Encyklopedyja powszechna (1859)/Aral
| <<< Dane tekstu >>> | |
| Autor | |
| Tytuł | Encyklopedyja powszechna |
| Tom | Tom II |
| Rozdział | Aral |
| Wydawca | S. Orgelbrand |
| Data wyd. | 1859 |
| Miejsce wyd. | Warszawa |
| Źródło | Skany na Commons |
| Indeks stron | |
 Artykuł w Wikipedii | |
Aral, po morzu Kaspijskiem, największe jezioro w Azyi, położone w Turanie, to jest w pustyni rozdzielającej Syberyją od Persyi, pomiędzy 43½° i 46¾° szerokości północnej, a 75¾° i 79° długości wschodniej podług Ferro: rozległość jego około 57 mil wzdłuż, a 30—40 mil w szerz wynosi. Ludy koczujące w okolicach tego jeziora, nazywają je Arału-kul albo Arału-Dengiz, co ma oznaczać morze wysp. J. Sękowski opierając się na znajomości wschodnich języków, a mianowicie tureckiego, odrzuca takie tłómaczenie i uważa, że wykładacze mięszają znaczenie dwóch wyrazów Aralu znaczącego środkowy, i Adalu, wielowyspowy; i że najwłaściwsze objaśnienie wyrazów Arału-Dengiz przyjąć należy, przez środkowe morze, jako zawarte pomiędzy ujściami dwóch wielkich rzek tej pustyni, to jest Sir-Darii od północy i Amu-Darii od południa. Arabscy i perscy geografowie, nazywali jezioro Aralskie jeziorem Charczmskiém albo Urgendżskiem, Rossyjanie zaś Siném Morzem. Starożytni Grecy i Rzymianie niewiedzieli o istnieniu jeziora Aralskiego, oprócz Herodota, który miał niejasne o niém pojęcia i nie mógł oznaczyć na pewne, co to jest takiego, powiada zatém (1, 202): że Arax Massagecki, to jest Jaksartes wpada w błota i kałuże, w których znajdują się cielęta morskie. Te błota i kałuże nie czém inném być mogą, tylko jeziorem Aralskiém. Późniejsi tém mniej mówić mogli o istnieniu Aralu, bo nie znali zupełnie geografii kraju za morzem Kaspijskiém położonego i pewni byli, że morze Kaspijskie łączy się z Oceanem północnym lodowatym. W Menandrze historyjografie bizantyjskim, znajdują się niejakie ślady o istnieniu tego jeziora: ale dopiéro pisarze arabscy, na czele których położyć można El-Istachry, dali dokładniejsze wiadomości o topografii tych okolic. Pomimo to, w początkach XVII wieku, średnia i północna Azyja tak mało znaną była w Europie, że w dziele Piotra Bertinsa, Tables Géographiques (Leyde, 1617), w dziele na swój czas bardzo dokładném i objaśnioném kartami geograficznemi, w księdze VI poświęconej Azyi, nie znajdujemy jeziora Aralskiego, ale natomiast pod 60° szerokości a 122° długości jezioro Kitaj, przyjmujące w siebie wody rzeki Sur, płynącej od Taszkentu i Samarkandy, z wypływającą z tego jeziora rzeką Oby. W zeszłym wieku (1746) geodezista Murawin i inżynier Nazimów, wymierzyli i przenieśli na kartę, połowę brzegów jeziora Aralskiego: jednakże te wymiary nie zgadzają się z dzisiejszemu. Dopiero w latach 1825 i 26, pod przewodnictwem półkownika Berga, oficerowie expedycyi Anjou, Zagoskin i Duhamel, dopełnili niwellacyi jeziora, oraz przesmyku oddzielającego Aral od morza Kaspijskiego, i przekonali się, że poziom wód Aralu, wyższy od morza Kaspijskiego o 117 stóp angielskich, i że ów przesmyk, zwany Ust-urt, wyniesiony od 550—729 stóp angielskich nad powierzchnią tegoż morza, w najwęższém swém miejscu, pomiędzy temi dwoma wodozbiorami, zawiera 33 mil. Jezioro Aral, z trzech stron otoczone jest stepami mniejszej hordy Kirgizów, z czwartej od południa Charezmem czyli haństwem chiwijskiém. Brzeg jego zachodni, stanowi obryw Ust-urta: jest stromy, kamienisty, trudno dostępny, około 500 stóp nad powierzchnię wody wzniesiony. Karawany idące do Chiwy, obierając niekiedy tę drogę, postępować muszą po krawędzi Ust-urta, gdzie ciasne i niedogodne zejścia, prowadzą ku nielicznym źródłom, nad samém jeziorem wytryskującym; zwykła zaś droga karawan, nie przez Ust-urt, ale po wschodniej stronie Aralu przez Sir-Darją prowadzi. Do północnego wybrzeża w części dotykają piaski, wielkie i małe Barsuki, oraz pustynia Kara-kum; brzeg zaś w ogóle jest płaski, w niektórych tylko miejscach wyniesiony i kamienisty. Odnoga Stary-Czagunak, wysuwająca się daleko w stronę północno-wschodnią, prawdopodobnie może być resztą cieśniny łączącej niegdyś Aral z jeziorem Ak-sakał-barby. Cały brzeg wschodni nizki, piasczysty i kamienisty. Ujścia Sir-Daryi (Utabas, Kawan, Jany i inne) rozpościerają się po brzegu wschodnim i zatapiają jego niziny. Południowy brzeg płaski. Wschodnia jego połowa piasczysta i bezpłodna, w zachodnią licznemi odnogami wpada Amu-Darja, przy ujściu której rośnie las i trzciny, a o 7 mil od brzegu tak zwane miasto Kunkrasz, składające się z gromady jurt otoczonych ziemnym wałem, zamieszkałych przez Karakałpaków i Uzbeków. W ogóle brzegi Aralu są bezpłodne, tylko delta Sir-Darii, według opowiadań Kirgizów, ma być nadzwyczaj urodzajną. W trzcinach około jeziora rosnących, pojawiają się niekiedy tygrysy i dziko żyją bażanty. Aralskie jezioro mniej słone niż Ocean a nawet morze Kaspijskie; przy ujściach zaś Sir i Amu, ma wodę słodką, obfituje w ryby, między któremi odznaczają się sumy swoją wielkością: cielęta morskie także w niém się znajdują. Brzeg wschodni i w części południowy Aralu, pełny jest wysep: drobny ten archipelag zowie się Birsa Kaitmas: (nikt się nie wróci). W stronie północno-wschodniej jeziora znajduje się największa wyspa pojedynczo leżąca, zwana Birsa Kilmas (nikt nie przyjdzie). Nazwiska te objaśniają stosunek miejscowości tutejszych do pobrzeżnych mieszkańców: kto przyjdzie, ten nie powróci, na tém się opiera, że Aralcy, to jest Karakałpaki, Uzbeki a w części i Kirgizy, przepędziwszy swoje bydło w porze zimnej po lodzie na ostrowy, na których trawa w lecie nie była wypasiona, spóźniwszy się z powrotem na wiosnę przed rozpuszczeniem lodów, przymuszeni bywają nieraz całe lato na tych wyspach przepędzać. Południowa połowa jeziora, nie zawsze ścina się lodem i wtedy mnóstwo wodnego ptastwa na niém zimuje. W północnej części od piasczystego przylądka Kutanty, na 10 mil wsuwającego się w jezioro, przez wyspę Birsa Kilmas, po lodzie przebywają Kirgizy w ciągu dwóch dni, do ujść Sir-Darii; lód bywa tak mocny, że nawet wielbłądy po niém przechodzą. Na brzegu zachodnim, przy odnodze Wielkim Kutmagirze, widziéć jeszcze można szczątki rozwalin Doulat-Girej i resztki ziemnych robót księcia Bekowicza, który zginął w Chiwie 1717. Jezioro Aralskie, jako leżące w pustyni, zamieszkałej przez nieliczne plemiona koczujące, pomimo dwóch wielkich rzek wpadających, ale u swego ujścia, z powodu mielizn i trzcinisk, nieżeglownych, żadnych widoków dla handlu nieprzedstawia; i wątpić należy, czy w przyszłości większego jak dziś pod tym względem nabierze znaczenia. G. Z.
