Domowa nauka oprawiania książek/Oprawianie książek

Z Wikiźródeł, wolnej biblioteki
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
<<< Dane tekstu >>>
Autor Michał Mosiołek
Tytuł Domowa nauka oprawiania książek
Podtytuł Z rysunkami
Wydawca Spółka nakładowa tanich wydawnictw
Data wydania 1899
Druk Drukarnia Józefa Jeżyńskiego
Miejsce wyd. Warszawa
Źródło Skany na Commons
Inne Cały tekst
Pobierz jako: Pobierz Cały tekst jako ePub Pobierz Cały tekst jako PDF Pobierz Cały tekst jako MOBI
Indeks stron
IIІ.
Oprawianie książek.
Rozebranie książki.

Wszelkie książki tak są drukowane, że pewna liczba kartek trzyma się kupy. Taką kupkę kartek książki powszechnie nazywamy arkuszem książki, a to dlatego, iż odbita jest na jednym arkuszu papieru. Arkusz książki formatu małego zawiera kartek 16 czyli stronic 32; arkusz formatu dużego ma kartek 8, lub 4. Każdy taki arkusz ma na pierwszej kartce u dołu wydrukowany tytuł książki i właściwą liczbę arkusza[1]; jeśli jakie dzieło składa się z paru tomów czyli książek, to i liczba tomu na każdym arkuszu jest oznaczona. Liczby te wielce są pomocne przy układaniu i zszywaniu książki: bez nich trudnoby było dojść, co do czego należy. Książka cienka składa się z kilku lub kilkunastu arkuszy, w grubej jest ich kilkadziesiąt, lub więcej.
W księgarniach nakładowych i drukarniach są ludzie, którzy owe arkusze książki składają równo, zeszywają i oklejają okładką papierową — i to nazywa się broszurowaniem.
Najczęściej też trafiają się do oprawy książki broszurowane, choć czasem wcale nie zeszywane (jak naprzykład gazety oraz odcinki od nich); albo takie, co już były oprawiane kiedyś i oprawa się zniszczyła.
Otóż, chcąc oprawić książkę broszurowaną, trzeba naprzód oderwać od niej okładki papierowe, przerżnąć nici, któremi jest zeszyta i rozdzielić arkusze. Rozdzielenie to wykonywać umiejętnie, ostrożnie, ażeby kartek nie rozdzierać, nie rozsuwać i nie mieszać. Gdy już arkusze są rozdzielone i nie trzymają się jeden drugiego, stuknąć w stół górnym brzegiem i grzbietem, oczyścić z resztek papieru, kleju i nici. Rozbierając książkę już oprawioną, trzeba przerżnąć poprzeczne szpagaty wraz z nićmi na grzbiecie, klej wyskrobać nożem, lecz ostrożnie, bez papieru, — a książka sama się rozdzieli. Oprawiając gazety lub odcinki od nich, znajduje się wiele numerów, czyli arkuszy, krzywo ułożonych; gdybyś na to nie zważał i wszywał tak, jak są, oszpeciłbyś książkę, bo jedna kartka obcięłaby się potem zaszeroko, a druga zawązko; jednej mógłby nóż wcale nie dosięgnąć, a drugą obciąłby z literami — albo jeden róg książki byłby zawązki, a drugi zaszeroki. Otóż trzeba o tem pamiętać i, co jest źle — poprawić.
Składając nierówne arkusze, pilnuj, aby ci się liczby stronic równo schodziły, (co się pozna, patrząc ku oknu), a wtedy wszędzie dobrze się złoży.

Po oczyszczeniu i wyrównaniu książki przez uderzanie w równy stół grzbietem i górnym brzegiem, połóż ją na desce tak, żeby grzbiet wystawał poza deskę dobre pół cala; potem przykryj ją w taki sam sposób drugą deską i zakręć w prasie tak, aby beleczki wypadały bliżej grzbietu, niż przedniego brzegu. Teraz połóż prasę na stole, dolną beleczką ku sobie, a grzbietem książki do góry, i, — wziąwszy piłkę w prawą rękę, a lewą przytrzymując prasę, wyrzynaj na grzbiecie rowki, które będą potrzebne do nici i szpagatów. Najprzód wyrzyna się rowki dla nici, miarkując, żeby one wypadły po oberznięciu książki na pół cala od końców grzbietu. Potem wyrzyna się rowki na szpagaty, na jakie półtora cala od obydwóch pierwszych; tych rowków robi się w książce krótkiej dwa, a w bardzo długiej sześć lub siedem. Rowki środkowe powinny być cokolwiek głębsze od końcowych, jednak niezbyt głębokie; głębokość będzie dostateczną, gdy się schowa w nie grube szydło szewckie. Jednem słowem, kartki każdego arkusza powinny mieć grzbieciki poprzerzynane wpoprzek, bo, gdy się później w te miejsca kleju napuści, będą się mocniej trzymały. Zresztą zobacz popsutą książkę oprawną, a wnet się dowiesz, jakich rowków potrzeba.

Domowa nauka oprawiania książek z rysunkami-p26.png
7.[2] Wyrzynanie rowków.

Sposzywanie.

Wyjętą z prasy książkę trzeba położyć na stole pierwszym arkuszem na spód, ostatni zaś arkusz kładzie się na zszywaczce grzbietem ku sobie, a górnym brzegiem ku lewej ręce, — i w tych miejscach, gdzie są środkowe rowki, wbija się stosowną ilość drutów. Dla rowków końcowych druty nie są potrzebne.
Jak wiadomo każdemu, przy oprawie daje się na obydwóch bokach książki po dwie kartki czystego papieru; jedną z nich przykleja się do okładki, druga pozostaje nie przyklejoną — służy ona tylko do ozdoby i dla zabezpieczenia od kurzu innych kart. Otóż weź do tego kawałek dobrego i czystego papieru tak długi, jak książka, a szerszy od niej dwa razy, złóż go we dwoje i utworzony przez złożenie grzbiecik załam znowu na małe pół cala. Załóż te kartki na pierwszy arkusz książki tak, żeby ostatnią kartkę okryły całkiem, a wązki brzeżek załamany niech zachodzi na spód arkusza; — brzeżek ten będzie później przyklejony do sąsiedniego arkusza.
W podobny sposób załóż jeszcze jeden kawałek grubszego papieru. Będzie on potrzebny dla szpagatów, których końce do niego przykleisz; ale tu już nie potrzeba dawać papieru podwójnego, tylko pojedynczy i węższy, około dwóch cali szeroki.
Gdyś to już zrobił, nawlecz nić mocną, a równą, w długą igłę i trzymaj ją w palcach prawej ręki, lewą zaś włóż w sam środek arkusza i przyłóż go grzbietem do sznurków, a nowym papierem do deski; pilnuj się jednak, żebyś arkusz przejął koniecznie w połowie, bo, gdy się omylisz i jednej kartki nie obejmiesz, zaraz z książki wypadnie. Teraz przysunąwszy rowki do sznurków, utkwij igłę w pierwszym rowku, uchwyć ją palcami lewej ręki i przeciągnij nitkę w środek książki, zostawiwszy na wierzchu koniec długi na dwa cale. Ze środka przeciągnij znowu na wierzch około pierwszego sznurka; objąwszy go nitką, wróć igłę nazad do środka. Stamtąd znowu przepuść ją obok drugiego sznurka nawierzch, a po objęciu go (jak pierwszy), wróć igłę do środka i przepuść na wierzch ostatnim rowkiem. Gdy masz więcej niż dwa sznurki, to wszystkie tak obejmuj nitką, trochę obciągnij i arkusz dobrze do sznurków przyciśnij, aby się w świeżym rowku wyżłobiły, gdyż inaczej drugi arkusz podszedłby głębiej od pierwszego, a stąd później książka źleby się otwierała.
Następny arkusz kładzie się na pierwszym, uważając dobrze, jak go położyć, aby uniknąć pomyłki — dlatego to trzeba spoglądać na cyfry u dołu. Nawłóczenie drugiego arkusza zaczynać z tego końca, skąd wyszedł długi koniec nitki z igłą, a kończyć tam, gdzie pozostał krótki koniec. Gdy się obydwa końce zejdą ze sobą, należy je związać na powrósło, obciągnąwszy dobrze. Potem szyje się w podobny sposób wszystkie następne arkusze, kładąc stopniowo jeden na drugim. Następnie związywać nici na każdym arkuszu nie można, lecz trzeba zaczepiać nitkę przy końcu każdego arkusza za nitkę niższą — bez tego zczepiania nici książka źle by się trzymała.

Domowa nauka oprawiania książek z rysunkami-p29.png
8. Zszywanie.

Zamiast po jednym arkuszu, można szyć i po dwa razem, a to w taki sposób: Położywszy jeden arkusz, nabiera się na nitkę jeden koniec jego od pierwszego rowka, rękę lewą wyjmuje się zpomiędzy kartek, a kładzie się w to miejsce jakie drewienko, — a to dlatego, żeby się kartki nie złożyły, gdyż jeszcze musimy do nich wrócić. Potem kładzie się arkusz drugi i przeszywa sam tylko środek jego od pierwszego sznurka, — i znów przeszywa się drugi koniec pierwszego arkusza.

W ten sposób jeden arkusz ma przyszyte oba końce, środek zaś nie czepiany nitką; a drugi arkusz — sam środek, końce zaś nie wszyte. Zatem ten sposób szycia dobry jest tylko dla oprawiacza, bo mu robota prędzej idzie i mniej nici wychodzi, ale dla książki nie jest on dobry.
Arkusze należy składać jeden na drugim, jak najrówniej, bo nierówno składane szpecą książkę; mianowicie: każda książka, źle uszyta, oberznie się tak dobrze i równo, jak i dobrze złożona, ale później, podczas klepania grzbietu, arkusze się zejdą w swoje miejsce, a w brzegu narobi się rowków i niepotrzebnych wklęsłości oraz wypukłości. Jeżeli książka nie jest sprasowana i arkusze podczas szycia wystają do góry, to trzeba je młotkiem przyklepywać; jeśli zaś mocno jest sprasowana, to owszem trzeba w grzbiecie lekko je przyciskać, gdyż książka w grzbiecie powinna być cokolwiek nastroszona, aby się potem założona okładka tekturowa dobrze w papier wpiła — od tego oprawa i mocniej się trzyma, i ładniej wygląda.
Gdy już książkę zszyłeś dotąd, że ci tylko ostatni arkusz pozostał, obłóż go papierem w taki sposób, jak pierwszy, i przyszywaj nitką. Koniec nitki zwiąż mocno z dolną nicią, utnij — i koniec szyciu.
Gdy się trafi parę książek równego formatu, t. j. jednakowej długości i szerokości, lub gdy dzieło składa się z kilku lub kilkunastu tomów, albo gdy dostaniesz do oprawy kilka roczników gazety, i wszystkie te książki potrzeba oprawić nie w jednym egzemplarzu, lecz osobno: to trzeba wszystkie wymienione wyżej roboty wykonać około nich razem. Gdybyś się brał do drugiej i trzeciej dopiero wtedy, gdy już pierwsza zupełnie została oprawiona, toby ci robota dużo czasu zajęła i niezawsze jednakowo wypadła. Mógłbyś naprzykład przy obrzynaniu nierówno wymierzyć — i już źle! Otóż w takim razie należy je razem szyć, razem obrzynać, razem okładki zakładać i t. d. — Jednem słowem, co robisz przy jednej, to rób jednocześnie przy drugiej, trzeciej i t. d.
Owóż, mając naprzykład trzy książki oprawiać, rozbierz je i połóż na jednej kupce w porządku tak, jak wypada tom po tomie, a liczba po liczbie. Wyrównaj razem i rowki wyrzynaj także jednocześnie; wówczas i robota prędzej pójdzie, i szycie będziesz mógł wykonać bez zakładania nowych sznurków na zszywaczkę. Potrzeba jeno baczyć, żeby pierwszy i ostatni arkusz każdej książki był obłożony czystym papierem, oraz paskiem, jak poprzednio wspomniałem.
Nitka również powinna się kończyć razem z ostatnim arkuszem. Gdy książki są cienkie, można takowych około dwudziestu zeszyć na długich sznurkach bez oddzielnego zdejmowania.

Domowa nauka oprawiania książek z rysunkami-p32.png
9. Książka zeszyta.

Gdy już książki zeszyte, odkręć cokolwiek na dół muterki u zszywaczki, rozwiąż sznurki u góry, odsuń zasuwkę u dołu, książki połóż na stole grzbietami do góry i rozsuwaj każdą książkę ostrożnie po sznurkach. Sznurki trzeba obciąć nożycami na jeden cal od ostatnich arkuszy. Jeżeli książka gruba, to szpagaty trzeba zostawić dłuższe półtora lub dwa cale od arkuszy. Pozostałe końce roztrzepać, aby były cienkie a szerokie, posmarować klajstrem i przylepić do wierzchniego paska papieru. Ażeby je uczynić jak najcieńszemi i jak najmniej wystającemi, trzeba je młotkiem mocno przyklepać.
Teraz trzeba poszukać tego miejsca, gdzie się kończy pierwszy arkusz, a zaczyna drugi, t. j. gdzie są brzeżki paska oraz papieru, któremi obłożyłeś pierwszy arkusz, a które weszły wewnątrz książki. Brzeżki te posmaruj klajstrem od strony pierwszej kartki drugiego arkusza i książkę zamknij, a owe przepaski przylepią się do drugiego arkusza, właśnie tam, gdzie potrzeba. Jeżeliś brzeżek paska załamał węższy, niż kartek wierzchnich, to ci się on schowa zupełnie; jeżeli zaś jest on tak szeroki, jak brzeżek kartek lub nawet szerszy, to go musisz osobno przylepić do tamtego. Wogóle brzeżki trzeba robić wąziutkie, żeby nie kryły liter w książce i nie były bardzo widocznemi. Do pierwszego arkusza przyklejać ich nie można. Podobnie sklej brzeżki i na drugiej stronie książki. Przy tej czynności bądź ostrożny, aby się kartki książki nie walały klajstrem i nie zlepiały.
Gdy masz kilka książek zeszytych, to rób tak około wszystkich, ażeby do oklejania grzbietów wziąć się za jednem rozgrzaniem kleju.

Jak już mówiłem, równość książki w grzbiecie powinna być jak najdokładniejsza. Więc przed pociągnięciem klejem należy arkusze starannie urównać, stukając grzbietem i górnym brzegiem w stół; jeżeli zaś oku swojemu nie dowierzasz, to sprawdź równość małą węgielniczką. Tak urównany grzbiet pociąga się od końca do końca ciepłym i dość gęstym klejem stolarskim, bacząc, że lepiej go dać zawiele, niż zamało. Po posmarowaniu klejem, przyłóż okrawek byle jakiego papieru, stuknij lekko w stół, aby pasek przycisnąć i książkę urównać.
Książkę oklejoną kładzie się na desce i suszy na cieple, (ale niewielkiem, bo od gorąca klej pęka i odpada). Suszyć można kilka książek na jednej desce, lecz, dla uniknienia zlepiania się, trzeba je odwracać grzbietami.

Obrzynanie.

Obrzynanie książek ze wszystkich trzech brzegów nadaje im wiele piękności i ozdoby, zdejmie się bowiem wszelki brud oraz urówna kartki nierówne, poszarpane i t. p. To samo jednak oberznięcie, wykonane niezręcznie, niezgrabnie, nieumiejętnie, może książkę bardzo oszpecić. Kto bowiem nie umie tego zrobić dobrze, urznie jeden brzeg zawązko a drugi zaszeroko, jeden róg zostawi zadługi, a drugi zakrótki, urznie czasem z literami, poszarpie, narobi górek, dołków i t. p. — Otóż, zanim się weźmiesz do obrzynania książki, wymierz ją wprzódy starannie i porób znaki w tych miejscach, którędy ma pójść nóż. Więc, odwróciwszy parę kart książki, wymiarkuj dobrze, ile wypadnie oberznąć w górnym końcu, i w długim brzegu przebij szydłem te podniesione kartki nawskroś — będzie to właśnie znak pierwszy. Teraz te kartki puść, a weź w rękę drucik lub jaką inną miarę i zmierz szerokość książki od owego znaku do grzbietu; uchwyciwszy paznogciami drucik przy samym grzbiecie, przyłóż do grzbietu w dolnym końcu, naznacz szydłem lub ołówkiem i obrzynaj.
Do obrzynania potrzeba równej i niezbyt cienkiej deski, na której się kładzie książkę i zaciska w prasie tak, aby zrobione znaki cokolwiek wyglądały zpod górnej beleczki. Śrubować trzeba równo w obydwóch końcach, mocno, ale znów nie tak, żeby aż gwinty trzaskały. Uważaj przytem, aby cała książka leżała równo, nie mając wierzchnich ani spodnich arkuszy oraz kartek zawiele wysuniętych lub wciągniętych albo też pozałamywanych; jak ją bowiem położysz, dobrze czy źle, tak ci się oberznie. Rogi kartek w starych książkach również trzeba przedtem poprostować.
Gdy to zrobiłeś, postaw prasę na ziemi w taki sposób, żeby obie beleczki stanęły końcami na ziemi; śruby mają być zwrócone ku prawej ręce, spodnia beleczka ku lewej, deska również ku lewej; książka grzbietem na dół, a brzegiem mającym się obrzynać, do góry. Wówczas drugi koniec prasy oprzyj o piersi lub brzuch, weź nóż (kółko) prawą ręką przy samem denku, a lewą za koniec trzonka, — i prowadź go równo po beleczce, przesuwając od końca do końca książki, — aż nóż dojdzie do deski i wszystkie urznięte brzegi kartek spadną na ziemię. Książki nierówno oberznięte, lub zabrudzone nożem, warto szlifować ostrym papierem (glaspapierem), który sprzedają w sklepach po 3 grosze arkusz.

Domowa nauka oprawiania książek z rysunkami-p35.png
10. Obrzynanie.
Gdybyś spostrzegł po wyjęciu książki, że ci się nierówno obcięła, włóż ją napowrót do prasy i popraw nożem.

Widziałeś pewno, że książki świeżo oprawne mają w przednim brzegu wyżłobiony dołek, a grzbiet okrągły. Możesz i ty to zrobić. Wyjąwszy książkę z prasy, zwilż nieco oklejony grzbiet wodą lub śliną, i połóż na stole; następnie weź w rękę młotek (najlepiej drewniany, dosyć ciężki, z szerokiem czołem) i klep nim jedną połowę grzbietu od końca do końca, równo, umiarkowanie. Od tego połowa grzbietu zaokrągli się, a w długim brzegu pierwsze kartki wysuną się naprzód; wtedy przewróć książkę i klep drugą stronę grzbietu. Od tego właśnie utworzy się zagłębienie. Starać się tylko trzeba, żeby ono było równe i dosyć głębokie, gdyż później, podczas innych robót, wierzchnie arkusze trochę się cofną wtył, — a stąd małe zagłębienie prawie całkiem się zrówna, książka zaś bez tego nie tak ładnie wygląda.
Jeżeli, jak już mówiłem, wszywając arkusze, równo je ułożyłeś, to i teraz będzie książka równa i ładna; lecz jeżeli który arkusz był w szyciu wciągnięty w książkę, lub wypuszczony zadaleko, to się przez klepanie w grzbiecie porównają, a w brzegu pokrzywią. Pamiętaj więc o tem podczas szycia.
Teraz wypadnie ci oberznąć dwa pozostałe brzegi — (dlatego się obrzyna dopiero po sklepaniu, ponieważ inaczej nie byłyby równe). Zaczynaj więc od górnego. Połóż książkę na desce, podnieś dwie lub trzy kartki drukowane i załam je tak, żeby dostały brzegiem do grzbietu; w górnym brzegu zrównaj je z innemi kartkami i utkwij szydło przy grzbiecie tu, gdzie chcesz rznąć.
Odwinąwszy kartki, będziesz miał dwa znaki dla noża. Brzeg dolny oznacza się drucikiem, przykładając go w dwu miejscach, czyli mierząc od górnego brzegu. Do obrzynania brzegów krótkich wstawia się książkę tak, aby była zwrócona przodem na dół, a grzbietem do piersi twoich.
Po oberznięciu całkowitem, książka powinna w obydwóch końcach trzymać węgielnicę, jeśli więc który róg jest zadługi, to go obrównaj.
Oprawiając kilka tomów jednego dzieła, każdy osobno, trzeba ich miarę ściśle zachować i nie zrobić jednego krótszym, a innego dłuższym, bo toby je szpeciło. Wymierzaj je więc i obrzynaj tak umiejętnie, aby postawione na stole tworzyły niby jedną książkę, a nie różniły się długością i szerokością. Aby to dobrze wykonać, można je obrzynać na miarę najpierwszej oberzniętej, albo kłaść po kilka na kupę i razem obrzynać. Przy ostatnim sposobie zyskuje się na czasie, bo się znaczy i obrzyna niby jedną. Ale do tego trzeba dobrej wprawy.

Zakładanie okładek.

Wiesz już o tem, iż okładki robi się z tektury grubszej lub cieńszej, stosownie do książki, a tekturę pokrywa się skórą, płótnem lub papierem; ale o tem potem, a teraz wróćmy do tektury.
Otóż, wziąwszy stosowny arkusz tektury, połóż go na równej desce, a na nim połóż książkę grzbietem do jednego brzegu, a brzegami do arkusza i rób znaki ołówkiem w tych miejscach, gdzie tektura ma być cięta. Znaki te w długim brzegu robi się o pół cala od książki, a w brzegach górnym i dolnym — o ćwierć cala; do grzbietu zaś tektura powinna nie dostawać na ósmą część cala. Po naznaczeniu, książkę odłóż na bok, a tekturę rznij ostrym nożem przy pomocy linji, podług znaków. Mając parę książek jednej miary, lepiej jest wziąć pasek tektury przez cały arkusz i dopiero z niego ciąć potrzebne kawałki, gdyż cięcie każdego kawałka z osobna z całego arkusza nie jest zbyt łatwe. Ponieważ zaś do każdej książki potrzeba dwóch okładek, więc na miarę pierwszej utnij drugą. Dodać tu jeszcze należy, że lepiej jest krajać tekturę w kawałki zaduże, niż zamałe, bo zaduże łatwiej obrównać, a krótkich nie nadstawisz.
Gdy masz książek więcej niż jedną, to do każdej przygotuj okładki za jednem zabraniem się do tego, jak to robiłeś i przy poprzednich robotach.
Przygotowawszy okładki, posmaruj dobrze klajstrem wierzchnie paski papierowe u książki wraz ze szpagatami i zakładaj okładki tak, jak mówiłem, to jest: do grzbietów ostatnich arkuszy na ósmą część cala, a ponad brzegi niech okładki wystają w krótkich brzegach mniej, a w długich więcej. Tak obłożoną książkę połóż na sztywnej desce, nakryj drugą taką samą deską i mocno zaciśnij w prasie. Można i kilka książek naraz kłaść do prasy i ściskać założone okładki, ale trzeba je przekładać deskami.
Sprasowane książki powinny leżeć w prasie około 12-tu godzin, a to dlatego, żeby się okładki dobrze wcisnęły w książkę około grzbietu. Od tego będą lepiej się trzymały i ładniej wyglądały.
Wyjąwszy książki z prasy, trzeba obejrzyć tekturki, czy są gładkie, proste, nieposzarpane i tyle długie, ile potrzeba. Jeżeli nie możesz narazie wymiarkować, jak długie powinny być okładki, to zobacz jaką książkę świeżą i dobrze oprawioną, — a to cię nauczy. Okładki nierówne i miejscami zadługie wyrównywa się nożem podług linji.

Ozdabianie brzegów.

Brzegi każdej książki już przez samo oberznięcie, porządnie wykonane, ozdabiają się bardzo; jednakże niedość na tem, — trzeba je jeszcze lepiej ozdobić, co się wykonywa w różny sposób. Książki do nabożeństwa i te wogóle, za oprawę których ma być dobrze zapłacone, ozdabia się złotem, inne zaś farbą.
Pozłotą ozdabia się wtedy, kiedy książka jest oberznięta, ale jeszcze nie ma tekturek założonych. Ścisnąwszy ją w prasie, brzegi jej wyszlifuj glaspapierem, aby były gładkie, i potrzyj białkiem, rozrobionem w wiadomy sposób; pocierać białkiem trzeba nie zadużo i nie zamało. Gdy już białko widać w każdem miejscu, to jest na wszystkich kartkach, nie czekając, aż uschnie, tnij listki złota tak szerokie, jak gruba książka, i przylepiaj w każdym brzegu od końca do końca. Jeżeli nie wystarczy jeden kawałek złota na całą długość brzegu, to dosztukuj drugi; gdy zaś pęknie gdzie, — o co wcale nie trudno, bo złoto jest bardzo słabe, — to również nalepiaj inne, posmarowawszy to miejsce białkiem, jeśli trzeba. Gdyś to zrobił, połóż książkę w suchem i nieco ciepłem miejscu, żeby złoto dobrze przyschło, — co nastąpi po dwóch lub trzech godzinach. Po tym czasie nakryj złoto bibułką angielską i pocieraj lekko po niej gładką kostką lub osobnem narzędziem do tego, które się nazywa agat.
Gdy już złoto wszędzie dobrze przystało i nie jest nigdzie pomarszczone, odejmuje się bibułkę i gładzi kostką po gołem złocie, pocierając przytem od czasu do czasu aksamitem, umoczonym w rozpuszczonym wosku i wysuszonym. Gdy złoto nabierze właściwego połysku, przestań polerować. Pamiętaj jednak, że tylko dobre złoto dobrze książkę ozdobi.
Prócz tego niektórzy oprawiacze kupują złoto w proszku i tem brzegi ozdabiają, smarując białkiem i wcierając złoto. Jest to sposób łatwiejszy i tańszy, ale też niewiele wart, bo takie złoto wnet odleci.
Ozdabianie brzegów farbą powinno nastąpić wtedy, gdy już okładki są złożone i wyrównane, ale jeszcze niczem nie okryte. Położywszy książkę na desce, nakryj ją drugą, żeby się nieco ścisnęła, a nie była nastroszona. Wlej w jakie płytkie naczyńko trochę farby w dowolny sposób dobranej i rzadko rozpuszczonej; w lewą rękę weź szczoteczkę, zrobioną z promyczka szczeciny świńskiej grubości małego palca, maczaj ją leciutko w farbie, w prawą zaś weź bylejaki patyk i pocieraj po szczoteczce wolno i tak, żeby zaginana szczecina skakała w swoje miejsce. Od tego to właśnie farba pryska na brzegi książki. Trzeba jednak wiedzieć, jak szczoteczkę trzymać. Starać się trzeba jak najmniej farby na szczoteczkę nabierać, żeby ją wyrzucała drobnemi kropeczkami, bo duże krople rozpływają się i książkę szpecą, zamiast ozdobić.
Ile książek odrazu oprawiasz, tyle ich kładź na kupce i razem wszystkie skrapiaj.

Końcowe opaski na grzbiecie.

Wszystkie książki, które chcemy porządnie i mocno oprawić, powinny mieć oba końce grzbietów opasane kawałkami perkaliku. Widziałeś zapewne, jak to wygląda, lecz nie wiesz może, jak to wykonać. Otóż tak: Dobrawszy stosowną sztuczkę perkaliku, utnij z niej nożem z pomocą linji kawałek szeroki z półtora cala, a długi, jak ci się podoba. Jeśli płócienko jest w prążki, tnij wpoprzek prążek. Próżną stronę, czyli „nicę“ tej materji, posmaruj klajstrem na pół cala szeroko; poczem, wziąwszy kawałek szpagatu niezbyt grubego, połóż go na miejscu poklajstrowanem przez całą długość płócienka i złóż je tak, aby szpagat objęło do środka i utworzyło z niego wałeczek. Obciągnij, wyrównaj, obciśnij, — lecz nie zawiele, aby klajstru na wierzch nie wygniatać.
Po lekkiem obciśnięciu, tnij owo płócienko na kawałki tak długie, jak gruba jest książka; posmaruj równo od spodu klajstrem lub klejem i nalepiaj je na grzbiecie, wypuszczając poza niego same tylko wałeczki, utworzone ze szpagatu. Dla wzmocnienia, trzeba owe opaski oblepić od środka książki.

Okładki grzbietowe.

Gdybyśmy grzbiet książki owinęli samą tylko skórką lub płótnem, byłby on słaby, nierówny i zupełnie szpetny. Otóż okładka z grubej bibuły, jaką w fabrykach cukier owijają, usuwa wszystkie te niedogodności. Trzeba więc wziąć owej bibuły kawałek tak długi, jak książka — a szeroki tyle, żeby po drobnem obciśnięciu lekko dostał do obu okładek tekturowych, nie zakładając się jednak na nie. Lecz ponieważ nie powinien on być przyklejony ani do okładek ani do arkuszy książki, więc należy wziąć kawałek cienkiego papieru, szerszy o jeden cal od okładki grzbietowej, posmarować go klajstrem, położyć na środku jego tę okładkę i wystającemi brzegami przylepić do okładek bocznych. Tym sposobem owa okładka nie przylegnie tam, gdzie nie potrzeba, a jednak mocno trzymać się będzie. Po uschnięciu należy ją obciąć równo nożyczkami i oczyścić z papieru.
Aby grzbiet książki ozdobić, oprawiacze robią na niej kilka wałków poprzecznych. Więc, gdy i ty chcesz to zrobić, potnij grubą bibułę na kawałeczki wązkie a długie, jak szerokość okładki grzbietowej, smaruj je klajstrem z jednej strony, — najlepiej wpoprzek na okładce. Potrzeba ich 4 lub 5, — a w których miejscach dawać je należy, o tem dowiesz się po obejrzeniu jakiej książki do nabożeństwa. Dawać je można tylko wtedy, kiedy się grzbiet ma obłożyć skórką; pod płótno wałków dawać nie warto, gdyż w tych miejscach, gdzie one są, nierówno się płótno obciąga, a później prędko się przeciera i niszczy.

Ostatnie pokrycie książki.

Pokrywać tekturę, czyli robić wierzch oprawy, można w rozmaity sposób, stosownie do lepszej lub prostszej oprawy. I tak: albo się pokrywa całą książkę skórą; albo całą w płótno angielskie; albo grzbiet w skórę, a boki w płótno; albo grzbiet w płótno, a boki w papier; albo wreszcie — grzbiet w byle jaki karton, a boki w lichy papier. Oprawiając w płótno, warto wszystkie cztery narożniki książki owinąć w skórę, bo one zwykle prędko się drą i łamią; oprawiając zaś w papier, narożniki trzeba owinąć płótnem angielskiem lub kartonem zwyczajnym (podszewką).
Natnij więc cienkiej, skórki lub płótna tyle kawałków, ile ci potrzeba, — szerokich na jeden cal w kwadrat, posmaruj klajstrem i przykładaj na samych rogach tekturek. Uważaj przytem, aby na sam rożek wypadały nie rogiem również, lecz środkiem jednego brzegu, zwłaszcza tego, który jest szerszy, i niech będą o tyle wypuszczone ponad tekturę, aby ją po zawinięciu mogły zakryć w samym kancie, oraz spód cokolwiek. Staraj się wykonać tę robotę ładnie, umiejętnie, elegancko.
Gdy chcesz książkę obłożyć skórą, to skórę dobrze oczyść, wyrównaj i wyciągnij, ażeby nie miała karbów, grudek, dołków, nierówności. Potem rozciągnij ją na desce, przyłóż książkę i porób na skórze znaki do cięcia nad wszystkiemi narożnikami książki; pamiętaj przytem, że skórka powinna być szersza od całej książki o tyle, aby ją mogła dobrze okryć i jeszcze się dobrze podwinąć pod tekturę naokoło. Zatem rób znaki mniej więcej o trzy ćwierci cala wokoło. Podług tych znaków kraj skórkę nożem z pomocą linji. Następnie jedną okładkę książki posmaruj starannie klejem stolarskim i połóż na skórce, rozumie się do brudnej jej strony i tak, żeby ci jej brzegów starczyło na podwinięcie pod tekturę. Przewróć skórą do góry, wyrównaj dłońmi i napowrót przewróć. Teraz pociągnij klejem tekturę na grzbiecie i na drugim boku i znowu wyrównaj dłońmi.
Kleju nie trzeba dawać zawiele, lecz tyle, żeby go było znać w każdem miejscu; gdzie bowiem kleju nie będzie, tam i skórka nie przystanie, lecz się wydmie oraz pomarszczy. Aby temu zapobiedz, należy skórkę również dobrze wyciągnąć, lecz tylko w miarę, bo od nadmiernego ściągnięcia możesz tekturę nazawsze przekrzywić, a nawet złamać.
Podwijanie zaczyna się od grzbietów; ale wprzódy trzeba przeciąć nożem paski papierowe, trzymające tekturę, aż do szpagatów. Gdy się skórka kurczy i grubi podczas podwijania, należy ją wyrównywać tępym nożykiem lub cienką, a wązką, łopateczką dębową. Przed podwinięciem w brzegu głównym należy skórkę obciąć nożycami we wszystkich narożnikach, a to dlatego, żeby równiej przystała (zobacz to lepiej na jakiej książce, a więcej skorzystasz, niż z opisu). Podobnie postępować należy przy oprawianiu w płótno lub w karton; tylko kleju pod płótno dawaj jak najmniej, bo, gdy go jest zadużo, wychodzi na wierzch przez płótno i psuje mu kolor.
Chcąc oprawić grzbiet w skórkę, a boki w płótno, należy wziąć taki kawałek skórki, żeby był dłuższy od książki o półtora cala, a od grzbietu szerszy o 2 cale. Wyrównawszy go, przykleja się go środkiem do grzbietu, oraz brzeżkami do okładek, a wkońcu podwija się wiadomym sposobem. Brzegi skórki na okładkach zetnij równiutko ostrym nożem, żeby później założone na nie płótno lepiej pasowało, a nie tworzyło nagłego i widocznego przejścia.
Płótno zakładaj na skórkę o pół cala od grzbietu, za poprzedniem pociągnięciem klejem stolarskim. Jeśliś narożniki owinął w skórkę, to płótno tak zetnij, aby samych rożków nie zakrywało. Jeśli jednak nie dajesz na narożnikach skórki, to, podwinąwszy płótno wprzódy w obydwóch krótkich brzegach, zetnij je w narożnikach tak, żeby, okrywając dokładnie tekturę, nie sterczało ponad książkę, lecz wchodziło pod nią. Abyś to lepiej zrozumiał, przypatrz się książce tak i owak oprawionej.
W podobny sposób postępuje się i przy oprawie w papier, z tą tylko różnicą, że narożniki trzeba bezwarunkowo oblepić kawałkami płótna, a na grzbiet, zamiast skórki, można dać płótno angielskie albo karton.
Nakoniec książkę w jakikolwiek sposób oprawioną trzeba wzmocnić przez przylepienie do oprawy ostatniej kartki papieru, jaki założyłeś podczas zeszywania. Więc, pociągnąwszy starannie i dokładnie ową kartkę od strony tektury, zamknij książkę; tak samo zrób na drugim boku. Od tego kartki zlepią się z okładkami i, zakrywając końce skórki, płótna oraz papieru, upiększą książkę.
Następnie trzeba książkę obłożyć dwiema równemi deskami i zacisnąć w prasie. Niech tam pobędzie aż do zupełnego wyschnięcia. Gdy jest jednak oprawiona w płótno angielskie w desenie czyli kratki, trzeba ją na stole przycisnąć kamieniem, bo w prasie mógłbyś pognieść owe kratki i zeszpecić książkę.

Złocenie.

Jakich narzędzi potrzeba do złocenia czyli oznaczania tytułów na grzbietach, o tem już pisałem.
Cały brzeg książki, mającej się złocić, trzeba posmarować białkiem; — następnie wziąć maszynkę w lewą rękę i trzymać ją rękojeścią nadół, żłobkiem do góry, a śrubką do prawej ręki. Prawą ręką wybierać litery z pudełka i ustawiać w żłobku maszynki w takim porządku, jak są drukowane w nagłówku książki. Pierwszą literę należy wstawić od strony lewej i w miarę potrzeby posuwać się stopniowo ku prawej stronie, przysuwając równemi bokami ku tej ścianie maszynki, która jest od twoich piersi; te zaś boki liter, które mają rowki ku końcowi, powinny być widoczne, spojrzawszy z drugiej strony. Rowki te właśnie służą do łatwego poznawania, jak literę wstawić trzeba. Gdyby nie ten rowek, nie poznałbyś naprzykład na laseczce cynkowej, która szóstka, a która dziewiątka, (choć wprawne oko i tu da sobie radę). Gdyś już ustawił potrzebną ilość liter w maszynce, przykręć je śrubką, ale nie ściskaj zaraz, tylko urównaj starannie, bo jak będą tutaj, tak się odbiją i na książce; dopiero po urównaniu zakręć śrubkę dobrze, lecz umiarkowanie, nie zamocno.
Przy tej czynności zawsze pamiętaj o tem, że wiersz tytułu powinien zająć bezwarunkowo całą szerokość grzbietu, dla tego też trzeba umieć stosownie dobierać litery. Otóż, gdy książka jest cienka, a tytuł długi, dobieraj litery jak najdrobniejsze; do książki cienkiej z tytułem krótkim potrzeba liter nieco większych; gdy zaś książka gruba, a tytuł krótki, szukaj liter jak największych.

Domowa nauka oprawiania książek z rysunkami-p47.png
11. Szufelka do ustawiania czcionek przed włożeniem ich do maszynki.

Pamiętaj również, że nie zawsze trzeba złocić tyle wierszy, ile ich jest wydrukowanych w tytule książki, — niektóre wiersze trzeba opuścić. Jeśli naprzykład oprawisz książkę pod nagłówkiem: „Pszczelnictwo, zbiór wiadomości o życiu i przyrodzie pszczół“ i t. d., to dosyć jest na grzbiecie jej odbić tylko: „Pszczelnictwo.“ A można jeszcze ponad tem odzłocić drobnemi czcionkami: „K. Lewicki“, ale to jest nie konieczne. Jeśli zaś książka ma tytuł: „Nauki jące zrozumienie pacierza“, to dosyć będzie, gdy odzłocisz: „Nauki pacierza“; te jednak dwa wyrazy nie powinny tworzyć jednego wiersza, lecz dwa oddzielne.
Oprawiając kilka tomów jednego dzieła, trzeba je wszystkie jednakowo odzłocić, a nawet wiersze tytułu odbić koniecznie w jednakowych odstępach na każdym.
Tylko liczbę każdego tomu oznacz taką, jaka jest na kartce tytułowej. Niekoniecznie też trzeba drukować wyraz: Tom, lecz dosyć będzie postawić właściwą cyfrę, oraz kropkę obok niej z prawej strony.
Zwykle też u dołu odbija się pierwsze litery imienia i nazwiska tej osoby, do której książka należy.

Domowa nauka oprawiania książek z rysunkami-p48.png
12. Przyrząd do wyciskania ozdobnych gładkich prążków na okładce.

Gdy naprzykład nazywa się on Józef Zaremba, to odbij u dołu J. Z. Gdy książka należy do kapłana, to przed pierwszą literą jego nazwiska należy umieścić Ks., a nie X. jak to robią ci, co mało zważają na ścisłość pisowni polskiej.
Jeżeli ci trudno wbić sobie w pamięć słowa moje i nie możesz z opisu zmiarkować, jak, gdzie i co robić trzeba, pomóż sobie przez obejrzenie napisów na grzbiecie książki już oprawnej i złoconej.
Zanim litery ułożysz, białko ci uschnie na książce, tak, że złoto do niego nie przylgnie; potrzyj więc białkiem jeszcze raz, ale lekko, żeby znów zadużo nie było, bo to niepotrzebne. W tej chwili utnij nożyczkami lub nożem z listka złota kawałek nieco szerszy i dłuższy od złożonego wiersza liter i przyłóż do grzbietu w tem miejscu, gdzie masz złocić. Czuję się w obowiązku dodać tu jeszcze, że złoto trzeba kupować koniecznie, o ile można, sztywne i wyborowe, choć jest ono droższe. „Za psie pieniądze psy mięso jedzą“ — mówi stare przysłowie i sprawdza się to na złocie. Kładź złoto prosto, równo i ostrożnie, aby go nie rozrywać i nie zwijać. Aby lepiej przylgnęło do skórki, można je nieco suchą watą przycisnąć. Mając kilka książek z jednakowym tytułem do złocenia, trzeba na wszystkie jednocześnie ponakładać złoto, aby potem nie odrywać się od tego i nie studzić niepotrzebnie rozgrzanych liter. — Teraz wybierz z ogniska węgli dużych z ogniem, dobrze przepalonych, nie palących się, i włóż je w jakie naczynie, — w garnczek lub wązką skorupę ponad brzegi. Do tych węgli przystaw maszynkę z literami, trzymając za rękojeść maszynki prawą ręką, i zagrzewaj je podmuchując, a książkę miej w pogotowiu w ręce lewej. Strzeż się nagrzewać liter cynkowych zamocno, bo od zbytniego gorąca stopnieją. Tyle je zatem nagrzewaj, aby po lekkiem splunięciu na nie ślina zasyczała. Wtedy, nie czekając, odejmij je od ognia i przyciśnij dosyć mocno do złota przylepionego grzbietu. Ponieważ zaś grzbiet zwykle jest okrągławy, więc litery należy przyłożyć od lewej strony i, przyciskając, przechylać stopniowo ku prawej. Od ciepłych liter złoto się czepia białka, białko znowu się zsiada i przylega do skóry. Z tego więc łatwo zrozumieć, że, gdy litery nie będą ciepłe, to złoto się nie utrzyma, lecz odpadnie. Zatem, kogo stać, niech nabędzie litery mosiężne, które niełatwo stopią się i na dobrym ogniu.
Po odjęciu zaczekaj, aż złoto dobrze wystygnie, a potem umaczaj trochę waty w oliwie i pocieraj po literach na książce. Od tego niepotrzebne kawałki złota znikną, a w literach zostanie go tyle, ile potrzeba, zwłaszcza gdy się dobrze czepiło. Gdyby się jednak nie czepiło, to powtórz złocenie. A oliwy nie napuszczaj w te miejsca, gdzie masz jeszcze złocić, ponieważ wszelki tłuszcz przeszkadza przylepianiu się złota.
Gdy chcesz ozdobić boki książki, naprzykład odbić na nich wizerunek Pana Jezusa, Matki Boskiej, krzyżyk lub co innego, a masz ku temu stosowne foremki, to postępuj taksamo, jak mówiłem o literach.

KONIEC.

Przypisy

  1. Czasami zamiast liczby stoją kolejno litery А, В, С albo gwiazdki *.
  2. Przypis własny Wikiźródeł W tekście omyłkowo występują dwa rysunki z numerem 7.


Tekst jest własnością publiczną (public domain). Szczegóły licencji na stronie autora: Michał Mosiołek.