Światła (zbiór)/całość

Z Wikiźródeł, wolnej biblioteki
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
<<< Dane tekstu >>>
Autor Maria Rodziewiczówna
Tytuł Światła. Nowele
Wydawca Wydawnictwo Polskie
Data wydania 1929
Druk Concordia Sp. Akc.
Miejsce wyd. Poznań
Źródło Skany na Commons
Inne Pobierz jako: Pobierz jako ePub Pobierz jako PDF Pobierz jako MOBI
Okładka lub karta tytułowa
Indeks stron
MARJA RODZIEWICZÓWNA
ŚWIATŁA
NOWELE
WYDANIE DRUGIE
POZNAŃ
NAKŁADEM WYDAWNICTWA POLSKIEGO

OKŁADKĘ RYSOWAŁ T. LIPSKI
*
WSZELKIE PRAWA ZASTRZEŻONE
*
DRUK: CONCORDIA SP. AKC., POZNAŃ
*
PRINTED IN POLAND







ŚWIATŁA.

Był sobie we wsi człowiek niebogaty, Makar Wacan. Całe jego bogactwo stanowiła chata bez gruntu, wóz drabiniasty, trzy konie i wielka miara sprytu w głowie. Wacan ziemi nie uprawiał, nad sochą kark mu się nie zgarbił, wiek zbył na tym wozie swoim — na gościńcu.
Był stary, więc pamiętał czasy dawne, gdy nie było kolei żelaznych, i znał drogi bardzo dalekie od Rygi do Odessy, od Smoleńska do Wrocławia. Posiadał nieograniczone zaufanie okolicznych dworów i kupców, przewoził towary, ludzi, grube pieniądze, wracał zawsze szczęśliwie, załatwiał polecenia pomyślnie, nie popełnił na grosz nieuczciwości.
Miał w sobie naturę nomada. Parodzienny odpoczynek w chacie już go nużył; już narządzał wóz, kuł konie, i gdy się nie trafiała dalsza droga, jechał choć do miasteczka na odpust, na jarmark, byle gdzie, byle być na wozie i na gościńcu. Człek był ciekawy, o bystrem oku, suchej lecz mocnej budowy, niewielemowny, słuchający uważnie, karbujący wszystko w pamięci. Pisać ni czytać nie umiał, ale nigdy niczego nie zapomniał i wyrachował się z największej sumy.
Trudno go było wyciągnąć na gawędę. Wódki nie pił, fajki z zębów nie wypuszczał, a w samotnych swych wędrówkach przywykł do milczenia i do ostrożności w zwierzaniach.
Makar Wacan był bezżenny. Do jego fachu kobieta nie była potrzebna; w wędrówkach bezustannych młodość mu minęła, że się i nie obejrzał, a gdy przyszedł wiek, że go kumoszki wyswatać chciały, czując pieniądze u chłopa — wtedy on się stanowczo oparł. Zakochał się w swobodzie i woli.
Niemłody już był, gdy raz ze swej wędrówki przywiózł do domu dziecko. Władzy oznajmił, że znalazł je przy drodze, w lesie, że je na opiekę bierze, i zaludniła się w ten sposób jego chata.
Od owego czasu Wacan począł więcej we wsi przebywać. Nie starość to była, ani słabość, ale uciecha, że w pustej izbie coś szczebioce. Zrazu bawił się tą nowością, potem nawykł, wreszcie się przywiązał. Wędrował po dawnemu, ale na dalsze wyprawy niechętnie się puszczał, chyba ułakomiony wielką zapłatą.
Wymawiał się, wymyślał przeszkody.
— Konie nie kute, jeden zatarty... klacz stara, już słaba. Trzebaby ją przehandlować — na jarmark się wybieram.
Różne racje, tylko nie tę jedną prawdziwą, że mu od dziecka nie chciało się odjechać.
Ani się spostrzegł, że tę dziewczynę pokochał, jak własną.
Twarz jego surowa miewała grymas niepojętej wesołości, gdy go kto o znajdę spytał. Milczące usta rozwierały się chętnie do gawędy o niej.
Można go było udobruchać w najgorszej chwili jej imieniem, można było najlepszy humor popsuć, byle mu napomknąć, że mogą się znaleźć prawdziwi rodzice i dziecko mu odebrać.
Wtedy bywał niespokojny i wcale z chaty nie wychodził, tylko patrzał okienkiem ponuro na drogę, która mu pod wrotami biegła.
Ale lata mijały, dziecko rosło, Makar starzał, i nikt się po jego skarb nie zgłaszał.
Zmieniło się wiele na świecie, i aż w te odludne strony poczęły wkraczać nowe wynalazki. Gdy o dwie mile od wsi Makara wytknięto linję drogi żelaznej, ludzie złośliwi poczęli dogadywać staremu:
— Ot, dziadu, na wozie nie umrzesz, bo już ciebie nikt najmować nie będzie: skończyło się twoje panowanie!
Makar pogardliwie ramionami ruszał.
— Wielka mi historja — żelazna maszyna! Niech wozi, a taki ani ty, ani ta bestja tego nie zobaczy, na co ja się napatrzył po moich drogach. Hej, hej — moje drogi!
I zapadał w zamyślenie.
Jednakże wozić i jeździć nie przestał, owszem, zarobek przy budowie kolei miał codzienny. Woził kupców i inżynierów, dostawców i wszelaki naród cudzy, który się zbiegł do pracy i korzyści. Poznali go rychło, i codziennie był użyteczny. Najczęściej zaś woził młodego technika, nadzorcę robót przy moście żelaznym.
Most był w głuszy i odludziu, inżynier mieszkał w budzie z desek, znudzony brakiem towarzystwa i wszelkiej wygody.
Co dni kilka zrazu jeździł do wsi, gdzie mieszkało dwóch kolegów, i tam poznał Makara, jego chatę i jego wychowanicę.
Dziewczyna miała wtedy lat siedemnaście i była bardzo ładna i śmiała.
Gdy pierwszy raz inżynier wstąpił do izby, by zamówić furę Makara zpowrotem do mostu, nie zastał starego, tylko dziewczynę.
Powiedziała mu, że „ojciec“ zaraz wróci, i bynajmniej nie zalękła widokiem obcego, krzątała się dalej po izbie, nucąc.
Młodzieniec zaczął rozmowę, odpowiadała swobodnie, zaczął żartować, odcinała mu żywo. Zajęła go i zabawiła. Makar zastał ich jakby dawno znajomych.
Przez całą drogę inżynier zachwalał dziewczynę; starego głaskało to po sercu, uśmiechał się, polubił młodego.
Odtąd woził go często tu i tam. Droga była błędna, po moczarach, groblach, krętych ścieżynach i lasach — wiorst kilkanaście. Zwykle jechali nocą — dla oczu Makara nie było ciemności. Tak trwało przez parę miesięcy. Często gęsto wstępował inżynier do chaty, parę razy zanocował — a płacił hojnie. Wszyscy byli z siebie zadowoleni.
Zdarzyło się jednak, że Makar poróżnił się z sąsiadem, zawistnym o dobry byt i zarobek furmana.
Poszło o byle co — o wiadro u studni. Mieli ją wspólną, i w chwili, gdy Makar swe konie chciał spiesznie napoić, tamten mu wiadro zajął.
— Mógłbyś zaczekać, aż ja skończę! — mruknął stary — twemu bydłu zostanie wody, a mnie spieszno w drogę.
— Jedź, jedź, durniu! Wyjeździsz sobie pociechę! — tam ten urągliwie odparł.
Makar się obraził o swój fach.
— Jużem sobie wyjeździł, com chciał. Więcej, niż ty, to głupie bydło hodując i po gumnie łapcie rozdeptując.
— Baczże, by to, coś wyjeździł, nie wyjechało ci w świat żelazną drogą! — zaśmiał się sąsiad.
— Gadasz bałamutnie, jakbyś się na znachora uczył, — z pozorną obojętnością odrzekł Makar, i odzyskawszy wiadro, zajął się pojeniem koni.
Młody inżynier tymczasem w izbie na podwodę czekał, wcale do pośpiechu nie nagląc.
Słowo sąsiada wpadło głęboko w głowę starego. Sumował, rozmyślał, a nadewszystko począł baczniej się rozglądać. I zauważył, że ludzie uśmiechali się na jego widok, a szczególnie uśmiechali się, gdy wiózł inżyniera. I zauważył, że młodzieniec coraz częściej do chaty zagląda, i że dziewczyna, gdy go nie było, raz w raz zagląda w okienko.
Makar wszystkiego tego dopatrzył, zakarbował, niczego po sobie nie dając poznać; stał się tylko hardziej milczącym i mniej chętnym do wyjazdu. Zaczął też po wsi napomykać, że pora dziewczynę zeswatać, by dostać do domu młodego wyręczyciela i pomocnika.
Inżyniera zaś nie przestał wozić i przywozić, spełniać jego polecenia, służyć mu rzetelnie... Znowu upłynęło tak kilka tygodni. Gospodarski syn, chłopak porządny i pracowity, przysłał swe swaty do sieroty — odmówiła stanowczo.
— Czem ci on krzyw? — spytał jej spokojnie Makar, gdy swaty odeszły.
— Mnie ta każdy krzyw! Nie chcę żadnego — odparła.
— Czemu? Lubisz kogo? — badał stary.
Poczerwieniała, ale wnet odzyskała rezon.
— Ja nie hodowałam się dla chłopa na sługę!
— A na cóż? Na panowanie?
— Nie na panowanie, ale i nie dla gbura.
— Stefan nie gbur. Dobry chłopak, stateczny i spokojny. Takiegobym zięcia chciał mieć.
— Nic pilnego, — mruknęła.
— A właśnie, że mi pilno. Hodowałem ciebie nie na zmarnowanie. Rozumiesz? Tej jesieni chcę mieć weselisko. Nie chcesz Stefana — nie zmuszam. Przyjdą inne swaty wybierz innego, ale wybrać musisz!
— Jak muszę, to wybiorę! — odparła głucho.
Stary na nią popatrzał dziwnie, zawahał się, chciał jeszcze o coś spytać, ale się snać nie ośmielił — i zmilkł.
Od tej rozmowy znajdował ją często płaczącą. Pytał ją o powód łez, ale nie potrafił wydobyć zwierzenia, więc przestał zagadywać. Stał się ponury, i źle patrzał na ludzi.
Przyszły drugie swaty; dziewczyna odmówiła. Gdy zostali sami, stary już jej o nic nie pytał, ino rzemień odpasał i z groźną miną do niej przystąpił. Zrozumiała, co ją spotka — razy — pierwsze w życiu. Groza odjęła jej mowę; blada, jak ściana, zmrużyła oczy, oczekując bólu.
Ale Makarowi na widok jej zalęknienia zabrakło serca, zamiast uderzyć, na głowie jej rękę położył, do siebie przygarnął.
— Powiedz mi prawdę, doniu! — rzekł zcicha.
Dziewczyna łkając runęła mu do nóg.
— Nienawistny mi każdy! Nie zmuszajcie! — wyjąkała.
— Otumanił cię ten panicz! Powiedz! Wszystką prawdę wyrzuć z duszy! Toć ja cię chował! Od śmierci uratował maleńką... Krzywdy ci nie uczynię...
Wtedy dziewczyna uległa, wszystko wyznała.
Nie była szczęśliwą, ale otumanioną, upojoną gładkiemi słowy młodego panicza. Roiły się jej cuda i dziwy. Gotowa była, jak opętana, iść za nim na kraj ziemi.
Stary wysłuchał spokojnie, wciąż ją po głowie gładząc, nie strofował, ani morałami obarczył.
Na zakończenie pobłażliwie się uśmiechnął.
— Minie to, doniu, nie płacz! A jeśli on prawdę ci gada, to się pokaże. Nijakiego wstydu nie miej, boś nic złego nie popełniła, ino jak on tu przyjdzie znowu, to mu rzeknij, by mnie powiedział, jeśli prawdę zamyśla. Boć ty przecie nie będziesz uciekała ode mnie w świat z obcym, kiedy ja ci żadnej przeszkody nie stawiam. Kiedy on ci sądzony, to niech cię bierze, ale z mojem błogosławieństwem i wyprawą i wyposażeniem. Rozumiesz?... tak mu rzeknij, niech będzie koniec potajemnikom i bałamuctwu!
Dziewczyna jakby ożyła. Wróciła jej swoboda i wesołość i po dawnemu szczebiotała do opiekuna.
W parę dni potem Makar swą trójkę do wozu zaprzągł i do mostu ruszył.
Odjeżdżając, rzekł do dziewczyny:
— Jutro rano śniadanie na dwóch przygotuj.
I uśmiechnął się, a ona pokraśniała.
Ale uśmiech starego prędko znikł, i tak zamyślony dalej jechał, że nawet znajomym na pozdrowienia nie odpowiadał i u krzyżów na rozdrożach czapki nie uchylał.
Wreszcie u żelaznego mostu stanął przed budą inżyniera, konie wyprzągł i czekając końca dziennych robót, leżał w trawie, ćmiąc fajkę od komarów. Tak go zastał młody inżynier, wracając wieczorem od zajęcia. Od pewnego czasu nie był już ze swym woźnicą tak swobodny, jak dawniej.
— Akuratni jesteście, Makar, jak zegar! Cóż tam u ludzi słychać?
— Wszystko po staremu. Czy panicz zaraz ruszy?
— Oj zaraz! Dokuczyło mi tu do syta, przez tydzień.
Stary prędko konie zaprzągł, i po chwili ruszyli w drogę i wnet utonęli we mgle białej i chłodnej, która byle wieczór wstawała z błot i pokrywała cały ten krajobraz.
Miało się już ku jesieni, i tęskność, i cisza już ogarniały świat. Szkapięta Makara biegły niesporo, wóz chybotał po kępinach i pniach; obadwa milczeli.
— Co się to świeci? — zagadnął wreszcie inżynier, wskazując jasność gdzieś w dali.
— Albo się świeci, albo się pali! — odparł zagadkowo Makar.
— Jakto?
— Bo bywają różne łuny. Bywają jasności i płomienie. W moich drogach różne ognie ja widywał.
— A to co wam się zda?
— Pokaże się, jak bliżej będziemy. Może to czart pieniądze suszy, albo po moczarach torfy się palą, albo dobro ludzkie idzie w perzynę.
— Wyście i czartowskie pieniądze kiedy po drodze znaleźli — zaśmiał się inżynier.
— Było i to, paniczu. Ja się czarta nie lękam, a nawet się złych ludzi nie lękam; sprzątnąłem dwóch w mojem życiu.
— Bój się Boga, człowieku. Zabiłeś dwóch ludzi? Zaco? Dlaczego?
— Bo sięgnęli po moje dobro! — odparł Makar krótko i dobitnie.
Na chwilę urwała się rozmowa. Inżynierowi uczyniło się trochę niemiło; poszukał instynktownie rewolweru w kieszeni. Zostawił go z pośpiechu w domu. Koniki biegły i biegły. Byli na długiej grobli, świeżo rzuconej wśród trzęsawisk; z obu jej stron błyskała woda w głębokich rowach. Na dziesięć wiorst wkoło nie było ni osady, ni żywej duszy. Położenie było nieosobliwe, ale inżynier po pierwszej chwili przykrego wrażenia odzyskał rezon.
— I jakże to było? — zagadnął, udając ciekawość i obojętność.
— Ano... pierwszy raz... to już bardzo dawno. Młody byłem. Jechało nas fur trzydzieści z łojem, aż do Rygi. Tabun okrutny, nikogośmy się nie bali. Aż zkolei nocleg nam wypadł w Białowieskiej puszczy. Nie taka ona była, jak teraz, była rzetelna puszcza. Roztarasowaliśmy się na polanie, z wozów uczynili obóz, konie popętane puścili w trawę i legli spać. Nad ranem: gwałt, bałaś! Braknie pary koni — czyich? moich! Jakby w wodę wpadły — niema! Za głowę się porwałem, było choć się obwiesić! Towarzysze jak mogli, poratowali. Beczki z mego wozu rozebrali między siebie i precz pojechali. Został mi pusty wóz, bochen chleba, kilkanaście groszy w kieszeni, siekiera i nożyk. Pobiegłem w puszczę jak ogar, śladu wyszukując. Około południa natrafiłem. Poznałem kopyto prawego kasztana, co było pęknięte i poleciałem za tropem. Dwie doby błądziłem, wracałem, kołowałem, gubiłem ślad i znowu odnajdowałem, wreszcie trzeciego dnia przed wieczorem widzę — het, daleko ogień się pali. A ze mnie przez te dwa dni pogoni w gąszczu zostały ino strzępy odzieży, i nogi w ranach, i twarz poszarpana gałęziami, i kości a skóra — takem się zmordował i wygłodniał. A byłem w takiej ryzyce, że mnie ten zbójecki ogień w takiej puszczy żadnego lęku nie napędził, ino zawziętość wilczycy, gdy jej dzieci wybiją — a chytrość wężową.
Do ognia tego pędziłem godzinę, a gdym o krok był, już mi w oczach był on, jak krew czerwony. Patrzę — polana wśród stuletnich złomów. K ryjówka bezpieczna snać, bo rabuś o napad się nie troszczył. U drzew i wywrotów stało na uzdach kilkanaście koni — tak zdrożonych, że nawet nie sięgnęły do trawy, stojąc w niej po kolana; łby miały bezładnie zwieszone, oczy mgławe, nogi drgające. Patrzę: moje też są, zbiedzone doszczętnie.
Zbój leżał u ognia — rudy, ogromny chłop i spał. Przyszła nań godzina ostatnia — ani się spodziewał. Jakem go ciął siekierą w ów rudy łeb, to ino się rozległo, a on się poderwał, raz stęknął, i tam został. A ja prędzej za moje konie, taj w nogi. Nie rusz mojego!
Zaśmiał się Makar złowieszczo i w tej chwili niepodobny był do dobrodusznego, pokornego furmana. Chwilę milczał, a wreszcie dodał:
— Kiedym w parę miesięcy tamtędy wracał, ciekawość mnie zdjęła zobaczyć onego. Drogę zapamiętałem choć w gąszczach; gdziem raz był — trafię bez namysłu! Pobiegłem tedy do owej kryjówki. Ze zbója mało co było śladu, ino czerep rozbity zostawiły wilki i kruki, i trochę większych kości bielało w trawie. Ale gdym dalej spojrzał to mi ze zgrozy zęby poczęły szczękać. Cóżem to ja był z pośpiechu uczynił! Nie poodcinałem tych wszystkich koni i one tam niebożęta z głodu poginęły... ogryzły trawę, korę, pnie, drzewa — co mogły!
Bielały ich kości wszędy, a jam nad niemi zapłakał, i taka mnie opadła zgryzota, żem uciekł stamtąd, a za mną, zda się, szło śmiertelne rżenie tych niewinnych skazańców — i bardzo długo słyszałem to nawet we śnie, i zgryzota mnie żarła, żarła!
Znowu milczenie. Inżynier sumował, nie śmiejąc napędzać do pośpiechu. Koniki dreptały, mgły coraz gęstniały, otoczenie ginęło w zmroku, tylko ów blask na widnokręgu coraz był czerwieńszy. Nagle Makar przerwał ciszę.
— Białowieża, puszcza... ale i w naszych lasach znam takie kryjówki, gdzie ino wilki są sędziami śledczymi, a kruki doktorami! Nasze lasy daleko się ciągną, aż do granicy. Kędyś tam zbutwiał do tych czasów — ten drugi, co po moje dobro sięgnął!
Inżynier już nie pytał. Staremu rozwiązał się język. Nabił sobie świeżą fajeczkę i opowiadał, jak najzwyklejszą anegdotę:
— I to było dawno! Jednej jesieni choroba mnie przetrzymała długie czasy w chacie. Było i głodno i chłodno, szkapy zmarniały, mnie siły opadły, nie mogłem zimą puszczać się w dalekie drogi. Czyhał na tę słabość moją Hersz, Hund zwany, co ze szwagrem smołę pędzili w grafskich lasach. Najął mnie z furmanką na całą zimę. Woziłem tedy smołę i nie smołę — co mi kazali, i kiedy, i gdzie. Nigdym nie wąchał co w beczkach było, a że żydowski interes noc lubi, więc noce były bezsenne, i dni mozolne, i drogi złe. Wiadomo — bieda! Zapłatym bardzo nie dochodził, bom chciał wiosną konia dokupić, i chatę przebudować, i takem służył — za darmo, do czasu.
Aleć wiosna przyszła; proszę Hersza o pieniądze — odsyła mnie do szwagra — szwagier do Hersza, Hersz się wykręca, chowa, okłamuje — przewlekło się miesiąc, wreszcie całkiem się wyparł...
Na sąd — dobrze — juści krzywdy Wacan nigdy nie daruje, o swoje dobro się upomni, odbierze, co mu się należy. Będziecie mieli sąd!
Przestałem chodzić i dopominać się. Po roku Żydzi zapomnieli — myśleli, żem i ja zapomniał. Poczęli zagabywać o furmankę znowu. Czemu nie?... ja zawsze w drodze — to mój chleb.
Woziłem ich na jarmarki, woziłem ich towar, woziłem ich listy i pieniądze — płacili akuratnie, nie było kwestji — tylko tamten rachunek.
Tak trwało lat parę, aż pewnej jesieni powstał popłoch u nich na smolarni. W nocy wpadł Hersz do mnie, zielony jak upiór.
— Makar! przewieź mnie do granicy. Dam sto rubli!
— Ja nie przemytnik — powiadam — i stu rubli nie wezmę, bo to nie mój interes. Zapłacisz mi, jak zwykle, pięć rubli, i obrachujemy się za tamto — pamiętasz!
Zrazu się zaparł. W takim strachu, a kłamał i oszukiwał! — Jak sobie chcesz — powiadam — inaczej, ani się ruszę! Miotał się trochę, kręcił, mydlił, ale go napędzał strach. Więc wreszcie powiada: zgoda! Przebiliśmy ręką i ruszyli.
Pięć rubli dał mi zaraz, a ten rachunek — powiada — załatwimy, jak będę z tamtej strony. Jechaliśmy żywo, zawiozłem go w bezpieczne miejsce, gdzie nas nikt nie mógł podpatrzyć. Przebrodziliśmy rzekę — stanąłem. — No, Hersz — powiadam — teraz jesteś wolny, płaćże, coś winien. — Obejrzał się, najrzał ścieżynę w gąszczu, z wozu zeskoczył i w nogi. Ino mi się roześmiał na pożegnanie. Rzuciłem się za nim, dognałem o sto kroków; potknął się o pień i upadł. Wtedym go odurzył biczyskiem kutem, a potem kołkiem dokonał. Było to puste, dzikie miejsce; po moczarach biegały blade światełka, powiew wiatru sam je gasił i znowu zapalał opodal. One tylko świadkami były. Wróciłem do domu spokojnie. Coś w miesiąc szwagier Hersza mnie zagabnął:
— Zginął mi Hund! — powiada. — A rachunek z wami załatwił?
— Ano, więcej dochodzić nie będę — rzeknę.
— A ja jego szukać nie będę. Zginął Hund, drugi będzie; ino mi szkoda obróżki, co miał na sobie.
— Jakto? — Ano, dwa tysiące srebrnych miał na sobie w pasie. Ktoś się obłowił!
I patrzy Żyd na mnie, świdruje oczyma.
A jam mu za całą odpowiedź plunął w brodę. Wacan za swoją krzywdę nie bierze pieniędzy.
Znowu głos starego przy tych słowach stał się podobnym do ryku głuchego.
Inżynier czuł, że odezwać się musi, ale w natłoku wrażeń i myśli nie mógł się zdobyć na stosowne słowo.
— Łuna coraz gorsza. Chyba wieś to się pali! — rzekł niepewnym głosem.
— Nie, to torfy na czarnembłocie — odparł Makar.
— Nieskoro dzisiaj idą wasze konie.
— Zdaje się panu. W porę staniemy. Panu do zabawy nie tyle się śpieszy, co mnie do kwiata mojego, do mojej jaskółki, dziewczyny.
I nagle głos, postać, całe jego zachowanie zmieniło się; jak o owych ogniach mówił na początku, tak się z nim stało. Dotychczas palił, niszczył — teraz zaświecił.
— Paniczu, ma panicz matkę? — zagadnął miękko.
— Mam.
— Białowłosa pewnie i dobra, i bardzo ukochana...
— Nadewszystko!
— Nie mówcie tego słowa. Młodzi starych tak nie kochają — tylko starzy młodych. A siostrę macie paniczu?
— Mam dwie!
— Panienki czyste i piękne, i szczęśliwe. Ich nikt się nie ośmieli zaczepić, ani sponiewierać. W pańskim stanie dobrze dziewczętom. I panicz szczęśliwy — matusię ma i siostry, a za jaki rok, dwa, żonę młodą pojmie i gniazdo sobie uściele. A w gnieździe szczebiotu będzie pełno, i śmiechu, i śpiewu.
— O, widać Makar, żeście rodziny nie mieli, że tak się to wam przyjemne zda! — odparł inżynier, odzyskując powoli równowagę.
— A nie miałem! Rodziców nie pamiętam, krewnych nie miałem. Podobno ojca mego pan tu przysłał z innych dóbr — za karę, czy w nagrodę — nie wiem! Jak zapamiętam, chata była pusta; dlategom w niej i usiedzieć nie mógł. Począłem się włóczyć... Jak te brzozy u gościńca mijały lata. Gdym z drogi wracał, w izbie ino kot biegał, a i ten mnie ni znał, ni witał. Za młodu, tom o to nie dbał, ale potem począł mnie żal oblatywać.
Człowiek jest, jako drzewo, paniczu, potrzebuje korzeniami w coś wrosnąć i rosę mieć, i słonko, i potrzebuje ptasząt, coby w nim świergotały, i potrzebuje im cień dać i ochronę.
A jam tylko korzenie miał i rolę, i słonko — a ptasząt u mnie nie było!
Będzie temu lat piętnaście na święty Michał — byłem w drodze, jak zwykle, daleko stąd, o mil może pięćdziesiąt. Wracałem do domu, nie kwapiąc się do tej pustki. Wieczór był późny, chłodny; dymy jesienne już czuć było w powietrzu. Roiła mi się długa zima, i nuda w chacie, boć to drogi bywają złe, i mus każe izby pilnować. Patrzałem po drzewach, i zdały mi się inne, dlatego, że w nich już ptasząt nie było. Opadła mnie markotność. Droga szła lasem a lasem, aż ot przed sobą zobaczyłem na ziemi, trochę w prawo — czerwone ognisko. Od osad dalekie, w mglisty wieczór zastanowiło mnie. Cmoknąłem na szkapięta. Gdym się z niem zrównał, stanąłem. Ogień gorzał na skraju lasu, pod krzakiem, o dziesięć kroków od drogi. Mniejsza o to — byłbym go minął, ale u ognia coś leżało — szmata jakaś. Poszedłem, trąciłem biczyskiem. Było to zawiniątko w szarej chuście. Odchyliłem róg, a tu patrzy na mnie dwoje ślepiąt czarniutkich, jak pacioreczki, i ot — taki drobiazg śmieje się do mnie, i łapki wystawia — jak do matki. Sam nie wiem, jako mi się stało raptem — alem to uchwycił, jak wór złota, i żeby mi kto wtedy drogę zagrodził, byłbym się dał zabić, a nie oddał.
— Albobyście trzeciego zabili! — rzekł inżynier.
— Nie — odparł Makar dobitnie. — Kto ma jakie kochanie w duszy, ten już bliźniego nie zabije...
— A cóżeście przed chwilą mówili! Że swej krzywdy nie darujecie nigdy!
Makar się stropił, zamyślił, ale opanowała go już światłość tylko, a płomienie zgasły, więc się dziwnie uśmiechnął, wpół dziecinnie, wpół gorzko — i rzekł:
— Była prawda, com mówił, i teraz prawda. Możebym i zabił teraz — ale i sambym nie żył. Jest we mnie wielka moc, ale i wielka słabość. Wy, paniczu, mnie jeszcze teraz nie pojmiecie, ale może kiedyś, później, jeśli zapamiętacie M kara Wacana — to wam się to zda prawdą.
Młody ma pełno kochania — bawi się, używa, bierze i rzuca. Potem powoli się opamięta — powoli traci i cierpi. Płacze po ojcu i matce, po krewnych i druhach, czasem po żonie i dzieciach. Ale panicz niech pomyśli, jakbym ja płakał i coby mnie w duszy było — gdybym stracił to ptaszątko moje, co na starem już drzewie zaświergotało i zhodowało się. Czy panicz pojmie, jakby jęczał człowiek, coby w jeden dzień pochował i matkę, i żonę, i syny, i druhy, i krewne, i miłe!
A jakby ja zabił, a potem umarł — coby za dziw był!
Obejrzał się na młodego i popatrzał nań chwilę tak rozpacznie, że tamten oczy odwrócił i na twarz mu powoli wybił się rumieniec.
Po chwili kłopotliwego milczenia odezwał się:
— A toście wtedy może największą krzywdę uczynili. Może po was, u tego ognia, matka szukała dziecka i — nie znalazła!
— Nie może być — stanowczo Makar zaprzeczył. — Boże to światło było — i Boży dla mnie podarek.
— Za tych, coście pozabijali?
— To byli tacy, co w Bożych księgach nie stoją — rzekł Makar, zupełnie pewny siebie. — Gdybym źle wtedy zdziałał, toby mi Bóg ją odebrał. Przecie choroby są u Boga i różne nagłe zgony — wzięłyby ją — a ot uchowała się w całości.
Bogactwo to moje i dobro, i uradowanie — jako w zimie ciepło, a w skwar kryniczna woda, tak miła. Dostatków nijakich przez wiek nie zebrałem, anim pragnął. Póki jej nie było, sam nie wiem pocom żył i pracował, a teraz — to inobym chciał, by nie kto inny, a ona — łzy mi śmiertelne z oczu otarła — i swemi rękoma do trumny ubrała. Tożem na tyle zasłużył, paniczu!
Ostatnie słowa wymówił błagalnie, jakby się gorąco modlił.
Młodzieniec nisko głowę pochylił, i ta jego zabawka z dziewczyną wydała mu się czemś tak smutnem, złem — prawie świętokradztwem! Makar nieznacznie myśli jego czytał z twarzy, i coraz jaśniej czyniło mu się w oczach.
A koniki biegły, biegły — na ową jasność za borem. Wreszcie wynurzyli się z lasu i ujrzeli przed sobą palące się błota. Na tle pożaru czerniał wielki krzyż na rozdrożu, a dalej już opłotki wsi.
W czerwonej łunie ujrzeli swe twarze, i Makar zcicha, wahająco, spytał:
— Czy panicz u mnie zanocuje?
— Nie, Makarze, ruszam wprost do kolegi — odparł młodzieniec. — Nie wstąpię do ciebie ani dzisiaj, ani jutro. Za dwa dni pojadę w odwiedziny do matki... nie wiem czy tu już wrócę. Różne gadki umiesz — prawda — są płomienie i światła — ale to bacz, że nie pożary mnie straszą, ale światło duszę mi porusza. No, teraz popędzaj szkapy i jakem dosłuchał twej gadki do końca, to ci wyznam, żeś zmyślił dwie pierwsze historje i — niepotrzebnie. Było odrazu od trzeciej zacząć.
Makar dziwnie się uśmiechnął, jakby nie wierzył i pozwalał zachować młodemu to mniemanie, nie dając się w błąd wprowadzić, jakby zlekka szydził. Potem zwrócił się do podróżnego, i już bez uśmiechu pocałował go w rękę.
Więcej nie mówili ani słowa; sprawa była załatwiona, wszelkie węzły zerwane. Znowu Wacan był najemnym furmanem tylko, inżynier wielkim panem. Mała nitka, która ich łączyła, prysła na zawsze.
W parę dni potem raz ostatni siedzieli razem na jednym wózku. Odjeżdżał inżynier do rodziny. Zawiózł go Makar do kolei, zdrożył szkapy, byle na czas trafić — i odmówił zapłaty, raz pierwszy w życiu.
— Nie godzi mi się od panicza teraz nic brać i nie wezmę! — uparcie twierdził.
Pozostał aż do odejścia pociągu, i ścigał oczyma latarnię ostatniego wagonu — długo — długo. Gdy w oddali znikła, odetchnął głęboko i, gramoląc się na wóz, mruczał:
— Bodaj mi taka już nigdy więcej nie zaświeciła, bo i gromnica nad nią milsza. Ptaszątko moje... moje!

W parę tygodni potem wyszły zapowiedzi Makarowej wychowanki z wójtowym synem.


ZŁE.

Nie było we wsi sławniejszej dziewczyny nad Paraskę.
Matka ją wcześnie odumarła i dziewczynina od dziesięciu lat została panią i gospodynią w chacie. Ojciec zrazu chciał drugą żonę brać, ale za dużo wydał na znachorki, a potem na pogrzeb — rozmyślił się — tylko przygarnął siostrę wdowę — i tak pozostało. Po kilku latach i siostra okazała się zbyteczną. Paraska wystarczała do roboty.
Chłop był bogaty ale sknera, wygnał siostrę, a córkę wyzyskiwał, jak dorosłą.
Ona się tem chlubiła. Zapracowana od świtu do późnej nocy, za honor sobie miała ten trud nad siły; rosła, piękniała i coraz sławniejszą była na całą wieś — ba, na okolicę!...
Najcieńsze było jej płótno, najbielszy chleb, najwcześniejsze żniwo, najsmaczniejsza strawa. A pięknaż była, smagława od słońca, złotowłosa, smukła, wysoka, a wesoła, a pieśniż umiała setkami!... Bóg wie skąd je brała, ale coraz dziewczęta rówieśnice i sąsiadki słyszały nową i uczyły się od niej, z zawiścią pytając, kto ją ich uczył.
Śmiała się odpowiadając:
— Kto? Albo ja wiem! Wiatr niesie, bór gada, ot — i wszystko.
Nikt się nie dziwił, gdy przyszły do niej pierwsze swaty; miała lat piętnaście. Zdziwił się tylko stary, który o niej nigdy nie myślał.
— Czego wy ludzie? — zagadnął na ich widok.
— Po waszą dziewczynę, dla naszego Seweryna!...
Chłop milczał, potem się oburzył.
— Ot, wymyślili! A ja bez niej zostanę?...
— Weźmijcie Seweryna w prystupy.
— Onże za rok idzie do wojska. Smarkacz!
— I ona młodziutka. Jak tych gołębiąt parę, mieć będziesz w chacie, na twoje stare lata. Do wojska może go nie wezmą...
— Cóż to mnie takim starcem czynicie! Mogę ja sam jeszcze żonkę wziąć i własne dzieci hodować, a nie wnuczęta. Zabierajcie wódkę — i idźcie z Bogiem gdzieindziej!
Gdy mu przekładać i namawiać zaczęli, wygnał ich z chaty nieparlamentarnie, i raz pierwszy niewinnie Paraskę zwymyślał.
Potem coś w tydzień na serjo zaczął o ożenku rozmyślać i mówić o tem kumom.
Dziewczyna struchlała. Lęk ją zdjął, żal, oburzenie za krzywdę. Macochy się doczeka!
Upadła mu do nóg, warkoczami zamiatając ziemię.
— Ojczuniu rodzony, sokole, łabędziu! Nie róbże wstydu, nie wydawaj mnie na pośmiewisko i poniewierkę. Czyż ja ci nie służyła, nie robiła? czy ja ci nie dogadzała?... Za to mi macochę dajesz? matczyną mogiłę burzysz! Ulituj się ty!
Zamiast ulitowania, stary raz pierwszy rękę na nią podniósł, zbił, nogami skopał i za drzwi wyrzucił.
I zamiast Seweryna młodego przybyła macocha do chaty, dziewka ze dworu, języczliwa, łakoma i próżniaczka. Z nią przybyły swary i nieporządek. Paraska nie skarżyła się, ani rozpowiadała ludziom, tylko przestała dbać o chatę, gadać z ojcem i zaczęła chodzić do dworu na zarobki, nie z potrzeby pieniędzy, ale żeby nie patrzeć na macoszyne rządy.
Na zarobki chodził też Seweryn, jeden z pięciu braci na dwóch zagonach pola. Poznała go dopiero wtedy Paraska. On zrazu się boczył, urażony odmową, potem zaczął ją wyśmiewać i dogadywać macochą. Ale dziewczyna przetrawiła już żal i zawód — odcięła mu się raz i drugi ostro, więc przestał drwić; zapanowała między nimi cicha nienawiść.
Od roboty ze dworu wracali jedną ścieżką, naprzełaj przez łąki i nie gadali do siebie. Po wieczerzy on na nocleg wyganiał braterską klacz, ona ojcowskie woły, i znowu się spotykali na wygonie, nad strugą, pod lasem — i znowu milczeli. Dziewczyna powoli wróciła do równowagi, zaczęła pieśni śpiewać. Tylko smutniejsze; on słuchał, leżąc w trawie i myśląc o żołnierce w dalekiej stronie.
Głos dziewczyny do boru szedł i odbity o sosny wracał, rozpływał się po wygonie w białe mgły ubranym.

Czyż ja w ługu nie kalina była?
Czyż ja w ługu nie czerwona była?...
Wzięli-że mnie, połamali,
W pęczki drobne powiązali,
Gorzka dola moja, czarna dola moja!...

— Czego wy biadacie dziewczęta? — odezwał się raz parobczak. — Z ojcowskiej chaty przejdzie do mężowskiej, o dwa kroki — i tyle. Ot, jak ja pójdę, to nie na drugie podwórze.

— Pójdziesz to i wrócisz.
— Do czego? Przez ten czas braty moją część stracą, albo sprzedadzą. Do niczego wrócę!
— I to prawda! — potwierdziła Paraska.
Zaczęli tedy rozmawiać. Czasami inni pastusi zbierali się do nich — cały tabun młodzieży swawolnej i brutalnej. Nie wiedzieć, jak do tego przyszło, ale zaczęli towarzysze tych dwoje prześladować kochaniem. Stali się celem żartów i dogadywań, i tak bezwiednie i oni wreszcie w to lubienie uwierzyli.
Pierwszy Seweryn, pewnego wieczoru, podchmielony na chrzcinach u brata, przyjechał cwałem do kompanji i wesoło spytał:
— Niema jeszcze mojej kaliny-dziewczyny?...
A znowu raz w noc księżycową Paraska wyrwała się z chaty i, choć ojciec sam woły wygnał ukradkiem w pańskie łąki, przybiegła do pastuchów na wygon, i śmiejąc się wołała:
— Hej, chłopcy, a gdzie mój gwardzista?
I tak się pokochali.
Stare baby kumoszki z wielką uciechą zaczęły Paraskę sądzić i krytykować, ale krzywda, doznana od ojca, zepsuła już duszę dziewczyny.
— To jemu wolno mnie krzywdzić i poniewierać, na drwiny wsi wystawić? Prystupy nie chciał, wolał żonkę próżniaczkę! Jaki on mi ojciec, taka ja mu będę córka! — mówiła zuchwale.
A Seweryn w karczmie ze starego się naśmiewał.
— O twoją zgodę i pozwolenie tyle dbam, co o stare postoły.
Stary znosił już apatycznie wszystko. Od sianokosu zaczął cherlać i schnąć: musiał się zbytnio przemęczyć, czuł że go ziemia woła i zobojętniał na ludzkie mowy i czyny.
W chacie przybyło dziecko, żona go poniewierała, czując się silniejszą i w synu mając pewność panowania w chacie po jego śmierci. Wyglądała nawet tego końca, by się pozbyć sknery dziada i pohulać.
Przybycie nowego dziedzica odbiło się też gorzko na Parasce. Nie była już bogatą jedynaczką, pożądaną na całą okolicę. Stała się jedną z tysiąca dziewcząt, które wyjdą zamąż z wianem w odzieży i kilku sztukach dobytku.
Poczęto o niej mówić, trochę lekceważyć — tylko Seweryn się nie zmienił, i ona przez wdzięczność za to lubienie, była jeszcze bardziej czuła i oddana. Znosiła mu przysmaki, oddawała często zarobione pieniądze, nie umiała mu odmówić.
Lato miało się ku schyłkowi, bywały deszcze i chłodne rosy. Do schadzek swych upatrzyli sobie miejsce w olszynach, które osłaniały ich od wichru i deszczu. Noce stawały się dłuższe, więc poczęli sobie na wygonie ognisko kłaść.
Seweryn troskał się o swój pobór i ekwipowanie żołnierskie. Brakło mu pieniędzy.
Zdaleka, nieśmiało, zagabywał o nie Paraskę.
— Nie mam! — odpowiadała smutnie.
— Ty nie masz, ale u starego są! — odpowiadał.
— To co? Albo on da!...
— Sama weź, głupia! Oneż twoje z prawa, a potem macocha zagarnie i przepadną!
— To grzech! — bąknęła — i ja nie wiem, gdzie on je chowa!
— Można dopilnować! Gdyby ty mnie naprawdę lubiła, toby ty mnie poratowała. Ja tobie za to zginąć nie dam. Jak wrócę, to się pobierzemy i odprocesujemy od macochy połowę gruntu, i budynków, i dobytku.
Paraska umilkła.
On ją tak codzień namawiał i tłumaczył, czasem groził, czasem zapowiadał, że śmierć sobie uczyni. Aż pewnej nocy dziewczyna przybiegła późno czerwona i zdyszana.
— Dopilnowałam, gdzie chowa! — szepnęła.
— Gdzież? — spytał parobczak żywo.
— W komorze pod lewym węgłem.
— Dużo jest?
— Nie wiem. Garnuszek!
— W komorze! Toć tobie tylko sięgnąć. Nie wiesz? Żółte czy białe?
— Białe, takie duże!
— Mniebyś tylko garść dobrą przyniosła, to wystarczy, a stary nawet się nie obejrzy!
— Straszno! — szepnęła dziewczyna.
Zaczął ją tedy całować i pieścić, nazywać jagodą i kwiatem, i ptaszkiem, i złotem.
Dziewczynie dusza topniała — topniały skrupuły. Sobą zajęci, otuleni mgłą, nie usłyszeli kroków bosych, nie ujrzeli widma, które zwabione blaskiem ognia, szło ku nim od lasu.
Nareszcie stanęło tuż i spłoszyło westchnieniem i stęknięciem.
Była to stara żebraczka, napół obłąkana, snująca się oddawna po okolicy. Wszyscy ją znali, i każdy się bał „złego“, które w niej mieszkało. Niechętnie przyjmowana na nocleg, żyła po drogach, zbożach, lasach — nieczuła na skwar, mróz, głód — rzadko kiedy przytomna. Przyszła do ognia, rozgrzała swe chude ręce, pokaleczone nogi i przykucnęła na ziemi naprzeciw nich, zapatrzona w czerwone głownie, poruszając bezdźwięcznie ustami.
Oni, mimowoli przelękli jej obecnością, odsunęli się od siebie, umilkli, z pod czoła rzucając jej niechętne spojrzenia.
Nareszcie parobczak śmielszy zawołał:
— A czego ty, babo, przyszła do mojego ognia...?
Stara drgnęła, rzuciła się wstecz, jakby uciekać chciała.
— Czy to ty znowu? — zajęczała. — Trzeba mi zawsze ciebie spotykać! Moja dola! Nie karz — pójdę sobie stąd!
Wlepiła weń oczy obłąkane, przerażone.
Parobczak się żachnął.
— Tfu, przepadnij! A jaż pierwszy raz do ciebie się odzywam!
— Jakto pierwszy? A wtedy na wiosnę, kiedym pod lasem zasnęła na miedzy, a tyś mnie zbudził, nogą kopiąc: „Ty, czegoś mi miejsce zabrała?“ — krzyczałeś i począłeś bić, a ja uciekłam, a tyś mnie gonił. I tak dotychczas gonisz po świecie! O przeklęty, przeklęty!
Zakryła oczy i tarzała się po ziemi wyjąc.
Młodzi chcieli odejść, ale jakaś groza i ciekawość zarazem trzymała ich na miejscu.
— Cyt! — szepnął Seweryn — ona widzi złe, poczekaj, niech gada! Zapytaj ty, co jej jest!
— Babo — zawołała Paraska. — Co ci się roi? Toć tu nas dwoje żywych ludzi tylko. Nikogo więcej. Co ciebie męczy...?
Kobieta spojrzała na nią, powoli wracała jej chwilowa przytomność. Głosem przeciągłym i żałosnym poczęła mówić:
— Oj dziewczyno, dziewczyno! Męczy mnie, męczy już piętnaście lat. Byłaż ja niegdyś, jak i wszystkie! To przyszło wtedy, jak mi jednej zimy w szystko troje dzieci pomarło. Chodziłam jak błędna, Boga klęłam, sobie śmierć chciałam zrobić. I wtedy on mnie na swoje miejsce przyprowadził! Wiesz ty — on takie miejsce ma! Widziała ty na łąkach takie szmatki trawy, co jej nijakie bydlę nie zaczepi? widziała ty takie znaczone drogi, na których się piasek kręci? takie drzewa, co z nich nigdy liść suchy nie opadnie? To jego znaki, tamtędy on chadza, tam się kładzie, tam nocuje... Jaż w ową noc na takie miejsce trafiła. Doloż moja, dolo!
Potoczyła się u ognia i poczęła bić głową o ziemię, ryć ją palcami. Potem nagle zerwała się, spojrzała na Seweryna, wrzasnęła: „To on!“ i uciekła, bez drogi, bez celu, przed siebie ku lasom.
Paraska patrzała za nią, bez tchu, oniemiała zgrozą.
— Chodźmy stąd, chodźmy! — szepnęła po chwili — może on naprawdę gdzie się wałęsa!
Drwiąc z niej, parobczak usłuchał. Poszli ku wsi, i po drodze on ją znowu o te białe pieniądze starego prosił, kusił wszelkiemi sposobami.
— Zobaczę! — odpowiedziała mu na rozstaniu.
Przez kilka dni pasowała się z sobą. Nie chodziła w olszyny, siadywała bezczynnie w domu w milczeniu, tocząc bój z sobą.
Nareszcie Seweryn niecierpliwy, wywabił ją któregoś wieczoru za stodołę, w kąt i przypuścił ostatni szturm.
— No, co będzie z nami? Jeśli mnie poratowania nie dasz, poślę swaty do Hanny starosty. Bez pieniędzy niema mi drogi, ni obrotu!...
Nic nie odrzekła, przerażona, tylko jej się łzy puściły z oczu, i wtedy ostatni skrupuł upadł.
Tejże nocy, poomacku wpełzła do komory. Pamiętała dobrze miejsce, nawet już ją lęk odstąpił — przykucnęła w wiadomym kącie. Garnek wkopany był głęboko, przyłożony kamieniem i beczką ze zbożem. Usunęła te ciężary nad jej siły, dobrała się do kryjówki.
Zanurzyła rękę. Chłód ją ogarnął, mrowie przebiegło po ramieniu. W tejże chwili drzwi od chaty skrzypnęły, w sieni rozległ się kaszel i stękanie starego.
Dziewczyna zmartwiała. Dokąd on pójdzie? — do komory zapewne, duszno mu w izbie... Pomimo ciemności zdało się Parasce, że go już widzi we drzwiach, z klątwą na ustach i siekierą w garści.
Potem zdało się jej, że to nie on, ale tamten, o którym mówiła żebraczka... Kiwał do niej z za węgła. Chciała się przeżegnać, ale nie miała siły wydostać ręki ze srebra, upływały minuty długie, jak lata. Stary poomacku odnalazł drzwi na podwórze i wyszedł. Parasce wówczas wróciła przytomność.
Wzięła garść pieniędzy, zakryła napowrót garnek szmatą, potem denkiem — zasypała ziemią, postawiła na miejscu beczkę.
Pot zimny okrywał jej czoło, serce biło silnie, do rana nie mogła zasnąć.
Przy śniadaniu stary rzekł do żony:
— Coś dzisiejszej nocy stukało w komorze. Słyszałaś...?
— A cóż! Może gdzie tam masz zakopane grosze, to się do nich zły dobierał. Wiadomo komu z takich sknernych pieniędzy pożytek.
— Grosze! skąd? — oburzył się. — Albom gdzie kradł, czy rozbijał!
Paraskę znowu mrowie objęło. Złe... ciągle, że o niem słyszeć będzie?
Seweryn odebrał srebrne ruble. Dziękował, całował, pieścił, obiecywał cuda. Powoli okropne wrażenie zatarło się w pamięci dziewczyny; myślała wciąż o coraz bliższem rozstaniu z ukochanym.
Dni leciały, jak ptaki, i przyszedł ten ostatni, gdy rekruci poszli ze wsi w daleki świat. Wtedy zrobiła się Parasce zima i śmierć, i nuda niczem nieogarniona.
Przestała śpiewać i śmiać się — milcząca i ponura przędła po całych dniach.
Przyszły swaty jednej jesieni, przyszły drugiej i trzeciej. Nareszcie i przychodzić przestały.
Stary i mały drwił ze stałości dziewczyny, ona się zasklepiła sama ze swym uporem i milczeniem, wierzyła fanatycznie w swego chłopaka. Nareszcie trzeciej jesieni, niespodziewanie zjawił się, uwolniony przed czasem, z powodu wypadku z nabojem który mu urwał dwa palce u prawej ręki. Wprost ze szpitala szedł, wymizerowany, ale rad, że do wsi wraca.
Jak przewidział odchodząc, bracia podzielili się, rozdarli ojcowiznę, poniszczyli dobytek i budynki.
Już na drugi dzień zaczęły się swary, na trzeci doszło do bitwy. We czterech łatwo pokonali Seweryna i wyrzucili na ulicę.
Wtedy dopiero przypomniał sobie Paraskę i wstąpił do ich chaty.
Stary był już tak słaby, że prawie ciągle leżał, macocha rządziła wszystkiem, dobierając sobie coraz to nowych parobków.
Seweryn wywołał Paraskę do płotu, rozpowiedział swą biedę.
— Chciał ja ciebie zaraz brać — ale ot dola!... Trzeba z bratami sąd uczynić.
Przyznała mu słuszność. Czekała tyle, przeczeka i to jeszcze. Dusza jej odżyła na jego widok, teraz wszystko jej się wróci!
Ale na sądy pieniędzy trzeba; im więcej, tem prędzej koniec.
Oddała mu nieboga wszystkie swe oszczędności, wszystko, co ukryć mogła przed chatą z zarobionych przez te lata pieniędzy.
Chłopak przyjął spokojnie, jako słuszną należność, parę tygodni włóczył się po miasteczkach, naradzał się z pokątnymi doradcami, wrócił z dobrą myślą, ale bez grosza.
Sprawa się rozpoczęła. Pierwszy wyrok zapadł pomyślny. Musieli Seweryna przyjąć bracia. Przyjęli, ale zaczęli codzienną wojnę i prześladowania tak dokuczliwe, że trzeba było znowu do sądów się zabrać, znowu kołatać do Paraski o ratunek.
Seweryn odwykł od pracy, zasmakował w wałęsaniu się, poczęstunkach i gawędach z adwokatami, kierował się na urwisa, ale dziewczyna tego nie widziała w swem zaślepieniu.
Wszystkie swe marzenia i honor założyła w tem małżeństwie, coraz bliższem i pewniejszem. Będzie ono jej triumfem i rehabilitacją, i dolą, tak drogo okupioną. Przestanie wieś wydziwiać i szydzić, a potem te same adwokaty, których poznał Seweryn — odbiorą od macochy jej część!
Dużo goryczy i złego osiadło jej duszę przez te lata oczekiwania, dużo zawziętości i chęci odwetu. Więc, gdy Seweryn znowu zaczął błagać o pieniądze, bez wahania postanowiła wziąć znowu srebra z ojcowskiego skarbu.
Była to zimowa noc. Na dworze szalała śnieżyca, wył wicher po nieopalanej komorze, po wsi psy poszczekiwały żałośnie na wałęsające się głodne wilki.
Paraska leżała w chacie na ławie u drzwi, oczekując aż mocny sen wszystkich ogarnie.
Czekała długo, aż się ojciec uspokoił. Tamtych była pewna. Stary stękał, jęczał, przewracał się ciężko z boku na bok — wreszcie się uciszył.
— Może umarł! — pomyślała dziewczyna, raczej z zadowoleniem, niż ze strachem.
Pocichu się podniosła, bez szelestu otworzyła drzwi i wysunęła się do sieni.
Drzwi od komory skrzypnęły trochę, ale wicher wszystko głuszył.
Zabrała się do dzieła.
Jak niegdyś, odsunęła beczkę, odrzuciła kamień, zanurzyła rękę do kryjówki. Ogarnęła ją zgroza. W garnku nie było już ani jednej sztuki srebra. Dziewczyna zdrewniała. Co teraz będzie? Co da Sewerynowi? Wtem, gdy tak klęczała w kącie, komora rozjaśniła się czerwonym blaskiem smolnej drzazgi.
W progu stał stary i patrzał na nią strasznemi oczyma. Nie zmora tym razem, ale on sam, w bieliźnie, bosy, z rozczochraną siwą głową i brodą, jak się zwlókł z pościeli, usłyszawszy skrzyp drzwi. Jedną ręką za uszak się trzymał, drugą świecił drzazgą. W oczach mu rósł obłęd, usta się otwierały do krzyku.
I nagle rzucił drzazgę, poskoczył ku dziewczynie. Światło upadło na ziemię, powlekło się dymem, gasło. Jeszcze ostatnim błyskiem oświetliło dwoje ludzi, pasujących się z sobą, potem zgasło... W ciemności rozległ się upadek ciała, jęk, potem szybkie kroki, i znowu tylko wicher wył, szalała śnieżyca, poszczekiwały psy głucho...
Nazajutrz pochowano starego, a zaraz potem Paraska się położyła na ciężką gorączkę. Chorowała, jak zwykle chłopi. Bez porady lekarskiej, bez opieki i dozoru. Nie prosiła jeść ni pić, więc zapomniano o niej. Zostawiono ją na łaskę i niełaskę choroby. Ona nawet nie wiedziała, co się z nią dzieje, miewała maligny i halucynacje, wyschła na drzazgę, osłabła tak, że wreszcie i oczu nie otwierała, nie wydawała głosu.
Natura zdrowa i silna sama bojowała ze śmiercią.
Gdy pewnego dnia bój ten zakończył się zwycięstwem życia i dziewczyna otworzyła oczy, zdziwienie w nich było, że widzi znowu czarne ściany chaty, małe okienko, a za nim płot i ulicę.
Tyle czasu bliżej była nieznanego, dalekiego, niż tej ziemi — wracała od progu śmierci!
Spojrzała, zbyt słaba, by przemówić, wodziła tylko oczyma, łowiąc porwane wspomnienia. Gdzie była?... W ojcowskiej chacie, czy gdzieś w cudzej? Ojca nigdzie nie było, a naprzeciw posłania na ławie za stołem, siedział Seweryn.
On sam, ze swą czarną czupryną i zuchwałemi, drwiącemi oczyma.
Jasność przemknęła po żółtej twarzy chorej; jak w obraz, patrzała w niego.
A on się odezwał, i na ten głos zabiło serce Paraski.
— Gnił ten grzyb tyle lat i ciebie marnował. Jeszcze to szczęście, że pieniądze nie przepadły.
— Oho, albo to ja głupia! Dopilnowałam! Ty za dziewczyną chodził, a trzeba było za mną! — odparł wesoły głos macochy.
Wysunęła się z za pieca z misą strawy w ręku. Postawiła ją na stole, poczęli we dwoje pożywać.
Seweryn się roześmiał brutalnie.
— A mnie co za strata?... Chodził za dziewczyną niedarmo i do ciebie przystał w porę.
Kobieta uderzyła go łyżką po ręku, a on ją wpół objął i pocałował.
Oczy Paraski zamknęły się znowu, i skurczyła się, jak w wielkim bólu. Ale nie jęknęła nawet, nie dała poznać, że żyje, i nie spojrzała więcej na chatę.
Nazajutrz i dni następnych czatowała, gdy izba była pusta; zwlekała się wtedy, pokryjomu jadła chleb i piła wodę. Gdy tamci wracali, leżała nieruchoma. Tak trwało tydzień, siły jej wracały, i nareszcie pewnego dnia zastała ją macocha, siedzącą na ławie.
Zdziwiła się, zagadała jakby nic. Paraska nie odpowiedziała słowa. Wrócił Seweryn — przestraszył się — był pewien, że umrze.
Nie spojrzała na niego, ani się odezwała, nie rzekła nic sąsiadkom i kumom, co się zbiegły przez ciekawość ją oglądać.
Była niema i obojętna jak kamień.
Jakiś czas macocha i Seweryn krępowali się jej obecnością, potem, wobec jej niemoty i obojętności, odzyskali swobodę. W jej oczach pieścili się, mówili o swej przyszłości. Mieli się już pobrać po Wielkiejnocy. Pół postu już upłynęło, rachowali niedziele do Przewodów.
Po całej wsi gruchnęła wieść, że Paraskę zły opętał, mowę jej odjął. Mówiono jej to nawet z pierwotną chłopską otwartością, a ona słuchała jak i reszty, nie zdradzając niczem, że ją to boli, straszy lub oburza.
Tygodnie mijały, a ona nie rzekła słowa.
Z jakąś dziką łapczywością pożerała strawę i nie zajmowała się niczem w chacie; siedziała bezczynnie, wpatrzona w okienko, a czasem wychodziła na podwórze, rozglądała się po niebie, ziemi, wciągała w nozdrza powietrze, patrzała po nagich drzewach.
Oczekiwała widocznie wiosny.
Gdy przyleciały kawki i skowronki, stała się niespokojniejszą — częściej wychodziła i dalej. Spotykali ją pierwsi oracze na polu błądzącą bez celu, zapatrzoną pod stopy i zawsze milczącą. Nie odpowiadała na pozdrowienia, wracała do chaty tylko z nocą, i często we śnie słyszał Seweryn, że zamiast się położyć, chodziła po izbie, trapiona jakimś niepokojem.
Już dawno wygnanoby ją z chaty, ale się jej lękali zabobonnie. Była w ich pojęciu niebezpieczną i silną przez złą moc.
Więc jej nikt nie rzekł złego słowa, nie bronił jeść, nie napędzał do roboty.
Nareszcie przyleciały bociany i Paraska przez trzy noce i dni nie wróciła do chaty.
— Może sobie nareszcie śmierć uczyniła! — rzekła z ulgą macocha.
Ale czwartego dnia przyszła. Obłocona, odarta, zmokła, z pokrwawionemi stopami.
Spojrzała po chacie zpodełba, czy niema jakich przygotowań świątecznych, i legła spać.
Gdzie była, ile drogi zrobiła, poco?... nikt jej już nawet nie pytał. Przestano do niej mówić... „Złe ją wodzi — i koniec!“...
Odtąd odwiedziny jej w chacie była coraz rzadsze i krótsze. Czasami wieczerzających o zmroku przerażała jej twarz tragiczna, blada, zaglądająca przez okienko. Pilnowała ich, — była to straszna opieka.
Nadeszła Wielkanoc. Szykowano się w chacie do wesela. Cały ten czas Paraska przesiedziała w domu. Ze swą niezbadaną, martwą twarzą śledziła ruch, przygotowania, bicie wieprza, pieczenie ciasta, uprzątanie komory.
Oczy jej, dzikie, powiększone wychudzeniem twarzy, szły jak szpiegi za każdym krokiem macochy i Seweryna.
Stara, mądra baba, krewna, która im pomagała w robocie, patrząc na nią, to się żegnała, to spluwała naprzemian.
— Żeby za mną kto tak oczyma wodził — rzekła — tobym ze strachu umarła!...
— Ot, przywykliśmy! — odparła obojętnie macocha. — Złego ona nic nie czyni.
— Niechnoby spróbowała! — burknął Seweryn, który był jednakże rozdrażniony tem cichem prześladowaniem. — Zabiłbym, jak wściekłego psa!...
— Ho, ho! — pokiwała głową baba. — Żeby to można było „jego“ zabić! O ho, ho!
Paraska słuchała bez znaku, że słyszy.
Gdy wyjechali do ślubu, stała we wrotach i przeprowadziła oczyma, potem gdzieś przepadła. Gdy wyjeżdżali po ślubie i mijali wiatrak na górze piaszczystej, drużba rzekł do nowożeńca:
— Widzisz, Seweryn, twoją Paraskę, jak ciebie wygląda!...
I potem wskazał ganek młyna, gdzie biała i smukła, jak widmo, dziewczyna stała, i od blasku zachodu zakrywając oczy, patrzała ku nim.
Gdy minęli młyn, skoczyła z tej wysokości na ziemię.
— Zabije się! — krzyknął drużba.
Ale szalona podniosła się i poszła prędko, ku łąkom, jakby ją jakiś wicher gnał.
Była uciecha w chacie, skrzypki i wódka. Paraska się nie zjawiła. Były śpiewy i tańce — nie przyszła na nie. Nikt jej nigdzie nie widział.
W olszynach, kędy niegdyś pieścił ją Seweryn, leżała piersią do ziemi, bez ruchu...
Nagle zdało się jej, że szmer słyszy i ciche kroki, i szelest rozchylanych krzaków.
Podniosła głowę. „On“ stał nad nią! Czarny, straszny, z ogniem w oczach.
— Ty nie wiesz, że to moje miejsce! — zawył, aż ją mróz przeszedł po kościach. — Naznaczę cię sobie! — dodał wyciągając po nią garść obrosłą, zakrzywioną, jak szpon.
Za włosy ją uchwycił — uczuła na czole jakby ranę, jakby ogień. Zerwała się i jak zwierz, poczęła pędzić przed siebie.
— Gore!... Gore!... Gore!... — wołało coś w niej.
Wybiegła na drogę. Noc była cudna, jasna, miesięczna, pełna woni i ciepła. Wieś stała przed nią, jak srebrna, w lekkiej mgle wiosennej — cicho było — jeszcze kury nie piały.
Dziewczyna poszła bez drogi, poza gumnami, aż do płotu, gdzie się niegdyś spotykała z Sewerynem. Wsunęła się do chałupy.
Nowożeńcy spali w komorze. Posłuchała ich oddechu, weszła do izby... Znalazła na ścianie swój sierp, stanęła u okna, obcięła nim swój warkocz, cisnęła w piec.
Potem namacała zapałki, siekierę, zasunęła w sieni skobel komory, potem podparła drągiem drzwi od podwórza, wspięła się aż pod strzechę słomianą, rozgrzebała ją starannie, włożyła w środek garść lnu, zatliła zapałką.
Ani się zawahała, ani nawet się kryła.
Księżyc ją w pełni oświecał, i, gdyby kto z sąsiadów wyjrzał, uratowałby wieś.
Ale sen pierwszy po ciężkiej pracy bywa ciężki, a jeszcze kury nie piały.
Błysnęło czerwono na strzesze, zatrzeszczała sucha słoma, przebiegły po niej iskry, jak mrowie, i zaraz potem zahuczał płomień.
Paraska osunęła się na ziemię, zachichotała zcicha, uskoczyła na gumno i stanęła na polu, założywszy ręce. Patrzała dziko na swe dzieło — czekała jeszcze czegoś.
Strzecha cała stanęła w ogniu. Wewnątrz rozległ się krzyk grozy, potem ryk nieludzki. Komora nie miała pułapu, ogień zalewał ją, jak morze — dziewczyna wiedziała o tem. Już zgiełk ogarnął całą wieś, rzucali się ludzie do własnego ratunku, o płonącej chacie nikt nie pomyślał, ani o tem, że tam ludzie giną.
Cicho było niezwykle. Płomień nie rzucał się dalej, tylko szedł, jak pochodnia, w górę. Jęk ucichł w komorze, waliły się już słupy i belki.
Ludzie powoli odzyskiwali przytomność, dalsi przybiegli z hakami, z wiadrami, poczęto w żar ten wlewać wodę.
Zewsząd też rozlegały się pytania:
— Seweryn gdzie?... Kobiety nie widać?... A chłopak?... Co im?... Pouciekali ze strachu?...
Dopiero, gdy już ściany się zapadły, i lęk o wieś zupełnie ustał, znaleziono w rowie na gumnie dziecko. Snać okienkiem się wydostało, dopełznęło aż tam i omdlało.
Było poparzone, przyduszone dymem, zupełnie nagie. Tamtych nie było.
Wtedy ludzie zaczęli ich wołać, szukać, wnioskować o przyczynie pożaru.
Płomienie opadły, chata była rumowiskiem dymiących resztek, kupą głowni jeszcze czerwonych, wśród których, jak nagrobek, sterczał biały komin. Mrowie ludzkie otaczało pogorzel; srebrny, zimny księżyc przyglądał się z nieba.
Wtem ludzie się rozstąpili, ucichli nagle. Paraska przeszła wśród nich milcząca, jak widmo. Przyszła do zgliszcz i weszła do środka, stąpając obojętnie po żagwiach.
Schyliła się, trąciła coś czarnego nogą, postała tak chwilę, potem się wyprostowała, zachichotała, pędem strzały przebiegła wśród tłumu i pognała w pola, a za nią szedł śmiech i skomlenie dzikie.
Tedy ludzie rzucili się też do zgliszcz: tam, gdzie ona się schyliła, u drzwi komory leżały dwa czarne, okropne trupy.
— Seweryn z żonką! — wyszeptano ze zgrozą.
I zrozumieli wszyscy pożar...
Za szaloną nikt nie gonił. Ci ludzie pierwotni pokiwali tylko głowami, splunęli, poszeptali zcicha i poczęli się rozchodzić. Zgliszcza popielejące i te dwa trupy — to było wszystko, co zostało z ojcowizny Paraski i z białych „groszy“ starego.
Dziecko sierotę przyjęli sąsiedzi, zagarnęli też pole i dobytek; nazajutrz uprzątnięto gruzy, pochowano zwęglone ciała, i wszystko we wsi poszło swym trybem. Na śledztwie nic nie wykryto, nikt nie wydał Paraski. Była dla tych ludzi pod obroną „złego“, nikt jej nie śmiał zaczepić i w gruncie duszy przyznawali jej słuszność.
Ona długie czasy nie pokazywała się we wsi. Widywali ją tylko pastusi na mogiłach. Chodziła wśród krzyżów, zdejmowała z nich fartuchy ofiarne i ubierała się w nie.
Bywała też nocami na wygonie, kędy olchy czerniały nad strugą, i siadywała u ognisk. Odzyskała mowę, ale tylko śpiewała. Śpiewała wszystkie swe dawne pieśni, tylko je mieszała jedną z drugą i kończyła dzikim chichotem.
Zresztą nie czyniła nic złego, zaczęła też potem do wsi zachodzić, na dawne swe gumno, na miejsce chaty, gdzie sąsiad ogródek założył. Rwała stamtąd maki i chwasty, plotła wianki, stroiła się w nie.
Zwykle tak chodziła, w szm tach białych, odartych z krzyżów, i w tych wiankach na głowie obnażonej, na uciętych włosach złotych. Zimą zachodziła do chat, i nikt jej nie wypędzał. Jadła bardzo mało, nie miała nigdy obuwia, nie żebrała nigdy, ani prosiła o cokolwiek.
Dla tych wianków i śpiewów przezwano ją „Mołoduchą“ (panną młodą). Gdy na nią kto tak zawołał, obzierała się na niego oczyma, które gorzały dziwnie, a miały taką straszną moc w sobie, że powstrzymywały drwiny u najzuchwalszych. Lękano się jej ogólnie.
Przetrwała tak długie lata, zimna i głody, niedostatek wszelaki, poniewierkę gorszą od zwierzęcia, żadna choroba jej się nie imała nawet. Coraz stawała się bielszą i chudszą i zda się wyższą, coraz bardziej do widma podobną, wreszcie tylko oczy jej pałały wśród kości policzków.
Śpiewała zawsze. Wśród wygonów, pustek, grzęzawisk, gdzie ją wiodła moc straszna, słychać było często — w burze, deszcze, zawieruchy jej głos przeciągły i pieśni weselne, które na tych ustach i w tem otoczeniu miały tragiczny majestat niedoli.
Raz ostatni późną jesienią słyszeli ją ludzie, wracający z jarmarku, pod cmentarzem. Chodziła między krzyżami, wkoło, jakby w jakimś powolnym tańcu.
Głos jej się tłuki w ciężkiej mgle.

Czyż ja w stepie nie trawa była?
Czyż ja w stepie nie zielona była?
Wzięli-że mnie, pokosili,
Moją krasę wysuszyli!...
Taka dola moja... czarna dola moja!...

Odtąd nikt jej więcej ani słyszał, ani widział. Zginęła, jak liść, co opada, jak jęk, co cichnie, jak krzywda, co się zaciera w pamięci, jak kamień, co w wodę padnie.

Mówiono, że ją to „złe“ całkiem do siebie porwało, bo ni kości jej nie znaleziono, ni śladu. Wspominano ją długo po wieczornicach prządek: była zrazu strachem żywym, potem bajką, wreszcie legendą — i tem została...


NA TOKACH.

Szymon Derkacz stał na progu kancelarji pańskiej i milczał. A poza biurem pan piorunował:
— Mówiłem ci, stary, żeś głupiec i warjat, gdyś sobie młodą żonkę brał. Tyleś lat przeżył bez tego dodatku i byłem z twej służby rad. Teraz pod twoim nosem zwierzynę tłuką, drwa kradną, bydło pasą — a ty chodzisz, jak senny. Jak dłużej tak będzie, to służbę stracisz i świadectwa nie dostaniesz. Wtedy nie miej do mnie żalu, bom cię nieraz ostrzegał.
Chłop podniósł oczy bure, w których widniały wściekłość i zapamiętanie bezgraniczne. Głos jednak był pokorny i głuchy, i postawa niewolnika.
— Proszę pana, ja wiem kto zwierzynę bije i drwa kradnie. Jeden na moją zgubę nastaje, jeden mi krew pije. Ten zbój Andrzej Owada!
— Kiedy wiesz, to go pojmaj na gorącym uczynku, strzelbę odbierz, i do sądu pójdzie.
— Ja go żywcem nie pojmę! — głucho ze wstydem i zaciekłością mruknął chłop.
Istotnie wątły był i niskiego wzrostu, twarzy bladej i chudej, ułomek człowieka.
— Strzelba jego u kryta w lesie, codzień gdzieindziej. Niema dla niego ni mrozu, ni zamieci, ni bagna, ni wody. Pan może nie wierzy — a ot ja drugi tydzień nie śpię i strawy nie jem, a za nim chodzę. Spotkałem raz przy cietrzewiu na tokach. Żebro mi złamał i nogami w błoto wdeptał. Jeszcze drwił, odchodząc, i proch i śrut z torby mi zabrał. A świadków skąd wziąć w borze? Cieciory chyba!
— Weź kogo do pomocy. We dwóch dacie mu rady.
— Nie, teraz już on mój będzie! Dosyć wstydu i zgryzoty najadłem się przez niego. Niech pan mi ten raz daruje. Może jutro, może za dwa dni przyniosę panu Andrzejową strzelbę.
— Pamiętajże! dopatrz, gdzie ją ukrywa, i niech się to raz skończy.
Szymon ukłonił się w pas, tak nisko, że jego długie włosy dotknęły prawie ziemi, i ujął za klamkę. Potem raz jeszcze się zwrócił i spytał:
— Cietrzewie na tokach dozwala się bić?
— Można, bo zbyt one czujne, by się łatwo dały podejść! — odparł pan żartem.
Twarz chłopa skrzywiła się uśmiechem szyderczym, pokłonił się raz jeszcze i wyszedł.
Na dworze był późny wieczór kwietniowy. Zaraz za dworem cisza wielka słała się nad łanami, cisza przesiąkła wonią pąków, ciepłych powiewów i tajemnem wrzeniem budzącego się życia.
Opodal na wsi błyskały światełka nisko nad ziemią, a górą chwilami biegł szum i drżenie powietrza, trącanego lotkami ptaków wędrownych, które spóźnione nadążały co sił na letnie siedziby. Strażnik szedł krokiem myśliwca, prędko, bez szelestu, ledwie tykając ziemi, jak zwierz, z którym w swym lesie obcował.
Kocie jego oczy, pomimo chmurnej, bezmiesięcznej nocy, widziały każdy wybój drogi, każdą kałużę. Minął dworską wysadę, groblę — wszedł w ulicę wioskową i zatrzymał się u karczmy.
Zajrzał przez szybę do wnętrza, oczy mu zamigotały zielono, jak u wilka, zawarczał przekleństwo — i wszedł do szynkowej izby.
Mało było ludzi. Dwie kobiety targowały się z żydem o płótno, jakiś pijak z profesji wyśpiewywał sprośne piosenki, wójt dworski namawiał kilku chłopaków na służbę, — zresztą mało było ruchu i wrzawy. Wprost drzwi siedział parobek naschwał piękny i wysmukły. Siedział bezczynnie, z ręką za czerwonym pasem, w czapce na bakier, i gwizdał, patrząc drwiąco na chłopaków, godzących się do dworu.
Czuł się najsilniejszym, najpiękniejszym, a zuchwałość i bezczelność biła mu z twarzy.
Na widok strażnika uśmiech mignął mu po ustach, i nie zmieniając postawy, rzekł do żyda:
— Srul! Dworacy ci dzisiaj całą wódkę wypiją!
Szymon podszedł do szynkwasu, wypił raz po raz dwa półkwaterki, zażądał tytuniu, i nabijając fajkę, rzekł do wójta:
— Nie wiecie? Można dostać się na „prostki“ do Powity? Pan mnie tam z listem wyprawił.
— Pewnie, że można, ale szmat drogi, i podłej!
— Nic to. Jutro na wieczór wrócę.
— A nie boisz się, że ci żonę ukradną! — zaśmiał się parobek urągliwie.
— Cietrzewie na tokach wolno bić! — odparł.
— Wolno? Tylko, że nie ty ich podejdziesz, maro! Tybyś i do przywiązanego nie trafił. I poco to takie kukły chlebem karmią! Strażnik to — ta pchła!
Wyprostował się i na stół rzucił garść srebra.
— Srul...! Dawaj wódki! Żebym ja strażnikiem zechciał być, toby inaczej szło! Ale ja nie stał w pokłonach włosami ziemię wycierać, i nie stał prosić i słuchać i cudzą wolą żyć!
Wójt podniósł głowę i rzekł:
— Ty, Andrzej, hodujesz włosy pod aresztanckie nożyce. Nie gębuj bardzo. Nie jeden ty złodziej, i nie największy. Panujesz do czasu!
— Jeszcze was wszystkich przepanuję, dworskie pokurcze! — zuchwale rzucił parobek.
Nalał sobie szklankę wódki, wypił i splunął.
— Moc moja i wola moja! A wy drżycie przede mną, jak kura przed szulakiem!
— Ja nie drżę! — ozwał się spokojnie Szymon. — Ty las kradniesz, zwierzynę kradniesz i żonkę mi bałamucisz. Ja to wiem i wiedzą ludzie. Każdy wie, żeś łotr i złodziej. Dokuczyłeś całej wsi, stu dobrych cierpi przez ciebie, gałgana. To krzywda. Przyjdzie po ciebie sprawiedliwość. Pan mi kazał twą strzelbę do dworu przynieść, i ja ją przyniosę!
— Ha, ha, ha! — zaśmiał się zuchwale parobek.
— A dużo masz jeszcze całych żeber?
— No, no! Tobie radzę mojemi ścieżkami nie chodzić!
— Aha, pewnie! Chodzę tam, gdzie mi się podoba!
Wziął się pod boki i zaśpiewał:

A przy płocie czeremszyna na straży —
Czy się do mnie moja miła odważy?
Ja kwitnącą czeremszynę rozgarnę
I do siebie moją miłą przygarnę!...

— Hi, hi, hi! — zaśmieli się chłopcy, spoglądając szyderczo na Szymona.
Ten o jeden cień pobladł na twarzy, przez wąskie wargi błysnęły zęby w grymasie. Nic nie odrzekł, pociągnął dymu z fajki i wyszedł. Za nim rozległy się śmielsze drwiny i śmiechy, grube żarty i koncepty.
Andrzej położył się wreszcie na ławie i udawał, że drzemie. Upłynęła tak godzina. Ludzie poczęli się rozchodzić. Żyd z żoną wysunęli się do alkierza.
Wtedy Andrzej wstał i wyjrzał oknem.
Ciemna noc, i pusto na ulicy. Coś jakby lenistwo czy niechęć trzymało chwilę parobka na ławie. Potem ogarnął siermięgę i wyszedł.
Ludzie już spali. Dla niego rozpoczynała się dopiero praca. Żył jak wilk — w nocy. Szedł powoli i rozmyślał: czy pójść do starosty, gdzie wczoraj wypatrzył kosz z kiełbasami w świronku, czy do dworu, gdzie zawsze było coś do uprzątnięcia na gumnie, czy podkopać się do żydowskiego alkierza?
Szedł aż za wieś niezdecydowany, gdy go od boru, wśród cichości nocnej doleciało tokowanie cietrzewia. Potem bek dziki, przeciągły kozła. Razem z tem graniem, szedł stamtąd dech pąków, wyziewy gorące, i jego krew objęła żądza do pięknej, młodej żony Szymona. Wyprostował się, wciągnął w nozdrza wiosenne tchnienie, i już bez wahania ku borom zawrócił.
Droga, zrazu piaszczysta i szeroka, przechodziła nieznacznie w wygon pusty, pocięty bydlęcemi ścieżkami, i urywała się zupełnie u krzaków, stanowiących podszycie boru.
W ciemności ziemia — pole i te krzaki, były jedną masą szarą i tajemniczą.
Tylko im bliżej lasów, tem gwarniej. Rozróżnić można było wabienie się kaczek, i przelatywania, i głosy trwożne i radosne, a ponad wszystkiem górowały cietrzewie i bek koźli.
Andrzej chwilę szedł pod ścianą krzaków, potem w jakiejś sobie znanej szczelinie przepadł. Była to jego złodziejska ścieżka, a szła zygzakiem, jak trop każdego rabusia i zbiega.
A za nim — jeszcze na piaskach, powstał cień człowieka, który go oczekiwał, leżąc nieruchomo w cieniu sosen cmentarnych.
Powstał i szedł jego tropem, jak za wilkiem chadza ryś. Ruchy jego były kocie i oczy błyszczały w ciemności zielono.
Pod stopą wilczą niekiedy zaszeleścił liść jesienny lub złamała się gałązka, ryś zda się płynął po ziemi, niczem nie zdradzając swej obecności.
Andrzej się nie kwapił. Właściwe toki jeszcze się nie rozpoczęły, były to przygrywki, urywane akordy — rozbite po całym lesie.
Więc szedł, nasłuchując, układając plan, wreszcie stanął — i uzuchwalony ciszą, zapalił fajkę.
Wąska struga, wezbrana, w obramowaniu czarnej olszyny, przecinała jego ścieżkę. Na uboczu stała osika ze złamanym wierzchołkiem i bielała pniem z kory odartym.
Andrzej obejrzał się tu i tam, poczekał chwilę i podszedł do niej.
Zdjął świtę i po gładkim pniu wdarł się na wierzch. Gdy ześliznął się na ziemię, miał już na plecach torbę i strzelbę.
Wtedy, jakby poczuł wielką moc, ruszył dalej już śmiało, po znanych sobie tylko brodach i kępach, i gwizdał zcicha. A była to ta sama zuchwała piosenka z karczmy, a on szedł — do straży.
Leśniczówkę jodły otaczały, cieniem podsunął się aż pod ogrodzenie — wprost świecącego okienka i trzy razy zahukał jak sowa: Pój-dź! pój-dź!
Żałosny, posępny okrzyk obił się o bór, i po małej przerwie załopotały skrzydła tuż nad jego głową.
Sowa usiadła na jodle i odpowiedziała na wołanie. Jednocześnie z chaty wyszła biała postać kobiety i szła cicho ku ogrodzeniu.
Zaszemrał szept tajemniczy, potem chrzęst płotu i ciche kroki — szelest rozchylanej jedliny, i wszystko ucichło — tylko sowa zleciała na chatę i raz jeszcze zahukała żałośnie.
Cietrzewie tokowały na cyplu lasu, wsuniętym ostro w szerokie łąki błotniste.
Nie był to jeszcze ranek, ani świtanie, ale jakby dogasanie nocy. Rosa padała z szelestem i rzeźwy powiew szedł od łąk, a niebo poczynało odcinać się od ziemi i nabierać przejrzystości i bursztynowych na wschodzie smug.
Tokowały trzy koguty na wysokich, bezlistnych dębach.
Ze spuszczonemi skrzydły i roztoczonym w wachlarz ogonem, z nabrzmiałą, czerwoną brwią, grały zapamiętale, pyszniąc się swem świetnem upierzeniem i siłą. Rzucały akord po akordzie, szybko, z coraz krótszemi przerwami, zapalając się do szału, chcąc współzawodników zagłuszyć. Ryło coś wściekłego w tej zapalczywości. Niekiedy porywał się jeden i z sykiem leciał na przeciwnika. Wtedy w cichości bój się poczynał, i okrwawieni, rozlatywali się, by znowu napełniać las namiętną pobudką. Cicho, zrzadka gdacząc, przelatywały samki i zapadały w gąszcz młodych zarośli. Ledwie ich się domyślać można było po ruchu krzaków i dyskretnem kwoktaniu. Aż po kraniec boru biegło z echem budzącego się świtu granie toków.
Przytulony do drzewa, nieruchomy, od godziny stał Andrzej na czatach.
Parę razy mógł ubić cieciorę przelotną, ale on się uwziął na koguta, który odegnał dwóch innych i tokował najgłośniej.
Oczy myśliwca śledziły ptaka, który, jakby przeczuciem wiedziony, umykał mu z pod strzału, krążąc z dębu na dąb, zapadając w gąszcze, wybierając niedostępne gałęzie. Niebo coraz jaśniało. Smugi bursztynu były już perłowe z różową obwódką — lada chwila toki ucichną do następnego świtu.
Nareszcie Andrzej ostrożnie strzelbę podniósł, chwilę ścigał ruchy ptaka, wreszcie za cyngiel targnął. Padł strzał jeden, a prawie razem i drugi. Ptak uciął w połowie akordu, podleciał w górę i ciężko począł spadać, ciężko bijąc skrzydłami. I wokoło załopotały cieciory, odlatując ile sił, i tok ucichł, skonał w echu boru.
Wszystko to trwało sekundę. Gdy drugi strzał padł, Andrzej podskoczył, za bok się uchwycił i zawył z przerażenia i bólu.
Obejrzał się i spostrzegł na skraju błota, po kolana w wodzie stojącego Szymona, który strzelbę od twarzy odejmował i patrzał nań z dziką ciekawością.
— Ty łotrze, zabiłeś mnie! — wrzasnął Andrzej, blednąc z bólu.
Przez palce, z boku lała się krew strumieniem, ogarniała go okropna słabość i chęć — do ziemi.
Przyklęknął i udarł garść mchu, zatykając nim ranę, ale nie zdołał, bo palce mu tężały, pot zimny okrywał twarz.
— Sobaczy synu, łajdaku, gałganie! — jął mówić, a piana biegła mu z ust razem ze słowami.
Strażnik wyszedł na stały grunt, stanął o parę kroków od niego, i jął, nie kwapiąc się, nabijać swą jednorurkę.
Z pod brwi z szatańskim grymasem patrzał na leżącego wroga.
— Powiodło się nam dzisiaj, Andrzeju! — zaśmiał się drwiąco. — Był ty na tokach, był i ja. Zabił ty koguta, zabił i ja. Ale że ty kradł, a ja nie, to ja wezmę twoją strzelbę i zwierzynę. Mój śrut i proch jest też w twojej torbie: może zwrócisz teraz. Już ci nie potrzebne.
Ranny się poderwał, i gdy strażnik rozcinał mu rzemień torby — plunął mu w twarz, razem z przekleństwem.
Głos miał już słaby i zduszony, ale jeszcze wściekłość w oczach. Plwocina była krwawa.
Szymon obojętnie otarł twarz rękawem i poszedł w gąszcze. Po chwili wrócił z kogutem i strzelbę Andrzeja podniósł z ziemi.
— Cietrzew jak drop. Ino się zjuszył, jak i ty. Ano — boście tokowali dzisiaj obydwa!
— Oj, konam! — jęknął ranny, rzucając się na ziemi, w kałuży krwi.
— Pograj, może na twój wab cieciora ze straży przyleci, taj ciebie opatrzy! — zaśmiał się dziko Szymon.
— Bodajeś zdechł, sobako!
— Ty prędzej zdechniesz! Mówiłem ci: „Ścieżkami memi nie chodź!“ Naści za mój wstyd i trud, i moje złamane żebro i siniaki. Czeremszyna za strażą cię wabiła, twoja miła kradziona była, jak wszystko twoje. Teraz niechże cię śmierć przygarnie, ty złodzieju!
Andrzej rzucił się raz jeszcze i plunął. Już mówić nie mógł i wściekłość w oczach uchodziła przed bólem i wielką bojaźnią. Pozostał rozkrzyżowany, palce wpił w ziemię i chrapał, a piana na wargach była krwawa. Tymczasem słońce wschodziło, i cały las i łąki wyzłociły się, zatętniały życiem.
Ptactw o błotne poczęło się uganiać i krzyczeć wesoło, w borze zawrzało od krasek i dzięciołów.
Strażnik cietrzewia do torby przytroczył, torbę kłusownika wypróżnił i cisnął w wodę, potem na niego popatrzał i rzekł urągliwie:
— Głupcze! Zatokowałeś się w swem zuchwalstwie. Slepyś był i głuchy, żeś mnie nie słyszał, jakem za tobą szedł od wieczora. Szedłem niedaleko, i wszystkom widział i słyszał. Rozumiesz — wszystko. Dlatego ubiłem cię, jak psa, i dlatego naści! Oddaję ci twój ostatni podarek. Na!
I plunął na niego.
Andrzej wyprężył się w ostatnim kurczu. Słońce wyjrzało w tej chwili ponad bagna i odbiło się w jego oczach, już bielmem zasnutych.
Źrenice nie zadrgały od blasku, twarz nie skurczyła się przed obelgą — nieme były usta.
Szymon trącił go nogą, potem wziął za pas i pociągnął aż w bagno.
— Niechże cię tu raki obiorą, złodzieju! — zamruczał, zabierając się do odwrotu.
Jeszcze raz spojrzał na polankę.
Kałuża krwi już wsiąkała w ziemię — do jutra śladu jej nie będzie. Bagno za tydzień pożre trupa, okryje szczątki bujną trawą, nikt z ludzi nie będzie szukał złodzieja! Zginął — to i dzięki Bogu.
A gdyby i znaleźli trupa, odkryli sprawcę, żaden z tych ludzi pierwotnych nie potępi i nie wyda Szymona. Jelenie mają rogi, a cietrzewie dzioby i pazury; ci dwaj mieli strzelby i podobne jeleniom prawo — i etykę niemal zwierzęcą. Słabszy użył podstępu — to jego prawo.
— A świadki moje cieciory! — zamruczał Szymon po chwili rozmysłu.
I to uspokoiło go zupełnie. Żaden głos w sumieniu się nie podniósł, żadne skrupuły go nigdy nie utrapią.
Ruszył raźno ku dworowi ze zdobyczą.
Ranek był cudny, a on nawet wesół, jakby się pozbył zmory.
— Gadał pan, co na tokach ubić trudno, bo ptak czujny. Aha!... czujny!
I zaśmiał się z szatańskim triumfem. A potem znowu się zamyślił.
— Panu wszystko jedno. Oddam moją strzelbę, a jego sobie zostawię. Bije, jak sztuciec! Do koguta było osiemdziesiąt kroków — liczyłem — a padł i nie drgnął. A od mojej to ten się walał tyle czasu! Fuzja, kiedy „żywi„“, nie warta pistona.
Ucieszył się tym pomysłem i znowu drugi projekt jął układać.
— Poczekaj, zawabię i ja sowę którego wieczoru. Niechno wyjdzie do płotu. Za włosy do czeremszyny uwiążę, i zsiekę, ile mocy. Głaskał ja, milczał — pogłaskam sforami.
A na tę myśl oczy jego zwężały się i aż żółkły wyrafinowanem okrucieństwem, a wąskie usta układały się w grymas zajadły cichej zaciętości i zemsty.
I tak szedł wśród cudnej wiosny i ranka słonecznego — w wonnej rosie, w barwach, w śpiewie, w całym uroku i piękności młodej natury i świeżego życia.

I był wśród całego stworzenia plamą i fałszem, i szpetotą, i rzeczą chybioną i krzywą.


SKRĘT.

Falowały zboża i zakwitły właśnie, gdy pewnego wieczoru Sachar pastuszek wpadł do ojcowskiej chaty, wystraszony i zdyszały:
— Ojcze! — szepnął tajemniczo: — u nas skręt jest w życie.
Gospodarz przerwał wieczerzę, żona upuściła garnek.
— Gdzie? Kto ci mówił?
— Ja sam latał zobaczyć, bo mi chłopcy gadali. Jest skręt, „przeciw słońcu“ tam, za gruszką.
— Głupiś! — burknął ojciec, a matka już rozpoczynała lament.
— Moja dola ciemna, nieszczęśliwa! Teraz zguba na nas przyjdzie... Nie będzie to żyto nasze widziało ni stodoły, ni żaren, ni dzieży! Zginęliśmy, przepadli!
Gospodarz splunął i milczał, ale już po łyżkę nie sięgnął. Sąsiadka, co wstąpiła na chwilę, pokręciła markotnie głową i prędko wyszła, by wieść po wsi roznieść.
I gruchnęło od chaty do chaty:
— U Semenów w życie skręt jest! Przyjdzie na nich „licho!“
Semen do dnia nie czekał, w nocy poszedł sam się naocznie o swem nieszczęściu przekonać.
Za gruszą dziką, aż het ku lasom biegły pasem jego zagonki, a tuż przy miedzy ktoś garść zboża zgarnął i skręcił w węzeł. Tyle tylko, ale chłop patrzał na to ze zgrozą i przerażeniem.
Były to okropne czary. Kto to uczynił, znał największe zaklęcia, włożył w ten skręt moc niesłychaną złego! Tknąć — groziło chorobą; wyrwać — groziło śmiercią; zostawić — groziło zniszczeniem dobytku i mienia.
Chłop nie tknął, bał się nawet kląć sprawcę, ze zwieszoną głową wrócił do domu.
Nazajutrz cała wieś mówiła tylko o skręcie, każdy szedł go oglądać, szeptano różne racje, powody, zgadywano sprawcę. Semenicha płakała i łamała ręce, przypominając, czem kogo rozgniewać mogła.
W kilka dni potem u Semenów zdechło cielę, trochę później zginęła owca, wreszcie Sachar dostał febry.
Skręt poczynał okazywać swą moc.
Ruszył stary Semen po ratunek do bab i znachorów, ale otrzymał odmowę. Żaden nie chciał skrętu zaczepiać. Nareszcie jeden, podumawszy rzekł:
— Na skręt ma moc jedna, ale może już pomarła, stara Zozula z Drewicy! Zresztą nikt!
Drewica leżała o pięć mil, czas był roboczy, ale Semen się nie wahał, klacz zaprzągł i pojechał z wódką, chlebem i groszami w chustce.
Na wygonie za wsią spotkał kobietę chudą, w odartej odzieży, pasącą gęsi kilkoro.
— A dokąd to jedziecie? — zagadnęła.
— Jadę pomsty szukać na tym gałganie, co mi skręt zrobił. Zozula z Drewicy go odgadnie i pokarze.
Kobieta nie rzekła słowa, przykucnęła na ziemi i dumała. Po długiej chwili zegnała gęsi do chaty i weszła do izby.
Mąż jej, krawiec kulawy, bezczynnie drzemał na ławie; nędza wyzierała ze wszech kątów, na stole nie było nawet chleba kawałka nakrytego obrusem, w piecu nie było ognia na wieczerzę.
— Michał, wiesz ty, dokąd Semen pojechał? — szepnęła kobieta.
— Odczep się ode mnie! — burknął chłop.
— Do Drewicy pojechał, do Zozuli!
— Niech jedzie do samego czorta!
— Czyś się duru najadł? Toć Zozula ciebie nauczyła jak skręt zrobić, teraz na ciebie go odkręci!
— Nu, to co? Co mi weźmie? Pole zabrały braty, krowę wziął wilk, dziecko w piasku, chleba niema, chata się wali! Niema czego u mnie kręcić, bo i nogi już pokręcone? Ty sama durna!
Kobieta usiadła w kącie i płakała, a chłop, rozdrażniony, dalej mówił:
— Niech bogacz postęka. Oszukał mnie, za robotę nie zapłacił, złodziejem nazwał, za ten głupi kawałek sukna, co mi zbiegł. Poprzysięgłem, że go drogo będzie kosztował, i będzie. I Zozula mu nie poradzi... Mocnom zrobił... A ty milcz, bo zęby ci powybijam!
Krawczyni wiedziała, że spełni groźbę, więc nic nie rzekła, tylko ze strachem wyglądała powrotu Semena.
Drugiego dnia pod wieczór, ujrzała go na drodze. Wiózł z sobą babę starą, drobną, suchą, o świdrujących oczach i wąskich ustach, straszną Zozulę. Zdawało się kobiecie, że stara wie, kto ona i co myśli, i czego się lęka, bo popatrzała na nią przejmująco, a gdy wóz minął, obejrzała się raz jeszcze i poruszyła ustami.
Bez tchu wróciła do chaty.
— Zozula przyjechała! — oznajmiła mężowi, drżąc.
— Ach! — zdziwił się chłop. — I co powiedziała?
— Nie wiem! Dopiero com spotkała. Polecę, dowiem się!...
Michał nie bronił. Kobieta pobiegła w ulicę.
Około chaty Semena już tłum bab szeptał i czekał. Nie śmiały wejść do izby, tylko przez maluchne szybki zaglądały trwożne, oczekujące czegoś strasznego.
Zozula siedziała na ławie, wprost ogniska, tajemnicza, milcząca, kolącemi oczyma patrząc po wszystkich i poruszając bez słów ustami.
Wysłuchała po raz setny opowieści o skręcie i wreszcie spojrzała w okno, i rzekła:
— Miesiąc wszedł, pójdziemy na to miejsce!
— Sami pójdziecie? — spytała Semenicha.
— I wy wszyscy. Weźcie, gospodarzu, nowy garnek z żarem, taj prowadźcie.
Po chwil ruszył korowód. Na żarzące węgle rzuciła baba garść ziół jakichś; dym duszący snuł się, ogarniał ich, i tak szli, słowa nie mówiąc, przez całą wieś, aż na żytnie pola.
Za nimi pociągnęły kobiety obserwując znachorkę.
Michałowa szła, zęby jej szczękały. Widziała wyraźnie, że mijając ich chatę, ostatnią, Zozula jakby się potknęła, sekundę stanęła, coś cisnęła tam nieznacznie i poszła dalej.
Noc była srebrna od miesiąca, cicha, śliczna. Przyszli do Semenowych zagonów. Zozula wprost szła ku skrętowi. Znalazła go, poczęła nagle mówić głośno, wyraźnie, zawodząc czasami, jakby śpiew to był:
— Uczyniły cię opaczne ręce, niechże je pokręci! Uczyniły cię opaczne oczy, niechże prosto nie patrzą! Uczyniły cię opaczne myśli, niechże opacznie ustaną! Święte zboże cierpi, niechże grzesznik cierpi! Święte ziarno nie spełni się, niechże wiek złego się nie spełni! Amin, amin, amin!
Przystąpiła bliżej, dobyła z fartucha nóż wąski, ucięła ze skrętu jeden kłos, rzuciła na węgle:
— Tyle złego na Semena budynki!
Ucięła drugi, zadeptała w ziemię:
— Tyle złego na Semena rolę!
Ucięła trzeci, rzuciła w wodę w rowie:
— Tyle złego na Semena żywioł (bydło) i zdrowie rodziny! Amin, amin!
Podniosła rękę z nożem nad głową:
— Teraz niema w tobie Semenowej zaguby, teraz w tobie tylko zaguba uczyńcy! Teraz nad nim sąd, teraz nad nim odpłata! Amin, amin! Nie moja wola: wielka wola! nie moja siła: wielka siła! Kazano ciebie wziąć: pójdź!
Nóż błysnął w powietrzu: ucięła skręt przy samym korzeniu; zgarnęła go jak łup krugulczemi rękoma; omotała, jak więźnia, nicią ciemną wydobytą z fartucha, i, opędzając wokoło siebie coś niewidzialnego, schowała wiązkę w szmatę.
Potem na to miejsce, ze zboża ogołocone, wysypała żar z garnka, potłukła garnek, splunęła kilka razy, szepcząc zaklęcia, i zawróciła ku wsi.
Milcząc wracali za nią wszyscy.
Byli już daleko, gdy ze zboża wypełzł człowiek. Był to Michał, który wszystko słyszał i pewny był swej zguby.
Miedzami, rowami, czając się, wrócił do chaty.
Światła nie zapalił, spać się nie kładł, siadł na ławie i rozmyślał.
Co teraz będzie? co na niego obmyślą? Może już dnia nie doczeka... Skrępowany był przecie krwawą nicią, owinięty cmentarną szmatą, w mocy Zozuli.
Poczęły go dreszcze łamać, mrówki biegać po członkach, czuł, że go jakaś straszna moc obejmuje, a w głowie mu huczało od zgrozy i trwogi.
— Trzeba będzie bez pory umierać! — wyszeptał.
Tymczasem Zozula wróciła do Semenowej chaty, zasiadła, na stole przed sobą położyła skręt, jak żywego winowajcę, i spytała:
— Cóż tedy chcecie z nim zrobić, gospodarzu? Chcecie, by w wodzie się utopił, pod ziemię się zawalił, ogniem zgorzał, w powietrzu zawisnął? Co chcecie?
Semen popatrzał na garść kłosów, podumał, splunął.
— Niechby on tak sechł, jak my schli z troski za jego sprawą! — odparł wreszcie.
— Wasza wola! — rzekła znachorka.
Wzięła skręt ze szmaty i szepcząc uwiesiła go na nici u belki pułapu, w dymie i gorącu.
— Będzie sechł i sechł. Zechcecie mu oddech dać, wynieście na dwór pod strzechę; zechcecie, by skończył, spalicie w ogniu; zechcecie mu darować, połóżcie na progu kaplicy. Wasza wola nad nim!
— Jak przyjdzie, przeprosi, daruję! — mruknął Semen. — Niech ma wstyd przed dobrymi ludźmi. A nie ukorzy się, niech schnie szelma!
Chata była kurna, bez komina. W tumanach gryzącego dymu wiązka symboliczna kołysała się zwolna, i wszyscy wlepili w nią oczy.
Zozula szeptała ostateczne zaklęcia.
Kobiety rozproszyły się po wsi, roznosząc straszną zapowiedź.
Michałowa opowiedziała wszystko mężowi. Słuchał milczący, niewidzialny w ciemności; dopiero gdy mu rzekła, by szedł Semena przeprosić, porwał się z ławy i rzucił się do niej z pięściami.
— Ty milcz, jeśli żyć chcesz!... rozumiesz? Zdechnę, a kłaniać się nie pójdę! Ty milcz!
Kobieta uciekła z chaty przerażona. Nazajutrz co rychlej wyprzedała gęsi, co miała płótna i szmat wyniosła do sąsiadów, nie szła nawet pleć w ogrodzie. Czekała niezawodnie zniszczenia i zguby.
Michał był ponury. Zapadły mu przez jedną noc oczy, zacięły się usta. Nie próbował się zaklęciu opierać, tylko z zawziętością bez siły powiedział sobie:
— Mam wyschnąć, ma mnie ten spalić, kiedy mu ochota, no, to przynajmniej harować nie będę.
I zaczęło się powolne działanie zmory. Co rano czuł na sobie ciekawy, pytający wzrok żony, czy już schnąć zaczyna, a po tygodniu już cała wieś miała go w podejrzeniu; poczęto szeptać, oglądać się na niego, ścigać go ciekawemi oczyma, aż we własnej chacie szpiegować każdy jego ruch i czyn, i słowo. Niewiadomo skąd urosło podejrzenie, ale na drugi tydzień już go i sam Semen urągliwie zagabnął:
— Krawiec, może ty ciekaw, jak mój skręt wygląda u pułapu! Sucho mu, sucho!
Michał spojrzał zpodełba, chciał łajać, ale go nagle porwała dzika chęć zobaczenia swego losu.
Wszedł. W dymie ogniska, okopcony zmalały, skurczony, kołysał się skręt. Ciepło go tak wciąż poruszało, a ze szmaty wytykało się kłosów kilka, jakby ramiona bólem pokrzywione.
— Gorąco mu, gorąco: uschnie na samą porę!
— Na jaką porę? — zagadnął Michał machinalnie, oczu nie zwracając.
— Na Narodzenie — odparł Semen ze złym uśmiechem. — Będę go suszył lato i jesień, a spalę na samo Narodzenie, by nie skosztował pieroga i nie pochowany ludziom obrzydł przez święta! Ot, jak jemu będzie, chyba się mnie pokłoni!
Michał spojrzał na niego strasznie.
— A taki łżesz! — burknął. — Suszyć moc masz, ale śmierci uczynić — nie masz! Będzie w tem jego wola.
— Ot zobaczym!
— Zobaczym.
I rozeszli się. Nazajutrz Michał poczuł się słaby, gorąco mu było nadzwyczaj, do jadła ni wody nie miał chęci. Pomimo to ukrywał niemoc przed żoną, poszedł nawet na zarobek.
Szył siermięgę u sąsiada, i czuł, że jest przedmiotem obserwacji, szeptów, niemiłosiernej ciekawości.
— Coś ty „musi“ chory! — zagabnęła go gospodyni.
— Czego? Jednakowy! — burknął.
— Nijakiej „kraski“ nie masz na twarzy! Odymiony wyglądasz i takiś wysechł!
— Nigdy czerwony ni tłusty ja nie był.
— Nie taki ty, jak był, nie taki! — rzekła baba przeciągle.
Tydzień zmagał się Michał ze zmorą, borykał się z chorobą, krył mękę. Wreszcie się położył.
Nic mu właściwie nie dolegało, nic nie brakło, tylko niemoc czuł nieznośną. Nogi ciążyły ołowiem, ręce opadały, oczy wciągało w głąb czaszki, suchość okropną miał w ustach i gardle. Położył się w kącie na ławie, chodziły mu bezkarnie po twarzy roje much, opadały nań sadze z pułapu, on oczu nie otwierał, nie ruszał, tylko wciąż widział jedno: garść zielonego zboża, kołysaną gorącem dymu, sczerniałe kłosy, wydzierające się ze szmaty.
Żona, gdy go ujrzała tak leżącym, poczęła wyrzekać, łajać go, potem lamentować. Na wszystko był nieczułym, oczu nie otworzył.
Teraz już nie pogłoski, nie szepty szły po wsi. Teraz była pewność: mówiono głośno, schodzono się do chaty, oglądano go bezczelnie.
Żona odstąpiła go, zaparła się wszelkiego wspólnictwa i porozumienia, zdała go własnemu losowi. Chodziła na zarobki, i baby poczęły już ją swatać.
— Robocza kobieta, zdrowa, ze lnem się osobliwie dobrze obchodzi. Płócien ma moc wielką. Nie wypracowana, bo krawiec na nią zarabiał. Można ją brać, jak malinę!
Słuchali tego chłopy wdowcy i potakiwali.
— Czemu nie! Dobra baba! Żeby ten długo nie sechł!
— A cóż! Wiadomo! Do kolend go Semen trzyma. Po Jordanie można będzie brać!
Była to tedy rzecz ukartowana, niezawodna, i czarny Stepan, który żonę właśnie pochował, Michałową sam zaczepił.
— Jak ten zeschnie, to do ciebie przyjdę! Lnu nieboszczka ośm zagonów zasiała, a dzieciska posłuszne. Będą ciebie matką zwać, jak każę.
— Nie wiem! Pomyślę. Jeszcze czas! — odparła Michałowa, niedaleka od zgody.
A Michał leżał w kącie zjadany przez robactwo i zmorę. Wychudł i sczerniał, prawie nic nie jadł; zwlekał się czasem przed chatę i hbezmyślnemi oczyma patrzał w jeden punkt.
I widział wciąż dym, dym, dym i kołyszący się skręt zboża, okręcony w cmentarną szmatę, owinięty nicią krwawą.
Nikt nie przyszedł go pocieszyć, poratować, z nikim się myślą nie podzielił.
Ludzie pożęli zboża, radowali się dostatkiem, potem zebrano i lny, i poczęły kobiety międlić, a na dworze uczyniło się dżdżysto, czarno, smutno.
Michałowa więcej teraz przebywała w domu i dokuczała mężowi.
Umęczony jej skargami i klątwami, raz się obruszył:
— Czego ty chcesz, wiedźmo! Drew ci mam przywieźć, dach połatać! To idź, proś tego, niech mi oddech da!
Michałowa poszła do Semenów; wróciła po długim czasie.
— Nu, wstawajże, ty kłodo! Masz oddech na tydzień! Ledwiem ubłagała! Zdjął Semen twoją chorobę, wywiesił ładnie pod strzechę! Nu, wstawaj.
I Michał wstał. Był już opętany zupełnie przez zmorę, nie miał własnej woli i mocy. Wstał i zajął się robotą. Robił jak automat, oczy miał szklane, ruchy nieswoje, głos dziki. Ale przecie ruszał się, jadł, pił. Odetchnął.
Ale było to odetchnienie skazańca, który wie termin wypełnienia wyroku. Codzień słabsze były ruchy i czyny, codzień czarniejsze myśli, i gdy tydzień ubiegł, Michał znowu się położył.
Cała wieś uważała, że inaczej być nie może, że tak być powinno. Ani jedna dusza nie użaliła się mąk tego nieszczęśliwca. Zresztą on sam nie dałby się uleczyć.
I znowu rozpoczęła się gadka po wieczornicach.
— Krawiec schnie i schnie! A zawzięty! Nie pójdzie się pokłonić Semenowi!
— Semen gadał, że jużby nic teraz nie pomogło, bo skręt już się raz zatlił od gorąca. Takci skończy.
Ale koniec był ciężki. Okropne listopadowe słoty, wichry, ciemnoty ogarnęły ziemię, rozdzierająco, smutno jęczały ostatnie pastusze surmy, wiatr wył jak dusza przeklęta, w chacie ciągły mrok panował.
— Marto! — odezwał się raz Michał po tygodniowem milczeniu do żony przędącej u komina.
— A czego? — burknęła niechętnie.
— Idź ty! Nadmiar mi ciężko! Idź, poproś, niech mi oddech da! Już nie wytrzymam! Oj, Chryste!
Chrystusa wzywał, ale kto On był, nie wiedział. Mówił utarte słowo, treści obcy!
Michałowa poczęła burczeć:
— Naco ci oddech? Leżałbyś! Naco ty komu!
Chłop umilkł, ale po chwili znowu przemówił:
— Warsztat tkacki bym ci poładził. Drew urąbał!
— Żebyś choć w żarnach pomełł osypkę!
— Żeby oddech, tobym może „zdużał!“
To zachęciło babę. Ogarnęła się i poszła.
Ale bawiła bardzo krótko i wróciła wściekła.
— Bodajeś zdechł prędzej. Wstydu się tylko najadłam, ludzkiego szczekania, przez ciebie! Semen mnie złajał i wypędził! Da ci oddech, powiada, da, ale na kolendy, w piecu, w ogniu! U nich tam bitwa w chacie z synową, więc wszyscy jak szerszenie! Leż, trupie!
Michał już się nie odezwał, ale myślał.
I hędzież Semena moc do końca? będzież prawda Zozuli? Nie pomści się on? nie odpłaci? nie uczyni ich łgarzami? Śmierć idzie, nie kwapi się, posłuszna im, tym dwojgu. Nie możnaż to wyjść do niej, na pół drogi? Nie możnaż to ohydzić Semenowi chaty, oszukać Zozuli? Kołysze się skręt na krwawym sznurze... Pośmiewisko z niego ma wieś i Semenowa chata. Nu, on im uczyni sztukę, zacuchną im kolendy, nie przejdzie pierog przez gardło!
Życie w ich ręku, a od śmierci im wara!
Leżał Michał, nie stękał, nie skarżył się, nawet mu się twarz zmieniła. Czasem latały po niej ognie i drgnienia, jakby uciechy, czasem okiem po izbie wodził, jakby czegoś szukał, jakby czegoś pragnął. Raz nawet do żony zagadał:
— Wódkibym się napił. Przynieś.
— Ale, pewnie! Jeszcze cię traktować będę! Dosyć będzie na ciebie wódki, jak umrzesz!
— W sieni, w strzesze, nade drzwiami jest szmatka z pieniędzmi. Weź i wódki kup!
Poskoczyła żywo, znalazła w szmatce rubla.
Przyniosła mu tedy butelkę wódki i poczęła się łasic.
— Mój sokoliku! Może ty gdzie jeszcze schował? Powiedzże mnie biednej, co po tobie sierotą zostanę! Powiedzże, póki czas! Może ci mowę odjąć, możesz w nocy zamrzeć, że nie posłyszę...
— Jak pora przyjdzie, to powiem! — mruknął, chowając butelkę w słomę, na której leżał.
Ożywiona tą nadzieją, Michałowa stała się dla niego uważniejszą, mniej szorstką. Codzień zagabywała o pieniądze, ale chłop skamieniał znowu w milczeniu.
Na świecie uczyniło się biało od śniegu. Adwent dobiegał końca. Wbrew przepowiedniom, Michał był rzeźwiejszy, próbował chodzić, jeść, patrzał przytomniej. Dziwowała się cała wieś. Zaglądano do Semenów, badając wygląd skrętu. I zdawało się im, że naprawdę słoma była zdrowsza.
— To tak przed końcem! — urągał Semen, zaniepokojony w duchu jednakże.
Czasami chęć go brała, nie czekając świąt, spalić wiązkę nieszczęsną, ale się opierał.
— Powiedziałem: na kolendę! Niech tak będzie.
Aż i kolendy przyszły.
Na Wigilję cała wieś wybiegła na mszę nocną, puste były ulice, puste chaty. W oddali dzwony pięknie grały.
Ogarnęła się też Michałowa i poszła. Michał na posłaniu siedział, mocny na podziw, patrzał żywo. Toć nie umrze tak nagle!
Była tedy zupełnie spokojna i poszła.
Gdy jej kroki ucichły, Michał za siebie sięgnął, butelkę z wódką dobył i wypił blisko połowę.
Zachował ją na tę okazję.
Potem włożył siermięgę, opasał się, ale ani butów nie kładł, ani czapki nie szukał. Bosy, z odkrytą głową, słaniając się trochę i dysząc, wyszedł na śnieg i mróz, wsunął się poza stodoły, kędy nikt nie chadzał, kędy nikogo nie spotka.
Dzwony grały cudnie, ludzisków pełna po brzegi była kaplica, nabożeństwo uroczyste i długie.
Ranek szarzał, gdy tłum rozchodzić się począł, gromadami zmierzając ku chatom na pierogi i kiełbasy, na śpiewy i zabawy, i świąteczny odpoczynek Szedł i Semen z rodziną. Semenicha troskała się o chatę, w której ino najemnica głucha została na straży, chłop ją pocieszał:
— Zaparła się w komorze, gdzie pierogi i mięso złożone, a w chacie pociemku nikt plondrować nie pójdzie. I skrętu się będą bali! Oho, to dobry stróż!

Drzwi od sieni zastali zamknięte, a chatnie trochę przechylone, jakby je z wewnątrz ktoś trzymał.
Semenicha szarpnęła je ku sobie i wrzasnęła okropnie.
Przed nią stał krawiec z rękoma obwisłemi i pokazywał jej język, przekrzywiwszy głowę.
Semen odepchnął żonę, rzucił się ku niemu i pchnął. Ale krawiec ino się zakołysał, jak skręt na nici, i uderzył chłopa. Wtedy w mroku chaty ujrzeli, że wisiał na czerwonym pasie u belki, i że już zsiniał i zastygł. A obok niego, u tej samej belki, wisiała więź przeklęta, już zupełnie sczerniała.
Zapanował w chacie okropny popłoch, krzyk, gwar, najście ludzi. Odcięto wisielca, postawiono straż, chatni wynieśli się do sąsiadów.
W tem zamieszaniu i zgiełku znikł gdzieś skręt zaczarowany. Pomimo trwogi, pamiętał o nim przezorny Semen i sprzątnął wczas, aby utrzymać powagę Zozuli, moc swoją, i nie mieć śladu dla policji, w razie niepotrzebnych gawęd i plotek.

I takci Michał ino się pomścił i chatę zohydził, ale nie przekonał nikogo, że uprzedził wyrok nad jego skrętem!


WYDALENI.

Był sobie raz mąż wielki i potężny, który postanowił ludy uszczęśliwić. Długie lata badał nędze i niedole, długie lata uczył i kształcił, długie lata nad ideą swą pracował.
I wreszcie nabył kraje piękne i żyzne, ale puste i zagarnąwszy ze sobą ludy, tam je osiedlił, zabraniając im cośkolwiek zabierać ze starego świata.
I przyszło wielkie mnóstwo, jako z nocy w dzienną jasność — i zapanowało w nowym kraju nowe życie. A na majestacie, na wysokim krużganku świętym, zasiadł mąż triumfator i patrzał z dumą na swe państwo i na wyzwolone ludy.
I widział wokoło dobrobyt i sytość, postęp, wykształcenie; i owa ziemia nowa — nowym rajem była.
I mówił w przeświadczeniu swej mocy:
— Błądzili wszyscy — jam nie błądził. Kłamali wszyscy — jam jest prawdą.
Aż dnia pewnego ujrzał wrzenie wśród swego ludu, ruch, krzyki, tłumy miotające się wściekle — i oto z tego mrowia wzburzonego, przerażonego, zdjętego wielkim gniewem, utworzyła się gromada, popychająca przed sobą ludzi troje, których wiedli ku niemu — a dłonie mieli pełne kamieni i urąganie na ustach.
Napełnili krużganek i, wepchnąwszy złoczyńców przed majestat jego, poczęli ich oskarżać.
— Oto panie, pojmaliśmy ich, wiarołomnych zdrajców. Każde z nich przyniosło coś z tego przeklętego świata, skąd nas wyzwoliłeś. Pozwól byśmy je ukamienowali.
Mocarz spojrzał ku winowajcom. Był starzec, niewiasta, równa mu wiekiem, i pacholę.
Starzec wytartą książczynę trzymał na piersi, niewiasta kołowrotek z garścią szarego lnu osłaniała przed zawziętością tłumu, pacholę wystraszone, poturbowane, bo mu krew ciekła po policzku, przyciskało pod pachą skrzypce, na których mu już struny pozrywano.
— Coście za jedni? Pocoście się tu wkradli? — spytał władca starego.
Ale nim ten usta otworzył, uprzedziła go kobieta, najśmielsza, najrozmowniejsza.
Nie wiadomo w co ufała, bo nie była zalękła ni wrzaskiem tłumu, ni kamieniami. Patrzała dość zuchwale na prześladowców, a na władcę nawet dość lekceważąco.
— Ja jestem sobie baba, — mam sto lat — może więcej, nie pamiętam, ale starszej u was niema, na to przysięgnę — i was wszystkich jeszcze przeżyję — oho — i dzieci wasze też. Mnie zowią Bajką.
— Gadka, Bajda — różnie — jak pod humor ludziskom. Umiem też prząść i porządku na wieczornicach pilnować, — wołają mnie do chorych — dzieciska mi zostawiają bawić — ot, wiadomo jak co komu potrzeba. Tenci chłopak, mój wnuczek, jest — popsuli mu skrzypce — dobrze mu tak — on ci mnie tu do was namówił, do takich ludojadów, zbójników a tchórzów, co się starej baby boją! Aha, aha, nie wydziwiajcie no! — tu się wzięła pod boki i śmiała się szyderczo.
— Boicie się, boicie. Ja wiem czego, mądrale! Ja się waszych kamieni nie lękam i w oczy gadam. Żeście mnie starą zelżyli, spostponowali — zbałamucę wam dzieci — porzucą was dla baby! Ot co!
I zuchwale urągała tłuszczy.
— Ukamienować ją! Ukamienować! — zawrzało.
Ale mocarzowi wydała się tak nędzną, tak starą, że nawet gniewu nie odczuł.
— Ukamieniować? — rzekł. — Kogo?Tę starą! Zali nie szkoda waszych rąk i tych kamieni. To drzewo, co trzyma, połamać i spalić, bo to wstyd wobec naszych maszyn, a ją samą, precz wygnać — het na tę górę skalistą, z której ni rolnik, ni fabrykant nie ma żadnego użytku. Tam zmarnieje i zginie!
Rzucili się ku babie. Ona się wciąż szyderczo uśmiechała — połamali jej kołowrotek i w mig go spalili, ale, gdy ją wypchnąć chcieli, uparła się i nie dała ruszyć z miejsca, wołając:
— Chłopca mi oddajcie. Bez niego nie pójdę! Moja krew jest, nie dam go wam na poniewierkę! Chłopca puszczajcie!
Tedy mocarz ku chłopcu oczy zwrócił, a ten łuną się oblał i stał uśmiechając się.
— A ty kto? Pocoś to drewno przyniósł? Szukasz posady w orkiestrze?
— Ja panie grajek jestem i śpiewać też umiem.
— Cóż umiesz grać?
— Umiem wszystko, panie. Wiosnę gram i lato, i jako dziewczyna po lubym płacze, i jako drzewa szumią, i jako w obcej stronie kozak ginie samotny.
— A gdzieś ty widział, by to prawda była?
— Ja nie wiem panie, czy to prawda, ale ludzie mi byli radzi w tamtym kraju!
— A umiesz śpiewać opery? Tenor jesteś czy baryton?
— Umiem śpiewać kolendy, panie. A zowią mnie skowronek.
— Oszuście! więc śmiesz mi wnosić brednie i fałsze. Jakżeś śmiał granicę moją przestąpić!
— Albo ja wiem panie, co wasza granica. Szli ludzie mówiąc, że idą do światła, ja z nimi, że idą do swobody, — ja z nimi, do równości — ja z nimi. Myślałem, że będą przecie smutni, którzy mnie zawołają, i weseli, co mnie ugoszczą — i bohaterowie, którym pieśni trzeba ułożyć, i kochania, którym trzeba zawtórować, i tęsknota za starym światem, której trzeba ulżyć! I takem przyszedł z babką!
Mocarz się oburzył, a tłum wył, szydził, przedrzeźniał go. Zanim rozkaz wydano, już się sypnęły kamienie i urągowiska.
— Naści za kolendy! Naści za żale tutaj! Naści za tęsknotę po złem! Naści za twoje bohatery!
Chłopak się rękami osłaniał, ale lęku nie okazywał. Owszem żywa krew w nim zawrzała i zawołał:
— Tedy bijcie i zabijcie. A ja was przeklinam, żebyście sami po mnie kiedy płakali — jak zaniemieję!
I byliby go zakamienowali, — ale wtem tłum się rozdwoił, i poczęły niewiasty hamować mężów, wydzierać im kamienie, wołać do władcy:
— Puśćcie go z życiem, panie. Zali takie marne pacholę wrogiem i niebezpieczeństwem nam może być! Niech idzie precz od nas — ale krwi jego młodej żal — niech nie płynie!
— Idź precz i niech cię nasze oczy nie widzą, a jeżeli się ośmielisz do nas zbliżyć — śmierć cię czeka.
Pacholę popatrzało na skrzypki swe rozbite, zepsute, westchnęło po nich i skinęło na babkę, by szła. Ale ona jeszcze czekała, poglądając na starca, ku któremu teraz zwrócił się monarcha.
— Ty ktoś jest! Na książce tej czy jest moja pieczęć?
— Jam jest sługa Boży.
— Niema Boga.
— Ta książka jest Jego słowo.
— Spalić ją, obałamucała nas wieki! Wydarto książkę starcowi, rzucono ją w ogień.
— Więc przyszedłeś tu znowu ludzi oszukiwać i mamić?
— Powiedziano mi, że czcisz prawdę, szedłem śmiało do ciebie. Poddani twoi śmiertelni są. Będą mnie potrzebować, jedni wcześniej, drudzy później! Przyszedłem im służyć!
— Pewny jesteś bardzo!
— Bom był twoim poddanym kiedyś — i wiem jak gorzko bywa im niekiedy!
— Klecha jesteś! Urągasz mi! Wierzysz, że ktoś z pod mojej władzy może do Ciebie się zwrócić! Żebym cię kazał spalić z twoją książką razem — powiedzieliby tam — w tym przeklętym starym świecie, że się jeszcze ciebie boję! Ale ja drwię z ciebie i tyle dbam co o proch pod stopami — i tyle wierzę, co w baśnie nianiek. Ale jeżeliś taki bezinteresowny — to idźże w te skały — i tam się módl i pość, jak ci głód dopiecze i samotność się sprzykrzy — przyjdź i hołd mi złóż. Dam ci wtedy jeść! Precz!
— Precz, precz, precz! — zawyli teraz wszyscy i pognali przed sobą troje wygnańców, ciskając za nimi drwiny i obelgi, kamienie i śmieci!
Wygnali ich za grody i domy, za pola i łąki, aż w góry, kędy był tylko głaz i las — potok i śnieg, i kędy tylko dzikie kozy się pasły i orłowie się gnieździli!
I po tym sądzie zapanował znowu spokój w państwie wielkiego mocarza, i o trojgu wygnańcach i pamięć zaginęła. Do majestatu przychodzili często ludzie ze sprawami i sporami. Przychodzili się skarżyć, a on ich godził, przychodzili się radzić, a on im mózg rozjaśniał, przychodzili o pomoc, — a on ich wzmacniał.
A na wszelkie pytanie miał odpowiedź.
I było dobrze w tym kraju.
A panowało tam prawo, że miast podatków składali poddani władcy co rok daninę mądrości.Kto wynalazek nowy, kto maszynę, kto nauki, kto postęp — a kogo nie stać było na tyle, sami najmniejsi — składali egzamin z czytania i pisania, i rachunku. Chodzili tacy poborcy, co ową daninę zbierali — spisywali — i odnosili władcy. Otóż zdarzyło się, że owi chodząc od domu do domu po wszystkich drogach i ścieżynach — znaleźli onych wygnańców. Żyli sobie we troje i już się nawet zagospodarowali. Babina miała znowu kołowrotek, który jej chłopiec kozikiem niezgrabnie wystrugał, i na malutkich zagonkach chowała len modro kwitnący. Chłopak z drewna skrzypki sobie nowe sprawił i, ku niebu patrzący, coś na nich wygrywał. A starzec jaskineńkę sobie wynalazł u źródełka, i siadywał na głazie, karmiąc gołębie, i spoglądając ku dolinie, czy go kto nie woła.
Zdumieli poborcy, jak taka nędza jest żywotna, i spytali baby:
— Wiesz ty, ile czyni siedem razy dziewięć?
A ona na to:
— A wiesz ty, jaki królewicz przemienił się w makowe ziarno?
— Milcz, bo cię wsadzimy w ciemnicę!
— Owa — z ciemnicy wyprowadzi pająk!
Odwrócili się od niej z pogardą i napadli na chłopca.
— A ty, muzykusie — wiesz co to jest kontrapunkt?
— Nie słyszałem takiej pieśni!
— Pójdziesz i ty do ciemnicy. A ty stary umiesz pisać?
— Umiem.
— Naści kartę — napisz co wiesz o mądrości.
Wziął starzec pióro i napisał bez namysłu:
„Błogosławieni ubodzy w duchu, albowiem ich jest Królestwo Niebieskie.“
Tedy cisnęli mu kartę w oczy, jako bluźnierstwo i obrazę ich władcy, i pognali ich do ciemnicy.
Ale, jako z oburzenia byli zapamiętali, nie dopatrzyli, że baba pod połą schowała kołowrotek i sporą kądziel lnu, chłopak uniósł w zanadrzu skrzypki, a starzec — pęk białych lilij, które u źródełka rosły.
Ciemnica była w ogrodzie monarchy, na placu kędy wszyscy chodzili, by każdy mógł z przestępcy szydzić, albo kto chciał, by go oświecał i uczył.
Wsadzono ich troje na sam spód wieży, jako najgorszych głupców, i okienko od ich lochu ledwie nad ziemią się wytykało — i jako bywa z nędzarzami nawet o nich zapomniano.
Pod tem okienkiem snuło się dużo ludzi. Wracali tamtędy ci co do władcy chodzili na posłuchanie, szli tamtędy młodzi do pracy, i dzieci ze szkoły.
Zdarzyło się raz, że dzieciaki posłyszały łoskot kołowrotka; jako myszki ciekawe nuż zaglądać przez kratę. A baba jak ich ujrzała, że to przepadała za dziećmi, dała im garść orzechów, i zaczęła im coś prawić po swojemu. A dzieci przykucnęły i słuchają. Ledwie ich stamtąd pedagog przegnał. Ale stało się, że już wiedziały, kto to taki siedzi za kratą, a że nie dosłuchały baby do końca, więc ich paliło wykraść się i dosłuchać.
I znowu się zdarzyło, że szedł tamtędy chłopak smutny, bo jego dziewczynę władca komu innemu przeznaczył, i nie było dla nich jednej drogi w owym kraju. Chłopak prawa słuchał, ale pod żebrami go bolało i paliło, jako w ciężkiej niemocy.
Szedł i dumał, i oto stanął. Z ciemnicy jego ból śpiewał, jego myśli słowa brały, błagające, a gorące! Słuchał i słuchał, i uczył się owego gadania, i jakby pozdrowiał — odszedł pełen mocy.
I znowu się zdarzyło, że szło u okienka dwóch starców, ku ziemi już patrzących.
Zastanowiło ich coś.
— Jak tu coś pachnie! — rzekł jeden.
A drugi szepnął nieśmiało:
— Liije białe — z tamtych stron.
I pomyśleli jedno, ale się jeden drugiego wstydził, — i minęli okienko — umilkłszy.
Ale gdy nocka zapadła, pokryjomu, jako złodziej, przyszedł jeden do okienka, i rzekł twarz kryjąc;
— Starcze. Daj mi swój kwiat. Straszno przede mną!
Starzec podał mu lilję i odparł:
— Niech ci straszno nie będzie. Do jasności wrócisz. Idź w pokoju!
I odszedł, ów kwiat schowawszy w zanadrze!
Aż przecie przypomnieli sobie poborcy o wygnańcach. Przyśli je egzaminować, ale znaleźli jeszcze głupsze. Baba zapytana, ile czyni dwa razy dziesięć — spytała nawzajem, czy byli na szklannej górze — chłopak na pytanie, co jest wiolin i bas, wytrzeszczył przerażone oczy, a starzec coś mruczał, i wcale nie chciał odpowiedzieć, ile rodzeństwa miał Chrystus.
Zdali z tego sprawę poborcy monarsze, a ten kazał ich wygnać z grodu — het — znowu w góry.
Ale gdy wyszli i skierowali się ku bramom nie gnała ich tłuszcza. Ten i ów spojrzał pogardliwie, ale po kamień nie sięgnął, wielu nawet oczu nie podniosło, a reszta spoglądała ciekawie, kędy też się udadzą. Spotkali gromadkę dzieci, i te za nimi kęs pobiegły, ale nie przedrzeźniały, ani się śmiały. Tylko dały babce kukiełki i naprzykrzały się o przegwarkę jakąś, a potem się rozpierzchły na widok pedagoga.
Jakiś człek siwowłosy skinął głową starcowi i pić im dał na swoim progu, a gdy wyszli za bramę, spotkali dwoje ludzi młodych — jak szli ku gajom kwitnącym, ramionami spleceni, głowami o siebie wsparci, z rozkoszą w oczach.
Młodzieniec, spostrzegłszy grajka, za szyję go objął i ucałował, a dziewczyna rzuciła mu pod stopy więź bzów kwitnących, wonnych i zawołała:
— Błogosławiony bądź — za chwilę tę — grajku Skowronku.
I tak wrócili na szczyty swego wygnania.
A do monarchy szli wciąż poddani po radę, a on na wszystko miał odpowiedź.
Ale raz przyszła niewiasta, bólem złamana i chwiejąca, i przypadła do majestatu z jękiem.
— Panie, radę mi daj, uspokojenie mi daj. Synam jednego miała, umiłowanego nadewszystko i oto umarł. Jak mi teraz żyć, jak mi teraz żyć! Niema go, i nigdy oczy moje go nie zobaczą. Ratuj mnie przed szaleństwem bólu, panie!
A mocarz milczał — bo nie miał odpowiedzi.
Niewiasta głowę krwawiła o stopnie tronu jego, lecz ją straże stamtąd wzięły i wyniosły.
I leżała u bramy władcy, oniemiała, umierająca z rozpaczy, niewiedząca drogi, kędy iść, nie mająca siły do jęku już nawet.
Aż ją podniosła kobieta przechodząca, i poczęła szeptać:
— Pójdź za mną. Jest taki, co ci syna wróci. Zaprowadzę cię — tylko sza, by nas straże nie słyszały, bo nie puszczą!
I tej kobiety nie ujrzał już więcej monarcha przed obliczem swojem — ani jej jęku nie usłyszał.
A w jakiś czas potem przyszedł do niego starzec, jakby gorączką strawiony, o wzroku pełnym grozy — i rzekł przerażonym szeptem:
— Panie! w młodości mojej zgorszyłem człowieka. Do występku go dowiodłem, potem do rozpaczy — potem do śmierci. I oto truciznę mam w sobie, ognie, męki. Widzę go i słyszę bezustannie. Ratuj mnie!
— Chory jesteś. Kto umarł, ten nie wstanie. Lecz się!
— Niema choroby we mnie. Wierzę, w co mówisz. Nie boję się jego zemsty, ale zdejm ze mnie ten lęk bezustanny.
— Nie mogę pomóc obłąkanym.
— Ja nie obłąkany, panie, jam nieszczęśliwy w duszy!
Ale monarcha umilkł i z pogardą od niego się odwrócił. A człowiek odszedł zgnębiony i błądził po ulicach, nie mogąc w domu wytrzymać.
I zaszedł przed dom znajomego, i zastał go jako z wiadrem wody szedł do ogrodu.
Pozdrowili się i ten zgnębiony rzecze:
— Bracie, tyś przecie zabił człowieka, a pogodne masz lice. Zali cię ten zabity nie dręczy?
— Już nie!
— Gdzieżeś poratowanie znalazł?
— Gdzie? Pamiętasz owego wieczora, cośmy pod ciemnicy oknem byli? — szeptał tamten.
I zamilkli, a ten przymknął nieco furtkę ogrodu i pokazał mu grządeczkę, na której białe lilje rosły, a potem ręką ku górom wskazał i odetchnął jako człowiek, co odpoczywa!
A owego zgnębionego już więcej nie ujrzał władca przed swym majestatem.
W państwie coraz lepiej się działo, tak myślał monarcha, bo coraz mniej nachodzili go poddani o ratunek i radę. Wykształcił ich, przejęli się jego nauką — był bardzo dumny — i spoglądając zgóry na swój kraj kwitnący, czuł się bóstwu równy.
I rzekł raz do najwyższego sługi swego, bardzo uczonego doktora:
— Jeśli ty równie mało masz chorych — jak ja skarżących, zaiste uczyniliśmy szczęście ludzkości.
Ale uczony doktór głową potrząsnął i odparł posępnie:
— Tak — i mnie brakuje chorych, ale choroby nie ustały, tobie braknie skarżących — ale nie skarg.
— Nie rozumiem ciebie?
— Moi chorzy idą do źródeł cudownych — zbierają jakieś zioła, każą się oszustom magnetyzować i okadzać — a twoi skarżący i cierpiący — idą tam w góry!
— Poco?
— Do tych trojga — coś tam wygnał.
— Jakto? Ta nędza jeszcze nie zginęła?
— Spójrz tam — na tę ścieżkę. Zali zamrą głodem tacy, którzy mają tylu wyznawców!
Mocarz oczy dłonią okrył od słońca, które z za gór tych biło, i ujrzał na ścieżce wielką moc ludzi, drapiących się mozolnie ku szczytom. I umilkł, jakby tknięty razem bolącym i oczy zupełnie zasłonił.
A potem się porwał, wielkim gniewem zdjęty.
— Na śmierć je dać — morderce ludu mojego!
Zawołał straże i posłał je w góry z wyrokiem.
Czekał godziny, czekał i dnie — straże nie przynosiły mu głów straconych, jak był rozkazał.
Rajcy jego siedzieli wokoło posępni, jakby znudzeni i senni, w pałacu jakby pustką wiało.
— Idźcie — zawołajcie lud mój do mnie! — rozkazał.
Poszli, nie kwapiąc się od domu do domu, kołacząc we drzwi, wzywając na mowę do pana.
Ludzie słuchali jednem uchem wezwania i odpowiadali lekceważąco:
— Niech zaczeka — stary — mam robotę. Żadnej nie mam sprawy z nim! Może sąsiad pójdzie. Syna wyprawię.
— Niech no ojciec wróci — to może on pójdzie!
Ale się żaden nie kwapił.
Zamiast poddanych zebrali się urzędnicy, i ci zapełnili stopnie majestatu, ale nie czekali mowy, a poczęli skargi i raporty.
Dzieci umykały często ze szkoły, poborcy natrafiali na opór i drwiny, straż przejmowała kłamliwe pisma, młodzież wygwizdywała profesorów, kobiety głośno dopominały się domów modlitwy, starcy zamiast pomocy władzy, ułatwiali swoim rodzinom pielgrzymki w góry. Państwo było zachwiane od fundamentu do szczytów.
Władca zawrzał bezmiernym gniewem, i począł ich chłostać biczem i lżyć:
— Zdrajcy! Tchórze! Gdzie bronie wasze, gdzie moc, którą wam dałem. Precz mi stąd! Do dzieła — i nie pokazujcie się, aż lud cały przyprowadzicie mi na kolanach, do stóp moich. Inaczej biada wam!
Przerażeni urzędnicy się rozpierzchli. Władca pozostał sam i poczuł gorycz w sercu, ogień we wnętrznościach i jakiś niepojęty lęk.
Dzień się miał ku schyłkowi, ale nikt do niego nie przybywał służbę pełnić, i nie wracali ni rajce, ni stróże, ni urzędnicy.
Tedy odwrócił oczy za słońcem i widział jak zachodząc złociło szczyty, z za których nazajutrz o świcie miało wystąpić promienne. Wokoło jego majestatu kładły się cienie nocy i chłód go ogarniał.
Tedy go zdjęła zgroza śmiertelna i strach, zali ujrzy poranek, i co mu jutro przyniesie. Wielkim głosem zawołał uczonego doktora, najwierniejszego z rajców.
Po pustym pałacu echem poszło wołanie i nikt na nie odpowiedział.

U doktora w domu dogorywała małżonka ukochana, i on poszedł w góry do starca wygnańca po lilje białe, co u źródełka rosły.


PIĘĆ KORON.

Hetman sumował. Oblicze jego surowe pofałdowało się głębiej, podgolone czoło chmurniało.
Nad pismem, świeżo przez gońca wręczonem, pochylony siedział, tak nisko ciężką głowę chyląc, że olbrzymie wąsy dotykały karty.
Oczy wbił w litery, a prawicę do żelaza nawykłą, o stół połowy wsparł, na którym stał puhar nietknięty i leżała buława wodza.
Za makatami namiotu obozu gwar się rozlegał i wieczornych trąb hejnały.
Hetman w dłonie klasnął i nie patrząc na giermka, co wszedł, krótko rozkazał:
— Ichmość panów dowódców na radę!
Upłynęła długa chwila. Za namiotem rozległ się ruch żwawszy, tupot koni, chrzęst zbroić, karabeli pobrzęki.
Weszli. Pięciu ich było. Kapały z nich blaski drogich kamieni, mieniły się zbroje, lite szaty. Każdy u wnijścia głowę odkrył i czapką się skłonił.
— Czołem mości hetmanie!
Trzech mężów dojrzałych było, dwóch młodzieńców w kwiecie wieku i urody.
Zajęli swe miejsca, trochę zdziwieni nagłem wezwaniem, czując coś groźnego po twarzy wodza.
Najstarszy, wojewoda i senator, niecierpliwy głos podniósł:
— Mości panie! złe wieści ten papier zawiera?
— Złe! — hetman odparł, głowę podnosząc i gorejącemi złością oczami spozierając po nich. — Najgorsze! — powtórzył głosem rozdrażnionego lwa — pospolite ruszenie się spóźnia.
— Zostawiono nas tedy na pewną zgubę. Nieprzyjaciel o świcie tu będzie.
— Tak, a pospolite ruszenie przyjdzie wieczorem — jeżeli przyjdzie! — dodał ponuro.
— Infamja! horror! — krzyknął wojewoda.
— Ile nas? — przerwał hetman.
— Sześć tysięcy.
— A tamtych?
— Trzydzieści.
Zapanowało chwilowe milczenie.
— Starczy im nas na godzinę!
— Oho! — młodszy jeden się wyrwał — nie połkną i przez trzy.
— A potem
— Potem Cecora! — któryś starszy bąknął.
— A kraj aż po serce odsłoniony i bez obrony ostanie. To nie Cecora! — to hańba.
— Pospolitakom hańba!
— Nam! — zagrzmiał hetman, podnosząc się w całej okazałości, palcem buławę wskazując. — A to co? Kawowczarski? A wy co? Trzoda? A tam co huczy? Ciury i chamy? Orsza będzie, nie Cecora!
Spojrzał po nich. Surowi byli, ale spokojni starzy. Dwóch młodych powstało. Roziskrzyły się im oczy, wzdęły nozdrza.
— Rozkazujcie! Dostoimy pola! — rzekł wojewoda.
— Słuchajcie tedy. Człowieka trzeba, coby nic i nikogo nie miał i nie żałował. Nikogo po sobie nie zostawił, bo na stracenie pójdzie i ostatnia to będzie jego potrzeba! Kto tu jest taki?
— Ja mości hetmanie! — młodszy się odezwał. — Sam jestem, nikogo nie mam, więc też niczego się nie boję. Zguba nie straszna.
A wtem starszy młodzieniec, jak dąb silny, w pancerzu na sobie, jakby tylko co z harców wracał, o krok go wyprzedził.
— Zguba ta nie straszna, ale chlubna. Ja się jej nie boję, ja jej chcę. A chcę dlatego, żem nie sam. Zamek mam, nad którego bramą klejnot. Pięć koron zdobyli sobie na nim przodkowie. A w zamku synaczka mam. Tedy mi się należy klejnotowi chlubę, a synaczkowi przykład dać.
— Ergo! ten mówi jak Rzymianin! — odezwał się wojewoda.
Młodzieniec ku towarzyszowi się zwrócił i zlekka głowę skłaniając, dalej mówił:
— Nie ubliżam fantazji i odwadze waszmości, panie bracie. Ale kiedy ginąć trzeba, niech ginie prędzej ten, który wie, że śmierć swoją zostawi dzieciom w spuściźnie. Pozwólcie tedy, panie bracie, by synaczek mój wcześnie wiedział, co od niego się Rzeczypospolitej należy, jako i ja od rodzica swego wiem.
— Mości panie, kto dzieci ma, łacno może, o nich pomyślawszy, siebie w ogniu pożałować.
— Mości panie, kto nikogo nie ma, łacniej jeszcze tył podaje, bo go niczyje wspomnienie do wytrwania nie zagrzewa.
— Wara ostrych słów przy mnie! — hetman głos podniósł. — To rada, nie sejmik! Wybiorę ja wśród was, a kogo wybiorę, ten natychmiast na koń siądzie — tysiąc ludzi wybierze, podniesie i zabiegnie drogę wrogowi przy rzece, stąd o mil trzy.
— Pospolite ruszenie nadejdzie wieczorem. Wtedy wskok na pomoc runiemy. Dotychczas trzeba wroga zabawiać.
— Tysiąc bawiących na trzydzieści tysięcy niebawiących. Trudno gier dobrać na tyle godzin! — mruknął jeden ze starszych, którego zawsze trzymały się krotochwile.
Młodszemu ochotnikowi ta sama myśl przyszła, bo niespokojnie wtrącił:
— A gdy nas wcześniej zmiotą i położą?
— Tedy chluby nie będzie wam!
— Ja zabawię! — zawołał starszy ochotnik.
Hetman ku pozostałej starszyźnie się zwrócił.
— My tymczasem tabor zbijem i okopiemy się, ile można, a gońców ku pospolitakom kopniem. Przybędą — ruszymy ku tym — nie przybędą — wytrzymamy dłużej w taborze.
Obejrzał się na obraz święty, zdobiący tylną ścianę namiotu.
— Daj Boże przedwieczny, by się nie spóźnili teraz.
— Co powiadacie na postanowienie moje? — spytał starszyzny.
— Ze słuszne jest i wykonamy. Któryż z nieb pójdzie na ofiarę?
Stary wódz popatrzał na młodzieńców.
Pierwszego, co się wyrwał, sam bojów uczył i przy boku swoim lubił, wszelkie nadzieje w nim mając i wiarę. Drugiemu — owego synaczka do chrztu podawał — krewniakiem mu był.
Zawahał się trochę, nasłuchując, czy wbrew złym wieściom, kotłów pospolitego ruszenia nie słychać — ale w obozie było cicho, bo noc się już stała.
Wtedy stary wódz żal swój zmógł, rękę podniósł i starszego piersi dotknął.
— Jazłowiecki pójdzie! — uroczyście wymówił.
Młodzieniec, do którego się skłonił, towarzyszów skinieniem pożegnał i wyszedł. Łuna głębokiego zapału pokryła mu twarz. Hetman teraz młodszego piersi dotknął.
— A ty, mości Jasieniecki, garść ludzi weźmiesz i ku tym spóźniającym się skoczysz. A nie szczędź koni, ani próśb, gdy ich spotkasz. Drogie chwile te — na wagę rycerskiej krwi.
I znowu hetman sam został i sumował. I słyszał, jak zagrały trąby do pochodu, rozległy się hasła i okrzyki, a potem tysiąc głosów jedną pieśń podjęło i poniosło z sobą, coraz słabnącą w dali, zatartą wreszcie cwału ciężkiego odgłosem.
I wiedział, że ludzi tych i ich pieśni już więcej nigdy nie posłyszy.
A niewiele potem oderwała się od obozu jeszcze garstka jeźdźców i pognała wstecz kraju do swoich po pomoc.
Pozostali nie spoczęli tej nocy. Zbijali tabor, sypali szańce, ryli jak kryty ziemię dokoła. Gdy zorza wstała, obóz zjeżony, wozami ostawiony, kilka swych armat naprzód wytknął, i czekał, jak zwierz schylony w swej jamie, natarcia albo wybawienia.
I tak leżał do południa, cały w słuch i wzrok zmieniony.
— Zabawia Jazłowiecki! — mówiono.
— Może już Jasieniecki z odsieczą wraca!
O południu hetman na szaniec wstąpił i ku rzece wzrok sokoli wytężył. Cicho było i pusto. Odgłosy walki i konania tych dzielnych nie dochodziły jego uszu, ale on w sercu słyszał i jak chmura był ponury.
Co chwilę ich mniej, dogasają — może już wróg po trupach konie rozpuścił i leci zwycięski. A odsieczy — niema — może nie będzie i teraz na tę ostatnią garstkę przychodzi kolej zguby — i serce kraju odkryte.
— Mości panie, — odezwał się stary wojewoda, który niepostrzeżenie obok niego stanął. — Nasi tam bieżą — niedobitki, czy już przodowniki Szweda.
— Ten obłok? To kurz!
— To jezdni. Raz, dwa, trzy — pięciu! Naszych to reszta z owej zabawy.
— Skończone tedy. Wskok i tam ci będą. Szykować muszkiety i działa.
Zawrzało w obozie. Hetman wciąż patrzał na tę kupkę cwałem lecącą. Wyglądali jak z rozbitego stada żórawi — ostatni.
Dopadł. Jak głos mógł sięgnąć, hetman ku nim krzyknął:
— Na karkach wroga niesiecie?
Pierwszy towarzysz, ochrypły, ranny, do człowieka niepodobny, konia w ziemię wparł.
— Wasza miłość, wasza miłość... Tam Jazłowiecki z ostatnią setką w ogniu. Ale tamci już się chwieją, podają kroku. Jazłowiecki skoczył jak piorun. Żeby go wesprzeć — nasza będzie — nasza. Tylko w lot, nim się obejrzą, że więcej niema i ducha zbiorą! Wasza miłość!...
Jeszcze ten mówił, a już hetman, jak stał na konia siadł i głosem do gromu podobnym cały obóz objął.
— Na koń i wcwał!
Ale zachęty nie było potrzeba. Wojewoda, jak młodzik biegł, kotły uderzyły wściekle, jeden głos pobiegł z ust do ust:
— Na nich! Jazłowieckiego wesprzeć! W konie!
Porwali się i podnieśli, i runęli szalonym pędem.
Tabor został już martwy. Zostały juki i bogactwa i zapasy. Rzucili wszystko. Nawet pachołkowie i ciury biegli, nawet skrwawione owe gońce bez sił.
Bachmat hetmański wiódł, skrzydła mu u kopyt rosły. Pęd tamował oddechy.
Dopadli owego placu zabawy.
Ciury wrogów nie rachowali, przez wały trupów szli.
A szli tam, gdzie w mrowiu dziesięćkroć liczniejszem garstka z owej ostatniej setki miotała się, rzucała, w ostatnich wysiłkach.
Hetman ujrzał jeszcze białe pióra hełmu Jazłowieckiego i miecz jego w żywej dłoni.
Chorągwie wpadły wściekle, siekąc i tratując. Co krok były bliżej.
Oślepli i zapamiętali nic już nie widzieli. Czuli tylko, że opór słabł, ustępował, że siekli już sami tylko, że gonili.
Wtedy rozpuścili znowu rumaki i poszli na karki wrogów, daleko za sobą zostawiając pobojowisko, działa, namioty trzydziestu tysięcy.
I w pył rozbita — na cztery wiatry poszła ta armja, co serce kraju chciała zagarnąć. Gdy się hetman opamiętał, chorągwie już wracały z pościgu i „Wiwat triumfator“ powtarzały echa stokrotnie.
Wtedy on się zwrócił, wjechał między trupy, między krwi kałuże i orlem okiem się rozejrzawszy, stanął w miejscu, gdzie wał poległych spoczywał wkoło znaku.
Chorąży nie żył, ale o towarzyszów trupy wsparty, wałem ciał obłożony stał, znak jeszcze dzierżąc.
A obok niego z rozrąbaną czaszką, koniem przywalony, obryzgany posoką, leżał Jazłowiecki.
Tedy hetman czapkę swą z czaplemi piórami zdjął i pokłon mu oddał, a ci, co za nim jechali, też głowy odkryli i umilkli, uszanowaniem zdjęci.
A stary wódz zabitego im buławą wskazał.
— Tenci tu triumfator jest! — rzekł — i bym królewską moc miał, do klejnotu jego dodałbym dzisiaj jedną koronę. A takci mu ją Bóg doda — niebieską.
Skoczyli rycerze i bohatera na rękach podnieśli. Chorągwie się schyliły przed nim, a starszyzna pochód zamykała.
Hetman na jednego z rotmistrzów skinął.
— Weźmiesz waszmość znak ten i miecz i hełm. Synaczka to jego spuścizna i ojcowski testament. Takci ten rycerz chciał i stanie się.
A gdy to mówił, posłyszał okrzyki.
— Jasieniecki wraca. Odsiecz! odsiecz!
Jasieniecki wracał, ale sam. Zdaleka zrozumiał rzecz całą — dojrzał pochód. Zwolnił kroku i stępa do wodza się zbliżył.
— Wasza miłość! Pospolite ruszenie w niezgodzie. Chyba wasze słowo tam pomoże. Wróciłem z niczem! — rzekł ponuro.

— Tedy Bogu chwała, że między chwastami tej ziemi zasiał nasienie takich, jak ten bohater, bo bez nich nie stałoby Rzeczypospolitej! — odparł hetman z zapałem.


SKRZYPEK.

Był sobie raz jeden grajek, na pańskich i królewskich. dworach grywający, sławniejszy nad króle, potężniejszy nad rycerze, możniejszy nad magnaty. Po wszej ziemi znane było imię jego, a od gry jego ludzie głowy tracili, a on chadzał we złocie i gwiazdach, z królami biesiadywał, a skrzypce jego nosili paziowie w purpurowych osłonach, jako monarsze znaki.
A miałci ten mistrz pacholę służebne, znajdę-sierotę, które miłował, bo mu było bardzo wierne i prawdę zawsze mówiło. I ze wszech ludzi to pacholę nie traciło głowy od muzyki mistrza i na hołdy patrzało obojętnie.
Znalazł je raz mistrz, jak się jego skrzypcom przyglądało, i rzecze:
— Cóż ty! Przecie dziwujesz się mocy mej, że z tego drewna takie cuda wygrywam?
A pacholę rzecze:
— Ej, dziwuję się ja, ale temu, że takie drogocenności nie tak pięknie grają, jako tamte.
— Jakie tam te?
— Sługiwałem u starca, co miał skrzypce nawet nie malowane, a tenci lepiej od was grywał.
— Co za starzec?
— Pustelnik jeden, stąd daleko. To ci było granie...!
I patrzy pacholę oczami pełnemi łez w niebo, a usta mu się śmieją radością.
Zaciężył na sercu muzykantowi taki sąd i cierń mu utkwił w duszy.
Co zagra, to szuka oczami w tłumie pacholęcia swego i wypatruje, czy się zachwyca, i znowu go pyta po małym czasie:
— Cóż, nie piękniem dzisiaj grał? Królowie mi hołdowali i płakali rycerze, niewiasty cześć mi niosły, a tłumy się do powozu mego zaprzęgały. Możeż być większy honor i sława?
Ale pacholę, co zawsze prawdę mówi, odrzecze:
— U mego pierwszego pana widziałem większe hołdy i honory. Lepsze jego skrzypce.
Oburzył się mistrz na głupstwo wyrostka, ale ciernia z duszy nie mógł wyrzucić, i począł go lęk trapić, że lada dzień tamten się zjawi i sławę mu zabierze. A on chciał pierwszym być i jednym! Myślał i trapił się, aż wreszcie zagabnął pacholę:
— Jako ci się zda? Sprzeda mi ten starzec te swoje skrzypce? Nie inaczej, zaczarowane być muszą. Pójdź do niego i kup mi je, choć za górę złota.
— Tak nie uczynię, bo zaś się wam skrzypce nie spodobają, albo ja zaklęcia nie spamiętam, to i wiarę u was stracę. Pójdźmy razem. Zawiodę was do starca, posłuchacie grania, przełożycie sami mu swą sprawę i, jako zechce, uczyni.
Pomyślał mistrz, rozważył, ciekawość go przemogła.
— Pójdźmy! — rzecze.
I poszli. Pacholę przodem, niosąc drogocenne skrzypce w purpurowej obsłonie, mistrz za nim, trochę się wstydząc wędrówki.
Zaszli za siódmą rzekę — wstąpili na siódmą górę i zeszli w dolinę samotną, cichą, utajoną, jako gniazdo ptaszę. Strumyczek się dołem sączył, wkoło głazy i głogi, po szczelinach górskie kwiecie i przyparta do ściany kamiennej chatyna pustelnicza.
Takci tam było. Pustelnik na głazie siedział, odmawiając różaniec i patrząc ku szczytom purpurowym, bo słońce zachodziło właśnie.
Spostrzegł wędrowców i poznał pacholę, bo się do niego dobrotliwie uśmiechnął. Miał srebrne włosy wieńcem wkoło głowy, i srebrną brodę, ale oczy śmiejące, i rumieńce na twarzy, i w ustach żywość młodzieńczą. Czuć było, że rad żyje, i rad będzie umierał.
Żartobliwie, węzłem swego sznura pogroził chłopcu.
— Ty, urwisie! Zemknąłeś ode mnie. Chleb się sprzykrzył, łakotek się chciało. Przejrzyjno się w źródełku, jak cię łakotki wyblichowały! Jak jabłko rumiany byłeś u mnie.
— Terazem wrócił, ojcze, na chleb wasz i na granie! — uśmiechnął się chłopak. — A ze mną oto mój drugi pan, do któregom przystał, gdym od was odszedł. Jest ci to wielki mistrz, co królom gra. I on chce waszego grania posłuchać, i wasze skrzypce poznać.
— Ty, żółtodziobie świergotliwy! A któż cię prosił, żebyś o mojem graniu opowiadał? Nie wierzcie mu, panie! Nie uczonym muzyki, ani z tego chwałę mam. Ot sobie grywam, co myślę, co widzę! Chłopak plecie! Ale jeśliście w gościnę do mnie zaszli, to wam zagram, ale i wy mnie dajcie swego kunsztu usłyszeć. W tej dolinie piękne echo — zagrajcie!
Mistrz dobył swój instrument drogocenny i począł go stroić, a potem zagrał. Starzec słuchał milczący i powoli paciorki bukszpanowe przesuwał. Ciszej i ciszej czyniło się w dolinie, a mistrz grał, że nie można piękniej. Pacholę oglądało się wkoło, jakby szukało publiczności, ale tylko ich trzech było słuchających.
Cichości i mroki wieczorne coraz bardziej ogarniały pustelnię.
A wreszcie mistrz skończył, a starzec zatknął różaniec za pas i rzekł:
— Nie w ludzkiej mocy piękniej grać od was, mistrzu. Cześć ci i sława.
— Wasza teraz kolej, ojcze! — uśmiechnął się muzyk, rad pochwale.
Starzec wszedł do chatki. Jedno miała okienko i jedne drzwi, a wprost okienka, na ścianie, krzyż wisiał z figurą. Za krzyż zatknięte były skrzypce proste, lipowe, takie niezdarne i grube, jakby je nożem wystrugał. Wziął je stary, pod krzyżem stanął, chwilę czegoś słuchał, strun próbował, i zagrał.
Pacholę skinęło na mistrza i wyprowadziło go przed chatę, w cień, i szepnęło:
— Słuchajcie i patrzcie!
A właśnie miesiąc wszedł i uderzył w okienko, i o białą głowę starca, i o gwoździe Ukrzyżowanego. Poczęła pieśń płynąć w dolinę, po owym strumyku miesięcznej światłości, i zbiegać w przepaście, i rozchodzić się po szczytach.
Po chwili szmer się rozległ po skałach, kamyk się wdół stoczył; obejrzał się mistrz i zobaczył, jak z gór schodziły kozice skalne i wyciągnąwszy głowy, nastawiwszy uszy, stanęły zasłuchane, niebojaźliwe nieopodal chatki. A po małej chwili zaszumiało w górach, i cicho płynąc na potężnych skrzydłach, zleciało orłów kilka, i posiadały na zrębach nad chatą i słuchają grania. Patrzy mistrz i dziwuje się, aż oto pacholę za ramię go trąca i na miesiąc wskazuje. A ową ścieżyną z blasków, coś się kłębi, zlatuje — jakby gołębiąt stado — chłopiąt skrzydlatych chmura; popychają się, śmieją, i biegną jak dzieciaki na łakocie. Dopadły okienka, zazierają do środka, tłoczą się, byle więcej się zmieściło, i obsiadłszy gzymsy i futryny, słuchają, paluszkami dając sobie znaki, by hałasem grajkowi nie przeszkadzać. Co się kilkoro nie zmieściło, to się do drzwi ciśnie, na paluszki się wspina, przez szpary zaziera, a wszystkie się śmieją, śmieją z wielkiej uciechy, i pokazują sobie starca.
Nieinaczej, czary są w skrzypcach, mistrz je kupić musi, za jaką niebądź cenę, byle taką publiczność mieć. Patrzy na pacholę, a ono śmieje się i płacze, jakby od zmysłów odchodziło.
A wtem starzec grać przestał i wyszedł przed chatę, jeszcze swe skrzypce trzymając.
Uśmiechnął się do mistrza, i jakby nie widział reszty słuchaczów, rzecze wesoło:
— Takie ci moje mizerne granie!
A mistrz woła:
— Co chcecie za skrzypce wasze, ojcze? Zapłacę, co każecie, ale je mieć muszę, muszę!
— To je sobie weź darmo! Niech ci służą.
— Nauczcie mnie zaklęcia do nich.
— Nijakiego niema.
— Więc weźcie wzamian moje.
— Jak chcesz. Na moje granie każde dobre.
Porwał tedy mistrz zdobycz, i myśląc, że starego oszukał, prędko odszedł, aby się pustelnik nie rozmyślił i słowa nie cofnął.
Pacholę też u starca ostało, a mistrz, dumny, wrócił między ludzi.
I zaraz ogłosił wielki koncert wieczorem, w ogrodzie królewskim, na nowych skrzypcach. Zbiegło się ludzi mrowie, najświetniejsze pany, i znawcy, i bogacze. Gra mistrz, na ludzi nie patrzy, czeka owej publiczności, co w pustelni była. Ale łabędzie, co drzemały nad stawem, nawet głowy z pod skrzydeł nie podnoszą, nie zlatują ptaki, a choć miesiąc świeci, ścieżyną nikt nie zbiega. A ludzie szepcą:
— Co to za instrument nikczemny? W szynkach chyba grajki na takich rzępolą. Czy zwarjował nasz mistrz, czy ucho stracił? Toć piszczy i fałszuje, że w głowie boli.
Gdy mistrz grac przestał, nie było oklasków.
Mistrz tedy pomyślał, że w drodze mu się skrzypki popsuły, począł je narządzać, przyciągać, struny nowe zakładać i znowu koncert dał. Ale tylko ludzie nań przyszli i słuchali.
Więc go gniew opanował, żal, że się dał oszukać starcowi, że swój drogocenny instrument wymienił na takie drewno, i poszedł do pustelni. Zastał znowu starca przesuwającego paciorki i rzekł gniewnie:
— Nie nauczyliście mnie zaklęcia, skrzypki wasze ladaco. Jakże to może być! Chciałem sobie sławy przysporzyć, a i tę stracę na tej zamianie.
— Samiście zamiany chcieli, nie ja. Możecie teraz swoje odebrać. Dla mnie każde dobre! — uśmiecha się starzec.
I wynosi mu jego skrzypce i oddaje, a swoje odebrał, za krzyż zatknął, i znowu koronkę niże, wcale nie urażony.
Mistrz powstydził się gniewu i pokornie pyta:
— Powiedzcie mi, czemuż ja takiej publiczności nie mogę mieć, jaka do was przychodzi?
A starzec uśmiecha się dobrotliwie i rzecze:

— Mój synu dla ludzi grasz, ludzi masz. Syt, że bądź sławy swojej. A do mnie też taka publiczność przychodzi, dla której gram.


SURMA.

Nikt z ludzi nie wiedział, że Ulisia i Roman miłują się z sobą. Ona była jedynaczką u bogacza, on — synem komornicy, parobkiem u gospodarza.
Oni sami nie gadali nigdy ze sobą o „lubieniu“, bo wiedzieli, że na jesieni los ich rozłączy, że się rozejdą jak drogi za wsią. Ona do kościoła pójdzie do ślubu, a on do dworu na zarobki.
Tymczasem wiosna była. W brzozowych zaroślach co wieczora i co ranka spotykali się, bez zmówienia, bez myśli. Pierwszy raz przypadkiem — on z wołami czarnemi, ona z wołami krasnemi — na paszę, po robocie. Rzekła mu wesoło pozdrowienie, bo śmiała i zaczepna była dziewucha, on jej odpowiedział półgębkiem, bo z natury mruk był i do gawędy nie ochotny.
Paśli opodal na polance i widzieć się musieli. Ulisia śpiewać zaczęła, parobczak łyko darł i w milczeniu słuchał.
Brzeźniak cały się maił, a dołem ruczaj biegł, złotym „łotociem“ obrzeżony. Zacisznie tu było, a tak odludnie, że ptactwa mnóstwo osiedliło się w gąszczu i pilnie gniazda sobie wiło.
Woły, po kolana w młodej trawie brodząc, prędko się nasyciły i legły, a na ziemię majowy zmierzch się nasuwał i zalegała cisza odludzie.
Roman młodą łozinę odciął, korę całkowicie oddzielił i wnet ligawkę sporządził.
Zerknął na dziewczynę, rad się jej pozbyć, bo mu wstyd było dorosłemu grać, jak pastuszek nieletni, ale potem ramionami ruszył. To i co? Niech się prześmiewa — jednakowoż ona nie dla niego, on nie dla niej hodowany. Ledwie, że ją znał.
Zagrał sobie zcicha, potem coraz śmielej.
Dziewczyna przestała śpiewać, zbliżyła się ku niemu, i patrząc nań — słuchała.
Podobał się jej odrazu, bo go dudka słuchała, jak żywa.
— Czemu ze skrzypcami w karczmie nie grywasz?
— Bom na służbie.
— Szmat ci płacą?
— Matka zabiera... nie wiem! Matka o ziemię się sądzi z Jankami.
— E... gadają, że nic z tego nie będzie.
Ruszył ramionami, dudkę schował w pień spróchniałej wierzby i zegnał woły z łąki.
— Chodźmy razem, będzie ochotniej! — rzekła Ulisia.
— Nie jedna nam droga.
— Do cmentarza jedna... a tam straszy!
— Do cmentarza wszystkim jedna! — mruknął.
I poszli, on patrząc apatycznie pod stopy, ona raz wraz ku niemu zerkając.
Suchy był, chudy, czerniawy — w biedzie wzrosły i zhodowany. Matkę jego, gdy owdowiała, wygnał mężowski brat z chaty z niemowlęciem u piersi. Ale była to kobieta młoda i dzielna, miała też rozum nie babski. Bez lamentów ustąpiła, poszła z dzieckiem na służbę do dworu. Mało miała czasu dla niego, ale grosz zbierała chciwie. Półnadzy bywali oboje, butów nigdy nie znał Roman, ani kożucha, i już od sześciu lat zaczął zarabiać, pasając indyki, gęsi, potem nierogaciznę. Gdy miał dwanaście lat, matka zrachowała swoje kapitały i zabrawszy go opuściła dwór.
U gromady uprosiła plac na wygonie za wsią i postawiła sobie chatynę malutką. Potem już tylko zarabiała dziennie rok cały; zarabiał i chłopak, ale grosza nigdy nie miał w ręku, bo matka dalej skąpiła na proces z bogatym szwagrem.
Osiem lat tak trwało — i sprawiedliwość tak zwlekała, jakby ci, którzy jej wyglądali, byli nieśmiertelni. Gdyby kobieta obliczyła pieniądze, które ją to kosztowało, przeraziłaby się, z łez jej i stękań tyloletnich strumień by się złożył — jednakże nie myślała ustąpić. Romana oddała w służbę do gospodarza, by się roboty wszelakiej nauczył, sama dzień w dzień szła na zarobki, zawsze głodna, bosa, obdarta, a w niedzielę odwiedzała doradców i adwokatów, bez żalu oddając im tygodniowy grosz na sprawę.
Drwiono z niej we wsi. W skutek ciągłej poniewierki i nieszczęść i zawodów zgryźliwą się stała nawet dla jedynaka, gdy ją odwiedzał w sobotnie wieczory. Chłopak zaznał więcej razów niż pieszczot i nie pamiętał, by kto do niego przychylnie zagadał, nie wiedział co odpoczynek i śmiech i swawola. Tak rósł i tak dojrzał...
— Dobrze ci u Stefana? — zagadnęła go Ulisia po drodze.
— Nie bije! — odparł apatycznie.
— Powiadają, że swą Seklitę chce ci dać!
Podniósł oczy.
— Naco?
— Głupiś!... na żonę... jak sprawę wygracie.
I śmiała się z jego miny jakby zawstydzonej, gdy o tem posłyszał. Tak się śmiała, że nawet nie obejrzała się na cmentarz, który mijali w tej chwili.
Wnet się i drogi ich rozdzielały.
„Dobra noc“ — rzekli sobie obojętnie.
Ale nazajutrz znowu się spotkali przy wołach i razem poszli w łozy szukać czajczych jaj na wieczerzę. Mówili już więcej i śmielej. Dziewczyna go zaczepiała na żart, na ciekawość, czy ten mruk się obejrzy.
Nie odpowiedział na zaczepki, ale poczerwieniał i umilkł, jakby zalękły. Wydrwiła go w oczy, ale wróciwszy do chaty, nikomu o Romanie nic nie rzekła i znowu wieczorem pognała woły na polankę.
Potem dzień po dniu przywykli do siebie. Nie zaczepiała go więcej, stała się cichsza i zadumana. Siadywała na zwalonej brzezinie i słuchała jego ligawki. Nie kwapiła się do domu; on pierwszy dawał hasło do powrotu.
Aż raz wieczorem, naprzeciw cmentarza, coś ją wystraszyło okrutnie. Krzyknęła i rzuciła się ku niemu, przypadła mu do piersi, objęła za szyję. Trzęsła się z lęku, czy też ją inna moc tak targała.
Spłoszył ich skrzyp wozu, odskoczyli i już słowa nie rzekli aż do rozstaju.
Tego dnia on pierwszy pożegnanie wymówił:
— Do zobaczenia, Ulisiu!
— Dobrej ci nocy, sokole!
Woły ich tak się poznały, że porykiwały zdała do siebie. Co za dziw, że poznali się i polubili ludzie!...
Zaczęła mu przynosić ukradkiem jaki przysmak, podarowała mu szalik czerwony, połatała mu siermięgę.
On jej nic dać nie mógł, bo nie miał, więc jej grywał tylko i wyszukiwał dla jej wołów najlepszej paszy. Chwalił ojciec Ulisię, że się nie leniła pasać, że i nie dospała nocy, i straciła czasem wieczerzę, byle tylko były syte. Radowała się matka, że dziewczyna kraśnieje zdrowiem i urodą i do roboty idzie jak do tańca, i nawet w niedzielę ojca wyręcza, skoro świt woły wypędza, po zmroku wraca.
A że wracała ostatnia, nikt ich nie podpatrzył u krzyża na rozstaju, jak się żegnali, a w gęstym brzeźniaku tylko ptaszki podglądały ich pocałunki.
Roman się odmienił. Ruszał się raźniej, szedł prosto i żywo, czasami po ustach milczących uśmiech mu się przemykał, a w ciemnych oczach błyskało tajemniczo.
Co soboty dopominał się u matki świeżej bielizny i swarzył się o czerwoną tasiemkę do koszuli, co dotąd było nieznanym zbytkiem.
Pewnego wieczora znalazła go Ulisia nad robotą. Spory olszniak ściął na dwoje, rozłupał i wyżłobiwszy napowrót złożył i obręczami ścisnął.
— Będzie surma! — rzekł jej. — Jak hreczkę zbiorą i swaty do ciebie chodzić zaczną, to wtedy na niej zagram.
— Nieprawda, swatów wygonię! Jeszcze rok wolna pobędę, jeszcze lato woły popaszę z tobą. Zagraj mi zaraz, spróbuj surmy.
— Nie godzi się! — odparł przejęty i wierny ślepo tradycji. — Do jesieni niech czeka.
Dziewczyna wytrąciła mu z rąk robotę.
— Jutro już nie przyjdę! — westchnęła.
— A kto? — zapytał niespokojnie.
— Ojciec sam. Mnie do lnu gonią.
— Tak i ja myślał, że niedługo naszego! — zamruczał ponuro.
— Co wieczora na rozstaje do ciebie wybiegnę!
— Nie wybiegaj, jeszcze cię ludzie dopatrzą i po wsi rozplotą.
— To i co? Jakiś ty głupi. Żebyś ty rozumny był, toby wszystko inaczej poszło.
— Nie chcę innym być, ani ciebie zmarnować.
Rozgniewało ją to i obraziło.
— Takie to twoje lubienie głupie. Nie wybiegnę do rozstaju, boś nie wart.
Spędziła swoje woły i odeszła sama. Na złość mu śpiewała całą drogę skoczne, weselne śpiewki. Cały tydzień nie poszła nawet w jego stronę, po robocie wieczorami swawoliła i tańczyła w karczmie.
Najbardziej dokazywała tej niedzieli, gdy go ujrzała wśród parobków. Nie tańczył, ani pił, nawet do izby nie wszedł. Przez okno do wnętrza patrzył, a smutne jego oczy nie schodziły z niej, gdy hasała piękna, bogata, wyróżniana przez chłopców.
Kręcił się najbardziej przy niej Teodor, bratanek jego, ten, z którym się o ziemię sądzili, a Ulisia chichotała z nim. Chciała Romanowi pokazać, czem była, i jaką dziewkę stracił przez swoją głupotę, ale jego żałosne oczy nie schodziły z niej i taka ją ogarnęła wreszcie rzewność, taki żal, że choć taniec trwał dalej, znikła z karczmy, skryła się do matczynej komory i tam w kącie przepłakała całą nockę, narzekając na swą dolę.
Nazajutrz wieczorem pobiegła pod krzyż na rozstaju. Człowiek tam siedział skulony, więc ona udała, że dalej idzie, tylko przystanęła chwilkę.
— Roman, kogo ty wyczekujesz? — spytała szyderczo.
— Nikogo. Tak sobie zaszedł... odpocząć! — odparł łagodnie i smutno.
Rzewność chwyciła za serce dziewczynę.
— Nie złujesz na mnie? — spytała nieśmiało, siadając obok niego.
— Nie. Toż ty nie moja, ani moja będziesz!
— A mnie do ciebie tak nudno, sokole! — szepnęła.
Pogładził ją po głowie i ramieniem objął.
Płakała, sama nie wiedząc czego, bo jej wcale ni źle, ni smutno nie było. I tak się pogodzili.
Odtąd codzieć wybiegała na rozstaje do niego. Nie dał się namówić do karczmy, ani do znajomych, ani do sąsiadów, ani do żadnej zabawy. Skryty był i lękliwy, a taki jak dziewczyna wstydliwy. Ni się pochwalił z jej kochania, ni skorzystał, ni się na włos uzuchwalił, ni jej kiedy rzekł złe słowo.
Dziwiła mu się bardzo i czasem aż się gniewała, ale szła co wieczór pod krzyż i tęskniła po nim dzień cały.
Aż około pół lata wszystko się skończyło.
Zjechał do karczmy żyd ludzi na flisy godzić, płacił bardzo drogo. Romanowej matce donieśli o tem ludzie, wpadła jak furja do chaty Stefana zabrać syna.
Chłopak właśnie z sochą wrócił i woły wyprzęgał, gdy się gwałt w izbie uczynił.
Gospodarz wymyślał wdowie od „szachrajów“, ona krzyczała, że dosyć jej parobek darmo mu napracował, i zbierała jego szmaty z ławy w sieniach, gdzie sypiał.
Roman na to wszedł i zrozumiawszy, o co rzecz idzie, stanął po stronie gospodarza, tłumacząc matce, że gdy go przekarmiono na przednówku, to słuszna, by lato odsłużył, że inaczej krzywda będzie dla Stefana.
Na to wdowa wpadła w pasję, wyrwała mu z rąk kij, którym woły popędzał i zaczęła go nim okładać.
— To ty mnie uczyć będziesz i sądzić, błażnie? Ty chcesz być od matki starszym? To ty mi bunt czynisz! A do chaty, smarkaczu, a do chaty! Ja ci pokażę, kto starszy!
Wygnała go aż na ulicę, porwała szmaty i obojętna na łajanie całej rodziny Stefana, wyszła z kijem na ramieniu, odgrażając się w duchu, że go na plecach Romana pobije w kawałki.
Cbatyna ich stała na wygonie, więc nikt nie widział, czy dotrzymała słowa, ale już nazajutrz o świcie Roman poszedł z kompanją flisaków pieszo mil kilkanaście do punktu, gdzie ich tratwy czekały.
Ludzie we wsi zboża pożęli, trawy pokosili i na rok przyszły pola obsieli, a flisaki nie wracali. Mówiono, że kilku utonęło, że cholera ich dziesiątkuje, że złe febry ich trapią. Wdowa słuchała tego i płakała, suchy swój chleb samotnie jedząc, ale potem zaczynała rachować tygodnie, a każdy był po trzy ruble — i osychały jej łzy.
Nareszcie w chłodną już jesień zaczęli wracać.
Najpierw najzdrowsi i najleniwsi — chłopy rosłe i wesołe. Wybiegła do nich na drogę.
— A mój Roman gdzie?
— Został się. Febra go do cna zjadła. Jeśli się przywlecze, to ostatni. A może i umrze.
Wtedy ją dopiero strach zdjął. A nuż nie wróci?
Po wygonie, opodal chaty, bocian samotny się wałęsał. Odleciały silne i zdrowe, on został na zimę... na śmierć.
Może jej Roman tak się zostanie nad rzeką i umrze, bo iść nie mą mocy?
Chciała biec do niego, ale nie miała chleba na drogę, ani wiedziała gdzie go szukać.
Codzień więc tylko wyglądała flisaków, pytała o wieści. Oni przez złośliwość bezduszną drażnili się z nią. Mówili, że się utopił już dawno, że go okradli, że w szpitalu leży — każdy co innego. Więc przestała pytać. Stawała u płotu i ponuro na nich patrzyła, gdy mijali chatynę, myśląc, że może który sam się odezwie. Ale się kwapili do domów, i nikt we wsi nie lubił baby jędzy, więc nikt jej nie zaczepiał.
Nareszcie wszyscy wrócili, oprócz dwóch, którzy na cholerę zmarli, a Romana nie było. Stefan, ilekroć wdowę spotkał, szydził z niej bez litości. W chatce dach się zawalił i nie było komu go naprawić, brakło drew i chleba. Czarne dnie przyszły, kobiecie opadły ręce, siedziała w pustce, nie czując głodu i chłodu, tylko rozpacz bezbrzeżną.
Bocian skazaniec, nie mając w bagnie pożywienia, do chatki się przyplątał. Ze ścian spróchniałych wybierał robaki i w śmieciu glist szukał, a wieczorem, zawracając szyję, klekotał żałośnie, lub zamyślony, z obwisłemi skrzydły, wpatrywał się beznadziejnie, z bierną rezygnacją w chmury zimowe, zasnuwające horyzont.
A tymczasem Roman się wlókł do chaty.
Ze szpitala się zawcześnie wyprosił, rachował na swe siły i tęsknotę. Szedł pół dnia, a resztę czasu z febrą się borykał. Wsuwał się wtedy pod krzak przydrożny w jamę piaskową, pod most, gdziekolwiek czuł trochę ciepła i zacisza. Tam paroksyzm przebywał i znowu się wlókł, coraz wolniej.
Ludzi się bał o przytułek prosić, do karczmy zajść grosza żałował. Pił wodę, a czasami w lesie ośmielał się ognisko rozpalić i upiec na węglach znalezione przy drodze bedłki.
Bywały dnie, gdzie wcale iść nie miał siły. Leżał na mokrej ziemi, otulając się szmatami siermięgi; myślał wtedy, że umrze.
Ale wnet majaczała mu w oczach chata na wygonie i krzyż na rozdrożu, dźwigał się z jękiem i szedł, zaciskając zęby, starając się o słabości nie myśleć.
Poznał wreszcie swoją okolicę, zobaczył dymy nad wioską, zaleciał mu w nozdrza zapach chleba. Teraz już dojdzie! Odpoczywał co kilkadziesiąt kroków, kijem się podpierał, wszystkie bóle czuł srożej, ale wierzył, że jeśli i zamrze, to w chacie.
Drżącą ręką skobel wrotek poruszył i do drzwi zakołatał.
— Otwórzcie, matko...
— Roman! — krzyknęła z wybuchem szczęścia.
Po chwili przed kominem siedział dygocąc.
Matka porąbała kawałek płotu, by go ogrzać, przystawiła garnek kartofli, wydobyła mu świeżą bieliznę i siermięgę niedzielną.
Ale nawet go nie popieściła, nie pocałowała; na rogu stołu rachowała przyniesione pieniądze.
Dwa dni przeleżał na piecu, ale i tyle było odpoczynku i wywczasu. Zahartowany, twardy, zmógł chorobę, napędzała robota, napędzała zima i deszcz, który zwalonym dachem zaciekał.
Wtedy spytał matki, co we wsi słychać, a oczy miał w ziemię wbite, jakby wiedział, że niema czem się radować.
— Dobrze słychać, synku! — odparła. — Stryj twój snać czuje, że sprawę z nami przegra, kiedy Teodora „w prystupy“ od siebie daje! Czuje, że ciasno stanie na polu. Na wiosnę swoje będziesz orał!
— Do kogóż idzie Teodor?
— Do starostowej Ulisi. W niedzielę ślub wzięli!
Roman słowa nie rzekł. Nie znać było po nim uciechy z własnej roli. Jak siedział na ławie, tak jeszcze bardziej się zgarbił i łokcie do żeber przycisnął, jak kiedy dreszcze zaczynały trząść i męczyć. A wdowa mówiła dalej:
— Ja się ogarnę i do adwokata pieniądze poniosę, a ty nie trać czasu. Naści rubla, wyproś u kogo furmankę, taj o krokwiach pomyśl. Ano, grosza żałuj, bo wiele go nam trzeba będzie na zimę, a ot ja przez ciebie już trzeci dzień na robotę nie chodzę.
I poszła. Drobny październikowy deszcz zakrywał cały świat, obijał resztki liści, wicher jęczał przeciągle. Roman długi czas przesiedział bezczynnie, lenistwo go opanowało i niechęć do jakiegokolwiek zajęcia.
Wtem ktoś do drzwi zapukał. Wstał więc i otworzył. Na progu bocian straceniec stał zmokły, skostniały, tak nieszczęśliwy, że o przytułek i chleb człowieka prosił.
— Chodź, nieboraku! — rzekł Roman, ustępując mu z progu.
Ptak wszedł i nieśmiało w kąt się wtulił; okrągłe jego oczy miały wyraz błagalny.
Parobek rzucił mu chleba kawał, resztkę kartofli.
— Ot i bydlę już mam na gospodarkę! — szepnął, uśmiechając się smutnie. — Byleż go matka nie wygnała, nieboraka.
Wtedy przypomniał sobie matczyne polecenie i, zostawiwszy ptaka na straży chaty, wyszedł.
We wsi grzmiało od weselnych bębnów i krzyków tańczących gości. Romana coś odtrąciło z ulicy. Zapomniał o furmance i krokwiach, poszedł poza gumnami, na rozstaje. Na krzyżu nowy fartuszek ktoś zawiesił, poznał wyszywanie krasne — i stęknął.
Zawrócił na drogę do lasu, na cmentarz mimochodem spojrzał i do polanki owej trafił, kędy wiosną Stefanowe woły pasał.
Brzeźniak stał bezlistny, wicher go smagał i deszcz, w strzępach wisiały gniazd resztki, a starą wierzbę starość pochyliła w ruczaj.
Tu i tam powałęsał się Roman, garść wrzosów zerwał, a wreszcie z pod zielska wodnego wydobył swą surmę, którą tu na wiosnę był schował, na ramię ją wziął i ruszył zpowrotem.
Droga i pole, i łąka — wszystko już było puste. Ni zwierza, ni człowieka.
Za fartuszek Ulisi parobczak wrzosy zatknął, ku wsi popatrzył żałosnemi oczyma i, oparłszy surmę na płocie, zadął.
Zapłakała, zajęczała olszyna, i to zawodzenie rozdzierające popłynęło z wichrem, nisko nad ziemią ku weselnym odgłosom

Już hreczkę pożęli, dziewczynę mi wzięli,
Hej, idzie zima, hej, zima...
Już hreczka skoszona, robota skończona,
A doli niema, hej, niema...

U starosty w izbie Ulisia siedziała za stołem, za korowajem, zdejmowano jej wieniec z głowy, zawijano namitkę. Na chwilę śpiewy się przerwały i jęk surmy doleciał.
Ulisia głowę podniosła nasłuchując, choc to przecie nic nie było rzadkiego to granie.
A wtem ktoś wszedł z podwórza i rzekł do pana młodego:
— Gadali, że twój bratanek na flisach przepadł, a on zdrów... pod krzyżem ot w surmę dmie.
Teodor splunął niechętnie.
— Taki ród podły, to go nic nie zgubi — mruknął ze złością.
Ulisia spuściła głowę i ręcznikiem weselnym zakryła oczy łez pełne. Romanowe granie dla niej było, jak to jej był wiosną obiecał...
Hreczkę pożęli, swaty ją wzięli, a on przyszedł pod krzyż pożegnać ją po swojemu, smutno, a potajemnie, żeby nikt nie zrozumiał.
I zdjął ją żal okrutny za chłopakiem, który głupi był i sponiewierać jej nie chciał, chociaż tylekroć mógł, bo go miłowała bez pamięci.
Śpiewy weselne zagłuszyły płacz surmy, krewni zaczęli darzyć dziewczynę, rzucając na korowaj pieniądze i płótno. Ulisia płakała, aż się dziwowały swachy i kumy, co jej tak nagle do serca przystąpiło...

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Gdy Roman wieczorem do chaty wrócił z surmą, a bez krokwi, matka wpadła w gniew straszny, porwała instrument i wrzuciła do pieca, wymyślając mu i grożąc.
On się jej nie opierał, spojrzał jak płomienie objęły surmę i spokojnie rzekł:
— Nie będę już więcej nigdy grać, ni próżnować. Niech zgore. Jeszcze ja dzisiaj słaby się czuł, taj chory. Więcej tego nie będzie.
Poszukał oczyma bociana, dojrzawszy go śpiącego w kącie, dodał:
— A ten sierota niech z nami zimuje. Ostał sam, jak i ja... i takiż słaby.
— Niechta! — mruknęła wdowa, ułagodzona jego pokorą i wspomnieniem choroby.

I tak się lato Romanowe skończyło.


DRWAL.

W okrutnych borach był drwal. Wiedział, że bory należą do jakiegoś wielkiego pana, ale go ani znał, ani widział kiedykolwiek. Słyszał że rzeka, która drzewo niosła w świat — płynie i niesie jego pracę do jakiegoś wielkiego morza, ale on nie miał czasu do tego morza dojechać, ni dojść — zobaczyć jego ogromu i potęgi. Słyszał, że z pni, które ścina, tworzą się wielkie budowy, okręty, piękne sprzęty i rzeźby po farach — ale nie zobaczyły nigdy tego jego oczy.
On tylko pnie ścinał, kłody obrabiał, korzenie karczował — krwawym potem się oblewał, kark nastawiał, dłonie kaleczył, barki wytężał — i życie tak zbył, a puszcza — jak stała, tak stała. Tyle śladu w niej wyrąbał przez żywot, co ślad mrówki na leśnej rubieży.
A miałci on syna jedynaka-dziedzica.
Chłopak się udał dowcipny, ciekawy, ducha niespokojnego. Słuchał, co flisaki mówią, co kupcy dowodzą, co wędrowne grajki i kramarze bają — słuchał nawet, co świergoce przylotne ptactwo na wiosnę.
Dumki bujne objęły jego duszę, do roboty ojcowskiej się nie brał, skrzypki sobie sprawił, pieśni się nauczył — w świat się wybierał.
Stary drwal ni mu przeczył, ni namawiał; uśmiechał się dziwnie, lub głową potrząsał, słuchając chłopaka, co go kusił.
— Chodźmy stąd, tatusiu, do żyznych krajów, do wielkiego morza, do pięknych miast — i bogatych ludzi. Posłyszymy śpiewania i muzykę. Kark wam się zgarbił, ramiona pomdlały, po twarzy wam męka i pot brózdy poczyniły, jak pług na polu! Chodźmy.
Stary głową trząsł i rąbał.
— Kto mnie najął — obiecał zapłacić. Trza czekać na rachunek!
— Flisaki mówią, że się niczego nie doczekacie. Kto was najął — jużby się zgłosił, żeby sumienie miał. Ale on was oszukał — jak głupca, i pewnie już o was i nie pamięta. Flisaki i kramarze, i kupcy drwią z was.
— Oni mego pana nie znają — a ja wiem, że przyjdzie. Poczekaj — jak się obrachuję, zapłatę wezmę — wtedy pójdziemy.
Czekali tedy. Chłopak skrzypki stroił, stary rąbał. Aż oto jednej nocy — gdy spali w swej budzie — usłyszał chłopak stukanie do drzwi. Sen to był, czy jawa. Z pościeli się nie podniósł, ale za trzeciem stukaniem ojciec wstał, kaganek zaświecił i skobel odsunął. Do izby weszła kobieta w szatach ciemnych, wdowim kwefie na głowie i z koszturem pielgrzymim w ręku. Oblicze jej było smutne i surowe.
A stary drwal, jakby ją poznał, do nóg jej runął i kraj burej szaty do ust podniósł, całując, jakby jakie relikwje.
W budzie uczyniła się łagodna jasność, jako letniego poranku, a niewiasta dotknęła głowy drwala.
— Witajcie! — rzekła.
Na jej głos poczęło chłopcu serce walić i dusza się rwać — by także pokłon oddać, ale go niemoc trzymała na posłaniu. Więc tedy tylko patrzył i słuchał.
— Otom wasz sługa, pani! — rzekł drwal.
— Myślałeś może, że nie przyjdę! — na to ona.
— Czekałem was z wiarą i czyniłem, jakeście kazali.
Spojrzała na ręce jego zgrubiałe, na kark zgarbiony, na lice pobróżdżone i siwą głowę starca.
— Służyłeś wiernie. Oto masz zapłatę.
I tedy z poły swej szaty dobyła obręcz złotą, jakby koronę królewską, i włożyła mu na głowę. Potem sięgnęła po siekierę jego i dała mu w prawicę — a nie siekiera to była, a berło, jarzące od klejnotów, a potem wzięła ze stołu czarnego chleba skibę i dała mu w lewicę, i nie chleb to był, ale jabłko królewskie.
Kark drwala się wyprostował, zmarszczki znikły, ręce wybielały, a opończa gruba stała się szkarłatem i powstał z ziemi — monarchą i panem. I oto, czy ściany się rozstąpiły, czy jakie cudo zobaczył chłopak, że ojciec króluje na majestacie potężnym, nad żyznym krajem, nad wielkiem morzem, nad potężnemi okrętami, nad ludem wesołym. A kraj ten — to karczowiska z ich puszczy, a morze to — to rzeki ich ujście, a statki te — z pni, które walił i obrabiał, a na sprzętach i rzeźbach majestatu jeszcze ślady jego potu.
— Tatusiu — krzyknął — co się z was zrobiło!
A stary, rozpromieniony, piękny, potężny, rzecze:
— A tom, synku, sobie wyrąbał, tom sobie wysłużył.
— Toście bogaci, tatusiu, nie będziecie już pracować.
— Ja szczęśliwy, synku.
— To i ja z wami będę królował?
— Nie wiem, synku, do kogo się zgodzisz na służbę, kto ci będzie panem?
Obejrzał się chłopak, szukając niewiasty owej.
— Kiedy mi ona szczęście obieca, to się do niej zgodzę! — rzekł.
Ale niewiasta już odeszła i majestat ojcowski począł się oddalać, oddalać, a został chłopak sam w ciemności.
Sen to był — czy jawa?
Rano, gdy się obudził, świt zaglądał do budy, na posłaniu ojciec leżał, w opończę otulony i nie wstawał do roboty.
Zerwał się chłopak, za ramię go potrząsnął. Ramię osunęło się bezwładnie. Drwal był umarły. Ręce miał czarne i grube, członki wychudłe, taki był, jak zwykle. Tylko brózdy z twarzy się wygładziły i oblicze miał rozpromienione, piękne, jasne, jako się stało, gdy na majestacie zasiadał.
— Tatusiu — zawołał chłopak rozpacznie — a toście królem zostali i oto was śmierć wzięła. Przeklęta, przeklęta — nie dała wam nagrodą się nacieszyć.
A stary drwal uśmiechał się!
Pogrzebał go syn na leśnej rubieży, kędy ostatniego dnia pracował, i na mogiłę chodził żałosny, nie wiedząc, co z sobą robić.
W budzie ognisko wygasło i chleb spleśniał i siekiera starego rdzewiała w kącie. Syn był, jak sługa bez służby, jak człowiek, który drogi nie zna. Aż oto jednego wieczora, wracając na noc do budy, zobaczył przez okno płomień ogniska.
Wszedł i pokłonił się nisko, a serce mu biło. Niewiasta owa w burej szacie siedziała u ognia i wycierała ze rdzy siekierę drwala.
— Cześć ci, pani! — szepnął chłopak nieśmiało.
— Bądź pozdrowiony, dziecko! — odparła.Wstąpiłam tu, by nowego sługę osadzić. Robota nie powinna ustawać, bo wielka i na długie jeszcze lata; miejsce to musi być zajęte, dobro moje muszę poruczyć w nowe ręce. Chcesz-li po cnym ojcu twoim obowiązek przyjąć?
— A jakąż mi pani dasz nagrodę i zapłatę?
— Dam ci szczęście i królowanie.
— Jako tatuś dostał — i umarł. Daj mi je rychlej, pani, bym się nacieszył.
— Nacieszysz się! Jaka praca, taka zapłata. Twój ojciec wiele pracował, wiele zdziałał.
— Ja więcej uczynię — ja ci, pani, całą tę puszczę zwalę.
— Daj ci Boże!
— A długoż mi na zapłatę czekać?
— Przyślę ci szczęście, a przyniosę królowanie, jeśli godny będziesz. Niema zdrady w słowach moich.
— Tedy zostanę w służbie waszej.
— Naści-że ojcowską siekierę i rozpalone ognisko. Zali miłujesz mnie?
I powstawszy, położyła swe ręce na jego głowie i przygarnęła go do piersi. A jemu się uczyniło tak rzewnie i miło, jak u matki na łonie.
— Miłuję cię, pani, miłuję! — wyjąkał z głębi duszy.
— Miłuj, bom wdowa i sierota, i tyle szczęścia mi, co z waszego kochania i pracy.
— Będę-że wam jako matce pracował!
— A ja cię nie zapomnę i stokrotnie zapłacę!
I jeszcze raz do serca go przygarnęła i odeszła.
A on i dnia nie czekał i skoczył do roboty.
Huczał topór w puszczy, waliły się drzewa, moc młoda była w drwalu — robota szła piorunem.
Aż się dziwili flisacy i kupcy, co jeden drwal uczynić może. A on zmęczenia nie czuł, sztuk nie rachował, za siebie się nie oglądał.
— Zwalę całą puszczę — żyzny kraj swej pani uczynię. Co mi tam — moc mam okrutną.
Rok minął — i drugi, i trzeci. Puszcza jak stała, tak stała. Chłopak się rozrósł i wybujał, jak dąb był piękny i silny, śpiewający robotę zbywał. Aż przyszła doń na te pieśni — dziewczyna krasawica, ze śmiejącemi oczami i zatrzymała się dla urody jego. A on na nią popatrzył i rozmiłował się.
— A oto i szczęście przysyła mi pani moja! — pomyślał.
Cudneż to było lato. Ino śpiewy i kwiaty, i śmiechy.
— Zostań-że u mnie, ptaszyno. Zaczekaj, aż pani moja zapłatę mi przyniesie. Poproszę jej o złoto dla ciebie, o piękne szaty i sprzęty, o pałac i cugi. Ona można jest i miłuje mnie — nie odmówi!
Została dziewczyna całe lato, została i jesienią.
Ale pani nie przychodziła z zapłatą. Drwal drzewo walił i obrabiał, dziewczynie się nudziło i przykrzyło w nędznej budzie, na czarnym chlebie.
Nie było ani złota, ani szat, ani sprzętów, ani cugów.
Była wokoło puszcza głucha — i bieda, i praca.
— Gdzież ta pani twoja? — pytała coraz niecierpliwiej.
— Przyjdzie — odpowiadał z wiarą.
— Głupiś. Darmo służysz oszustce. Ja nie chcę czekać.
I porzuciła go. Poszła do ludzi, do żyznych krajów, gdzie się bawią i używają.
Gdy jej nie stało, on siekierę cisnął — i bezczynny długi czas przesiedział. Zabolały go raz pierwszy ramiona, zapiekły szramy i blizny, pogłębiły się oczy.
Potem w drogę ruszył — nie po nią, ale by tę puszczę przejść, kres jej zobaczyć.
Szedł i szedł, a puszczy końca nie było.
Tedy się przekonał, że jej nie zwali i ledwie ślad maluchny w niej wyrąbie — i gorzko zapłakał.
Tyle zapału i mocy zużył — i znaku niema.
Po wielu dniach wrócił do swej budy — i zbuntowany był.
— Precz pójdę! — myślał. — Do lepszych panów, do lżejszej roboty, gdzie mnie ocenią i pochwalą, gdzie nie zginę bez chwały i słychu — jako drwal nieznany.
Ale teraz znowu żal go zdjął — lat przecierpianych, potu i bólu, i tej pracy rozpoczętej — i siedział wahający.
I tak go zeszedł śpiewak wędrowny — starzec stuletni, co z lirą chodził po siołach.
— Pochwalonyś, drwalu wierny, wspomina cię wdzięcznie pani twoja! — rzekł.
A drwalowi po przez żałość i słabość zabiło serce.
— Bajecie, starcze! Nie pomni ona mnie!
A starzec lirę zakręcił i jął mu pieśni śpiewać o tej pani-wdowie — a ze starych oczu łzy mu biegły.
Takci i ten ją miłował.
I znowu potem huczał topór w puszczy i waliły się drzewa. Drwal nie poszedł do lepszych panów.
Tylko już nie marzył, że puszczę całą zwali, i już nie śpiewał przy robocie.
Żywot ludzki prędko opisać — powoli przeżyć. Dzień po dniu się niże, jak jednakowe paciorki; drwal ich nie rachował, ino się same maluchnemi kreskami pisały na obliczu jego. Z tych kresek lata czyniły głębsze znaki i wtedy on je czuł. Czuł, że sztywnieją nogi, że ciężą ramiona, że bolą członki. A puszcza jak stała, tak stała. Raz i drugi niemoc go na posłanie rzuciła, raz i drugi powracała mu fala rozpaczy, i stawał w robocie, i patrzył mgławo w czarną głąb puszczy bez kresu, a potem usta zacinał, dusił bunt — i rąbał, rąbał — coraz smutniejszy, coraz cichszy.
Jednakże w głębi duszy jeszcze odwiedzin swej pani i nagrody się spodziewał. Czasami wracał z nadzieją do budy, że ją znajdzie u ogniska, że choć dobre słowo mu powie, jeśli płacić nie ma czem.
On bo i dobrego słowa nie słyszał, ani pochwały, ani zachęty.
Flisaki drwili z niego co wiosny.
— Głupi drwal nędzarki! — nazywali go.
A szydził najgorzej mądry majster, co sortował kłody i w tratwy je zbijał. Rozumny to był i rachunkowy człowiek, kupcy go nawet szanowali.
— Wiesz ty, drwalu, dla kogo ty pracujesz? Dla lichwiarzy, co twą panią osaczyli. Dla nich drzewo walisz, dla nich karczujesz, dla nich się mordujesz. Ona już dawno bankrutka i zapłaty od niej mieć nie będziesz. Jej obietnice — puste słowa, dobra — oszustwo! Patrzysz na mnie, jak wściekły — no, zaprzecz mi, powiedz, co ci dała?
A drwal milczał, zęby zaciskając. Zaprzeczyć nie mógł, ale nienawidził tego człowieka i duszę przed nim zamykał, i myśli swe chował, by ich ten rozumny nie oplwał!
Stał się skryty i ponury. Już nikogo o swą panią nie pytał, imienia jej nie wspominał.
Aż kiedyś zauważył ze zgrozą, że na karczunkach jego poczyna znowu las porastać, gąszcz nieprzebyta znowu wstawać z ziemi, głuszyć rolę wydartą. Więc znowu będzie puszcza, gdzie on ją zwalił kosztem całego żywota, więc śladu jego mozołu nie będzie. Darmo robił — nic nie wziął i nic dla swej pani nie uczynił.
A miał przecie całą puszczę zwalić!
Wtedy poczuł, że jest stary, słaby, zmęczony i, usiadłszy na ojcowskiej mogile, zamarzył o śmierci.
Ledwie się tego wieczora zawlókł do budy, już mu nawet topór ciężał, niemoc ogarniała kości.
A nazajutrz nie wstał z posłania — wszystką już moc wyczerpał.
Leżał samotny, ognisko tlało — na dworze wiatr liście opędzał, i tłukły się o szyby.
Drwal zasnął może — a może to i jawa była.
Cicho się drzwi otwarły — i weszła jego pani.
Drwal się z posłania poderwał i, niepomny, żadnej męki, żadnej troski, do kolan jej przypadł, kraj wdowiej szaty całując.
— Opani moja. Wspomniałaś mnie! — wyjąkał.
— Pamiętałam o tobie przez wszystkie dni twego żywota.
— A jam ci służył, jakem rzeki, ale robota moja jako mrówki i robaczka — bez śladu.
— Aleś miłujący ją pełnił?
— Miłujący, pani moja, miłujący. Pomimo ludzkie mowy i pomimo zapłaty. Topór się stępił, moc mnie uszła — jam ciebie czekał, miłujący.
— Otom jest z nagrodą.
Poczęło mu serce bić i radować się, bo jakoś jasno, jasno — i lekko było w duszy.
— Cóż chcesz ode mnie za robotę swoją? — ona go pyta.
— Chciałbym wiedzieć, ile ona warta dla was. Może nic.
— To wyjdźże! I wyszli. Ale jakoś świat był inny. Zamiast puszczy, pola falowały zbożem złotem, wśród nich stały piękne domy, śmieli się ludzie weseli, świeciły kościoły i miasta, słychać było pieśni radosne.
Drwal patrzał, patrzał, i szedł radosny za panią swoją, a kto go spotkał, pozdrawiał i pokazywał go innym.
— Patrz! To ten, co karczował. To ten, co pnie walił! To ten, co sławy nie chciał, i chwałę wziął! Patrz!
Dusza drwala rosła i uspakajała się, jak wielkie morze.
— Skąd oni mnie znają, pani? — spytał.
— Ja im o tobie mówiłam! Chodźże teraz na obrachunek.
I byli znowu w budzie na rubieży, kędy dogasało ognisko i błyszczała w kącie spracowana siekiera.
Niewiasta dobyła z szaty złotą obręcz, a on patrząc na nią, nieśmiało spytał:
— O pani! Królowanie mi przynosisz — a gdzie szczęście, coś mi obiecała? Wyglądałem go całe życie napróżno.
— Jużeś na progu. Zaraz je dostaniesz.
Drwal popatrzył w oblicze jej — zamyślił się.
— Aha. Toć jest! — rzekł, i zrozumiał już wszystko.
I już był za progiem, bo począł się jasno, radośnie uśmiechać, a niewiasta skinęła mu głową i usiadła u ogniska...

Musiała nazajutrz osadzić na swej rubieży nowego drwala. Ten pracy dokonał...


ŚIÓDMY SYN.

W Turzy Wielkiej — w maju — pewnego ranka gruchnęła wieść od chałupy do chałupy.
— Wiecie — u Adamców urodził się siódmy syn!
Kobiety prawiły to przy studni, wołały z podwórza w podwórze, że wnet całą wieś obiegła nowina. W obejściu u Adamców nie widać było żadnego szczególnego ruchu lub niepokoju. Tylko Adamiec sam wydoił krowę i zaczął narządzać wóz do drogi, a w zwykłej godzinie czterech starszych chłopaków ruszyło do szkoły.
Sąsiad idący z motyką do kartofli przystanął u wrót i pozdrowił.
— Szczęśliwy dzień, sąsiedzie.
— A ino — pogodny! — odparł Adamiec.
— Skiś nowiny mówię! Siódmy syn. Jedziecie do urzędu?
— Babkę odwiozę — i starzykom dam wiedzieć. Do urzędu jeszcze pora.
— A chrzciny kiedy — cesarskie?
— Kobieca rzecz — chrzciny. Nie wiem. I wszedł do domu.
— Zhardział odrazu! — pomyślał sąsiad.
Do szkoły dzieci przyniosły nowinę i nauczyciel zwrócił się do czterech małych Adamców ze specjalną uwagą.
— Wielkie to dla was szczęście i honor. Pozdrówcie ode mnie rodziców i powiedźcie, że z gratulacją przyjdę.
Jakoż na czwarty dzień — zjawił się u Adamców rozpromieniony i nad wyraz uprzejmy.
Adamcowa była w izbie sama, jeszcze leżąca w pościeli, i karmiła dziecko.
— Dobre południe, pani gospodyni. Czyście już zawiadomili urząd? Toć do chrzcin wedle waszego obyczaju ino cztery dni czasu.
— A poco mamy urząd zawiadamiać?
— Że wam się siódmy syn urodził.
— A to za to jaka kara ma być?
— Co też prawicie! Szczęście i honor na was spadł. Siódmy syn to królewski chrześniak i królewskie nosi imię i na królewski koszt otrzymuje nauki i pod królewską jest opieką i królewską będzie miał służbę. Rozumiecie, co was za los spotkał!
Adamcowa spojrzała na nauczyciela jakby ze strachem nad tylu honorami, a potem przeniosła oczy na dziecko, które syte zasnęło u jej piersi.
— Rozumiecie? — powtórzył nauczyciel.
— Rozważę to sobie, panie rechtór! — odparła powoli kobieta.
— Jeszczem słaba! — dodała po chwili.
— A wasz gdzie?
— W polu!
— Głupie babsko! — pomyślał nauczyciel i poszedł szukać Adamca.
Ale gospodarz zajęty orką przystanął niechętnie i wysłuchawszy, odparł spokojnie:
— Jeszcze czas. Kobieta słaba. Rodzinę sprowadzić trzeba, aż z pod Bytomia.
Minęły cztery dni — minął tydzień. O chrzcinach u Adamców nie było słuchu. Sąsiadki zaczęły odwiedzać i pytać położnicę.
— Długo to będziecie żydziaka chować?
— Długo, niedługo. Ino wstanę. Nima komu się zająć.
Aż gdy minęło dwa tygodnie, nauczyciel zjawił się znowu.
Adamcowa już się krzątała po izbie.
— No — jużeście zdrowi. Teraz trzeba dać wiedzieć do królewskiej kancelarji w Berlinie. Ja to wam wszystko załatwię.
Było już nad wieczorem i w izbie były wszystkie chłopaki przy podwieczorku. Sześć jasnych głów, sześć par siwych oczu podniosło się na nauczyciela i karnie powstali.
Adamcowa wyjęła siódmego z kołyski.
— Prachtjungę! — rzekł nauczyciel przymilnie i pogłaskał głowinę.
— Du Wilhelm, du! — uśmiechnął się. Ale Adamcowa stanęła wśród dziatwy i rzekła:
— Panie rechtór, dziękuję panu za to, że pan moje dzieci uczy — ale skiś tego honoru dla tego najmniejszego, to inaczej se obmyśliłam. My som Polaki, panie rechtór — polskie chłopy — my rodzice i oni. Kiedyś ten mały spyta mnie — takom za niego postanowiła, gdy mowy i zrozumienia nie miał — i uczyniła z niego większego niż bracia. Panie rechtór, mnie by było gańbą coby król pruski był za potka mojemu synkowi. Ostawcie nas za spokojem.
Nauczyciel słuchał, uszom nie wierząc.
— Jak śmiecie tak mówić! Ale to nie wasz rozum, ani wola! Gdzie ojciec — gospodarz?
— Pojechał na Turzycę — po rodzinę i gości — na jutrzejsze chrzciny.
— Yermaledeites Gesindel! — zawarczał nauczyciel.
Sześć jasnych głów chłopięcych obstąpiło matkę — i sześć par siwych oczu patrzało na nią i — stała tak w swym śląskim majestacie.
— Polnisches Vieh! — rzucił nauczyciel zatrzaskując drzwi za sobą.
Nazajutrz sąsiad Jan Kocima i Agnieszka Kretowa sąsiadka przywieźli z kościoła siódmego syna Adamców.
— Kogoście przywieźli od świętego Chrztu? — spytał ktoś z gości zebranych.

— Wojciecha Adamca z Turzy Wielkiej — odparł kum, podając dziecko matce.


TAJEMNICZY MEDALIK.

Jest to historja dziwnego medalika pani Anny Bouffał, wygnanki z ziemi Mińskiej.
Historja wyda się niektórym bajką, lub fantazją literacką, a jednak jest wielką przedwieczną prawdą — trochę tylko podaną w zapomnienie. Ci, co się zastanowią, sądzę, że przypomną i zrozumieją.
Pani Anna Bouffał, jak i jej mąż Kazimierz, byli starą, rodową i herbową szlachtą, osiadłą od wieków na rubieżach Rzeczypospolitej. Mieli wielki dwór, szerokie łany zbożowe, bory sosnowe i bezkresne łąki nad leniwie płynącą, siwą rzeką.
W roku 1919 pani Anna Bouffał była starą przedwcześnie i przedwcześnie siwą kobietą, wdową i matką czworga dzieci, mieszkającą w dwóch stancjach mieszczańskiego domu w miasteczku Kowlu na Wołyniu. Może to zresztą i nie Kowel był, ale Pińsk, Łuck czy Prużana — jedno z tych miasteczek lichych, biednych i brudnych jak wszystkie w tamtym kraju. Z tego co było jej pracowitą, ale i radosną przeszłością, z dostatków i ziemskiej własności zostały pani Annie te czworo dzieci, szmaty na ciele i w oczach, zwykle śmiejących i promiennych jasnością dobrej duszy — groza przeżycia.
Odbiły się w tych soczewkach dusznych najście dziczy, rabunek i zniszczenie domu-gniazda, mord broniącego rodziny męża — potem ucieczka piesza z dziećmi — przez lasy, haszcze, trzęsawiska, o głodzie i trwodze śmierci, aż dopadli owej rzeczki granicznej — za którą już bezpieczni — padli na kolana i ucałowali ziemię choć nie rodzinną, ale przecie ojczystą od wieków.
Potem przyszły choroby. Przebyli tyfus plamisty, dysenterję, wszystkie nędze cielesne i wreszcie znaleźli się w tem miasteczku bez pracy i chleba, w tłumie podobnych sobie nędzarzy-wygnańców.
Osiwiały włosy pani Anny i do grozy jej oczu przybyła żałość i jakby nieme pytanie: zaco, dlaczego, poco taka dola i co z tej męki i trudu bez celu, z tego życia bez jutra nadziei.
Ale na jałowe rozważanie zagadki losu nie było czasu, bo trzeba było karmić dzieci, opalić stancję, łatać odzież.
W miasteczku był wprawdzie jakiś komitet ratunkowy, ale zajmował się przeważnie pomocą dla skamlącej tłuszczy powracających z wycieczki do Rosji, bieżeńców miejscowych — a zresztą pani Anna ani wprawy, ani talentu nie miała do „skamlania“, przywykła dawać, a nie brać.
Uchowała garść starych klejnocików rodzinnych, więc poszła je spieniężać na chleb i opał, a że rządna była i pracowita, izdebki jej stały się miejscem, gdzie przychodzili inni wygnańcy na długie rozmowy i narady. Kamyczki i oprawy nabywał zwykle od niej stary złotnik, pracujący w sklepiku wielkości szuflady — starzec milczący był — prawie niewidomy; bez ostrej lupy zegarmistrzowskiej nie poznawał ludzi.
Przedmiot przyniesiony na sprzedaż — oglądał długo — potem mówił cenę — i wracał do swej roboty. Nie było targu z nim, nie słyszał jakby przedstawień, próśb, ani wymysłów. Gdy się wreszcie klient zgodził, otrzymywał bez słowa pieniądze i wychodził bez słowa.
I tak przeszły do złotnika skrzyni kamyczki rodzinne pani Anny, aż został tylko dukat z Matką Boską, ślubny dar babki i obrączki. Z temi dwoma pamiątkami postanowiła nie rozstawać się i zostawić dzieciom jako jedyny znak minionej świetności.
Żyła w sercu pani Anny wątła jak pajęcza nić nadzieja. Przed wybuchem wojny, mąż jej ratując zadłużonego sąsiada, pożyczył mu dwa tysiące rubli. Były wieści, że sąsiad ów w czas umknął spieniężyć zboże. Dowiadywała się o niego pani Anna przez znajomych, przez wracających uchodźców, przez komitety, gdziekolwiek mogła trafić. Ludzie na tę nadzieję jej ruszali ramionami, lub uśmiechali się z politowaniem.
Ale oto tego dnia, gdy się opowieść zaczyna pani Anna poszła na stację kolei, bo zapowiedziany był eszelon repatrjantów i zwiedziła wszystkie wagony. Były zapchane wracającem chłopstwem, które wyroiło się na plant i założyło obozowisko.
Miała odejść pani Anna jak zwykle z niczem, gdy w kącie jednego z wagonów ujrzała trzy żywe kupy łachmanów, z których odzywał się płacz dziecka.
Stał nad tem sanitarjusz i rozmyślał bezradnie, i z obojętną miną objaśnił:
— Ojciec sparaliżowany, matka ślepa, babka z odmrożonemi nogami i dziewczynka. I gdzie to podziać, i poco to żyje! Pójdę po ludzi z noszami!
Poszedł — odeszła też pani Anna. Miała jakby wielki ciężar w piersi — i wracała do domu zgarbiona, ledwie wlokąc nogi.
Po drodze ujrzała otwarty kościół i wstąpiła. Było pusto — po nieszporach. Uklękła tedy i nawet nie miała mocy modlitwy. Trwała tak w jakiemś odrętwieniu i męce nieokreślonej — a wielkiej jak morze.
I oto padły jej oczy na ziemię i ujrzała u swych stóp blaszkę jakby z zaśniedziałego mosiądzu. Wzięła ją do ręki.
Medalik to był, stary, wytarty, porysowany nogami tłumu. Jakby z żalem nad poniewierką symbolu wsunęła go pani Anna za stanik i zaczęła się modlić.
Ale roztargniona była, bo w głowie, w uszach słyszała bezustannie: „Ojciec sparaliżowany, matka ślepa, babka z odmrożonemi nogami i dziewczynka — gdzie to podziać!“
Jedno za drugiem, jedno za drugiem, monotonnie powtarzały się te słowa, jakby jakaś czyśćcowa litanja i zrozumiała pani Anna, że to był ten ciężar, co ją tłoczył. Zaczynała pacierz — i nie mogła skończyć, bo coraz uporczywiej brzmiało: „Ojciec sparaliżowany, matka ślepa“.
Aż porwała się z klęczek i poszła zpowrotem na kolej, spiesznie — jakby ją coś pchało i niosło.
Pod ścianą baraków odnalazła dwoje noszów z bezwładnymi nędzarzami — a obok skuloną w błocie jesiennem ślepą matkę i dziewczynkę. Zarząd chętnie przystał na ofiarę pani Anny, która jakby pod jakimś przemożnym nakazem rzekła:
— Zabiorę ich — mam dwie stancje. Pomieścimy się.
Jakoż pomieszczono się. Nędzarze po paru dniach opatrunku, jadła i spokoju, odzyskali przytomność i mowę. Pochodzili z północnej Białorusi, drobni obywatele ziemscy, wyzuci z mienia. Doktór, wezwany przez panią Annę, robił nadzieję wyzdrowienia dla ojca i matki — skazana na śmierć była babka, której gangrena objęła już nogi. Jakoż po paru tygodniach męki zmarła, błogosławiąc panią Annę.
Gdy na koszta pogrzebu chcieli sprzedać ostatnią odzież — poszła pani Anna do złotnika.
— Chciałabym nie sprzedać, ale zastawić ten dukat — rzekła.
Gdy wyjmowała pamiątkę z woreczka, wypadł z niej znaleziony medalik.
Stary wziął blaszkę do rąk, przyjrzał się przez lupę, spróbował narzędziem, długo myślał — wreszcie w swój lakoniczny sposób rzekł:
— Sto marek — na trzy tygodnie.
— Na ten medalik?
— Ja panią znam. Wykupi pani w czas. — I zawinąwszy w papier blaszkę, dał jej dziewięćdziesiąt marek.
Dziwiła się pani Anna, ale jeszcze więcej się zdziwiła za powrotem do domu. Dwóch jej starszych chłopaków powitało ją radosną wieścią. Dostali pracę. Starszy u powroźnika, młodszy u mieszczanina do kopania kartofli. Najstarsza córka opowiedziała też, że jakaś pani przychodziła, pytając, czy nie umieją szyć na maszynie.
Otucha wstąpiła w duszę pani Anny. Jak wszystkim ludziom pracowitym — zaczęło jej przybywać czasu. Starczyło na opatrunek nędzarzy, na pranie szmat, na ugotowanie ubogiego posiłku, na łatanie odzieży. Od znajomych dostała jakąś niezbyt zdezelowaną maszynę do szycia, dostała robotę u kolejarzy. A przytem zdążyła jeszcze uprosić pomoc lekarską dla swych lokatorów i po takim pracowitym dniu ledwie miała chwilę po wieczornym pacierzu z dziećmi pomyśleć z troską — jak zdoła wykupić medalik. Była pewna, że złotnik jej wierzył i niedopuszczalne było uczynić mu zawód. Z kosztów pogrzebu zostało jej wprawdzie kilkanaście marek, ale te pożyczył jeden z uchodźców na buty. Dostał posadę w barakach, ale że miał żonę chorą i troje dzieci, zapewne nie będzie w stanie pożyczki zwrócić.
A dni biegły bardzo prędko — jak zwykle dni do ciężkiego terminu, i nareszcie zostało tylko trzy. Wtedy pani Anna przestała się troskać.
— Nie pójdę do Osuchowskich po te osiemnaście marek, bo skądże mieć mogą, kiedy ją wczoraj zabrano do szpitala. Dzieci pewnie głodne i tyle. Ano zaniosę złotnikowi trzydzieści pięć marek, com zarobiła szyciem, i niech za resztę zabierze dukat i obrączki.
I zawołała swego Kazika, który właśnie wrócił z roboty z woreczkiem kartofli zarobionych i spożywał wieczerzę.
— Synku, pobiegnij do Osuchowskich i zanieś dzieciom garnczek krupniku, co jest na kuchni.
— Matusia nie będzie jadła? — zdziwił się.
— Zjadłam u pani Jankowskiej, gdym odnosiła robotę. Poczęstowała herbatą.
— Ja zaniosę! — ofiarowała się dziewczynka lokatorów. — Kazik zmarzł i zmęczył się.
— Dobrze, dziecko, a spytaj jak matce ich w szpitalu?
I pochyliła się nad maszyną, spiesząc, spiesząc — i myśląc o cudzej niedoli.
— Bron Boże co na matkę, co będzie z drobnemi sierotami! — westchnęła.
A jej najstarsza, Maniusia, fastrygując pilnie, rzekła:
— Mówią, że sieroty zabierają daleko, daleko — do jakichś ochron. Gorzko tam, choć syto! — I przytuliła się do matczynego ramienia.
Po godzinie wróciła zdyszana dziewczynka.
— Proszę pani, proszę pani! Pan Osuchowski pięknie dziękuje i odsyła pieniądze. A była tam jakaś pani i kazała pani wręczyć tę kopertę.
Patrzy pani Anna, patrzy, krew jej bije do twarzy. Jest osiemnaście marek pożyczone, te się słusznie należą, ale sto w kopercie to datek, jałmużna, na to się wzdryga jej duma. A dziewczynka opowiada dalej:
— Ta pani to siostra pana Osuchowskiego. Pewnie bardzo bogata, bo zabiera ze sobą wszystkich. Jutro rano wyjeżdżają aż do Krakowa.
— Pytała ciebie? Opowiadałaś?
— Pan Osuchowski jej coś mówił cicho. Ja tylko krupnik dałam dzieciom i garnczek przyniosłam zpowrotem. Dała mi ta pani kopertę i pogładziła po głowie.
Otuliła się pani Anna chustką i poszła do Osuchowskich. Ale mieszkanie było puste, a właściciele nie wiedzieli, dokąd odjechali lokatorzy, radzi, że się pozbyli nędzarzy. Przez drogę pomyślała pani Anna o ślepej, o paralityku i zamiast dalej szukać nieznanej ofiarodawczyni, poszła do lekarza po radę dla kalek.
Gdy nazajutrz stawiła się u złotnika, starzec oddał jej, zawinięty starannie medalik i wbrew zwyczajowi przemówił:
— Na pani honor zawsze sto marek pożyczę. Pani ma bogactwo w swój honor.
— To może i tysiąc mi pan pożyczy na tę blaszkę? — zaśmiała się.
— Jak pani zaręczy, że odda tysiąc, to pani dam tysiąc!
W tydzień później ulokowała pani Anna swoich lokatorów w szpitalu i odwiedzała ich codzień, przynosząc trochę strawy pożywnej i słowo otuchy. Na elektryzację paralityka i operację niewidomej zaniosła po jakimś czasie medalik do złotnika.
Bez słowa pożyczył jej trzysta marek. Planu i źródeł wypłaty nie miała jak zwykle pani Anna, wiedziała tylko, że trzeba ratować większą od własnej niedolę.
Gdy termin się zbliżył, pracowała tylko usilniej, wynajdując różne poboczne zajęcia. Nocami, gdy oczy były zmęczone szyciem, wypiekała obwarzanki, wreszcie wzięła się do prania, a jednak, gdy zostało trzy dni do wypłaty brakło jej połowy pieniędzy. Jak zwykle poszła do szpitala, by chorych odwiedzić i była pogodna i spokojna.
Paralityk tego dnia pierwszy raz zaczął potrosze chodzić; płakał ze szczęśliwości i płakała z nim pani Anna, a wracała do domu taka radosna i promienna, że spotkany znajomy zatrzymał ją, pytając, co za pomyślność z sobą niesie.
— Wyobrazi sobie pan, Mackiewicz zaczyna chodzić!
— Myślałem, że odzyskała pani dług od Szulakowskiego? — mruknął zbiedzony, zgorzkniały kolega wygnaniec, i minął ją, myśląc w duszy: „warjatka“.
Ale gdy szła w parę dni potem do złotnika, smutna była i zgnębiona.
— Zebrałam tylko połowę! — rzekła, czerwieniąc się z upokorzenia.
— Jakto? Przecie to nie termin. Pożyczyłem pani na trzy miesiące! — mruknął.
Wydobył z szuflady medalik i pokazał jej datę na papierku, w który był zawinięty. A potem pogroził jej palcem.
— Trzeba terminy pamiętać! — dodał jeszcze naukę.
Wróciła pani Anna do domu z pieniędzmi i zaczęła niemi obracać. Piekła obwarzanki i pierniki, zaczęła stołować i gdy ubiegły owe trzy miesiące, odniosła dług w całości.
Tak minęła zima. Wiosenne błota i szarugi, pleśnie i wilgocie ziemi tającej odbiły się na zdrowiu wszystkich nędzarzy. Nie było lokalu zajętego przez wygnańców, gdzieby ktoś nie leżał zreumatyzowany, kaszlący lub w gorączce. Co dzień zjawiał się ktoś u pani Anny z prośbą o pomoc, o dozór, o opatrunek. Dwoiła się i troiła kobieta w tej pracy i trosce o każdego i o wszystkich. Ale w domu miała już pomoc, bo Mackiewicz zarabiał u mieszczan, a żona jego, wyleczona z katarakty, prowadziła domowe gospodarstwo. Medalik bywał zastawiany na lekarstwa, na odzież, na pogrzeby i wracał zawsze jakoś niespodzianie a niezawodnie.
Aż oto pewnego dnia Kazik wrócił z roboty w gorączce i nazajutrz miał zapalenie płuc.
Zadygotała dusza pani Anny — nastały dni trwogi serdecznej, niepewność, czy nie zaniedbała dla innych swego przyrodzonego obowiązku. Zastawiła medalik na lekarza i leki, nie odstępowała chłopaka we dnie i nocy. Przeszło tak dni kilka i właśnie minął kryzys szczęśliwie i Kazik zasnął spokojnie, a pani Anna spoczęła nareszcie, gdy do izby wszedł stary ksiądz w wytartej sutannie.
— Czy tu mieszka pani Anna Bouffał? — spytał.
— Tutaj, ale mamusia śpi, bo Kazik był chory! — odpowiedziała Maniusia.
— Tatuś twój miał na imię Kazimierz?
— Tak i dziadek był też Kazimierz.
— I mieliście majątek Dąbrowa?
— Tak, ale tam teraz bolszewicy.
— A pana Szulakowskiego znałaś?
— A jakże, za olszyną był jego dwór, Suchojeże.
Ksiądz odetchnął, otarł czoło z potu.
— Pół roku was szukam. Ogłoszenia do gazet dawałem.
— My tu gazet nie czytamy. Niema czasu.
— A jakże wam?
— Z mamusią nam dobrze.
— Nie budź-że matki. Przyjdę za parę godzin. Pójdę na plebanję. Nazywam się ksiądz Michał Norejko, ale matka mnie nie zna. Wracam z Ufy.
I poszedł.
Gdy wrócił, zastał już panią Annę szyjącą na maszynie, bo zaległa w robocie i spieszyła. Kazik spał — uratowany.
Uścisnął jej rękę i zaczął opowiadać:
— Przed rokiem byłem w Ufie i tam poznałem pana Szulakowskiego. Stracił żonę i sam był ciężko chory na dysenterję. Spowiadałem go i dysponowałem na śmierć. Wtedy mi opowiedział, że przed samym wybuchem bolszewizmu, pożyczył mu sąsiad obywatel Kazimierz Bouffał dwa tysiące rubli. Potem udało mu się spieniężyć co mógł w domu, ale już zwrócić długu nie zdołał i ledwie z życiem uratował się z żoną i dzieckiem. W tułaczce odrzucony od kraju, stracił dziecko i żonę, a teraz i sam odchodzi.
Prosił mnie tedy, żebym przechował i jeśli wrócę do kraju, doręczył Kazimierzowi Bouffał całą po nim spuściznę, zawartą w tem oto.
Tu ksiądz wydobył i podał pani Annie siwego, wytartego „misia“ z pluszu.
— Miałem z tem wielki kłopot narazie, bo skąd u księdza ma być zabawka, ale dziwnym trafem, przy setkach rewizji znalazły się zawsze na ratunek dzieci, które go brały w opiekę i tak dobrnął ze mną do Polski. Wtedy zacząłem szukać państwa jak igły w stogu słomy. Nareszcie używając nadprzyrodzonych protekcyj, otrzymałem wieść o pani w Krakowie.
— Skądże? Nie mamy tam nikogo!
— Zapomniała pani o panu Osuchowskim, ale oni o pani nie zapomnieli. Tu jest list od nich Mam przywieźć odpowiedź.
Gdy odszedł, pani Anna przedewszystkiem poszła wykupić medalik, nawet nie rachując angielskich banknotów, któremi „miś“ był napełniony. Potem odczytała list Osuchowskiego. Była dla niej posada w Krakowie, były szkoły dla dzieci, była przyszłość dla młodych — dla niej spokój bytu.
Ksiądz Norejko, gdy przyszedł nazajutrz, wysłuchał dziwnej opowieści.
— Oto ten medalik! — rzekła.
Wziął go do rąk, pod światło i powoli odczytał zatarty, niewyraźny napis:
— Communia Sanctorum.
— Pamiątka pierwszej komunji zapewne? — rzekła pani Anna.
— Nie, pani. To znaczy po polsku: Świętych obcowanie. W pacierzu codzień powtarzamy artykuł Credo.
Zamyślił się, a pani Anna patrzała w niego i czyniło się w niej rozjaśnienie zrozumienia.
— Wierzę w świętych obcowanie — powtórzył powoli. — Tych, co tu jeszcze trwają — i tych, co odeszli — po karę lub nagrodę. Ograniczona jest moc złego, ale moc dobra nieobjęta, bo Boża. Opowiadał mi swe dzieje pan Mackiewicz, co tu u pani mieszka.
Spełniła swe przedśmiertne błogosławieństwo jego matka, którą pani doglądała i pochowała.
Moce są, potęgi i rachunki między duszami. Szczęśliwy kto wierzy i rozumie!

Medalik krzyżem przeżegnał, oddał pani Annie i oboje umilkli w modlitwie.


WRAŻENIA I PRZEŻYCIA.
Lato 1915.

Pierwszych dni lipca nie wydawało się w Warszawie groźniej, niż w zeszłym październiku, ale, biorąc dziesięciodniowy urlop ze szpitala, czułam, że nie wrócę. Miałam wewnętrzne wrażenie obowiązku obecności na własnym kawałku ziemi, chociaż wtedy jeszcze wydawał się tak dalekim od wojennej nawałnicy — i za osłoną tylu twierdz.
Jechałam, by przygotować dom dla wielu ludzi, których okoliczności gnały na wschód, i którym tam te strony wydawały się bezpiecznem azylum.
Podróż odbywa się wedle zasad czasu wojennego: siła nad prawem.
Prawo pozostało niewzruszonem na punkcie kupienia biletu — dalej rządziła siła. Wnętrza wagonów przedstawiały jakąś skłębioną w chaos gęstwinę tobołów i ludzi, coraz wyżej się piętrzącą. Mieszczono się pod ławkami, na ławkach, w korytarzach, na półkach, na schodkach, na buforach, na dachach. Chwilami rozlegał się żałosny pisk, i wydobywano z pod tłomoków nawpół zduszone dziecko, lub witano rozpaczliwem: olaboga przybycie kogoś otyłego do komórki z piecem, gdzie już mieściło się osób 10.
Pociąg stał i czekał — fala ludzka pchała się, a ubytku nie znać było wśród tłumu na peronie. Myślałam, siedząc pod sufitem na pięciu cudzych i dwóch swoich kuferkach, jak nam też podoła znękana nadwiślańska lokomotywa, i kiedy będzie kres wytrzymałości ścian wagonów.
Ruszyliśmy nareszcie, ale niedaleko. Co parę wiorst — na polu — pociąg stawał — poco? — nie wiem. Zapewne, żeby pasażerowde mogli dłużej użyć przyjemności tej podróży, której mieli być rychło pozbawionymi na długie miesiące. Na stacjach spotykaliśmy tłum — nam zazdroszczący — byli tacy, co po kilka dni czekali o głodzie — na szczęście, które nam dostało się w udziale, i starali się wrywalczyć sobie miejsce, chociażby na naszych głowach. Mijały nas, lub stały z nami rzędem pociągi wojskowe. Te się też nie śpieszyły.
Żołnierze, z filozoficzną obojętnością ruskiego chłopa, kopcili papierosy, spali, pluli pestki słoneczników — oficerowie rozprawiali o wysokiej kulinarnej wartości raków z Wołgi, i, „żałowaniach“. Czasami z któregoś wagonu rozlegała się smutna, jak dola rosyjskiego chłopa — śpiewka... Na nas zstąpiła też wreszcie tępa rezygnacja i wogóle przyznać trzeba, że cała nasza nieszczęsna „cywilna hołota” dziwnie pokojowo była nastrojona. Zdeptany, duszony, nie sarkał nikt na towarzyszy. Kurczył się, kulił, usuwał, jak mógł drugiemu pomagał, ustępował. I tak nam minął dzień i noc, i wreszcie rano dobrnął pociąg do Brześcia. Tam ujrzałam jedno morze ludzkie.
Peron, dworzec, plac za dworcem, zapchane szczelnie nieszczęśnikami, czekającymi dalszej lokomocji. Bagaże i toboły tworzyły formalne zatory, bufet ogołocony był najzupełniej. Pociągi na wszystkich linjach — zapchane doszczętnie.
Przeważną część publiczności stanowiły rodziny Rosjan, i dopiero miało się obraz, ile tego żyło i „działało“ w naszym kraju. Nie chcąc zdobywać miejsca w innym pociągu, dotrwałam jeszcze na mych kuferkach jedną stację dalej, i postanowiłam resztę drogi odbyć końmi.
O krok od kolei, jak zmora rozwiała się męka, w ciszy pól. Wieś — jakby inna planeta — żyła swem normalnem letniem życiem. Zbierano zboże i siano, bydło przeżuwało na pastwiskach, gęsi bielały po wygonach, baby prały przy rowach — jak co roku, jak zawsze. Mijam powiatowe miasteczko. Trochę rozmaitości stanowili mustrujący się żołnierze, ale i ta czynność odbywała się bez pośpiechu i zapału, ot tak sobie, jakby gdzieć biła się Portugalja z Hiszpanją. Pod wieczór, po 27 godzinach podróży, dostałam się wreszcie do domu.
Tam też nikomu nie śniło się żadne niebezpieczeństwo; gospodarstwo szło normalnie, urodzaj był świetny, zbiór pomyślny, bo susza panowała niesłychana. Zboże po wysokiej cenie zakupywało wojsko — nawet rekwizycja bydła i koni nie była dokuczliwa: brano niewiele — płacono dobrze.
Zdaje mi się, że ludzie miejscowi, Rusini, wzrośli w grozie i czci dla „naczalstwa“, posądzali mnie o „nieprawomyślność“, lub tchórzostwo, gdy wydałam mej służbie rozporządzenie: omłócić co się da, rozdać całoroczną ordynarję, reszty ziarna nie gromadzić w jednem miejscu, stogi siana składać po haszczacb leśnych — kto ma rzeczy cenne — niech je ukryje...
Gospodarz ze wsi, czytający gazety, dworak, który mi dotrzymał życzliwości nawet w 1905 r., przyszedł na spytki.
— Jakże to pani myśli? Na gazetach piszą...
— Łgarstwa, Dokimie. Naczalstwo kradnie, nabojów niema, ładu niema. Warszawę oddadzą, Polskę oddadzą.
— Ale do nas nie przyjdą?
— Jak nie zechcą — to nie przyjdą.
— Nie może to być.
Odszedł nieprzekonany. Upłynęło dni kilka, siłą woli zmuszałam się do ciągłej roboty, by nie myśleć. Od kraju za Bugiem szedł do duszy jęk, groza...
Ukazały się pierwsze tabory wysiedlonej Lubelszczyzny. Otrzymałam urzędową prośbę o przyjęcie rodzin z „Carstwa Polskiego“. Odpisałam, że przyjmę siedem rodzin, i pewnego dnia zjechały te rozbitki.
W drobne koniki oprzęgnięte wozy, z płócienną budą — i na tem wszystko, co uratowali z ruiny. To wszystko ograniczało się do paru zielonych skrzyń, toboła z pierzyną, worków ze zbożem, i mnóstwa dzieci. Czasami wlókł się wierny psiak i krowina.
Tak wyglądali chłopy rodowe, od wieków osiadłe na żyznej Lubelskiej ziemi... Twarze mieli ośniedziałe nędzą i trudem kilkotygodniowej już wędrówki, ale twarde i spokojne. Gdy się pokrzepili ciepłem jadłem i roztasowali pod dachem — rozgadaliśmy się. Dostałam tylko pięć rodzin — w tem przemycili mi urzędnicy jedną prawosławną. Okazało się, że przeważnie wloką się właśnie prawosławni — katolicy wygnani — kędyś po drodze poprzystawali, zamajaczyli, zabłąkali się — i pozostali. Ci, co do mnie dotarli, już byli zdecydowani nie dać się pędzić dalej.
Pochodzili wszyscy z dwóch wsi — mnie znanych. Opowiadali, że dziedzic, pan R., w przeddzień wyroku na swój dwór — cały dzień w biurze wypłacał — bydło i konie rozdawał służbie i włościanom — a nazajutrz widział jeszcze zburzoną swą cukrownię, folwarki i dwór i pod nahajami wyjechał — z płonącego domu.
Mój Dokim przyszedł ze wsi, podzielić się wrażeniami. Wieś już zapchana była wygnańcami — ulokowano tam prawosławnych — wiódł ich pop, który u miejscowego osiadł. Nastrój chłopa zmienił się. Zasępiony był.
— Kiepsko, proszę pani. To oni ten naród całkiem wysiedlają. Powiadają, że im dadzą ziemię na Syberji. Żywe oni tam nie zajadą.
— Wy się tylko ruszyć nie dajcie — to wam radzę.
— My za Brześciem bezpieczni.
— A ja ci mówię, że najbezpieczniej nam będzie w naszych haszczach i torfach, bo nas nie Niemcy będą wyganiać, ale Kozaki, jak i tam tych gnali. Ja się ruszyć nie dam, ale żeby was nie wystraszyli. A coby nie było, pamiętaj, że dla ciebie i żony jest moja chata w lesie. Tam was Kozaki nie znajdą.
Poszedł chłop mocno zachwiany w swych poglądach na „naczalstwo“. Że pastwiono się nad Niemcami kolonistami i Polakami, to rozumiał, ale żeby prawosławnych, pupilów Eulogjusza, pędzono na Sybir, z popami na czele — to mu się w głowie nie mieściło.
W parę dni potem otrzymałam list od znajomej z pod Terespola, pytający o gościnę dla rodziny i całej służby — miałam jeszcze czas odpisać — gdy nagle przestały przychodzić gazety z Warszawy. Zdawało się, że serce kraju przestało bić — nieregularnie, rwano, otrzymywałam jeszcze „Dziennik Kijowski“. Nad cichą okolicą przeszło jakby tchnienie zbliżającej się burzy. Na drogach od Brześcia do Pińska zaroiło się od taborów — otrzymałam rozkaz rekwizycji bydła.
Brak wieści, związku z krajem był tak męczący, że ruszyłam do powiatowego miasta, żeby swoich zobaczyć, spytać o sprawy publiczne. Trakt był zapchany wysiedleńcami, pola sąsiednie ogołocone, drzewa przydrożne, obłupane siekierami na opał, skazane na uschnięcie, i wciąż korowód wozów, bydła, ludzi sczerniałych nędzą, kobiet w łachmanach, dzieci, wiecznie głodnych — i gdzie niegdzie przy drodze już — krzyżyki mogił...
Pod miastem obozowisko straszne — już nie dziesiątki, ale setki i tysiące wozów i ludzi nad rzeką, z której czerpano wodę do picia, pojono bydlęta, prano szmaty, brodziły dzieci. Rzeka — zawsze niebystra i marna wskutek całoletniej suszy — ledwie się sączyła; na mieliznach leżały zdechłe konie i bydło. Na placu parę drewnianych bud: jedna z płachtą czerwonego Krzyża, druga z szyldem „Ziemskiego Sojuza“ — trzecia „Komitet Księżniczki Tatjany“. Przy Czerwonym Krzyżu parę „Krzyżanek“ flirtowało z oficerami — przy tamtych uwijała się policja — i stały tłumy głodnych.
Zjechałam do naszego Towarzystwa Wzajemnego Kredytu, gdzie my Polacy zwykliśmy się skupiać, wokoło prezesa, pana B.
Ledwie mnie przywitał, powiada:
— Niech pani nawet do domu nie wraca. Musimy tu ratunek zorganizować. Ludzie mrą z cholery, z głodu, z tyfusu. Urzędnicy nie mogą dać rady — już do nas zwrócili się o pomoc. Musi pani zostać — zorganizujemy chociażby posiłek. Sześć tysięcy ludzi trzeba codzień nakarmić.
— A cóż oni na to mają? Trzeba kotłów, drew, kaszy, okrasy, chleba.
— Nic niema. Są tylko pieniądze. Wszystko można dostać — byle organizacja.
— To się organizujcie — wrócę do domu, we wtorek przywiozę kotły — i wybiorę się na dłużej.
W domu zastałam już nowiny. Przybyli nowi lokatorzy, zbiegli z — Warszawy — jedni już z kuferkami — inni by sobie miejsce zapewnić — dom mój cichy i pusty zaczął się zaludniać. Przyszły ostatnie słowa pisane od bliskich swoich — i ostatnia gazeta. Miałam wrażenie — że już do mnie nie dochodzi bicie serca kraju — żem na wygnaniu — na obczyźnie.
Jeszcze nieporządnie, co dni parę, dochodził „Dziennik Kijowski“ tylko. Było to dogorywanie poczty, jak dogorywał ruch osobowy kolei żelaznej. Każdy człowiek, nienależący do monarchini świata, Armji, przestawał być uważanym za człowieka. Był poza prawem — pastwą wojny.
Jednakże trzeba było pracować. Po paru dniach ruszyłam znowu do powiatu — wioząc owe kotły i gotowa na dłuższe tam zajęcie. Trakt zawalony był jedną masą podwód i znękanych ludzi, dużo starych brzóz leżało zwalonych — na opał dla obozów — na polach już znać było spustoszenie wyrządzone przez tabory. Miasteczko zapchane wojskiem i szarym tłumem gnanego z Królestwa — chłopstwa. Zajechałam ze swemi bagażami na punkt oznaczony, poszłam do pana B.
Był w swem biurze, chmurny, ponury.
— Jestem. Zaczynajmy robotę. Zorganizowaliście ratunkowy Komitet? — pytam.
— Nie. Władza, od której to zależy, zdecydowała: Zdieś nie Priwiślinje — i nikakich Komitietow nie budiet.
Popatrzyliśmy na siebie — cały traktat o „kwestji polskiej“ był w tem spojrzeniu. Burkliwie pan B. po chwili dodał:
— Dziś pochowano osiemnastu cholerycznych, jedenastu tyfoidalnych. Nas mają też wysiedlić — podobno do Kurskiej gubernji.
— Niedoczekanie. Ubiją na miejscu, a z ziemi nie pójdziemy.
— Mamy łozy, błota, torfy, lasy. Jakby nie dali zostać w domu, bo mój majątek w rejonie fortecznym — to do pani się zjawię z dziećmi i żoną.
— Zmieścimy się. Wytrwamy.
A wtem ktoś wszedł, znajomy obywatel, obejrzał się — i cicho rzekł:
— Warszawa wzięta onegdaj.
Znowu zapanowało milczenie.
— Piątego sierpnia — we czwartek! — ktoś szepnął.
A ktoś inny dodał:
— Sto lat wytrwała — zawsze polska. Warszawa wszystko przetrzyma.
— A my? — posępnie ktoś wtrącił.
— Na nas idzie huragan i ruina. To samo co tam za Bugiem. Zawsze razem. Taki los. Krwawa pieczęć Unji. Kładli ją dziadowie, ojcowie — dziś na nas kolej. Trudno — trza swą dolę spełnić.
— Trwać! — zakończył nasze refleksje pan B.
Wróciłam wieczorem do domu i w porę, bo zastałam podwórze zawalone istnemi taborami koni i rojno od ludzi, z taborów.
To był pierwszy u mnie etap — wypędzonych z Królestwa obywateli.
Konie pełnej krwi ze stadnin, przepyszne fornalki, sążniste wozy, stada rasowego bydła — przepłynęła przez nasz trakt piaszczysty rzeka ruiny polskiej.
A takich piaszczystych traktów dużo wiodło z tej Korony, co nam była wzorem pracy, umiejętności fachowej, dobrobytu, kultury — i każdym takim traktem sunęła fala — w głąb — do Rosji, by zmarnieć — na tej może wreszcie ostatecznej już „zsyłce4“.
Nie było buntu — więc nie było kary, Sybiru i konfiskaty — wzamian była rzecz nowa, w skutkach jednaka: ewakuacja. Męczeńskim szlakiem na wschód, starym szlakiem — gnano Polskę.
I jeszcze te ostatki, to trochę uchwyconego z pożogi na wozy dobytku, lub uratowanego inwentarza wzbudzało podziw chłopów Rusinów.
— Bogaty kraj, bogaty! — kiwali głowami.
W głębi duszy jednak zgadzali się z „naczalstwem“. Słusznem było, że wysiedlono Niemców kolonistów — mogli być szpiegami — słusznem, że wysiedlono Polaków, boć to „miatieżniki.“ Jednego zrozumieć nie mogli: — dlaczego pędzono prawosławnych z Chełmszczyzny — i dlaczego tych nawet prowadzili popy.
Pierwsza niechęć do wysiedleńców zaczęła się nawet od tych taborów. Były to pierwsze, co zaczęły po wsiach kraść i grabić z pól. Litość Rusinów miejscowych ostygała — kult dla naczalstwa zmalał. Tymczasem dom mój codzień bardziej się zaludniał i po kilku dniach wydawał mi się pełen. Tabory przybywały na nocleg, prowjantowały się w paszę — odjeżdżały dalej rankiem. Inne, zostawały na dłuższy postój. Rozmieszczałam bydlęta po folwarkach, ludzie robili z wozów obozy — gotowali jedzenie w kuchni lub na dworze, kobiety prały szmaty, chorym dawano ile możności ratunek — i tak płynęła rzeka niedoli, i żyło się, twardniejąc na trud, zgryzotę, w zamęcie nie mając czasu na refleksję nawet.
Pewnego wieczoru zjawiła się kobiecina zbiedzona z dziewczynką.
Zastanowiła mnie przypomnieniem chustczyna amarantowa na głowie dziecka.
— A wy co? — pytam.
— Proszę pani, my — Sierociarnia Ziemianek. Osłupiałam. Zimą w Warszawie zebraliśmy trzydzieścioro sierot — na własność i wychowanie.
— Skądże wy? Co się stało?
— Wygnano nas z Wągrowa. Jedziemy już dwa tygodnie. Kazano nam dążyć do pani — a potem — co pani postanowi.
— A gdzież dzieci?
— Wyrzucili nas z wagonu w polu. Tam siedzą — myśmy we dwie przyszły — pytając po drodze.
Kobieta ochroniarka już prawie nieprzytomna ze zmęczenia, dziewczynka — dziecko niefrasobliwe — jak każde dziecko.
Rozpoczęło się tedy po nocy szukanie owej gromadki i na szczęście zwieziono je w komplecie, żywe, całe, głodne, zdrożone, ale świergocące, jak stadko wróbląt. Dwór, zda się zapchany szczelnie, pomieścił je, i wraz z niemi zstąpiła na mnie otucha:
— Ani ich nie dam dalej gnać do Rosji — ani żywa ich nie odstąpię. Niech nas tu razem pozabijają — lub razem się ostoimy.
I przez ciężkie dni, tygodnie i miesiące te sieroty zostawiły mi wspomnienia najgorszych trosk — i jedyne jasne chwile. Ze świata tymczasem szły coraz groźniejsze wieści, pogłoski — bo i z Kijowa przestały przychodzie gazety. Padanie fortec, cofanie, brak amunicji — w administracji chaos — żadnej organizacji. Do miasteczka powiatowego niema dojazdu. Trakt zawalony już taborami wojskowemi, żołnierstwem, które miażdży, lub spycha nieszczęsne wozy chłopstwa ewakuowanego — pędzi ze sobą tysiące sztuk bydła — i dąży do Pińska.
20 sierpnia przyszła wiadomość, że armja niemiecka jest już pod „niezdobytym“ Brześciem. Wieść tę przywieźli państwo K., znajomi, których z pod fortecy ewakuowano.
Olbrzymi ich tabor dobrnął na nocleg. Jechali ostatnie cztery mile 18 godzin, w tłoku trenów wojennych i chłopskich wozów. Dwór, zda się, zupełnie zapchany — pomieścił jeszcze sto osób i kilkadziesiąt koni.
Tego dnia odczułam już wyraźnie tchnienie idącej na nas burzy. Czuło się ją w powietrzu i w duszy. Późnym wieczorem wyszłam w pole: Głucho jeszcze, daleko — huczały armaty — na widnokręgu, nisko przy ziemi paliły się ogniska obozów przy drodze — suchy powiew wiatru miał swąd pożarów i duszność.
Wracając — wstąpiłam do mieszkania sierot. Gwarno tam było. Kąpano je, zmieniano bieliznę; czekając na wieczerzę — zbierały się pod lipą — i krążąc wkoło, śpiewały o mądrej kaczce i posłusznych kaczętach. Nic ich nie obchodziło — co się działo za cieniem lipy!
Nazajutrz zjawił się najwyższy dygnitarz „ uriadnik4“ z rozkazem, aby otrząsnąć cały owoc z sadu — bo będą przechodzić armje. Rozkaz wydała władza sanitarna, dbała o zdrowie sołdatów.
Spytałam go tedy, czy niema rozkazu, co robić ze spirytusem. Kto go ma pilnować przed armją — a jest tego kilka tysięcy wiader w cysternie.
Nie — o tem nikt nie myślał. Podobno mają go otruć arszenikiem i wylać, ale kto i kiedy — jeszcze nie było „prikazu“. I z tem odjechał.
Ale już i wieś zawrzała niepokojem. Zjawili się chłopi o radę.
— Czy wam każą odjeżdżać?
— Nie — ale batiuszka odjeżdża. Straszno. I kasę z gminy wywieźli.
— A ileż masz w kasie?
— Półtory sotni.
— A twoje gospodarstwo warte półtora tysiąca?
— Bodajże więcej.
— A widzisz tych co uciekają? Chcecie tak się tułać jak oni?
— A pani co „duma“?
— Ja się nie ruszę.
Poskrobali się w kudły i poszli. Zrozumiałam, że ich ogarnia straszna zaraza tłumu — duszy zwierzęcej, kolektywnej — panika.
Trzeba się stać skałą — lub człowiekiem, żeby się fali oprzeć, zarazie kolektywnej nie dać się obalić.
Tabory obywatelskie u mnie spoczywające, zaczęły zabierać się w dalszą drogę. Przez dni parę długie szeregi wozów ładownych — ekwipaży — stada bydła, koni ciągnęły z majątku, dalej, w głąb — bocznemi drogami przez lasy, w stronę Pińska, i dalej ku Orszy, Smoleńsku — Bóg wie w jaką dal cudzą, wrażą — straszną. Odchodzili z ciężkiem sercem, jak skazańcy. Przeprowadzałam ich do przydrożnej kaplicy z bezmiernym żalem i współczuciem...
Byli tacy z Radomskiego, co jeszcze od zeszłego roku znajdowali się w tułaczce — po drodze tracąc dobytek, siły, zdrowie, walcząc ze zdemoralizowaną służbą, bez żadnej otuchy i nadziei.
Wracałam do domu powtarzając, zaprzysięgając sobie: śmierć — a nie taka wędrówka, i aby nie myśleć — zabierałam się do roboty. Nie była to właściwie robota — była to już wojna — jak ją cierpi i znosi jednostka poza prawem wojennem stojąca: cywilny obywatel z terenu walk.
Pierwsza wojenna fala, co nas ogarnęła, były to tabuny wojskowego bydła. Wypasano niemi wszystkie pola i łąki, mnogość i sposób żywienia przypominały czasy biblijnych obyczajów. Ziemia stała się bezpańskim stepem, a dwory zagrodami, gdzie te niezliczone tabuny spędzano na nocleg. Powiat nasz należy do małowodnych — całoletnia niebywała susza dopełniła miary jeszcze jednej klęski pragnienia. Cierpieć zaczęli ludzie — ale najnieszczęśliwsze były zwierzęta — padały gęsto — zdrożone, zegnane, oszalałe paniką, głodem, pragnieniem. Z dzikim rykiem gromady okrążały studnie, tratując, co słabsze z pomiędzy siebie, pod naporem padały ogrodzenia sadów — gdzie były sadzawki ze stojącą, niezdrową wodą. Żołnierze pastuchy, od kurzu i zmęczenia do ludzkich istot niepodobni, spędzali to jako tako do zagród na noc, ale część wypierała się na wolność i ginęła po lasach, bo skoro świt pędzono tabuny dalej — za cofającą się armją w stronę Pińska.
Oficerowie od tej komendy, wstępowali na chwilę, prosząc o mleko — spiesząc bardzo. Mówili cyfry wprost bajeczne: tysiące, dziesiątki tysięcy sztuk — zarazy już grasowały wszystkie: karbunkuł, zaraza płucna, jaszczur. Co dwór, co wieś, przybywały znów tysiące; zagarniali wszystko, by wrogowi nie zostawić.
— A cóż zrobicie jak nie zdążycie ujść? — pytałam.
— W ostateczności potrujemy i pozabijamy.
Ile lat pracy trzeba było, by to bogactwo wytworzyć — i ile lat minie, zanim to straszne zniszczenie — biedny „civilus“ napowrót swą mrówczą pracą odrobi!
Przez dni kilka fala ta przechodziła przez kraj — już się rozlała szeroko — wszystkiemi szlakami — niebaczna dróg — znacząc swój ślad padliną i zniszczeniem.
Huk armat był coraz bliższy — coraz gęstsze przeciągi wojsk. Zjawili się pierwsi kozacy. Kilku oficerów chciało zająć mieszkanie w domu, ale się rozmyślili. Pojedynczy kozacy wpadali do dworu — porywali uprząż, konie, bryczki — płacąc zresztą za wszystko gotówką. Opowiadali, że ponieśli porażkę w błotach Dywińskich.
Bóg wojny istotnie jest z Niemcami. Błota te, to odmęty torfowe — nigdy nieprzebyte — suche lato uczyniło je terenem bitwy. „Niezdobyty“ Brześć przestał istnieć, kraj leżał otwarty — już wieczorem na horyzoncie czerwieniały wokoło łuny pożarów.
Czując, że na dnie już tylko liczyć trzeba było rosyjskie panowanie — posłałam do gminy — o jakąś decyzję w sprawie spirytusu. Ale nie było już ni władzy, ni policji — kraj zalewało coraz dziksze wojsko. Gwałtowne wybuchy zwiastowały wysadzenie kolejowego mostu i stacji — przerwała się ostatnia komunikacja.
Wtedy miałam ciekawe studjum „ducha“ ludzkości.
Tłuszcza żołnierska, chłopska — jedni gnani przez wroga, drudzy gnani paniką, umierający ze strachu przed „Germańcami“, których wyobrażali sobie jako ludożerców, rzucili się do rabunku sadu.
Stada mężczyzn, kobiet, dzieci, starych bab i dziadów rzuciło się zajadle do żarcia niedojrzałego owocu, łamania płotów, gałęzi — młodych drzew, pakowało ten łup w worki, fartuchy — wyło z uciechy — zapewne dlatego, że poniosą ze sobą w tej ucieczce cholerę i dyzenterję. Po kilku godzinach olbrzymi sad był doszczętnie ogołocony, stratowany, odarty prawie z liści. Kto się nasycił owocem, łamał kwiaty, róże, krzewy — co się dało. Potem zabrano się do pasieki. Z dachów czyniono opał i podkurzacze — wydzierano ramki — i pożerano wszystko razem — wosk, czerw, zimowy zapas miodu, umykając od rozjuszonych pszczół. Żołnierze i chłopstwo tam zajęte — do ludzi nie byli podobni, opuchnięci od żądeł, umazani miodem, a rechoczący z uciechy.
A huk armat niemieckich, regularny, potężny zbliżał się nieubłaganie.
Wieczorem tłuszcza cofnęła się na wieś, i starszyzna znalazła, że czas jest odpowiedni do przysłania straży do ochrony sadu, ze względów sanitarnych“.
Przybyło tedy dwóch żołnierzy — i myślałam, że będzie może noc spokojna.
Ale o 10-ej wieczorem straż mi dała znać, że kozacy odbili magazyn ze spirytusem, piją — i chłopy też z wiadrami lecą. To był moment, którego człowiek jednakże do śmierci nie zapomni, i po którym zupełnie na śmierć jest obojętnym. Warczenie uciechy tłumu, tupot biegnących, trzeszczenie resztek płotu — słychać było — wśród huku armat.
Zarządziłam, jaką taką ochronę przed najściem pijanej tłuszczy. Pogaszono w domu światło, znieśliśmy do piwnicy odzież, pościel, żywność, sprowadziliśmy sieroty — posłałam na wieś do oficerów — i przebyliśmy tak parę godzin — pełnych wrażeń i nastroju.
Parę bliskich strzałów karabinowych dodało nam otuchy. Chyłkiem, czając się po krzakach, ktoś ruszył na przeszpiegi. Przy spirytusie była już wojskowa władza — tłum pomimo to rzucał się do rowu, kędy ciekł strumień ognisty. Pod groźbą kul chłeptał i czerpał. Zaczęto zarzucać gnojem i ludzkiemi exkrementami — bezskutecznie — jeszcze był pożądany i smaczny. Kto nie docisnął się by pić, ten przesiąkłą płynem ziemię ssał i połykał. Przy oświetleniu pochodni — obraz był ciekawy — jako studjum ludzkości z XX wieku.
Homo sapiens używał.
Wracając, zajrzałem do mych pszczół. Kłębami całemi osiadły puste ściany swych siedzib, otulając swemi ciałami matkę, do śmierci wierne, karne, przywiązane.
Rozbudzone sieroty — osiadły ganek, i cienkie głosiki śpiewały: Kto się w opiekę.
Przetrwaliśmy tak tę noc.
Nazajutrz przypłynęła do mnie nowa fala. Zajechały tabory już nie z Korony — ale miejscowe, sąsiedzi znajomi — o mil kilka z pod Brześcia. Wśród nich ujrzałam z radością księdza.
Zamówili się na krótki odpoczynek, z zamiarem ucieczki dalej — do Pińska.
— A pani? — było pierwsze pytanie.
— Mnie nie wyganiają dotąd. A jeśliby wyganiali, daleko nie zajdę piechotą — bo już zabrano uprzęże, wozy i konie.
— Nas też nie wyganiano. Rozkaz o ewakuacji cofnięty, ale nie mogliśmy wytrzymać. Pomimo cofnięcia rozkazu kozacy gonią, palą i rabują.
— Dom mam murowany, to go nie spalą, jak odjadę to jeszcze doszczętniej zrabują, a jechać z „nimi“ nie chcę. Nigdy nie miałam ochoty zwiedzania Rosji po opowiadaniach rodziców, którzy ją przewędrowali bardzo dokładnie, bo kibitką do Tobolska. Wobec tych wszystkich racyj trzymam się zdania pana B. z Kobrynia: trwać.
— Pani nie wie co się stało onegdaj w Kobryniu. Miasteczko w większej części spalone i obrabowane, kozacy „hulali“ — ludzie przeżyli straszną noc, stłoczeni w kościele, pociski wybuchały na ulicach — zabitych dużo osób — zgroza!
— Ano — wojna. Nie uciekniemy już przed nią. Tu trwając — mamy przed sobą parę dni grozy — i fala się przewali. Tam uchodząc — przedłużymy mękę tylko — a ruina w rezultacie jednaka. Szkoda próżnego wysiłku. Zresztą dobrowolnie stać się zbiegiem — wstyd.
Zaludnił się dom zpowrotem. Uprosiłam księdza o Mszę w kaplicy — i o spowiedź wieczorem.
Idąc do kaplicy o zmierzchu, przeciskałam się wśród chłopskich taborów.
Ruszyły w panice najbliższe okolice, dzika ludność z Dywińskich błot, kołtunowate, w łyka obute, w burej odzieży postacie, rabujące, zuchwałe. Rąbali drzewa i parkany na ogniska, piekli barany i gęsi — paśli inwentarz, zrabowanem ze spichrza zbożem — i pijani byli błotem z rowów, kędy ściekał spirytus.
Pod dworem stały jaszcze z amunicją, nieco dalej armaty. Żołdactwa były tłumy. Niebo gorzało łunami.
Za powrotem zastałam pułkownika i paru oficerów, oraz watahę żołnierzy po miedź. Zaczęła się gwałtowna, pospieszna i bezładna rekwizycja. Pogrzebowo zadzwoniły aparaty gorzelniane, kotły, statki gospodarskie, i gdy wreszcie późno w noc to wywieźli — wróciłam do domu.
Przez ten czas sąsiadów jeszcze przybyło i postanowili zostać i przetrwać burzę. Dom był obozowiskiem. Każdy się lokował gdzie mógł, urządzał się na jakie takie bytowanie. Chciałam być uprzejmą gospodynią — ale po chwili zrozumiałam, że nie mam po temu ani czasu, ani możności. Ustąpiłam gościom cały dom, zachowawszy dla siebie i moich dwóch domowych towarzyszek — jeden mały pokoik. W swoim sypialnym ulokowałam chorego, który wydawał mi się bardzo podejrzanym o cholerę — czyjaś służąca tejże nocy podobnież zachorowała.
Co chwila, co godzina zbiegów przybywało. Cały dom był jak kolejowa poczekalnia na węzłowej stacji: góry tobołów, skręt ludzi i zupełny zanik wszelkich towarzyskich form. Muszę wyznać, że większej części tych „gości“ nie poznałam wcale z nazwiska, a zapamiętałam tylko najnieznośniejszych. Do „państwa“ należała też służba, konie, psy — wzmagające jeszcze chaos i panikę. Załoga ta cała liczyła około stu osób, stłoczonych w domu, który jak mrowie otoczyli maruderzy cofającej się armji.
Hałastra ta przeciągała przez dwór bezładnie gromadami. Pierwsze odwiedziny były rozumie się do magazynu wódczanego — jeszcze coś tam znajdowali, bo dom oblegali przeważnie już pijani, dobijali się do drzwi wrzeszcząc różne swe żądania: kuszat, wódki, sapog — a nadewszystko: uchodi, budem palit! Cały dzień trwała ta napaść i opędzanie się. Na domiar zmęczenia „goście“ co czas jakiś opadali mnie w paroksyzmach lęku. „Uciekajmy, uciekajmy!“ Ale nie uciekali — tylko czułam, że mają do mnie o to pretensje.
Wieczorem w oknach stanęła łuna. Maruderzy podpalili lamus tuż przy domu stojący. Mieli nadzieję, że tem nas z domu wywabią i „pohulają.“ Aleśmy tylko organizowali straż przy gankach, by nam drzwi nie podpalili — i zasiedliśmy do jakiego takiego, pierwszego w tym dniu, posiłku.
Ale nie zdążyłam cokolwiek przełknąć, gdy nas strwożyły odgłosy — jakby karabinowej palby — regularne grzechotanie, tuż za domem, w ogrodzie.
Noc już była — może już niemiecka piechota następuje, przeszło mi przez myśl. Posłałam po sieroty. Zaspane przeniesiono i przeprowadzono do domu, posłano im na nocleg w sali.
Ale nie była to bitwa. To z łoskotem pękały i spadały dachówki z podpalonej przez maruderów gorzelni. Potem zaczęły się walić z piętra aparaty — stanął słup ognia i po paru godzinach dymiła tylko ruina. Daleko na polu huczały armaty.
Wśród nocy zajechały przed dom samochody, jakiś sztab roztasował się na piętrze. Założono spiesznie telefon. Dwór zapełniło regularne wojsko.
Jak hieny zniknęli maruderzy. Można było z domu wyjść, odetchnąć powietrzem, rozejrzeć się po dworze.
A dwór już był pusty. Służba, widząc, że zostaję, uznała za rzecz wskazaną sama swym losem się zająć. Zabrali tedy wozy, konie, woły — obładowali się zbożem i pociągnęli za wojskiem.
Ruszyła też w panice cała wieś. Jak stado owiec poszli wszyscy: dorośli, starzy, młodzi, dzieci — kto czem miał i mógł: końmi, wozami, piechotą — obładowani nad siły — oszaleli zarazą paniki.
Poszli na przepadłe. Szlak ich widziałam potem, po dniach kilku. Usłany był smugą zbóż, wyrzucanych z fur przeładowanych — ciskali na drogę płótna, wełnę, odzież, okrasę — a dalej, dalej i trupy. Straszny szlak — i rozpaczliwy obraz zwierzęcego, bezmyślnego pędu.
Kiedy wrócą i ilu ich wróci do tych chat, do tych pól i co zastaną te niedobitki? Został przecie jeden Dokim. Ciężko chory schronił się z żoną do mej chaty w lesie i tam przetrwał te ostatnie dni.
Puste czworaki i oficyny zapełniało wojsko, podwórza gorzały od ognisk, przy których szlachtowano i pieczono masy bydła i świń. Rano oficerowie saperscy zrewidowali cały dom. Myślę, że posądzono mnie o nieprawomyślność, żem tak uparcie tkwiła na miejscu. Przetrząśnięto tedy każdy kąt, żem wreszcie spytała, czego właściwie szukają — to im pomogę.
Mówili, że szukają spirytusu, ale ostatecznie kupili trochę uprzęży i odeszli. Cały dzień zjawiali się coraz inni — z namowami, żeby jednakże uciekać — ofiarowywali nawet podwody dla sierot i dla mnie obiecywali opiekę w podróży — i masę pomyślności w Rosji, a straszny los gdy pozostanę.
„Goście“ już byli znowu gotowi do drogi, tem bardziej, gdy ich jeden z oficerów zapewnił, że dom będzie niezawodnie na linji strzałów, a jedyna piwnica zawali się od jednego pocisku.
Zbierali się, radzili, straszyli się wzajemnie, lamentowali — ale nie jechali. Po południu wyszłam w pole, za spaloną gorzelnię. Dzień był dżdżysty i posępny — szerokiem półkolem ciągnęła się na horyzoncie naszym płaskim i wypukłym — linja boju. Znaczyły się wybuchy armatnich strzałów i łuny palących się wsi — zresztą nic widać nie było — przelatywali konni żołnierze stamtąd do sztabu, lub ranni do opatrunku, nic nie zwiastowało grozy tak bliskiej.
Za powrotem do domu, dowiedziałam się, że jakiś pijany sołdat wybił okna w kaplicy. Przenieśliśmy tedy ołtarz do domu i urządziliśmy go w salonie. Późnym wieczorem miałam znowu na zawsze pamiętny obraz z owych dni:
Podwórze zawalone żołnierstwem — a obok w oficynie — na galerji gromadka sierot w oświetleniu jednej świeczki.
Chór piskliwych głosików śpiewał: „Kto się w opiekę“ — w ciemności wtórowały chrypliwe basy. To żołnierze polscy klęcząc bez czapek — modlili się razem. Poklękaliśmy z księdzem także. W nocy strzały się wzmogły i z dniem doszły do całej potęgi. Stary dom trząsł się od huku, chwilami rozdzierały się chmury i błyskało słońce.
Wśród wojska powstał większy ruch, telefon działał bez przerwy — zjawiły się armaty na łące za dworem, zaczęto sypać okopy. Ostatnie tabory zniknęły w lasach, czułam, że dobiega kres męki.
W domu dwoje ludzi chorych na cholerę leżało już beznadziejnie. Ratowaliśmy ich, ile możności, zupełnie o zarazę nie trwożni. Wśród huku armat ksiądz odprawił Mszę rano — dzień cały oficerowie znowu nas nachodzili, namawiając do wyjazdu z nimi razem. Ostatni tak zakończył:
— My dziś w nocy odchodzimy na pozycję o wiorst piętnaście. Po nas przyjdą jeszcze kozaki, żeby wszystko spalić. Nie ręczymy za wasze życie. Rozkaz wypędzania cofnięty, ale kozaki o rozkaz i zakaz się nie troszczą. Po nich już przyjdą Niemcy. Wrogowi nie trzeba nic zostawić.
Tedy wyczerpała się wreszcie moja cierpliwość i odpowiedziałam mu ostro:
— Dwa razy człowiek nie umiera, ale raz i tylko tam i tak, jak mu Bóg przeznaczył. Moje doczesne dobro zmiecie wojna, bo leży na jej szlaku, ale mój honor każe mi tu zostać — i nie pójdę, ani polskich dzieci do Rosji nie dam. Dosyć ich Sybir pożarł. Te niech tu ze mną zginą, lub przetrwają.
Myślałam, że źle się skończy to moje szczere credo, ale odszedł bez stosowania jakichś represyj — i oto wieczorem zaczęli się zbierać do odwrotu.
Armaty grały i słychać było coraz wyraźniej grzechot karabinów — noc zaszła ciemna, chmurna — ostatnia z tej zmory. Uspokoiłam „gości“, że będę czuwać, żeby spoczęli — sieroty położyliśmy spać w sali — zostałyśmy we dwie na warcie.
Do północy artylerja spoczywała na podwórzu, żołnierze Polacy zebrali się w kuchni — rozmawialiśmy — dawali mi polecenia i adresy rodzin — żeby wieść kiedy przesłać, boć to straceńcy byli — rezerwiści żonaci i dzietni z Kaliskiej, Lubelskiej, Płockiej ziemi — zgnębieni, znękani, bez nadziei powrotu do tych swoich najbliższych, najdroższych.
Słońce co wejdzie — już ich i mnie rozłączy żelaznym pierścieniem granicy — i chwalili mi — żem została — i takeśmy żałośnie przegwarzyli — szeptem — bo się Rosjan kolegów bali.
Aż po północy rozległ się rozkaz wymarszu — pożegnaliśmy się.
— Już teraz kozacy tylko przejdą po nas! Niech was chroni Częstochowska Królowa — szepnął ostatni, odchodząc.
Rumor zbierania, zaprzęganie, komenda, parskanie koni — ruszyli — wyszli za bramę, utonęli w nocy — zapanowała cisza bo i strzały ustały, i ta cisza była najcięższą chwilą owych dni.
Zmieniałyśmy się na warcie — w oknie.
Z bezmiernego zmęczenia zasypiałam chwilami. Budziłam się — słysząc już kozackie wycie — ale to złuda była — to tylko chrapał i jęczał nieszczęsny choleryczny za ścianą. Wokoło — na drodze — była cisza.
Bardzo długa była ta noc — i bardzo ciężka. Wreszcie znowu mnie sen zmorzył. Zbudziła mnie towarzyszka warty:
— Spójrz-no! Jakaś łuna na lewo. Może stodołę podpalili.
Zerwałam się. Jaśniało nad gumnem — ale tak było cicho — i pusto. Nigdzie śladu kozaków.
To był brzask wschodu słońca.
I oto jak czarny całun w tym blasku sczezła straszna zmora, odetchnęłyśmy, przeżegnały. Nie będzie kozaków — przetrwałyśmy na stanowisku.
Wyszłam na Boży świat. Dzień wstawał pogodny — z pierwszym jesiennym szronem, bo był to już 2-gi września. Miałam wrażenie zrazu, że jestem sama na świecie. Nigdzie ani żywego ducha. Minęłam zniszczony, rozgrodzony sad — ruiny gorzelni — wyjrzałam na pole — wszędzie martwa pustka.
Ale zato wszystkie podwórza zawalone resztkami obozów, śladami żołnierskiej, dzikiej gospodarki. Kupy nawozu, zboża, ziarna, skóry i wnętrzności zwierzęce, kawały mięsa, kotły, blaszanki, koła od wozów, odzież, szmaty, ładunki, zdechłe konie, rozprute pierzyny, worki z obrokiem, ilość i jakość przedmiotów nie do zapamiętania i spisania. Wszystkie budynki bez drzwi i okien, wszędzie ślady ognisk — kupy pierza z drobiu i brud niedający się wyrazić.
Nareszcie usłyszałam dwa głosy: skomlenie psa i jęk człowieka.
Pod węgłem piszczał szczeniak bezpański — a w pustej izbie na tapczanie jęczał sołdat — straszny, siny na twarzy — w cholerycznych kurczach.
Zostawili go — na pastwę śmierci. Oczekiwał jej zupełnie obojętnie — prosił o papierosa. Gdym wracała do domu, ujrzałam po kątach przemykające postacie. To jacyś pozostali z taborów zbiegi — hieny — rzucali się już do rabunku.
A wtem, u węgła szopy — z jakiejś porzuconej pustej kadzi — wytknęła się głowa ostrzyżona, a dalej postać chłopaka, w dziwnie niedopasowanej odzieży.
Wyskoczył ze swej kryjówki, przeciągnął się — wyszczerzył zęby:
— Już posli! — szepnął z mazurska — dał susa między budynki — i poleciał naprzełaj — ku zachodowi.
Ten się pewnie oprze aż za Bugiem. Zaledwie wróciłam do domu, gdy ktoś wpadł — krzycząc: Niemcy idą!
Wyszłam tedy na ganek, za mną wysypywała się z domu co żyło.
I oto od folwarku ukazał się pierwszy szary piechur w pikielhaubie z karabinem gotowym do strzału i zjeżonym żądłem bagnetu.
Zatrzymał się na nasz widok — pozdrowił:
— Guten Morgen.
Pomimowoli — zaśmiałam się:
— O gewiss, guten Morgen! — odpowiadam.
Ucieszył się i on, że może się porozumieć, i zaczęliśmy gawędkę:
— Keine Russen?
— Einer!
— Wo ist er? — bagnet się najeżył.
Wskazałam na folwark.
— Tam leży chory na cholerę.
Machnął ręką — położył karabin na ziemi. Zdjął szynel — i nie przestając rozmowy — zaczął go misternie składać w wałek, z całą drobiazgowością równając każdą fałdę.
Zza węgła wychodzili pojedynczo inni i za przykładem kolegi — składali karabiny — i pozbywali się szyneli, temi samemi automatycznemi ruchami.
A ów pierwszy rozpytywał:
— Dokąd poszli Rusy?
— Nie wiem — kędyś tam.
— A wy kto?
— Polacy.
— Żeście zostali? A toć tu ruski kraj.
— Jeszcze wam daleko iść do ruskiego kraju. Tu nie znajdziecie ani jednego Rosjanina. Wszyscy uszli.
— Dogonimy ich.
Było ich już z tuzin — pęki karabinów zdobiły podwórze. Zapalili fajki.
Nad dworem przeciągnął, warcząc, aeroplan. Dzień był pogodny, iście letni.
Tedy piechur spytał:
— A gdzie u was kuchnia? Pokażcie. Wir möchten Kaffee trinken.
Ruszyli za mną do domu.
W ten sposób odbyło się nasze przejście pod władzę i na usługi innej armji.

KONIEC.


Tekst jest własnością publiczną (public domain). Szczegóły licencji na stronie autora: Maria Rodziewiczówna.