Encyklopedyja powszechna (1859)/Arbiter
| <<< Dane tekstu >>> | |
| Autor | |
| Tytuł | Encyklopedyja powszechna |
| Tom | Tom II |
| Rozdział | Arbiter |
| Wydawca | S. Orgelbrand |
| Data wyd. | 1859 |
| Miejsce wyd. | Warszawa |
| Źródło | Skany na Commons |
| Indeks stron | |
 Artykuł w Wikipedii | |
 Strona w Wikisłowniku | |
Arbiter (Arbitrator). W dawnym prawie rzymskim wyraz arbiter oznaczał toż samo co judex, to jest sędzia dany przez pretora; nie był to więc od samego początku sędzia polubowny. Prawo XII tablic postanowiło: „Si judex, arbiterve jure datus ob rem judicatam pecuniam accepit, capital esto“ (Jeżeli sędzia lub arbiter naznaczony przez prawo wziął pieniądze, śmierć ponieść ma). Arbiter jure datus, nie może to być sędzia z kompromissu. Skąd już upadają wszelkie, na mylném rozumieniu wyrazu oparte przypuszczenia o wielkiem rozwinięciu sądownictwa polubownego u Rzymian od czasów najdawniejszych. Istotnie rzecz się tak miała, iż pretor albo inny urzędnik mający juryzdykcyję, to jest attrybucyję wymiaru sprawiedliwości, nie wdawał się sam w sprawdzenie czynu, prowadzenie dowodu i t. p., praetor minima non curat, zdawał to na sędziów (judices) na żądanie stron wyznaczonych (judicis datio). Dopiero po wyjaśnieniu przez nich czynu, stosował prawo do przypadku i ogłaszał wyrok. Niekiedy w ten sam sposób wyznaczał arbitrów, mianowicie kiedy zachodziła potrzeba nie już samego wyjaśnienia czynu ale udzielania zdania w charakterze biegłych, albo odbycia w tymże charakterze jakiej czynności, spór ostatecznie załatwić mającej np. ustanowienia granic, urządzenia ścieku wód i t. p. Działo się to w duchu prawa XII tablic. Godném jest uwagi, iż zawsze trzech arbitrów pretor dać powinien: gdy tymczasem sędzia judex mógł być tylko jeden dany. Zadanie bowiem arbitrów było trudniejsze, strony powinny były zgodzić się na dawnych sędziów przed pretorem nim ci czynność rozpoczęli; wolno bowiem było rekurować. W takim zgodzeniu się stron, szczególniej ważném, zapewne gdy szło o arbitrów, szukać należy początku późniejszych kompromisów. W prawie justyniańskim już arbiter znaczy tylko sędziego polubownego ustanowionego przez kompromis (Dy. L. IV. T. 8. Cadu. L. II. Fol. 56). Prawo francuzkie (u nas obowiązujące) zna arbitrów w znaczeniu nowo-rzymskiem sędziów polubownych z kompromisu (Ks. III K. P. S. tytuł jedyny); zna również arbitrów w znaczeniu staro-rzymskiém sędziów, na przedstawienie stron mianowanych wyrokiem Trybunału np. do rozstrzygnięcia sporu ze współki handlowej (art. 51 K. Handl.) do rozpoznania rachunków, raportów i t. d. (art. 429 K. P. S.). W tym ostatnim przypadku zdanie arbitrów nie wiąże sądu ale jest tylko wskazówką do wyrokowania tak jak opinija biegłych (experti). Ponieważ wszystkie te rodzaje arbitrów z prawa francuzkiego weszło u nas w zwyczaj tłómaczyć przez sędziów polubownych, pod tym więc wyrazem (polubowny sędzia), tudzież pod wyrazem kompromis, zamieścimy bliższą wiadomość od przepisów obowiązujących w tej ważnej materyi. Wyraz arbitrator nie ma ściśle określonego znaczenia prawnego. Niektórzy autorowie tak nazywają sędziów polubownych, mających sobie nadaną przez kompromis władzę sądzenia podług samej tylko słuszności (comme amiables compositeurs art. 1019 K. P. S.). Właściwiej odnieśćby należało ten wyraz do wyrażenia ad arbitratum boni viri, i przyjąć że oznaczać ma osobę trzecią, wymienioną lub niewymienioną w akcie, od ocenienia której zawisłém uczyniono sposób wykonania jakiego warunku zastrzeżonego w mowie, albo w darowiznie, lub testamencie. W. P.
