Encyklopedyja powszechna (1859)/Archangielska gubernija
| <<< Dane tekstu >>> | |
| Autor | |
| Tytuł | Encyklopedyja powszechna |
| Tom | Tom II |
| Rozdział | Archangielska gubernija |
| Wydawca | S. Orgelbrand |
| Data wyd. | 1859 |
| Miejsce wyd. | Warszawa |
| Źródło | Skany na Commons |
| Indeks stron | |
 Artykuł w Wikipedii | |
Archangielska gubernija, zajmuje północną krawędź Rossyi europejskiej, granicząc z morzem Lodowatém, z górami Uralskiemi i z Finlandyją. W dawniejszych czasach zamieszkana była przez naród fińskiego pochodzenia i wchodziła w skład Bijarmii, czyli Wielkiej Permii. Według świadectwa Nestora znali ją Słowianie jeszcze przed przybyciem Ruryka. Później Nowogrodzianie zwiedzali tę krainę, zajmując się myśliwstwem i rybołówstwem, oraz handlem: płynęli z Wołchowa do Wodły wodą, potém szli do Onegi lądem, a z Onegi do łańcucha gór Kamiennych znowu wodą. Od sposobu podróżowania, ziemię za lądową drogą (za wołokom), Nowogrodzianie nazwali Zawołoczjem, a mieszkające w niej narody Zawołocką Czudią. Między temi narodami Nowogrodzianie odróżniali jednakże oddzielne plemię Jugrów, mieszkających między teraźniejszym Pustozierskiem, a gubernią Wiacką. W późniejszym czasie Zawołoczje opanowali nowogrodzcy ochotnicy (Uszkujniki, od wyrazu: uszkuj, statek wodny); w XI wieku wiele obszernych ziem tej krainy należało już do posadników (naczelników rzeczypospolitej), bojarów i funduszów duchownych. Potworzyły się miasteczka i przystanie na brzegu morskim; zawiązały się stosunki handlowe z duńskiemi i normandzkiemi żeglarzami; w stronach tych rozszerzyła się powoli wiara chrześcijańska; pobożny Stefan Karp (1375), był jednym, z najgorliwszych apostołów krainy Naddźwińskiej; pozakładane zostały monastery, cerkwie. Po zniszczeniu niepodległości Nowogrodu w 1475 r., Iwan III przyłączył do księztwa Moskiewskiego większą część Zawołockiej Czudi, a wkrótce potém w 1496 r. opanował i ziemię Jugorską. W 1553 r. angielski marynarz Rychard Chancellor przybył do zachodniego ujścia rzeki Dźwiny, i zawarł z Iwanem IV traktat handlowy. W roku 1587 założony został Nowo-Chołmogorsk, późniejszy Archangielsk. Nowy handel był przez czas długi wyłącznym monopolem angielskiej białomorskiej kompanii, dopóki car Alexy Michajłowicz nie otworzył w 1648 r. portu archangielskiego dla wszystkich narodów. Od tego czasu strona ta, prawie bezludna dotąd, stawszy się punktem zetknięcia Rossyi z Europą, nabyła wielkiej wagi. W r. 1702 urząd wojewodziński przeniesiony został z Chołmogor do Archangielska. W r. 1710 kraina Naddźwińska otrzymała nazwanie gubernii. Podczas otwarcia namiestnictwa Wołogodzkiego w 1780 r., gubernija ta przyłączoną do niego była jako okrąg, nakoniec w 1784 r. policzoną została w poczet gubernij Wielkorossyjskich i otrzymała teraźniejsze swe urządzenie i granice. Gubernija ta zamyka w sobie, prócz lądu stałego, wyspy: Nową-Ziemię, Wajgacz, Kałgujew i inne na oceanie Północnym; wyspy Sołowiecką, Morżowiec i inne na morzu Białém. Większa część gubernii leży po tamtej stronie koła biegunowego. Gubernija Archangielska zajmuje przestrzeni od 15,425 mil kw. (według mappy pomiaru), do 16,225 mil kw. (według Schubert’a), z tej liczby wyspy zajmują 4,255 mil kwadratowych. Ornej ziemi tylko około 250,000 dzies. Gubernija dzieli się na 8 powiatów: Archangielski, Chołmogorski, Szenkurski, Pinegski, Mezeński, Onegski, Kemski i Kolski. Obszerne lasy rządowe, składające się z jodły, sosny, świerku, modrzewiu i inych, zajmują około 28,866,960 dzies. kw.; szczególniej sosna i modrzew używają się w Archangielsku do budowy okrętów. Znaczniejsze góry w tej gubernii są: 1) na wschodzie Uralskie, oddzielające Europę od Azyi, których południowa gałąź, wchodząca w powiat Mezeński, znaną jest pod nazwaniem Sabli; 2) na zachodzie, Finlandzkie; 3) Czajcyn-Kamień; 4) Bolszeziemielskie pasmo; 5) góry Szeszechodskie; 6) góry Czernogorskie; 7) góry Zimne. Prócz tego, równolegle do brzegu morskiego ciągną się w wielu miejscach góry, z których znaczniejsze są Murmańskie. Z pomiędzy wód skrapiających guberniję znaczniejsze są: 1) morza: ocean Północny i morze Białe; 2) rzeki: a) Dźwina północna (ob.), połączona kanałem księcia Alexandra Wirtemberskiego z rzeką Wołgą, przez co tworzy się kommunikacyja między morzami: Białém, Baltyckiém i Kaspijskiém; przy ujściu Dźwiny znajduje się twierdza Nowodźwińska; b) Pieczora (ob.); c) Mezeń (ob.); d) Onega (ob.); 3) jeziora, których liczba w tej gubernii dochodzi do 1,145; większe z nich są: Imandra, Piawoziero, Topoziero, Wyższe, Średnie i Niższe Kunto, Pustoziero. Klimat w południowej części gubernii zimny, ostry, ale pomimo to żyto i jęczmień dobrze się udają; w północnej części niezmiernie silne i prawie bezustanne mrozy; jednakże Samojedy, rozsiani za rzeką Pieczorą po trzęsawiskach, pomiędzy 64° a 69° półn. szer., prowadzą życie koczownicze. Podczas krótkiego lata upały bywają nieznośne, ale najmniejszy północno-wschodni wiatr sprawia chłód dojmujący. Najkrótszy dzień w Archangielsku trwa 3 godziny 11 minut; najdłuższy 21 godzin 14 minut, w Kole zaś słońce nie znika z widnokręgu przez trzy tygodnie, i prawie tyleż czasu zimą trwa bez przerwy noc, oświecona zorzą północną. Mieszkańców w gubernii Archangielskiej około 230,000. Oprócz Rossyjan i niewielkiej liczby cudzoziemców, mieszkających w mieście gubernijalném, ludność składają: a) Lapończycy (ob.), prawie ½ część ludności powiatu Kolskiego; b) Samojedy (ob.), którzy koczują w powiecie Mezeńskim; c) Korele (ob.), zajmują północno-zachodnią część powiatu Kemskiego; i d) Zyranie (ob.). Przemysł w gubernii równie różnorodny jak i miejscowość. W ogólności mieszkańców w gubernii można rozdzielić na nadmorskich, zajmujących się więcej rybołóstwem i myśliwstwem niżeli gospodarką, i na lądowych (wewnętrznych), których głównem źródłem otrzymania jest rolnictwo, hodowla bydła i t. p. Główniejszym przemysłem w gubernii jest rybołóstwo i łowienie morskich zwierząt. Poławiają: stokfisz, płaszczki (gatunek fląder), śledzie, flądry, wyzy, łososie, minogi, ostrygi (znane pod nazwiskiem muszel); łowią się tam konie morskie, cielęta morskie, wieloryby i niedźwiedzie białe. Znajdują się także źródła słone.
