Encyklopedyja powszechna (1859)/Aragonija
| <<< Dane tekstu >>> | |
| Autor | |
| Tytuł | Encyklopedyja powszechna |
| Tom | Tom II |
| Rozdział | Aragonija |
| Wydawca | S. Orgelbrand |
| Data wyd. | 1859 |
| Miejsce wyd. | Warszawa |
| Źródło | Skany na Commons |
| Indeks stron | |
 Artykuł w Wikipedii | |
Aragonija, północno-wschodnia prowincyja Hiszpanii, mająca 693 mil □ powierzchni i granicząca na północ z Pirenejami, dzielącemi ją od Francyi, na zachód z Nawarrą, oraz Starą i Nową Kastyliją, na południe z Murcyją, na wschód z morzem Sródziemném. W kierunku południowo-wschodnim przerzyna ją rzeka Ebro, przyjmująca w siebie z lewej strony rzeki Gallego i Cinca, z prawej rzekę Xalon. Aragonija z naturalnego położenia swego dzieli się na dwie części: na równiny po obu stronach Ebro i na okolice górzyste północy i południa. Część jej środkowa jest stepem bezwodnym i prawie pustym, którego licha uprawa ogranicza się na niewielkiej ilości zboża i wina. Nad Ebrem przeciwnie, grunta urodzajne obfitują w plantacyje ryżu, drzewa pomarańczowe i wina; podobnież przestrzeń pomiędzy górami odznacza się silną i bogatą roślinością. Góry Aragonii uważać można za przedłużenie głównego łańcucha Pirenejów, a klimat w nich o tyle jest przyjemny, o ile w nizinach skwarny i duszny. Wszelako ta właśnie różność klimatyczna staje się przyczyną nadzwyczajnego bogactwa płodów przyrodzonych i sprzyja ich uprawie. Hodowla zwierząt domowych ogranicza się prawie wyłącznie na trzodzie chlewnej i owcach, a przemysł na tkaninach wełnianych, skórach i garbarstwie; górnictwo za to dostarcza w obfitości miedzi, ołowiu, żelaza, soli, ałunu, saletry, węgla ziemnego, bursztynu i t. p. Stolicą prowincyi jest miasto Sarragossa (ob.). Ludność Aragonii, wynosząca w 1780 roku 623,000 dusz, podniosła się obecnie do 753,000. Aragończycy odznaczają się energiją i siłą, odwagą i wytrwałością, obok dumy i oziębłości w obejściu. Stateczni w przyjaźni, strasznymi są za to nieprzyjaciółmi, i z tego też po części powodu kraj ich bywał niejednokrotnie widownią zaciętej walki. Aragonija była pierwotnie oddzielném królestwem hiszpańskiém. Zdobyta następnie przez Rzymian i zamieniona w prowincyją, przeszła pod władzę Wissygotów, a w VIII stuleciu pod panowanie Arabów, którym później wydarli ją Chrześcijanie, razem z Kastyliją i Nawarrą. Roku 1137 została połączoną z Kataloniją, i władzcy jej, coraz bardziej wzmagając się w potęgę, zdobyli roku 1213 wyspy Balearskie, roku 1282 Sycyliją, roku 1336 Sardyniję i roku 1440 Neapol. Przez małżeństwo Ferdynanda Katolickiego z Izabellą, dziedziczką Kastylii (1469), oba te kraje zostały zjednoczone. Aragonija jednak zachowała dawne swe prawa i przywileje, które utraciła dopiero pod Bourbonami, skutkiem gorliwego obstawania przy Austryi w wojnie o sukcessyją hiszpańską. W nowszych czasach prowincyja ta odznaczała się ciągle ową wytrwałą energiją, którą stolica jej Saragossa zasłynęła w latach 1808—9 podczas oblężenia jej przez Francuzów. Podczas ostatniej wojny domowej Wyższa Aragonija stawała po stronie królowej, Niższa przeciwnie po stronie don Karlosa. Dawniejsze królestwo Aragonii dzieli się dziś na trzy prowincyje: Sarragosę, Teruel i Hueskę. Z główniejszych miejscowości zasługują na wspomnienie: Hueska, Barbastro, Caspe, Teruel, Calatyud i Tararona.
