Encyklopedyja powszechna (1859)/Archivum Sekretne
| <<< Dane tekstu >>> | |
| Autor | |
| Tytuł | Encyklopedyja powszechna |
| Tom | Tom II |
| Rozdział | Archivum Sekretne |
| Wydawca | S. Orgelbrand |
| Data wyd. | 1859 |
| Miejsce wyd. | Warszawa |
| Źródło | Skany na Commons |
| Indeks stron | |
Archivum Sekretne (przy Archivum Głów. Król.). Za dawnych polskich czasów, przechowywano akta dyplomatyczne, jako to: traktaty, uchwały wszelkiego rodzaju i korrespondencyje z dworami zagranicznemi, na zamku krakowskim. Król Zygmunt III w 1613 r. wezwał Stanisława Łubieńskiego proboszcza gnieźnieńskiego i Macieja Łubieńskiego kanonika gnieźnieńskiego i krakowskiego do przejrzenia owych przywilejów i spisania ich w krótkiej treści, według rodzaju. Łubieńscy dopełnili tego polecenia i złożyli spis dyplomatycznego archivum, którego odpis podawał Mikołaj Prażmowski biskup łucki, nominat arcybiskup gnieźnieński do inwentarza król. w 1666 r. Podług tego spisu było samych pargaminowych dyplomatów sztuk 3,110, prócz plik (fascykułów) wielu, obejmujących listy niepoliczone co do ilości. Tak zwane tajne archivum królestwa w późniejszych czasach było przedmiotem od sejmu wyznaczonych rewizyi, jako to w latach 1669, 1672, 1683, 1733, których spisy dotąd się przechowały. Gdy w 1764 r. z woli sejmu przewieziono archivum dyplomatyczne z zamku krakowskiego do Warszawy, spisany jest protokół rewizyi r. 1766, obejmujący dyplomata po ten czas znajdujące się. Kiedy w 1795 r. przewożono metryki koronne z Warszawy do Petersburga, przeniesiono z nią razem i archivum sekretne. W 1799 r. wysłany tamże pruski tajny radca Jackstein, dla segregowania akt do Pruss potrzebnych, otrzymał z niektóremi księgami metryk, część pewną dyplomatów, dotyczących Pruss. Ta część wziętą była do Berlina, do Królewsko-Pruskiego Tajnego Archiwum, i dopiero po pokoju Tylżyckim 1807 r., Prussy zmuszone były wydać księztwu Warszawskiemu, znajdujące się u nich dyplomy z Polski zabrane i te przywiózł delegowany kommissarz od króla saskiego Józef Kalas. Szaniawski. Dyplomata te wcielone wówczas zostały do Głównego Archivum Król., a spisanie ich inwentarza z szczegółowym opisem każdego, dopełnił w r. 1839 Walenty Hubert. Włączono tutaj sto kilkadziesiąt dyplomów w aktach dawnych w senacie, w pałacu Krasińskich, znalezionych. Liczba wszystkich dyplomów bractw, legitymacyi, długów, podatków, czynności skarbowych, dóbr królewskich i prywatnych, urządzenia władz w guberniach, urzędników, wykroczeń w służbie, spisy ludności, akta urodzeń, małżeństw i śmierci, czynności hypotecznych, pargaminowych (kilka tylko na papierze) z pozawieszanymi pieczęciami, lub bez takowych, wyniosła 1,462 sztuk. Dyploma zachowane są w stosownych tekach. Najdawniejszy dyplom papiezki jest z r. 1215, a większa ich część tyczy się stosunków książąt i królów polskich, z książętami Piastami różnych dzielnic, na Mazowszu, Pomorzu, Szląsku, z mistrzami Krzyżaków i całym zakonem, z książętami pruskiemi, jako też sprawy prywatne, co do nadań dóbr, wójtostw królewskich, zobowiązań, pokwitowań i t. p. Prócz tych znajdują się tu akta kommissyi papiezkiej w sprawie z Krzyżakami Władysława Jagiełły; — Liber legationum, księga obejmująca źródła do powstania Gdańskiego 1576 roku z czasów Stefana Batorego, korrespondencyje królów z XVI, XVII i XVIII wieku. Cztery teki Naruszewicza. Akta ziemskie grodzkie, podkomorskie polskie i t. p. znajdują się w Wilnie, Grodnie i Żytomierzu; w Austryi we Lwowie, w Prussach, w Królewcu, w Poznaniu i część w Berlinie. Część metryki koronnej w Petersburgu i kilkanaście ksiąg z czasów Zygmunta I, za kanclerstwa Łaskiego w Moskwie; w Petersburgu księgi oryginalne metryki litewskiej, księgi zwane libri legationum i dyplomata oryginalne; w Szwecyi papiery archivum i księgi uwiezione za Jana Kazimierza. Archiva akt duchownych, gubernijalne dawniej wojewódzkie, znajdują się: w Krakowie, Kielcach, Radomiu, Piotrkowie, Kaliszu w połączeniu z zachowanemi dawniej w Sieradzu, w Płocku, Łomży, Siedlcach, Lublinie i Warszawie.
