Encyklopedyja powszechna (1859)/Arcybiskupstwo rygskie
| <<< Dane tekstu >>> | |
| Autor | |
| Tytuł | Encyklopedyja powszechna |
| Tom | Tom II |
| Rozdział | Arcybiskupstwo rygskie |
| Wydawca | S. Orgelbrand |
| Data wyd. | 1859 |
| Miejsce wyd. | Warszawa |
| Źródło | Skany na Commons |
| Indeks stron | |
 Artykuł w Wikipedii | |
Arcybiskupstwo rygskie. Naprzód długo było biskupstwem, które założyli wychodźcy z Niemiec przybyli na brzegi Inflant, za błogosławieństwem arcybiskupa bremeńskiego, dla nawracania pogan. Dowódzcą wyprawy i pierwszym biskupem w Inflantach in partibus był Meinhard (ob.), który założył kościół w Uxkulu i tutaj przy nim naprzód mieszkał, potem zaś przeniósł się do Kirholmu. Dopiero trzeci biskup Albert (ob.) zamieszkał w Rydze, i od tego czasu można uważać to biskupstwo za kanonicznie erygowane. Gdy później skutkiem zabiegów biskupa i rycerzy mieczowych, liczba chrześcijan znacznie w Inflantach wzrosła; starano się u papieża Honoryjusza III, żeby urządził osobną hierarchiję dla kościoła na tych brzegach w roku 1233. Początkiem ku temu służyć mógł tytuł książęcia świętego państwa rzymskiego, jaki biskup otrzymał wtedy od cesarza w Norymberdze dnia 1 Grudnia 1224 roku. Dopiero jednakże Grzegórz IX pisał do Andrzeja (ob.) arcybiskupa lundeńskiego w r. 1236, żeby zakładał w Inflantach biskupstwa. Do urządzenia zaś metropolii rygskiej przyszło dopiero w r. 1253 za Alberta Saubeera (ob.), który pierwszym został arcybiskupem rygskim. Miał zaś pod władzą swoją metropolitalną wszystkich biskupów inflanckich, jacy już byli podówczas i jacy potém nastali. Rozległa to była metropolija, bo w różnych czasach podlegali jej biskupi dyjecezyjalni w samych tylko Inflantach, dorpacki, parnawski, rewelski, lealheński, wirouski, kuroński czyli kurlandzki, ossyliski (t. j. na wyspie Oesel), semigalski, piltyński; prawda że wiele z tych biskupstw zaraz upadło, gdy je Krzyżacy posiedli np. w r. 1236 rewelskie, wirońskie i lealheńskie, o co pisał do nich papież Grzegorz bez skutku. Urządzenie to kościoła inflanckiego spowodował głównie arcybiskup bremeński, bo gdy się domagał władzy nad biskupstwami, które w różnych czasach tu powstawały i ztąd zachodziły spory, papież skończył na tém, że bezpośredni zarząd dyjecezyj inflantskich wziął na siebie i arcybiskupa postanowił. Po złączeniu się Krzyżaków z mieczowemi, do metropolii rygskiej wcielone były jeszcze biskupstwa pruskie, tak dalece, że arcybiskup miał pod sobą 10—12 dyjecezyjalnych suffraganów. Z przejściem nawet Pruss pod panowanie polskie w XVI wieku, Dantyszek biskup chełmiński niechciał podlegać metropolii gnieźnieńskiej, ale rygskiej, co mu się nieudało. Arcybiskup rygski byłby wcale potężnym księciem duchownym, gdyby nie zajścia ciągłe z Krzyżakami, które go podkopywały i wreszcie zupełnie zgubiły. Przywłaszczał sobie nad zakonem władzę nie tylko duchowną ale lenniczą, do czego rycerze inflanccy arcybiskupom zobowiązani, tak jak pruscy Mazowszu znać się nie chcieli, i koniec końcem, mistrz więcej znaczył nad arcybiskupa; gdzie panował jeden, nie panował drugi, ale mistrz miał więcej ziemi i za lada potrzebą znajdował zbrojną pomoc w Niemczech, w XIV wieku. Miał zaś wtedy metropolita czterech suffraganów biskupów w Inflantach, oprócz tych co byli w Prussiech; ci podług starszeństwa szli tak: dorpacki, eselski, rewelski i kuroński; w Prussiech zaś byli pod nim: chełmiński, pomezański i sambijski. Ciągłe zatargi z mieczowemi sprawiły, że w r. 1391 wszyscy biskupi inflanccy, bardzo bogaci i możni przyjęli suknię krzyżacką za rozkazem Bonifacego IX, który sprawę tę wiekową rozsądził na stronę Zakonu przeciw arcybiskupowi. Mieczowi zabrali albowiem poprzednio Rygę z orężem w ręku, i oddać jej niechcieli. Bronił się jak mógł sam obecny w Rzymie Jan de Sinten arcybiskup, ale ustąpić musiał, mianowany patryjarchą antyjocheńskim. Odtąd arcybiskupstwo wyłącznie posiadali Krzyżacy. Na dolę arcybiskupa tedy przypadło pół miasta Rygi oraz 20 innych zamków i miast z włościami jako to: Trejden, Lemsal, Salis, Vanzel, Ronneburg, Schmilten, Seswegen, Schwanenburg, Margenhauz, Kreuzburg, Kokenhauz, Leuward, Pekalge i Uxkul; kapituła zaś miała Dalen, Suntzel i Kremon z kluczami. Arcybiskup zwał się wtedy książęciem świętego państwa rzymskiego, prymasem i metropolitę. Pierwszym arcybiskupem rygskim z Krzyżaków był Jan Wallenrod (ob.). W takim stanie były rzeczy aż do reformy Lutra. Kościół rygski coraz więcej się rozprzęgał przez apostazyję biskupów, wreszcie na wyłomie został ostatni arcybiskup Wilhelm brandeburgski (ob.), brat Alberta księcia pruskiego. Z kolei był to dwudziesty arcybiskup rygski, a dwudziesty czwarty pasterz na tej katedrze. Najpierwszy rządzca swojej prowincyi duchownej, ostatnim biskupem miał pozostać, gdyż jedni z jego suffraganów rzucili stolice swoje, drudzy biskupstwa posprzedawali Danii lub Moskwie, innych wojny domowe i moskiewskie tak ucisnęły, że nie mieli ani kościołów, ani owieczek, a protestantyzm robił w katolicyzmie najokropniejsze spustoszenia. Chciał to niby książę Wilhelm przeciągnąć po za grobowe życie swojego kościoła, w tym celu przybrał sobie koadjutora w księciu Krzysztofie meklemburgskim, urodzonym 1553 r., ale był to człowiek młody, niespokojny, zuchwały, łakomy warchoł, Boga nie miał w sercu ale pieniądze, i wszystko mu jedno było wierzyć po lutersku czy po katolicku. Skończyło się na tém, że kiedy Inflanty przeszły pod panowanie polskie, Krzysztof był wzięty pod areszt, a kiedy Wilhelm margrabia umarł 1563 r., z katolicyzmem w Inflantach zupełnie się skończyło, i z tylu biskupstw nie było już w tej ziemi ani jednego. Taki znowu stan rzeczy trwał aż do czasów Stefana Batorego, który postanowił nowe pierwsze w Inflantach biskupstwo wendeńskie w r. 1582. Do tej chwili przez lat 20 nie było żadnego śladu katolicyzmu w Inflantach, w Rydze zaś nie było go długo i po ustanowieniu biskupstwa wendeńskiego, gdyż Ryga zupełnie przeszła na protestantyzm, a potém dostała się pod panowanie szwedzkie. Dzisiaj stan kościoła katolickiego w dawnych Inflantach jest następujący (nie bierze się tutaj w rachubę Inflant tak nazwanych polskich, o których patrz wiadomość pod art. biskupstwo inflanckie). Trzy tylko są kościoły katolickie, z tych dwa w gubernii inflanckiej, jeden zaś w estońskiej, wszystkie trzy należą do archidyjecezyi mohilewskiej i dekanatu petersburgskiego. W Rydze jest kościół pod nazwaniem N. P. Bolesnej, przy nim służbę Bożę pełnią Dominikanie, z których ksiądz Helan Kahn wyszedł na biskupa tyraspolskiego w r. 1848. Dzisiaj (według rubryceli mohylewskiej w r. 1859) proboszczem i przeorem jest ksiądz Stefan Kozłowski, pod nim sześciu księży litwinów pracuje, liczba parafijan wynosi dusz 1,408. Są oprócz tego w Rydze dwie kaplice katolickie, jedna znajduje się na cmentarzu, druga w szpitalu panien miłosierdzia. Drugi kościół ś. Jana Ewangelisty jest w Dorpacie, do którego parafijan należy dusz 405. Proboszczem jest kapelan uniwersytecki. W gubernii zaś estońskiej trzeci jest kościół świętych apostołów Piotra i Pawła, przy którym także jest dwóch Dominikanów, parafijan 1,408. Tak więc w Inflantach tak nazwanych szwedzkich, jest dzisiaj katolików tylko 3,221. Jul. B.
.
