Encyklopedyja powszechna (1859)/Arago (Franciszek Dominik)
| <<< Dane tekstu >>> | |
| Autor | |
| Tytuł | Encyklopedyja powszechna |
| Tom | Tom II |
| Rozdział | Arago (Franciszek Dominik) |
| Wydawca | S. Orgelbrand |
| Data wyd. | 1859 |
| Miejsce wyd. | Warszawa |
| Źródło | Skany na Commons |
| Indeks stron | |
 Artykuł w Wikipedii | |
Arago (Franciszek Dominik), urodził się w Estagel (Pyreneje wschodnie); jako najstarszy z braci nie przestawał o nich się troszczyć. W początkach młodości zdawało się, iż przeznaczeniem jego było zostać wieśniakiem, jednak umysłem przewyższał swoich spółkolegów. Gdy podczas rewolucyi ojciec jego powołany został na kassyjera w Perpignan, Franciszek zaczął uczyć się na prawdę. Mając lat siedmnaście poddał się w Tuluzie examinowi wstępnemu do szkoły politechnicznej, przed bratem słynnego Monge’a, który zachwycony odpowiedziami młodzieńca, powiedział: „możesz przygotowywać się do podróży, albo nikogo nie przyjmę, albo pan zostaniesz przyjęty.“ W szkole politechnicznej Arago zwrócił na siebie uwagę Monge’a który go przedstawił Napoleonowi I, jako młodzieńca mogącego zdobyć sobie imie zaszczytne w nauce. Po ukończeniu szkoły, Arago przeznaczony został do obserwatorium paryzkiego, a wkrótce 1805 roku, mianowany sekretarzem bióra długości, przez rząd francuzki wysłany został razem z Biot’em dla dokończenia pomiaru łuku południka ziemskiego w Hiszpanii, zaczętego przez Delambra i Méchain’a. Trójkątowanie które miało na celu połączenie brzegów Hiszpanii z wyspami Balearskiemi już było na ukończeniu, gdy wybuchło powstanie w Palmie; lud mniemając że znaki użyte przez Arago w celach naukowych, służą do porozumienia się z flotą francuzką, która dla opanowania Archipelagu Balearskiego wysłaną została, i mało nie zamordował uczonego Francuza przez gwałtowną nienawiść ku Napoleonowi. Zamknięcie w cytadelli pod Palmą ochroniło Arago, który przesiedział tutaj trzy miesiące, poczém udał się do Algieru, a ztąd za staraniem miejscowego konsula odpłynął do Marsylii na statku algierskim, który schwytany został przez statek hiszpański. Arago z tej niewoli wypuszczony na wolność za wstawieniem się deja Algieru, udał się do Marsylii, lecz okręt zaskoczony burzą w pobliżu portu, zapędzony został na brzegi Sardynii, nieprzyjęty z przyczyny wojny z Algierem, szukał schronienia przy brzegach Algieru. Nieszczęściem już nie żył dej poprzedni, a nowy umieścił Arago w liczbie swoich niewolników i użył jako tłómacza na okrętach korsarskich. Dopiero w 1809 roku Arago odzyskał wolność, po licznych domaganiach się konsula i wrócił do Marsylii, uszedłszy szczęśliwie przed ścigającym okrętem angielskim. Za tyle trudów Arago, mając dopiero lat 23, mianowany został członkiem Akademii Nauk po Lalandzie, a przez cesarza przeznaczony na professora szkoły politechnicznej, w której do roku 1831 wykładał analizę i Geodezyję. W r. 1830 po śmierci Fourier’a, Arago został sekretarzem stałym Akademii działu nauk fizycznych; mowy pochwalne które miewał z urzędu, są ważnym przyczynkiem do historyi nauk. Następnie pracował więcej nad fizyką i astronomiją, a głównemi przedmiotami zajęć jego były: polaryzacyja światła, galwanizm i magnetyzm. Jako wynalazca magnetyzmu wydobytego przez rotacyją, był on pierwszym z francuzów, którego spotkał zaszczyt otrzymania medalu ustanowionego przez Coupley‘a. W r. 1834 Arago będąc w Anglii nietylko że został zaszczycony stopniem doktora praw przez Uniwersytet Edymburgski, ale miasta Edymburg i Glasgow obdarzyły go prawami obywatelstwa. On i Gay-Lussac założyli: Annales de chimie et de physique. Wypadki wymiaru południka wyłożył w dalszym ciągu wydawanego przez instytut: Base du système metrique, pod tytułem: Récueil d’observations géodesiques. Od czasu, w którym Arago zaczął zasilać Annuaire du Bureau des Lonquitudes swemi pracami, pismo to stało się najbardziej poszukiwanem. Arago wzbogacił pismami swemi wysokiej wartości Comptes rendus de l’Académie des sciences, Mémoires tejże akademii i Mémoires d’Arcueil; w Encyklopedyi edymburgskiej jego jest pióra artykuł o polaryzacyi światła. Pisma Arago zebrane razem wyszły w ostatnich latach pod następującemi napisami: Notices scientifiques écrites pour les gens du monde, 4 tomy. Notices biographiques (pomiędzy innemi o Koperniku), 3 tomy. Mémoires scientifiques, 2 tomy. Rapports et mélanges, 1 tom. Astronomie populaire, publiée d’après son ordre sous la direction de M. J. A. Barral (dzieło pośmiertne), Paryż 1834—57, 4 tomy. Nie tylko na polu nauki Arago zdobył sobie wysokie stanowisko, lecz i w polityce odegrał znakomitą rolę. Jako republikanin miał ważny wpływ w rewolucyi lipcowej 1830 r. i tutaj odznaczył się tém mianowicie, że odradził marszałkowi Marmont użycia środków ostatecznych. W 1831 r. został po raz pierwszy wybrany deputowanym z Perpignan, połączył się zaraz z lewą krańcową, i z wielkiem powodzeniem brał udział w rozprawach, dotyczących szczególniej nauk i wychowania. Występował takie w kwestyjach, dotyczących marynarki, kanałów, kolei żelaznych i gwałtownie potępiał projekt otoczenia Paryża warowniami odosobnionemi. Podczas rządu lipcowego kilkakrotnie wybierany był na prezesa rady generalnej departamentu Sekwany. W rewolucyi lutowej 1848 r. Arago został członkiem rządu tymczasowego; objął ministeryjum marynarki a wkrótce potém i wojny. Chociaż na tém stanowisku nie okazał się wyższym od swoich kolegów, przecież bronił stanowczo zasad porządku i jawnie oświadczył się przeciwko dążeniom socyjalistów. Z Marrast’em i Marie stał na czele tego odcienia republikanów, którzy ustawy Stanów Zjednoczonych amerykańskich uważali za ideał zarządu państwa. Nadzwyczajną popularnością swoją w stronach rodzinnych, Arago ochronił departament Pireneów wschodnich od rozlewu krwi i spustoszeń po rewolucyi 24 Lutego. Z tego departamentu wybrany został do zgromadzenia narodowego, które po złożeniu władzy przez rząd tymczasowy, wybrało go na członka komitetu wykonawczego. W tym charakterze okazał Arago nadzwyczajną odwagę podczas wypadków czerwcowych, po których był czynnym w komitecie wojny zgromadzenia narodowego. W kwestyi prezydentostwa okazał się przeciwnikiem Ludwika Napoleona, również stanowczo oświadczał się przeciw nowemu ministeryjum. Prawie żadnego nie miał udziału w głosowaniach zgromadzenia prawodawczego 1849 i 1850 r. Arago odznaczał się silną budową ciała, piękną powierzchownością i ową żywością umysłu, która często właściwą jest mieszkańcom Francyi południowej. W nauce i polityce niezmordowanie czynny, posiadał wszystkie przymioty człowieka towarzyskiego. Prócz tego miłował sławę, pragnął ją nietylko u potomnych lecz i spółczesnych pozyskać. Umarł 1853 r.
