1382.  
Rozd. 56. O śmierci Zawiszy, biskupa krakowskiego. 104
    Śmierć Zawiszy 12-go stycznia. — Sprawa jego z Janem, archidyakonem gnieźnieńskim. — Obiór Mikołaja z Kurnika na biskupstwo poznańskie; rys życia jego i opis śmierci. — Czyny biskupa Zawiszy. — Pogrzeb jego.  
57. O śmierci Mikołaja, biskupa poznańskiego. 117
    Śmierć Mikołaja z Kurnika 18 marca. — Wybór Mikołaja, scholastyka poznańskiego.  
58. O śmierci Jana, arcybiskupa gnieźnieńskiego. 119
    Śmierć arcybiskupa 5 kwietnia. — Zajęcie Żnina przez wojska Ziemowita mazowieckiego. — Obiór Dobrogosta, dziekana krakowskiego, i wyniesienie Bodzanty na arcybiskupa.  
59. O rzezi, sprawionej przez książąt litewskich pomiędzy sobą.......... 125
60. O obsadzeniu katedry biskupiej wrocławskiej 126
    Przeniesienie na katedrę wrocławską ks. Władysława lignickiego, biskupa lubuskiego, i zamianowanie Kytlicza biskupem lubuskim.  
61. O śmierci króla węgierskiego i polskiego Ludwika.............. 127
    Zjazd starostów królestwa polskiego w Zolinie. — Hołd, złożony margrabiemu brandenburskiemu Zygmuntowi i przybycie jego do Wielkopolski. — Śmierć Ludwika 14-go września. — Charakterystyka jego rządów.  
62. O niebezpiecznym ruchu między Polakami. 129
    Złożenie hołdu Zygmuntowi przez mieszczan, a odmowa takowego przez szlachtę wielkopolską i żądanie odwołania Domarata z Pierzchna ze starostwa wielkopolskiego.  
63. O przyjęciu przez kapitułę Bodzanty na arcybiskupstwo gnieźnieńskie....... 130
    Przyjęcie Bodzanty, a następnie margrabiego Zygmunta w Gnieźnie. — Szlachta wielkopolska ponownie żąda usunięcia Domarata.  
Rozd. 64. O zjeździe ziemian w Radomsku..... 131
    Zjazd w Radomsku 25 listopada. — Zjazd w Wiślicy 6-go grudnia. — Odjazd margrabiego Zygmunta do Węgier.  
65. O napadzie Bartosza na zamek kaliski... 133
    Napad Bartosza z Odolanowa na Kalisz, oraz zajęcie przez niego Koźmińca i Parska  
    Rok 1383.  
66. Jak i dlaczego Wincenty, wojewoda poznański, wespół z wielkopolskimi ziemianami, przystąpił do oblężenia miast królewskich[20].... 135
67. Jakim sposobem wojewoda poznański Wincenty zamek kaliski zdobywał..... 137
68. Co robił Świdwa, kasztelan nakielski, wszedłszy do miasta Poznania....... 138
    Zajęcie Poznania przez kasztelana Świdwę. — Pustoszenie różnych wsi i ziem wielkopolskich.  
69. O potyczce Domarata z ziemianami.... 140
70. O drugiej bitwie tego samego dnia między nimi stoczonej........... 142
    Obie bitwy stoczone 15-go lutego.  
71. O zjeździe, odbytym przez szlachtę królestwa polskiego w Sieradzu, we czwartek przed niedzielą Laetare.......... 144
    Zjazd w Sieradzu 26 lutego. — Zwolnienie Polaków od zobowiązań względem starszej córki Ludwika, Maryi, i obietnica przysłania na królowę młodszej jego córki, Jadwigi.  
72. Jakim sposobem oddany został ziemianom zamek kaliski........... 145
    Zajęcie Kalisza przez ziemian. — Rozejm pomiędzy Domaratem a ziemianami.  
73. O rzezi, sprawionej pomiędzy Grodziszczem a Kiebłowem[21]........... 146
Rozd. 74. O zdobyciu zamku Drohiczyna...... 147
75. O zjeździe, odbytym przez ziemian w Sieradzu[22] 147
76. O zjeździe mieszkańców królestwa, odbytym w Sączu............. 149
    Zjazd 10-go maja. — Ogłoszenie Ziemowita, ks. mazowieckiego, królem polskim.  
77. O Ziemowicie, księciu mazowieckim, i o Bodzancie, arcybiskupie gnieźnieńskim... 150
    Przybycie ich do Krakowa 7-go maja.  
78. Dlaczego książę Ziemowit ukrywał się, przybywszy pod Kraków......... 151
79. O zdradzieckiem wydaniu ziemi kujawskiej. 152
80. Jakim sposobem wszedł Ścibor do miasta Brześcia............. 153
81. O zdradzieckiem wydaniu zamku kruszwickiego.............. 153
82. O zjeździe, odbytym w Sieradzu przez księcia Ziemowita, arcybiskupa gnieźnieńskiego i niektórych ziemian.......... 154
    Zjazd 16 czerwca. — Powtórne ogłoszenie Ziemowita mazowieckiego królem polskim.  
83. O oblężeniu miasta Kalisza przez księcia mazowieckiego............ 155
84. O zrabowaniu miasta królewskiego Gembicy.............. 156
85. O zdobyciu zamku Kamień....... 156
86. O umowie, zawartej pomiędzy arcybiskupem a Grzymałą i Wierzbiętą....... 157
87. O spustoszeniu Kwieciszowa[23]... 157
    Spustoszenie Kwieciszowa, oraz wsi kapituły gnieźnieńskiej.  
88. Jakiem podejściem wziął Żnin Domarat, kasztelan poznański.......... 158
Rozd. 89. O zjeździe, odbytym w Krakowie przez księcia (mazowieckiego) i arcybiskupa z Krakowianami[24]............. 159
90. O zejściu Zbyluta, biskupa władysławowskiego[25]............. 161
91. O oblężeniu twierdzy Lossów[26]...... 162
92. O wyborze Trojana z Garnka na biskupa władysławowskiego......... 162
93. Jakim sposobem Drogosz, starosta sieradzki, zajął kasztelanję wolborską[27]...... 163
94. Jak Peregryn, starosta wielkopolski, pustoszył dobra kościelne[28].......... 164
95. Jakim sposobem książę Konrad otrzymał Poniec.............. 165
96. Jakim sposobem starosta wielkopolski odebrał Poniec[29].............. 165
97. Jakim sposobem Bartosz rozproszył wojsko Polaków pod Winną Górą około Miłosławia. 165
98. O spustoszeniu Turka i Grzegorzewa... 166
99. O spustoszeniu powiatu żnińskiego.... 166
100. O spaleniu miasta Łekna....... 166
101. O oblężeniu miasta Żnina....... 167
102. O oblężeniu miasta Brześcia...... 167
103. Jakim sposobem było rozbite wojsko Domarata 168
104. O odzyskaniu przez arcybiskupa Żnina z rąk Grzymały............ 169
105. O uwięzieniu Sędziwoja z Szubina na Węgrzech............. 170
Roz. 106. O zdobyciu przez Krzyżaków zamku litewskiego Troki........... 171
107. O powietrzu na ludzi, grasującem w różnych częściach świata......... 172
    Rok 1384.  
108. O przyjęciu Jana, biskupa władysławowskiego, zwanego Kropidłem[30]........ 172
109. O zjeździe, odbytym w Radomsku..... 173
110. Jakim sposobem przeszkodzono margrabiemu Zygmuntowi wejść do Polski...... 174
111. Jak Polacy jedni drugich więzili.... 175
    Schwytanie Przecława z Gołuchowa.  
112. O uwięzieniu Janusza ze Skoków.... 175
113. O uwięzieniu Marcina ze Swanowa.... 176
114. O zabiciu Janusza, wójta z Obornik.... 176
115. O ponownym zjeździe szlachty w Sączu.. 177
116. O spaleniu ziem około Wronek i oblężeniu Bytynia............. 178
   

 
    Uzupełnienia........... 181
    Sprostowania........... 184







Przypisy

  1. Przypis własny Wikiźródeł W tekście tytuł O koronacyi króla polskiego Kazimierza.
  2. Przypis własny Wikiźródeł W tekście tytuł Jakim sposobem rządził Kazimierz królestwem i narodem.
  3. Przypis własny Wikiźródeł W tekście tytuł O przybyciu króla węgierskiego Ludwika do Krakowa i o jego przyjęciu.
  4. Przypis własny Wikiźródeł W tekście tytuł O tem, co się działo przed koronacyą króla węgierskiego.
  5. Przypis własny Wikiźródeł W tekście tytuł O przejeździe Ludwika, króla węgierskiego i polskiego do Wielkopolski.
  6. Przypis własny Wikiźródeł W tekście tytuł O piorunie spadłym na katedrę Poznańską.
  7. Przypis własny Wikiźródeł W tekście tytuł O zabiciu Frydryka z Wedla w zamku Złotoryi.
  8. Przypis własny Wikiźródeł W tekście tytuł O pobieranie przez króla Ludwika podatku „poradlne.“
  9. Przypis własny Wikiźródeł W tekście tytuł O statutach Jana, arcybiskupa gnieźnieńskiego, i jego kapituły.
  10. Przypis własny Wikiźródeł W tekście tytuł O wyborze Mikołaja biskupa poznańskiego.
  11. Przypis własny Wikiźródeł W tekście tytuł O śmierci Jarosława arcybiskupa gnieźnieńskiego.
  12. Przypis własny Wikiźródeł W tekście tytuł O śmierci księcia Kaźka i przyłączeniu jego zamków i państw do królestwa polskiego.
  13. Przypis własny Wikiźródeł W tekście tytuł O zwróceniu przez księcia opolskiego Władysława, zwanego Naderspan, ziemi ruskiej królowi Polski i Węgier, Ludwikowi.
  14. Przypis własny Wikiźródeł W tekście tytuł Jakim sposobem wspomniany Władysław, książę opolski, został wyznaczony na rządcę królestwa polskiego.
  15. Przypis własny Wikiźródeł W tekście tytuł O wybieraniu podatków w majętnościach kościelnych.
  16. Przypis własny Wikiźródeł W tekście tytuł O śmierci niezwyciężonego cesarza i króla czeskiego Karola.
  17. Przypis własny Wikiźródeł W tekście tytuł O spustoszeniu wsi, należących do biskupstwa kamińskiego.
  18. Przypis własny Wikiźródeł W tekście tytuł O śmierci Ziemowita starszego, księcia mazowieckiego.
  19. Przypis własny Wikiźródeł W tekście tytuł O złupieniu kościoła wrocławskiego przez króla czeskiego Wacława IV.
  20. Przypis własny Wikiźródeł W tekście tytuł Jak i dlaczego Wincenty, wojewoda poznański, wespół z (wielko-)polskimi ziemianami, przystąpił do oblężenia miast królewskich.
  21. Przypis własny Wikiźródeł W tekście tytuł O rzezi, sprawionej pomiędzy Grodziszczem i Kiebłowem.
  22. Przypis własny Wikiźródeł W tekście tytuł O zjeździe odbytym przez ziemian w Sieradzu.
  23. Przypis własny Wikiźródeł W tekście tytuł O spustoszeniu miasta Kwiecisowa.
  24. Przypis własny Wikiźródeł W tekście tytuł O zjeździe odbytym w Krakowie przez księcia i arcybiskupa z Krakowianami.
  25. Przypis własny Wikiźródeł W tekście tytuł O zejściu Zbiluta, biskupa władysławowskiego.
  26. Przypis własny Wikiźródeł W tekście tytuł O oblężeniu twierdzy Lossow.
  27. Przypis własny Wikiźródeł W tekście tytuł Jakim sposobem Drogosz, starosta sieradzki, zajął kasztelanię wolborską.
  28. Przypis własny Wikiźródeł W tekście tytuł Jak Peregryn, starosta (wielko-)polski, pustoszył dobra kościelne.
  29. Przypis własny Wikiźródeł W tekście tytuł Jakim sposobem starosta (wielko-)polski odebrał Poniec.
  30. Przypis własny Wikiźródeł W tekście tytuł O przyjęciu Jana, biskupa władysławowskiego, zwanego Kropidło.


Tekst jest własnością publiczną (public domain). Szczegóły licencji na stronach autora: Jan z Czarnkowa i tłumacza: Józef Żerbiłło.