Encyklopedyja powszechna (1859)/Arcybiskupstwo lwowskie
| <<< Dane tekstu >>> | |
| Autor | |
| Tytuł | Encyklopedyja powszechna |
| Tom | Tom II |
| Rozdział | Arcybiskupstwo lwowskie |
| Wydawca | S. Orgelbrand |
| Data wyd. | 1859 |
| Miejsce wyd. | Warszawa |
| Źródło | Skany na Commons |
| Indeks stron | |
 Artykuł w Wikipedii | |
Arcybiskupstwo lwowskie (łacińskie). Są niekrytyczni pisarze, którzy początki tego arcybiskupstwa odnoszą do czasów ś. Jacka i nawet do r. 1208 prowadząc od najpierwszego Bernarda z Bremy kolejny szereg arcybiskupów, ale to w żaden sposób utrzymać się nie może, gdy zawsze, ile razy tego zaszła potrzeba, spotykamy na Rusi działających biskupów łacińskich z krajów sąsiednich, z Węgier, z Polski. Wreszcie potém biskupi lubuscy (ob.), mieli duchowną jurysdykcyję na Rusi, in partibus. Krok stanowczy postanowił tutaj Kazimierz W. zagarnąwszy Ruś, nabudował albowiem wiele kościołów; nieprawda jednak, co utrzymują niektórzy, że król ten postanowił całą hierarchiję łacińską na Rusi (Narusz, ks. 24, I. w przyp.). Zaszczyt ten całkowicie został się Ludwikowi Węgierskiemu, który Grzegorza XI upraszał o urządzenie Kościoła ruskiego. Papież zesłał na miejsce kommissyję z biskupów polskich, którzy postanowili arcybiskupstwo halickie i nowe trzy biskupstwa, i te pod władzę jego metropolitalną poddali, to jest przemyślskie, włodzimierskie i chełmskie. Było to w r. 1375. Spór jednakże nierozstrzygniony dotąd, kto był pierwszym arcybiskupem, Krystyn z Ostrowa, którego Niesiecki wymienia na czele jeszcze nawet pod r. 1364, i najnowsze rubrycelle dyjecezyi pod r. 1361, utrzymać się nie może, zapewne był biskupem na missyi i bez pewnej dyjecezyi, zakonnikiem i biskupem, ex societate peregrinantium, jak ich nazywano. Długosz pierwszego arcybiskupa zowie Jakóbem, ale był nim najprędzej Antoni (ob.). Jednocześnie zaraz z postanowieniem tej hijerarchii, Władysław książę Opolski, namiestnik Rusi, który nadał Tustań miasteczko arcybiskupom, pisał do Rzymu z prośbą, ażeby katedrę metropolitalną z Halicza przeniesiono do Lwowa, jako do miasta znakomitszego i bezpieczniejszego: Halicz, mówił, jest bez murów i zbyt oddalony a blizko Tatrów, jest ogniskiem schizmy i t. d. Lwów zaś bogatszy, ludniejszy i warowniejszy. Prośba ten miała skutek, że papież do dawniejszych konsystorzów swych na Rusi, prymasa, oraz biskupów krakowskiego i płockiego, pisał pytając się o ich radę. Bullę tę papiezką wydrukował Turgieniew w Historiae Russiae munimenta (t. I, str. 34), ale datę mylną położył, z Avignonu 3 Marca 1232. Do przeniesienia rzeczywistego stolicy metropolitalnej przyszło dopiero za Władysława Jagiełły. Sześciu arcybiskupów od r. 1375 siedziało w Haliczu, ostatnim był Mikołaj Trąba, siódmy Jan z Rzeszowa został pierwszym arcybiskupem lwowskim od r. 1416. Lubo miał władzę metropolitalną nad biskupami swojej prowincyi, tutejszy arcypasterz, przecież ulegał prymasowi, musiał zjeżdżać na synody przez niego zwoływane lub posyłać zastępcę, pod prymasa wyroki appellacyjne poddawał się, zawsze jednak po nim pierwszy zajmował miejsce i w duchowieństwie i w senacie, lubo wielu miał od siebie niższych biskupów i bogatszych, i większe posiadających znaczenie. Później pod władzę duchowną arcybiskupa, dostały się jeszcze oprócz trzech z r. 1375, dyjecezyje kamieniecka, kijowska i bakońska czyli wołoska, która tutaj z gnieźnieńskiej przeszła prowincyi, za to pierwotna włodzimierska, późniejsza łucka, przeszła do gnieźnieńskiej. W ostatnich tedy czasach miał arcybiskup lwowski pięć suffraganii, z tych jedna in partibus, wołoska. Na tej katedrze siedzieli w dawnych czasach Grzegorz z Sanoka, Jan Długosz, Jan Dymitr Solikowski, znakomici uczeni i gorliwi pasterze. Rzadki był niesłychanie przykład, żeby z tego arcybiskupstwa przesiadł się kto na prymasostwo i pierwszy tego przykład spotykamy za króla Alexandra, który Jędrzejowi z Boryszewic dał prymasostwo w r. 1503. Poprzednio Jędrzej trzymał arcykatedrę lwowską razem z biskupstwem przemyślskiem. Fakt podobny spotykamy znowu w XVIII wieku. Wtedy Leszczyński chciał przenieść na prymasostwo koronatora swego Konstantego Zielińskiego, ale się to nie udało i Zieliński długo wycierpiał więzienie na Moskwie. Władysław Alexander Łubieński, ostatni koronator ostatniego króla w r. 1759, jedyny był co ze Lwowa wziął po Boryszewskim prymasostwo. W ogóle to potrzeba powiedzieć o lwowskich arcybiskupach, że byli zawsze gorliwi w wierze, że nawet w czasie szaleństw religijnych za Zygmunta Augusta, kiedy to żadna dyjecezyja nie obeszła się od podejrzanych biskupów, nawet wtenczas mocno trzymali z Kościołem. Jakób Ruchem herbu Strzemię, arcybiskup jeszcze halicki, przed Trąbą, jest błogosławionym. Paweł Tarło, którego we Lwowie odwiedzał nuncyjusz Commendoni, Stan. Słomowski, Solikowski, Jędrzej Próchnicki, w czasie największego wpływu różnowierców, obstawali tutaj gorliwie za prawami Kościoła. Arcybiskupi lwowscy, przez jakiś czas nawet pociągali Ruś ku jedności, mieli albowiem prawo wyznaczania przynajmniej zatwierdzania ruskich władyków lwowskich, przywilej, za którym gorliwie stawał Bernard Wilczek (um. 1540); i o który upominał się jeszcze Jan Zamojski za Zygmunta III, ale wtenczas skończyło się to prawo, gdy władykowie lwowscy idąc za przykładem Gedeona Bałabana nie przyjęli unii religijnej uchwalonej na synodzie brzeskim. Za Próchnickiego stanęła suffraganija lwowska z tytułem biskupstwa metropolitańskiego, który długo jej służył; pierwszym suffraganem był ksiądz Tomasz Pirawski, doktor ob. pr. zmarły 1626. Z arcybiskupów tutejszych XVIII wieku, trzeba jeszcze wyliczyć Mikołaja Popławskiego, Jana Skarbka, Mikołaja Wyżyckiego i Wacława Sierakowskiego, jednego ze starowiernych pasterzy, który z Benedyktem XIV korrespondował, i w czasach płochości gorącą oddychał wiarą i nabożeństwem. Pierwszy dostał się pod panowanie austryjackie, po nim było arcybiskupami dwóch Kickich braci rodzonych i Ankwicz polak; po których rząd austryjacki sadził niemców, Xawerego Luschina, Franciszka Pischteka, nawet w r. 1847 jeszcze zamianował Wacława Waclawiczka dziekana pragskiego, ale przecie cofnął się i dał katedrę księdzu Baranieckiemu Polakowi, który w r. 1858 umarł i katedra ta dzisiaj wakuje. Sześciu więc było dotąd arcybiskupów nominacyi austryjackiej, wszystkich zaś rachując już z Krystynem z Ostrowa, było dopiero 40. Za rządu austryjackiego, arcybiskup lwowski nosił tytuł prymasa Galicyi i Lodomeryi i jako taki prezydował na sejmach krajowych, obyczajem polskim. Ale po śmierci Pischteka, w skutek stadionowskich przedstawień, na złość Polakom, czczy ten tytuł dany był metropolicie ruskiemu. Dyjecezyja ta rzeczypospolitej zamykała w sobie części województw ruskiego, Wołynia, Podola, Pokucia i miało kilka kościołów na Wołoszczyźnie. Dekanatów za Solikowskiego miała 7, t. j. lwowski, gródecki, dunajowski, rohatyński, żydaczowski, trembowelski i ujski kościołów niewiele było, bo ledwie 103. Dzisiejszy o wiele stan jej świetniejszy, po pierwszym albowiem rozbiorze, kiedy się urządzał w granicach swoich Kościół galicyjski, arcybiskup zawarł układ z biskupem przemyślskim 5 Października 1787, który Rzym zatwierdził na dniu 26 Czerwca 1791, na mocy tego pomieniali się na różne Kościoły: prócz tego dekretem rzymskim z d. 11 Kwietnia 1796 odpadki od dyjecezyi łuckiej, bakońskiej i kamienieckiej z d. 17 Sierpnia 1819 inne kamienieckiej do tej archidyjecezyi wcielone zostały. Kościół obertyński także na mocy wyroku rzymskiego z d. 11 Kwietnia 1796, dawniej ormiański, do łacińskiego obrządku przyjęty. Dziś są dwa dekanaty lwowskie, miejski i zamiejski, grodecki, szczerzecki, bełzki, lubaczowski (oderwany od przemyślskiej 1787), żółkiewski, brodzki (od łuckiej), buski, gliniański, złoczowski, brzeżański, konkolnicki, świrski, doliński, stryjski, buczacki, stanisławowski, horodenski, kołomyjski, tarnopolski, trembowelski, czortkowski, jazłowiecki, czerniowiecki i bukowiński, razem 26. Prawda, że dekanaty są mniejsze od dawniejszych. Podług rubryceli na r. 1859, wydanej, liczy się dzisiaj w archidyjecezyi, oprócz kapelanów wojskowych, ze świeckiego duchowieństwa osób 490, zakonników 225, zakonnic 184, razem osób 899. Dusz jest 508,521, parafii 197, kościołów zaś wszystkich z kaplicami 241. Szkól pod dozorem konsystorza metropolitalnego jest 238 (t. j. głównych 15, trywialnych 138, żeńskich 22, elementarnych 63). Ciekawy też wykaz kollacyi. Cesarz obsadza parafii najwięcej, bo 41 i kapellanii 18, arcybiskup miejsc 8, magistrat lwowski 4, dominikanie lwowscy 2, po jedném zaś obsadza metropolita ruski, biskup przemyślski obrządku łacińskiego, kapituła metropolitalna, magistrat stryjski i tarnopolski, dominikanie podkamieńscy, bazylijanie dobromilscy, benedyktynki lwowskie; na prywatne osoby, pomiędzy któremi jest wiele właścicieli dóbr Żydów, rozdziela się parafii 116 i kapellanii 16, dalej 20 beneficijów wcielonych jest do zakonów, prawo zaś kollacyi do dwóch miejsc wątpliwe. Za czasów polskich świetna i liczna była kapituła. Dzisiaj zaś liczy tylko czterech prałatów, proboszcza, dziekana, kustosza i scholastyka, z tych dwaj pierwsi mają prawo używania oznak dostojności biskupiej, proboszcz na mocy bulli z dnia 3 Września 1840 r., dziekan zaś z 27 Maja 1856 r. Dalej kanoników gremijalnych bywa sześciu i honorowych ośmiu. Dzisiejszy sąd małżeński i metropolitalny sądzi na mocy breve z dnia 13 Marca i 24 Kwietnia 1857 r., w drugiej instancyi sprawy z dyjecezyi przemyślskiej i tarnowskiej, oraz lwowskiej ruskiej i ormijańskiej; w trzeciej zaś instancyi sądzą arcybiskupi sprawy przemyślskie i tarnowskie pragski; sprawy z dyjecezyi lwowskiej ruskiej, ołomuniecki; z lwowskiej ormijańskiej metropolita ruski lwowski. Nareszcie sprawy małżeńskie z dyjecezyi łacińskiej lwowskiej sądzi w drugiej instancyi arcybiskup ołomuniecki, w trzeciej pragski; na mocy breve z dnia 28 Listopada 1856 i 22 Września 1857 r. Sądy te trwają tylko na lat dziesięć. Katedra jest pod tytułem Najświętszej Panny tryjumfującej. Kapituła za czasów polskich zbierała się dwa razy, w Marcu po Niedzieli wstępnej i we Wrześniu. Obierała między innemi jednego deputata na trybunał, a od r. 1765 do pierwszego rozbioru, deputat ów bywał prezydentem trybunału małopolskiego i odbywającego się w Lublinie i we Lwowie. Dzieje arcybiskupstwa tego pisali: Jakób Skrobiszewski kanonik lwowski: Vitae archiepiscoporum haliciensium et leopoliensium, we Lwowie 1628. Dalej Chrystyjan Gotlieb Friese: La Metropolitaine de Leopol, w Warszawie, 1758 (Jocher. Obraz III, 521). Świeżo także wydano we Lwowie dzieło ks. kanonika Józefowicza z początku XVIII wieku o historyi Lwowa i arcybiskupów. Na pochwałę zaś dzisiejszego duchowieństwa lwowskiego trzeba powiedzieć, że rubrycelle coroczne tej archidyjecezyi mogą być wzorem dla wszystkich innych publikacyi tego rodzają, najdoskonalszy to kalendarz, który wszystkim potrzebom naukowym i spółczesnym wygodzi, statystyka razem historyczna i bieżąca. 1) Krystyjan z Ostrowa, herbu Gozdawa, Franciszkanin, arcybiskup halicki, umarł r. 1364. 2) Maciej, obrany 1374, umarł r. 1377. 3) Antoni, arcybiskup halicki, umarł r. 1375. 4) Bernard herbu Jelita, Franciszkanin, arcybiskup halicki, umarł r. 1391. 5) Piotr, arcybiskup halicki, umarł r. 1406. 6) Jakób Ruchem z Władonny herbu Strzemię, Franciszkanin, arcybiskup halicki, umarł r. 1411. 7) Mikołaj Trąba herbu Trąby, arcybiskup halicki, został arcybiskupem gnieźnieńskim r. 1411. 8) Jan Rzeszowski herbu Półkozic, pierwszy arcybiskup Lwowski, um. 1436. 9) Jan II Odrowąż, umarł 1450. 10) Grzegorz z Sanoka herbu Strzemię, umarł 1479. 11) Jan III Długosz herbu Wieniawa, umarł r. 1480. 12) Jan IV Wątróbka ze Strzelec, herbu Oksza, umarł 1481. 13) Jędrzej z Boryszewic herbu Poraj, z koadjutora, biskupa in partibus, razem i biskup przemyślski, został prymasem r. 1503. 14) Bernard II Wilczek z Lubienia, herbu Poraj, umarł r. 1540. 15) Piotr II Starzechowski herbu Leliwa, umarł r. 1554. 16) Felix Ligęza herbu Półkozic, umarł 1560. 17) Paweł Tarło herbu Starża, umarł r. 1565. 18) Stanisław z Czchowa Słomowski herbu Abdank, z biskupa laodycejskiego, suffragana krakowskiego, umarł r. 1575. 19) Jan V Sienieński herbu Dębno, umarł 1582. 20) Jan VI Dymitr Solikowski herbu Bończa, umarł r. 1603. 21) Jan VII Zamojski herbu Grzymała, umarł r. 1614. 22) Jan VIII Jędrzej Próchnicki, herbu Korczak, z biskupa kamienieckiego, umarł r. 1633. 23) Stanisław Grochowski herbu Junosza, umarł 1645. 24) Mikołaj II Krosnowski herbu Junosza, z biskupa inflanckiego, umarł r. 1654. 25) Jan IX Tarnowski herbu Rolicz, umarł r. 1669. 26) Wojciech Koryciński herbu Starża, umarł 1675. 27) Konstanty I Lipski herbu Łada, umarł 1698. 28) Konstanty II Zieliński herbu Ciołek, został prymasem za Stanisława Leszczyńskiego, umarł r. 1709. 29) Jan Pokrzywnicki referendarz w. kor., nominat królewski od 10 Listopada 1709 r. 30) Mikołaj III Popławski herbu Białynia, z biskupa inflanckiego, umarł r. 1711. 31) Jan X Skarbek herbu Abdank z suffragana lwowskiego, umarł r. 1733. 32) Mikołaj IV Wyżycki herbu Gerald z dziekana krakowskiego umarł 1757. 33) Mikołaj V Dembowski herbu Jelita z biskupa kamienieckiego, umarł 1757. 34) Władysław Alexander Łubieński herbu Pomian, został prymasem r. 1759. 35) Wacław Sierakowski herbu Ogończyk z biskupa przemyślskiego, umarł 1780. 36) Ferdynand Kicki herbu Gozdawa z suffragana lwowskiego, umarł r. 1797. 37) Kajetan Kicki herbu Gozdawa, z suffragana lwowskiego, um. 1812. 38) Andrzej II Aloizy z Posławic Ankwicz, został arcybiskupem pragskim r. 1833. 39) Franciszek Xawery Luschin został arcybiskupem Gorycii r. 1835. 40) Franciszek II a Paulo Pischtek, umarł r. 1846. 41) Łukasz Baraniecki umarł 30 Czerwca 1858. Jul. B.
