Z teki Artura Grottgera: Wojna

Z Wikiźródeł, repozytorium wolnych materiałów źródłowych

Spis treści 1 I 2 II 3 III 4 IV 5 V 6 VI 7 VII 8 VIII 9 IX 10 X 11 XI

[edytuj] I

O, jak ja dzisiaj spojrzeć się odważę

W ten cichy błękit i w te ludzkie twarze,

Jak ja podniosę oczy gorejące

Na złote gwiazdy, na jasne miesiące,

Ja, co widziałem straszliwą rzecz ziemi:

Krew przelewaną rękami bratniemi,

Ja, co widziałem, jak słońce ją pije,

I nie upadłem w proch, i jeszcze żyję?

Ktokolwiek jesteś, co nosisz oblicze

Mogące zblednąć albo żarem spłonąć,

Ktokolwiek jesteś, co znasz tajemnicze

Głębie boleści i umiesz w nich tonąć,

Ktokolwiek jesteś, co ludzką masz duszę,

Pójdź: jeśliś kamień nawet, ja cię wzruszę!

Sam, w czterech ścianach, co mnie zamykały,

Z myślami mymi w świat smętkiem sczerniały,

Z dłonią na oczach, przed pustą sztalugą

Zadumałem się głęboko i długo.

Bo już mnie chwytał ten duch. co po ziemi

Mogił przelata skrzydłami mrocznemi

I krzywdy ludów, i stare cierpienia

W piorun przekuwa i w burzę zamienia,

A czarę pomsty na wody wylewa...

Już byłem harfą, co drży i co śpiewa,

I miałem serce, jak kamień spękany.

Co me ma krwi ni łez, ale ma rany.

A kiedym dumał tak, uczułem nagle

Gorący oddech, co mi podniósł włosy.

Jak łódź. tchem morza chwycona pod żagle,

Chwieje się, pręży i puszcza na losy,

Tak ja powstałem, już pełen płomienia

I wnętrznych głosów, i żaru, i drżenia,

I pędu w sobie...

Przede mną, u proga,

Postać się jakaś przejrzysta bieliła.

Ledwom ją uczuł, już była mi droga,

Już mi szły od niej moc jakaś i siła,

Już serce drżące z piersi mi się rwało

Za tą dziewiczą, milczącą i białą.

Ponad jej czołem, jak tchnienie wilgotne,

Gdy na zwierciadło rzuca pary mętne,

Takie się światło paliło ulotne,

Bez złotych blasków, przyćmione i smętne.

Wielem zapomniał od onej godziny;

Lecz dotąd widzę ten u jej warkoczy

Miesięczny płomyk, srebrzysty i siny,

A także głos jej pomnę - i jej oczy.

Oczy to były, jak gwiazdy, zgaszone

We łzach i były dziwnie zadumane;

Mogły przed Bogiem brać świat ten w obronę

I wzejść bławatkiem nad pola orane,

I duszy sięgnąć tajemną swą władzą...

Już czułem, że mnie te oczy prowadzą,

Choć jeszcze usta, jak pąki zamknięte,

Nie odsłoniły słów - ciche i święte.

Czy znasz anioły, które w polu głuchem

Nad mogiłami po rozstajach płaczą,

Jakoby brzozy szeptały tam z duchem

Albo wiatr trącał o lirę śpiewaczą?

Czy znasz anioły, które w pustych chatach

U wygaszonych ognisk siedzą ciche,

A głowy mają w piorunowych kwiatach

I usypiają dzieciąteczka liche

Pieśnią, co będzie im się kiedyś śniła

Aż po wiek życia?... Ona taką była.

Więc patrząc na nią strwożyłem się w sobie

I rzekłem: - Oto jest z tych bożych jedna,

Co w ciemnym lampy zapalają grobie

I zapomniane prochy biorą ze dna

Na siew przyszłości. - I wstrzęsło się moje

Serce nadzieją wielką - i omdlało.

Aż ona, widząc, że tak przed nią stoję,

Dłoń, jak mgła, lekką podniosła i białą,

A obróciwszy się na zmierzchy sine:

- Idź za mną - rzekła - pójdziem w łez dolinę.

[edytuj] II

...Jeszcze ta ręka przejrzysta i biała

W cichym powietrzu przede mną gorzała,

Jak srebrna chmurka, gdy słońcem wskroś świeci,

Kiedy mnie przestrzeń szeroka obleci

I chłód wieczorny, niesiony w powiewach

Po drżących wodach i po sennych drzewach.

Ziemia, już w rosach, pod nocną szła zorzę

I gwiazdy nagle tryskały w przestworze,

A dnia różaność, wsiąknięta w powietrze,

W przejrzyste tony szła, i w coraz bledsze.

Naraz psy wyciem obniosły się głuchem,

Z łąk się porwały żurawie łańcuchem

I, bijąc w skrzydła, leciały jęczące

Pod niewidzialne, zgaszone miesiące.

- O jasna! - rzekłem, bo takie jej miano

Dawało serce - o jasna, co pędzi

Z gwiazd starodawnych tę chmurę zerwaną,

Czerniącą niebios różane krawędzi?

Gdzie lecą owi powietrzni tułacze,

Rzucając ziemi jęk taki i płacze?..;

Jeszczem to mówił, gdy nagle nade mną

Dziwnie się cicho zrobiło i ciemno,

A ucisk taki w powietrzu był całem,

Że mi głos omdlał, zgasł, a idąc, drżałem.

Więc rzekła smętna moja przewodnica:

- Oto nie możesz wytrzymać bez lęku

Czerwonych cieniów martwego księżyca

I bicia skrzydeł, i jednego jęku

Ptaków lecących...

A mówiąc tak, stała,

Zwrócona ku mnie litośnie, i w twarzy

Ciszę uśpionych harf słowiczych miała,

I była jak kwiat, gdy się w rosach waży,

I dość mu tylko powiewu, co wzdycha,

By łez perłami posypać z kielicha.

A już my wtenczas byli wśród zieleni

Lip rozkwieconych, z których pachty miody,

Już idąc śladem smętnej mojej ksieni,

W domostwo ciche wszedłem i w ogrody,

Gdzie spokój rozwiał swe pióra anielskie

Na serca czyste i na rzeczy sielskie.

Pod lipą niewiast gromadka zebrana

Gwarzyła, brzęcząc, by rój pszczelny w ulu.

Naraz - głos jeden pękł, jak struna szklana,

A w głosie taka była ostrość bólu,

Że oczy moje pobiegły jak strzały

Za krzykiem w górę - i w górze zostały.

Tam, na północy, jak złota głowica

Wyrzuconego w błękity sztyleta

I jako żagiew, co śmierć ją podsyca,

Trupią jasnością gorzała - kometa.

Więc oczy moje, jak dwie mewy drżące,

Spadły z powietrza pełne wielkiej trwogi,

Już na niewieścich twarzach szukające,

Kto tu dom rzuci i nie wróci z drogi,

Po kim tu będzie żałoba noszona,

Kto tu godziny będzie we łzach liczył,

Czyje tu serce pęknie, czyj śmiech skona?...

Wtem biały anioł, co mi przewodniczył,

Przejrzystym palcem wskazał mi twarz jedne...

Była tak jasna objawieniem klęski,

Taki z niej duch szedł bolesny a męski,

I takie widzeń przyszłości ekstazy,

Że teraz jeszcze myśląc o niej - blednę.

A gdym w nią patrzał jak w święte obrazy,

Pod moim wzrokiem ból pięćkroć ją zmienił:

Najpierw ją zdrętwił strach i okamienił,

Potem wichr jakiś przeleciał ją drżeniem,

Potem buchnęła czerwonym płomieniem,

Potem ją bladość obeszła opłatka,

Hostię z niej czyniąc, a potem sczerniała

Jak święta ziemia - i tak już została.

Schylił się anioł mój i szepnął: "Matka".

[edytuj] III

Ranek był wczesny, srebrny, skowronkowy,

Gdyśmy z pól zeszli, co pod rosą stały.

Za nami we mgłach tonęły parowy

Okwitłe tamiem, prószące kwiat biały,

I długie miedze stóp bosych śladami

Aż pod mur miejski goniły za nami.

A moja cicha, jasna Beatrycze,

Spokoju pełna bożego i ducha,

Ku zorzom miała podane oblicze

Jak ten, kto idąc, łkań dalekich słucha,

A gdzie stąpiła, tam rosy rzęsnemi

Sypały trawy rozchwiane przy ziemi.

Ja, patrząc na nią taką zadumaną,

Nie śmiałem pytać, gdzie wiedzie ta droga.

I tak nam wzeszło pierwsze owe rano

Wpośród gasnących gwiazd, pod okiem Boga,

Który snadź patrzał na ziemię tę smętny,

Bo wschód posępny był i mgłami mętny.

O ziemio! jakie ty cudowne słońce

Mogłabyś rankiem widywać nad głową!

Jakie hejnały duchów latające

Pieśnią by ciebie budziły echową,

Gdybyś ty nie szła do swego zachodu

Drogą krzywd, gwałtów, ciemnoty i głodu!

- Patrz - rzekła do mnie moja przewodnica -

Tak się zaczyna dzień, co do wieczora

Otrzęsie serca, jako nawałnica,

I we łzach stanie, jak pełna amfora...

Patrz, bo dziś padać będą gorzkie rosy,

A cisza będzie mieć łkające głosy.

A gdy mówiła, stanęliśmy w gmachu,

Przed którym widać było wielkie tłumy.

Po ścianach dreszcze chodziły przestrachu,

Mroczny strop wisiał wśród ciężkiej zadumy,

Jasność szła w okna przyćmiona i chmurna,

W pośrodku izby stół, na stole urna,

Przy umie on, syn...

Odgadłem po biciu

Serca w tej izbie głośnym, gdzieś od proga,

Po wytężonym w dwóch źrenicach życiu,

Gotowych wielbić lub przeklinać Boga,

Po tym uporze, który w drzwi otwarte

Jej siwą głowę pchał pomiędzy wartę,

Że tam jest matka.

...Przez noc tu szła całą,

Nie patrząc drogi, do gwiazd gadająca,

I podnosiła twarz wyschłą i białą

Jako opłatek na jasność miesiąca,

A choć na ustach nie miała pacierza,

Czuła, że wzrokiem w Boga gdzieś uderza.

Teraz stanęła w progu, chce do syna...

Puśćcież ją, ludzie! Niech rwie siwe włosy,

Niech łzami krwawych źrenic swych przeklina

Was i tę urnę, i dzień ten, i losy,

Niechaj na syna patrzy do ostatka...

Puśćcie! Wszak każdy matkę miał... to matka!...

Wyciągnął ramię...

- O, siedmiu mieczami

Przebite serce!... Synku... Jezu Chryste!

Synu! Synaczku!... O światło wieczyste!

Puśćcie mnie! Jezu, zmiłuj się nad nami...

A bogdajżeś ty kamień ten grobowy

Pierwej wyciągnął dla mej siwej głowy!

Bodajeś pierwej... Boże, mocny Boże!

Już, już wyciąga!... Puśćcież mnie! On może...

A!...

...Urno! zimne, kamienne twe łono

Nie miało nigdy dzieci! Ty, przeklęta!

Grobie ty, kędy żywych pogrzebiono!

Czy ty wiesz, jak to płaczą niemowlęta?

Czy wiesz, jak długie noce przy kolebce

Matka przemarzy, prześpiewa, przeszepce?

O urno! Jaka ty straszliwie cicha!

O, krzycz i wołaj, że zrobiono z ciebie

Rzecz zgrozy pełną, co ręce odpycha,

Rzecz okropniejszą od mogilnych lochów!

Że ta, co niegdyś po synów pogrzebie

W dom powracała z garścią białych prochów,

Była mniej trupią niż ty i mniej chmurną,

Ty, serc pękniętych pełna, krwawa urno!

[edytuj] IV

A widząc mnie tak wzburzonym do głębi,

Jak mętna fala, gdy ją wicher tłucze,

- Oto polecą, jak stado gołębi

I jak żurawi wędrujących klucze -

Rzekła Beatryx i wielką tęsknotą

Nakryła czoło, niby chmurą złotą.

A pomilczawszy, rzekła: - Ale onym

Ptakom jest dano do gniazd wracać z wiosną;

Ci zaś na piasku zostaną czerwonym

I pod błyskami komet kędyś posną,

I żadne słońce już ich nie obudzi...

Zaprawdę, Bóg ma w nienawiści ludzi!

A wtem ją objął mrok, jak chusta mglista,

I szła tak, oczom moim zasłonięta,

Skargą tą ciemna, a łzami przejrzysta,

I tą żałobą przeciw Bogu święta.

I bił cień od niej, z światłem na przemiany,

Jako gdy z nocą świt walczy różany.

A ja, żem wiedzieć chciał ich dalsze losy,

Tych dzieci, rzekłem: - Kto czyni te żniwa?

Gdzie posieczone są zielone kłosy,

I kto ten zagon w runi zaorywa?

- Więc się zwróciła ku mnie i, spokojna

Jak śmierć, odrzekła dźwięcznym głosem:

- Wojna.

A gdy ten wyraz padł w ciche przestrzenie,

Jaskółki spod strzech porwały się czarne,

A z piór ich padły drżące, długie cienie

Na wód błękitność; i wyszły tchy parne

Z wody, jak z ludzkiej piersi, kiedy cicha

Przemówić nie śmie, tylko ciężko wzdycha.

Nagle tętenty zagrzmiały po drodze.

Spojrzałem: w zwartym jechali szeregu,

Kaski na czołach, pałasze przy nodze,

Ludzie w kurzawie, a konie w pian śniegu.

Dobosze w bębny takt biją miarowo,

A jeźdźcy sadzą z zwieszoną w dół głową.

I tak przed nimi w podróżnym tym pyle

Kraj znikał... Kto wie, nikł może na wieki,

A żaden nie śmiał przyzostać się w tyle

Ani obrócić za siebie powieki;

I tylko jeden na koniu się zniżył,

Garść ziemi chwycił i do ust przybliżył.

A ta, którąśmy mijali, zagroda,

Wielkim w nas płaczem buchnęła i jękiem.

W sadzie, u płota, urodna i młoda

Stała kobieta z dzieciątkiem maleńkiem

U piersi, z oczu spuszczonych ku ziemi

Sypiąca łzami, jak skrami srebmemi.

Więc zapatrzony w Dolores tę białą

Stanąłem. Tętent ucichał w oddali.

Kurzawa spadła i tylko zostało

Drżenie w zbóż młodych chwiejącej się fali

I droga, w słońcu lekkim pyłem wzdęta,

I jakaś straszna pustka, i przeklęta...

A pani moja, która tam wraz ze mną

Stała, rzęsami nakrywszy źrenice,

Surową miała twarz i bardzo ciemną,

A ponad czołem wielką błyskawicę

Siną, od której ognie szły w czerwieni...

A kiedym milczał, rzekła mi:

- Straceni.

[edytuj] V

O, daj mi jeszcze raz przebyć ze sobą

Tę ziemię mogił, pokrytą żałobą,

O, daj mi jeszcze raz w drogi iść one,

Od kości białe, a od krwi czerwone,

I raz mi jeszcze daj na nie się rzucić

Twarzą zalaną łzami - i nie wrócić!

Bo gorszy powrót, niźli wyjście ducha,

I są najcichsze bez zmartwychwstań groby..

A jako ciężko znów iść do łańcucha

Temu, kto zażył ciszy onej doby,

W której mu serce zastygło w boleści

I żadnych z ziemi nie słyszał już wieści!

Dziś znowu muszę zranione mieć mózgi

Żądłem tych myśli, co pełzną w nie mrowiem,

I znów iść muszę przez wspomnień tych rózgi,

Z których jest każda maczana ołowiem

I z wężym sykiem nad sercem się zwija,

I szarpie żywą pierś, i nie zabija!

W pół nieba słońce stanęło już w chmurze

Dymów armatnich, na kształt rudej plamy,

Kiedyśmy wyszli na małe podgórze,

Za mury w ogniu i za miejskie bramy,

Z których się tłumy waliły bezładnie,

Ginąc w popłochu onym, gdzie kto padnie.

Bo pędził ich huk, i trzask, i płomienie,

Jak archanielski miecz, od tego proga,

Gdzie mieli gniazda swe i odpocznienie.

I pełna była wielkich głosów droga,

Płaczu, i jęku, i klątw, i modlitwy,

A ponad wszystkim tym - huragan bitwy.

Jak z ogniów owych wyszedłem, nie pomnę.

Dym mnie ogarnął i żarł mi źrenice

I same nogi niosły nieprzytomne

Wskroś spaleniska, pomiędzy iskrzyce

Bomb pękających i przez gruzów kupy,

Z których sterczały groźne, sine trupy.

Jeden wyciągnął rękę i zagrodził

Drogę tę, którą szedłem, obłąkany,

Bo duch dopiero od niego uchodził

Czarną krwi strugą, sączącą się z rany.

Chciałem ratować, gdy wtem granat świsnął,

W górę go porwał i mózg mu rozprysnął.

Głuchy od huków, a od dymów ślepy,

U stóp mej świętej upadłem złamany;

A miałem w oczach lecące czerepy

Głów ziewających i krwawe łachmany

Ciał rozerwanych w powietrzu na ćwierci,

A w uszach świst i pisk, i wrzawę śmierci.

A pani moja zadumana siadła

Na onym wzgórzu i na złomie skały,

I patrząc na ów gród w płomieniach, zbladła,

A obłok szat jej, przejrzysty i biały,

Nagle się zaczął ćmić i w barwach mienić,

Ogniami złocić i mną czerwienić.

Więc rzekłem: - Otom wywiedzion jest w ziemię

Widzeń okropnych i piekła obrazów,

A znieść nie mogę i padam, jak brzemię,

U nóg twych i na piersiach leżę głazów,

I na kamieniach polnych, które jęczą...

Zmiłuj się! Twarz mi nakryj szat twych tęczą,

Ażby przeminął ten dzień i godzina

Przestrachów mocnych i śmierci wybuchów;

Bo serce we mnie drży i mdleć zaczyna,

I słaby jestem, i nędzniejszy z duchów,

A język wyschły mam i wargi słone,

Bom przeszedł morze krwi, morze czerwone...

Lecz ona, jakoby nie słysząc zgoła,

Trwała w milczeniu swej wielkiej zadumy.

I brew ściągniętą miała wpośród czoła,

Patrząc na owe pierzchające tłumy

Z bólem, który ją czynił dziwnie bliską

Tej ludzkiej nędzy...

Schyliłem się nisko

I do stóp jasnych przylgnąwszy ustami,

Rzekłem: - O święta moja! O przeczysta!

Jeśli ty płaczesz w sercu twym nad nami,

Błogosławiona bądź imieniem Chrysta!

Bo jest z nim świat ten na krzyżu rozpięty,

Żółcią pojony i włócznią w bok pchnięty...

I złamał mi się głos, i padłem z płaczem

Twarzą na ziemię, i łzami gorzkiemi

Zrosiłem pole krwią zapiekłe... Zaczem

Uderzył we mnie jęk i łkanie ziemi -

I czułem, jak drży i jako się trwoży

Cichy w swej kaźni, Baranek ten Boży...

[edytuj] VI

A wstawszy, szliśmy dalej.

...Kraj był pusty

I czarny, jakby po przejściu zarazy.

O, nigdy tego nie wypowiem usty,

Jakie mi drogę zabiegły obrazy

I jakie trupy spotkały mnie sine,

Otwarte mając oczy, aż przeminę.

I nigdy tego nie wydam językiem,

Jaka tam cichość była przeraźliwa

I z jakim ptastwo leciało w niej krzykiem

Od gniazd zburzonych, i jakie łuczywa

Z drzew osmalonych nad drogą tam stały

I nieżywymi gałęźmi kiwały...

Gwałt czyniąc oczom oślepłym prochami,

Szedłem tą drogą krzyżową i czarną,

Jako ów pielgrzym, idący znad Arno

Przez kręgi piekieł. A taki nad nami

Był ucisk, taka głuchość i martwota,

Jaka ma nastać przy końcu żywota.

Od bolesnego odbiwszy się grodu,

Wyszliśmy w pole szeroko zdeptane.

A już się rosy perliły zachodu.

I wskroś nad ziemią lireczki szły szklane

Skowrończych głosów, które się na łuny

Niosąc, powietrzne potrącały struny.

A idąc onym polem we mgłach sinem,

Pod las my przyszli i pod wielkie drzewa,

Gdzie stercząc z zgliszczów sczerniałym kominem

Spalona chata stała. Smolne trzewa

Belek i tramów dym jeszcze dawały.

Przy chacie sad wiśniowy, kwieciem biały,

I długi żuraw studzienny. Pod płotem

W zgrzebnej koszuli i twarzą do ziemi

Leżał pastuszek mały, włosów złotem

Nakrywszy piasek, rękoma drobnemi

Rozkrzyżowany, jak orlik, szeroko

W tym polu, krwawym dziecięcą posoką.

Przy nim fujarka i nóż, i wierzbowe

Gałązki młode z zastygłą krwi rosą...

Przypadłem z jękiem i martwą mu głowę

Podjąwszy, niosłem tę dziecinę bosą,

By jej mogiłę dać i z mchów posłanie.

A niosąc brzemię to, wołałem: - Panie!...

I pod krzyż go tam złożyłem wioskowy,

I na pierś drobną upadłem sierocie.

A z krzyża Chrystus poglądał surowy

Z twarzą sczerniałą, z koroną w pozłocie

Blasków zachodnich, i zdał mi się krwawić

Pięciu ranami swymi...

Nie mógł zbawić,

O, nie mógł zbawić, ziemio, krzyż ten ciebie

I próżna miłość ta, i ta ofiara!

Ty jad przekleństwa pożywasz w twym chlebie

I zawsze jesteś pogańska i stara,

I nienawiścią żyjesz, a widomy

Twój znak to wilcze plemię i miecz Romy!

A gdyśmy weszli w las, uderzył we mnie

Płacz bardzo rzewny i kwilenie ciche.

Więc idąc na ten głos w najgęstsze ciemnie,

Ujrzałem w trawie dzieciąteczka liche,

Jak wyciągały wychudłe rączyny

Po kąsek chleba, a ten był - jedyny.

Tak z puchów gniazda dziobeczki pisklęce

Sterczą dokoła z wrzaskliwym szczebiotem,

Jako tych dwojga głowiny i ręce...

Na twarzy matki chmura: - A co potem...

Co będzie potem, gdy chleba zabraknie?...

Dokończyć nie śmie i sama - nie łaknie.

I nagle wielkie przejęło mnie drżenie

O ten drobiażdżek nędzny, o te dzieci...

Gdy wtem, przez ciemne drzew onych zielenie,

Czerwona strzała słoneczna nadleci

I głów tych dotknie krwawością zachodu...

Pobladł mój anioł i rzekł: - Zginą z głodu.

[edytuj] VII

A gdyśmy zeszli nieco, rzekła pani:

- Oto jest rozstaj i krzyżowe drogi.

Chceszli, wywiodę cię już z tej otchłani,

Bo z prędka ciężkie tutaj przyjdą trwogi,

Od których więdnie wszelki duch człowieczy,

A gorsze od tych są poślednie rzeczy.

Rzekłem: - O jasna, ty wiesz. Ale ze mną

Jest miłość, która daje wielkie siły

I gwiazdą wschodzi tam, gdzie zewsząd ciemno,

I życiem dyszy na spodzie mogiły,

I na dnie śmierci. A jam zrodzon w płaczu

I usta ziemi mówią mi: "Tułaczu"...

A jeśli skrzydło jaskółcze się przetrze

Skroś burzy, tedyć ją i duch przeminie.

A ona, pilno patrząc na powietrze,

- Człowiek tam jeden - rzekła - nędzny ginie,

Jak Judasz, wielki ów przedawca Chrysta.

I szła, kwapiąca się i smętkiem mglista.

A ja, nie wiedząc, o czym by mówiła,

Za wiewem szat jej szedłem zadumany.

A wiodła nas tam ścieżeczka pochyła,

W dół spadająca od leśnej polany,

Na której łuny gorzały zachodnie,

Z wierzchołków sosen zatliwszy pochodnie.

A w dole, jako zroszone mrowisko,

Kiedy je oścień podważy od spodu,

Czerń widać było i obozowisko

Zbrojnego, różnych zawołań narodu,

Skąd, jak kipiątek z kotła i jak pary,

Huk bębna buchał i zmieszane gwary.

I wnet rozległo się przed nami pole,

Które w siności onej przedwieczornej,

Podobne wodzie wielkiej i jeziornej,

Pod oparami stało, a w półkole,

Białością płócien bijąc w zachód złoty,

Jak wzdęte żagle, bielały namioty.

A tam, gdzie pani moja mnie wywiodła,

Wzgórek był, wyspie podobny, nieduży,

A na nim w wielkich blaskach stała*jodła,

Strzaskany mając czub, jak maszt wśród burzy,

I bursztynowych żywic pełne wnęki,

I grube, smolne, z pnia sterczące sęki.

Ledwie objąłem wzrokiem to widzenie,

Gdy zabrzmiał hejnał, bo gasło już słońce,

I wnet z mrowiska tego wyszły cienie,

I pod trąb głosem szły roty milczące,

Wijąc się z wolna w przeguby ogromne.

Stanęli.

...Nigdy tych głów nie zapomnę,

Co się odkryły nagle pod jasnością

Grającej zorzy i pod łuną krwawą

I zaświeciły wygoloną kością

Czaszek, do których śmierć miała już prawo.

Bo z życiem o nie ciągnęła już losy

I ustawiła je - pod rozmach kosy.

Cisza przez chwilę, potem bęben. Potem

Buchnęła wielka pieśń z olbrzymią siłą

I pod tym niebem otwartym i złotym

Tysiąc się głosów, jako wicher, wzbiło

I tysiąc głosów, jak wicher, opadło.

Spojrzałem, słońce sczerniało i zbladło.

I znowu cisza, i znów bęben. Po czym

Znów się zerwała pieśń i jęk modlitwy

Z takim ogromnym natchnieniem proroczym

śmierci i z taką dziką wrzawą bitwy,

I z takim płaczem, i z taką żałobą,

Że słońce łuny zgasiło za sobą.

A wtedy pod tą siną, trupią zorzą

Rozbrzmiało wielkie "amen", jak grzmot w górach,

I zobaczyłem nagle rękę Bożą,

Pięciu palcami rozwartą na chmurach,

Lecz nie ojcowską i błogosławioną,

Tylko gróźb pełną i krwi, i czerwoną.

Więc strach uderzył we mnie, jak błysk gromu,

I szat mej świętej chwyciłem się z trwogą.

A ona: - Oto idziesz z nieszczęść domu

I z domu gniewu idziesz czarną drogą,

A jeszcześ nie zwykł i mrużysz powieki:

Zaprawdę, ludzki duch - jest duch kaleki.

A gdy mówiła jeszcze, ono wzgórze,

Kędyśmy stali, tłum wielki otoczył,

Ciągnąc człowieka jednego na sznurze.

A człowiek miotał się i pianą broczył,

A ci, co bliżej byli, rudą błotną

Ciskali w niego i mową sromotną.

A kiedy przyszli na wprost onej jodły,

Która, drżąc w sobie, dawała szum mały,

Poznałem, iż był markietan, człek podły,

Jakich za każdym obozem psy gnały;

Ale u tego znalazły się sprawy

Insze, bo szpieg był i przedawczyk krwawy.

Ohydnie rwał się i rzucał na smyczy,

A z członków kręte uczynił gadziny;

Lecz choć znać było, że dusza w nim krzyczy,

Niemy miał język, zdrętwiały i siny.

I to widziałem, że go od powroza

śmiertelniej dławi strach i trupia zgroza.

A święta moja, cofnąwszy się krokiem

I patrząc z wielką litością na tłuszczę,

- Prosiłam - rzecze - lecz Pan się obłokiem

Pomsty otoczył i rzekł: "Nie odpuszczę!

Straszną ten śmiercią tutaj zginąć musi..."

Zaprawdę, wojna Boga nawet kusi.

I szła, spuściwszy głowę, aby onej

Rzeczy nie widzieć, co się tam czyniła.

A była gwieździe podobna zgaszonej,

Bo u tych bożych nie zawsze jest siła.

A zaraz przypadł wichr i skłębił chmury

I mrok się rzucił nagły...

[edytuj] VIII

Piały kury

Na czas północny i na nowe straże

Gwiazd, gdy się pełnia odkryła księżyca.

A szliśmy wtedy przez stare cmentarze,

Nad których ciszą moja przewodnica,

Podniósłszy ręce w miesięcznej jasności,

Błogosławiła mogiły i kości.

- Błogosławieni, coście się wrócili

Do domu swego i swego początku

I którym oczy zmęczone nakryli

Garsteczką piasku i kwiecia użątku...

Błogosławiony głóg polny i zioła,

Co wam pierś martwą odziały i czoła!

Albowiem matce nie wróci nikt płodu,

Ani dziecięcia, aby je nosiła,

Jak w pierwszych czasach poczęcia i rodu.

A ta oddanych ma sobie mogiła,

A ziemia znów jest nimi obciążona,

Jako dni onych, nim wyszli z jej łona.

Błogosławiony grób cichy, co chowa

Umarłych prochy, iż wiatr ich nie miota.

Albowiem wielka spokojność grobowa

Jest im odpłatą za burzę żywota,

Co prędszy, niźli zawodnik w swym biegu,

Dobra nie widział, a już jest u brzegu...

Lecz tu nalezion wielki jest i mały

I wyzwolony jest jeszcze od pana,

A usta, które o grób swój wołały,

Już ukojone są i wszelka rana,

I wszelka żądza tutaj się popieli...

Błogosławieni, którzyście spoczęli!

A gdy mówiła, zapadłe mogiły

I opuściałe zdawały się kwiecić,

A brzozy szum swój i płacz uciszyły

I ze dna nocy szły gwiazdy im świecić;

I uciszyły się skrzypiące krzyże,

I wszystko stało w milczeniu i w mirze.

A dla mnie, którym szedł z onym aniołem,

Wielkim spoczynkiem były te momenty,

Bom był zmocowan dróg onych mozołem

I czułem w sobie krzyki i lamenty

Ducha, a one okropne widzenia

Głosem wołały we mnie - zapomnienia.

Nagle pies zawył w oplotach, po rosie...

Ustał - i znowu zawył... Taka żałość

I taki ludzki ból był w onym głosie,

I taki jęk był, i taka omdlałość,

Że czułem, jak mnie skrzydłem nietoperza

Strach oblatuje i w piersi uderza.

A gdym miał mrowia tego pełne żyły,

Drugi się zaniósł i trzeci gdzieś wtórem;

I tak ku sobie te psy w pole wyły

Na wielki, srebrny księżyc. A dziś piórem

Nie wydam onej troski i nudności,

Jaka mi od nich do szpiku szła kości.

A zaraz potem wyszliśmy tu blisko

Na wieś spaloną i na zgliszczów kupy,

A za nią było świeże bojowisko,

Dokąd nam drogę wskazały dwa trupy,

Patrzące w księżyc bez zmrużenia powiek

I przeraźliwie ciche: koń i człowiek.

Dalej pięć było, dalej siedem, dalej...

Przestałem liczyć, bo wstały mi włosy,

Jak kiedy burza łan żytni powali,

A jedne w drugie wdeptane są kłosy,

Tak po batalii tej leżeli wałem,

Broń na broń wparta, a ciało pod ciałem.

A nim my przeszli te pierwsze okopy

Trupie, już na nas uderzył wiatr zgniły -

I w krwawej glinie zaczęły lgnąć stopy.

A ja, wspomniawszy na one mogiły

Ciche: - Uczyńmy - rzekłem - grób, o pani,

Iżby spoczęli ci nie pogrzebani!

A ona: - Nie jest mi to dozwolonym,

Ale ci wszyscy są tu w ręku Boga,

A Bóg ich w polu zostawia czerwonym,

Aby z nich zgniłość szła na świat i trwoga,

A iżby ludom te trupy się śniły,

Aż wszyscy cichej zapragną mogiły.

Lecz teraz idź a patrz! - I rękę jasną

ściągnęła, kędy czarne jakieś mrowie

Pełzło na trupy...

...O, niechaj zagasną

Zgwałcone oczy w mojej nędznej głowie!

To byli... Chryste! Tą się hańbą spalę...

Nie! To nie ludzie byli! To - szakale!

Lecz jam ich widział i nic już nie zetrze

Tej okropności sprzed mojej źrenicy,

A choć dokoła tak czyste powietrze

I choć sam w sobie strzegę tajemnicy,

Czuję, że żyję i dycham w tym brudzie...

Nie! To nie były szakale... To - ludzie!

Cisi i szybcy, z worami zgrzebnemi,

Zdzierali trupy z odzieży do naga,

Piersi im gniotąc i szarpiąc po ziemi...

I nie wiem, skąd ta upiorna odwaga

I bezwstyd krwawy, i piekielne siły,

Bo i kobiety wśród tych hien były.

A tam, gdzie przeszli, pod jasność miesiąca

Bielała nagość ciał okropna, sina.

I zdało mi się, że noc sama drżąca

Ze zgrozy blednie i czas swój przeklina

I że trup który wstanie i zakrzyczy

Na te zmierzchniki, i nie da zdobyczy.

Jak nieprzytomny i jak obłąkany

Do mojej świętej tuliłem się z trwogą,

I tych pobitych czułem w ciele rany

I nie wiedziałem, gdzie stąpić mi nogą,

Bo wszędzie była krew, krew, krew i zbrodnia.

A pani moja i gwiazda przewodnia,

W Boga wpatrzona, szła cicha i biała,

Lecz owa jasność nad czołem jej - drżała.

[edytuj] IX

O smętnej mowy i cichego lica

Pani! O pani zadumanych oczu!

Czy ty pamiętasz ten promień księżyca,

Co się na szaty twojej kładł przezroczu

I do stóp twoich padał, drżący cały,

Mniej od nich srebrny i mniej od nich biały?

Czy ty pamiętasz te miedze zroszone,

Po których szliśmy, objąwszy się społem,

Dwa cienie smętne i niepocieszone?

Bo są godziny, gdy człowiek z aniołem

Tak się porówna boleścią nad światem,

Że tych najczystszych czuć może się bratem.

Gwiazdy nad nami gasły mętne, sine,

I księżyc topniał, obliczem upiora

Wsiąkając w ciemną zachodu głębinę.

I tak my doszli na próg tego dwora,

Co stał jarzębin czerwienią nakryty.

Brytan nie bronił wejścia - był zabity.

A ja, com przeszedł ono bojowisko

I miałem oczy pełne widzeń śmierci,

Gdym spojrzał na to rozciągnięte psisko,

Z łbem rozpłatanym, jak granat, na ćwierci

I krwawym mózgiem plamiące próg domu,

Tom się tak wzdrygnął cały, jak od sromu.

Próżno on tutaj odprawiał swą wartę

Trupią i próżno zawalał tu drogę,

Bo drzwi zgwałcone i z haków wyparte

Widną czyniły w komnacie tej trwogę

Ostatniej walki i mord, i zelżywość,

I wielką przeciw rzeczom martwym mściwość.

Na wznak, z obliczem ściągniętym, zsiniałem,

Leżał trup jeden przez izby połowę,

Jakby nie wroga zabity wystrzałem,

Ale piorunem krwi rażony w głowę

Na widok jakiś szatański, piekielny,

Bo ogień w twarzy miał i gwałt śmiertelny.

Na pierś mu runął drugi, wystrzelone

Krócice cisnąc, ogromny i srogi...

I tak zastygły te ciała czerwone

W jakimś momencie zdumienia i trwogi,

Że takie głownie na gniazdo Bóg ciska

I patrzy na to, i gromem nie błyska.

Jeszcze mi oczy po izbie szły kołem

Od tych dwu trupów, leżących powałem,

Gdym jęk usłyszał; a choć się zaciąłem

Przez tę noc jedną, jak wilk, choć słyszałem

Krzyk mordowanych i batalii głosy,

Na ten jęk cichy powstały mi włosy.

Bo szedł nie z piersi ludzkiej, lecz z otchłani

Takiego piekła i z takiej czeluści,

Gdzie się z letargów budzą pogrzebani...

Więc pomyślałem: Jeśli Bóg dopuści,

Że z takim jękiem wstać mają wskrzeszeni,

Niech lepiej zaraz świat w garść prochu zmieni.

W izbie znów długa cisza... A wtem z ziemi

Trup jeszcze jeden przez pół się podźwignął,

Z twarzą zakrytą włosami lepkiemi

Od krwi... O, bogdaj lepiej był zastygnął

I leżał jako powalona kłoda!

Kobieta była, pewno żona młoda

Z tych dwu jednego, co tam w krwi kałuży

Leżeli, z krzywdą na licach przywarła;

A była zmiętej porównana róży

I chociaż żywa, zdała się umarłą,

I duch w niej zaraz począł mdleć i trwożyć

Sobą, i oczu nie mogła otworzyć.

Krzyknąłem... Chciałem biec z tej krwawej sieni

Do tego domu gwałtu i boleści,

Lecz pani moja i surowa ksieni:

- Zaniechaj - rzekła - bo Pan rękojeści

Sądnych szal trzyma w błękitach i waży

Wielkich krwie ludzkiej, a mocnych szafarzy.

A w ciszy niech trwa sąd, aż szale zniosą.

A wtem skrzypnęły drzwi u drugiej ściany

I weszło dwojgo...W koszulkach, wpół boso,

Chłopczyk, trzylatek może, taki lniany

Jak ta kądziołka, i dzieweczka drobna,

Dziwnie do onej omdlałej podobna.

Weszli i, szyjki wyciągnąwszy cienkie

Jako wróbliki one, patrzą w trwodze

Na matkę, że ma tak zdartą sukienkę

I że tak leży na zimnej podłodze,

Takie stargane włosy ma, tak blada,

Nie patrzy na nich wcale... i nie gada...

Za nimi sługa stary, z niemowlątkiem

Na ręku, stanął i skostniał u proga.

Aż mu do oczu podeszła kipiątkiem

Wielka, gorąca łza i tak do Boga

Apelujący stał, z tą łzą na rzęsie

I z głową siwą, co się w ciszy trzęsie.

A takie na nas szły z ciszy tej jęki,

Takie obrazy i strachy czerwone,

Że święta moja, ściągnąwszy swej ręki,

Z szat oczom swoim zrobiła zasłonę

I blaski swoje przyćmiła u czoła,

Do grobowego podobna anioła.

A ja, gdym wyjścia z onej rzeźni dożył

I złote słońce ujrzał na rozświcie,

Tom czuł, że gdybym usta me otworzył,

Nie jęk by wyszedł ze mnie, ale wycie,

Jako więc psów tych, którzy tam przez rosy

Na pełny księżyc wyli wniebogłosy.

Bo już ustało we mnie człowieczeństwo

I jużem duszy nie władał językiem-,

A niepamiętna wściekłość i szaleństwo

Przez piersi szły mi z takim dzikim krzykiem,

Że gdybym wtedy go wypuścił z garła,

Rodzona matka by się mnie zaparła!

I tak mnie odwiódł anioł mój...

O wojno!

Nie przeleciałaś ty nad ziemią cwałem,

Nie przeleciałaś ty nad polem zbrojno,

Ale wężowym i ohydnym ciałem

Do cichych wpełzłaś gniazd, aby je skalać

I oczy piskląt krwią matczyną zalać!

[edytuj] X

- Na miejsca puste, na miejsca bezwodne

Zawiedź mnie, jasna, a posadź mnie w ciszy!

Niechaj przepaście obejmą mnie chłodne,

Niech się pierś moja ciemności nadyszy,

I tam mnie zawiedź, skąd słońce ucieka,

Abym oblicza nie widział człowieka.

Rzekłem, a pani moja, bardzo cicha

I w tajnych myślach swoich pogrążona,

Szła przeciw wiatru małemu, co wzdycha*

W przydrożnych trawach, a miała ramiona

Jak zwiędłe lilie, a oczy na niebie...

I rzekłem: - Dozwól, a puść mnie od siebie.

Albowiem cięższe to jest, co zaznałem,

Od grobowego na piersi kamienia,

A dosiężony jestem w serce strzałem

Takiej żałości, co w jady krew zmienia,

A żywot sobiem zbrzydził...

Rzekła: - Mało

Już drogi onej przed nami zostało.

Bo nie jest wszystko tobie pokazanem,

A tylko rąbek uchyleń zasłony,

A świat się o to niech modli przed Panem,

Aby choć jeden z was był naleziony,

Który by całe piekło to obaczył

I wrócił z drogi tej, i nie zrozpaczył.

Albowiem przyszłość ziarn swoich nie siewa

Na polu ornym ani na ugorze,

Ale na sercu, co jej się spodziewa...

A ja wspomniawszy, com widział w tym dworze:

- Zaprawdę - rzekłem - są krwawe jej ziarna,

A rola ogniem spalona i czarna.

A tam, gdzie z sobą mieliśmy te mowy,

Leżał niewielki grodek, snadż w pośpiechu

Opustoszały, jakby w czas morowy.

A ci, co uszli, zostawili echu

Dziwnie żałosne głosy, które drżały

Wśród pustych domostw, jęk czyniąc niemały.

A wszystkie one pogwałcone mury

Przeciw nam w bramy zdawały się cisnąć,

A stosy sprzętów, zrąbanych na wióry,

Na czterech rogach rynku miały błysnąć

Pożogą, która nie jest zwykłą klęską,

Ale haniebną zemstą i niemęską.

A gdyśmy, idąc, odeszli niewiele

Od tego miejsca, rozległy się dzwony

Na starym, dosyć wyniosłym kościele,

A świat się cały zdawał być ruszony

Tym wielkim głosem żałości i trwogi,

Który łkający był, a razem srogi.

Kościół sczerniały, lipami nakryty,

Nad których zieleń błyskały z wież krzyże,

Miał smukłe, pełne gniazd gołębich szczyty.

A gdy tak nad nim rozbrzmiały te spiże,

Zdawał się w niebo róść i iść przed nami

Razem z tym jękiem dzwonów - błękitami.

A dzwon przed sobą powietrzne gnał kręgi,

A ziemia pod nim jak pod grzmotem drżała,

Aż gdy najwyższej dosięgną! potęgi,

Nagły go zdławił huk, jakby huk działa...

Pękła spiżowa pierś i tylko długo

Serce zgrzytliwą jęków brzmiało fugą.

A wtedy stanął kościół oniemiony,

Jakoby we mgle i w chmurach zawisnął,

A ten krzyk trwogi, którym był niesiony,

Na wzdychające echa się rozprysnął.

I tylko dzwonnik martwy chwiał się w górze

Na tym, którego nie chciał puścić, sznurze.

A pani moja, wejrzawszy na niego:

- Oto się - rzecze - pozostał na straży

Jak kruk powietrzny u gniazda swojego...

A oto trup ten miastu gospodarzy

I jest pustego grodu hospodynem...

A on też patrzał na nią licem sinem.

A wtem z kościoła gwar buchnął i krzyki,

I śmiech hulaszczy, rozpustny, i wrzawa,

A między lipy, skąd pierzchły słowiki,

Konie wodziła pijana czerniawa

Obozującej wśród ognisk drużyny,

A u drzwi w kozłach stały karabiny.

Zaczem my na próg weszli...

Wielka nawa

W łuki gotyckie sklepiona, sczerniała,

Przez pół od ognisk rozpalonych krwawa,

A przez połowę w grubym mroku stała,

Podobna piekieł otwartej czeluści,

A jeśli kiedy Bóg na mnie dopuści

Szatańskich widzeń mękę przed skonaniem

Tak, jako o tym mówią ludzie starzy,

Niechaj mi uszy napełni zgrzytaniem

Wszystkich piekielnych mar, lecz niechaj twarzy

Tych nie oglądam, które mi tam były

Zjawione, bobym skonać nie miał siły.

A to, co oczy moje tam widziały,

Nigdy nie będzie nikomu wiadomem.

To tylko powiem, że Chrystus sczerniały

Głowę na krzyżu odwrócił ze sromem

Od onej zgrozy i na pierś ją skłonił,

I wielkie, krwawe łzy po licu ronił.

A wtedy ono ciche światło boże

Zgasło nad czołem mojej Beatrycze

,1 zaszło, jako wieczorowe zorze...

A ona, czarnym kirem swe oblicze

Z głową nakrywszy, raz tylko westchnęła

I z oczu moich zeszła, i zniknęła.

[edytuj] XI

Nikt mi już nigdy z duszy nie wyrzuci

Tego, co krwawi i co mi ją smuci...,

Nikt mi już nigdy sprzed oczu nie zetrze,

Ani na żadnym rozwieje się wietrze,

Ani Bóg nawet odmienić jest w mocy

Tego, com widział i czuł owej nocy.

A kiedy teraz samotny usiadam,

To wiem, że przyjdą do mnie wielką rzeszą

I jęczeć będą, gdy do nich zagadam...

A jako chmury, za wiatrem gdy śpieszą,

Tak wskroś mnie idąc, w cień mnie swój ogarną

Te trupy, nocą gorącą i parną.

Są słowikowie, co po lasach jęczą

Nieutulonym każdą wiosną łkaniem;

Są tajne smutki, co przędzę pajęczą

Wskroś duszy snują z żałosnym wzdychaniem.

Lecz cięższą nad to jest boleść i trwoga,

Co w izbie mojej dziś stoi u proga.

I patrzę w ciemność, i słyszę wśród ciszy

Ust konających westchnienie i jęki,

A ciemność bierze kształt i ku mnie dyszy.

A gdzie wyciągnę ramię, tam się ręki

Zimnej dotykam i ze zgrozą czuję,

Jak mnie dech trupi wkoło oblatuje.

Wróciłem z drogi śmiertelnych przestrachów

I z drogi gwałtów, i z przerażeń drogi,

I wywiedziony jestem z śmierci gmachów,

A pełnym w sobie żałości i trwogi,

I jasność oczu moich mnie rzuciła

Z tą, co mi gwiazdą na drodze tej była.

W bezbrzeżny smutek i w niepocieszony

Myślą posępną zapadam i duchem,

A przy mnie stoi cień wojny czerwony

I gada do mnie milczeniem pól głuchem

I jękiem matek, co synów swych płaczą,

Iż ich już stare oczy nie obaczą.

I tak dziś siedzę, jak kruk osamiały,

Z dala od ludzkich zaprzątnień i wrzawy,

I słyszę onych czarnych rot hejnały,

I ów pobitych dworzec widzę krwawy,

I dzwony słyszę, bijące na trwogę...

I uciec od nich chcę precz - i nie mogę.

A kiedy o tym zadumam się smutnie,

Dusza się we mnie staje bardzo sroga...

I na ogromnym, rozciągniętym płótnie

Kreślę w obłokach siedzącego Boga,

A niżej głazy ofiarne i siny

Dym, co wstępuje w niebo z łez doliny.

A wtedy w izbie mojej słyszę łkanie,

Idące ku mnie z wieków głębokości.

Bo nie jest dotąd insze panowanie

Nad ziemią, jeno starej onej złości

I starych onych pierworodnych waśni,

A bracia dotąd walczą, jak zapaśni.

I słyszę huk i trzask zwalonych grodów,

Chrzęst pól deptanych i krzyk gwałtów słyszę,

I świst pożarów, i zgrzytanie głodów,

I wielką mogił po rozstajach ciszę,

I dziatek drobnych skwierk, i wrzask niewieści,

I skamieniałej milczenie boleści.

A nie nalezion jest czas w dziejach świata,

Co by nad piekłem tym zabłysnął tęczą.

I dotąd gołąb ów biały oblata

Ziemie, co płaczą, i ziemie, co jęczą,

A odpocznienia nie najduje sobie,

Bo potop krwi jest na całym tym globie.

O rodzie ludzki! O plemię Kaina!

Ten sam ty zawsze bratobójca stary,

Co na ołtarzach najświętszych zarzyna

Krwią wołające, niewinne ofiary...

Ten sam ty zawsze! A cień twej maczugi

Na całą ziemię padł czarny i długi.

Zabity brat twój siermiężny i cichy

Pasterz trzód białych i jagniąt swych trzody;

Skowronek oto zabity jest lichy,

Pszczoła nosząca do ułów swych miody,

A kłos, co ledwo zawiązał się w ziarno,

Wdeptany w ziemię i w rolę cmentarną.

O rodzie ludzki! O plemię Kaina!

W gniewie ty jesteś i w pomście poczęty...

Z dziada na ojca, a z ojca na syna

Siew starych zbrodni upada przeklęty,

I własna matka-ziemia cię przeklina...

O rodzie ludzki! O plemię Kaina!

A ty, któremum prawił te powieści,

Wstań a pójdź, niech cię uścisnę jak brata.

Boś uczestnikiem był mojej boleści

Nad wielką nędzą i nad zbrodnią świata.

A zaś jak pielgrzym idź, a wytrwaj w znoju,

A przepowiadaj wieść dobrą pokoju.