Słownik geograficzny Królestwa Polskiego/Tom XVI/Łowicz

Z Wikiźródeł, repozytorium wolnych materiałów źródłowych

Łowicz, miasto. Połączony świeżo linią drogi żel. warszawsko-kaliskiej z Łodzią i Kaliszem. Stacya tej drogi odl. 72 w od Warszawy. W ostatnich czasach powstała tu wielka fabryka wyrobów chemicznych. W r. 1890 miał 8740 mk. Śród stałej ludności było 308 praw., 4706 kat., 251 prot. i 3346 żydów. Powiat łowicki miał 80,786 mk. Śród stałej ludności było 321 praw., 75 067 katol., 2881 prot. i 5336 żydów. Najwięcej protestantów było w gminach: Kompina, Łyszkowice i Nieborów. W bulli Innocentego II, r. 1136, śród posiadłości arcyb. gnieźn. wymieniono kasztelanię łowicką; "item Loviche cum decimis, cum villis et earum incolis, cum venatione, cum castoribus et cum omni penitus iuriditione seculari, nulli preter episcopum respondere habet". Otrzymali więc tę kasztelanię arcybiskupi na zupełną własność, z całą władzą świecką. Dla licznych dóbr nadanych arcybiskupom na wschodniej granicy pierwotnego państwa piastowskiego, gród łowicki był centrem kościelnym, administracyjnym i stanowiskiem obronnem. Kościół parafialny p. w. N. P. Maryi powstał tu wcześnie bardzo zapewne. R. 1136 miała tu się odbyć konsekracya biskupa płockiego Wernera, dokonana przez arcyb. Jakóba ze Żnina. W dok. z r. 1215 książę oświadcza: "non transibimus per lovich nisi semel in anno prout ab antiquo consuetum est" (Kod. kat. krak. I, 15). Targowisko istniejące przy grodzie łowickim otrzymało podobno prawo miejskie, a zapewne tylko przeniesione na prawo niemieckie, z nową organizacyą miejską, za arcyb. Jarosława ze Skotnik około połowy w. XIV. Tenże arcyb. wzniósł z muru zamek tutejszy. R. 1404 arcyb. Mikołaj Kurowski dla rosnącego miasta utworzył drugą parafię z kościołem św. Ducha. Do parafii włączono nowe miasteczko Łowicz i wsi przyległe. R. 1411 założył kościół i klasztor Dominikanów. Wojciech Jastrzębiec, arcybiskup (+1436) wzniósł kościół św. Jana Chrzc., ze szpitalem dla ubogich i przy kościele parafialnym ufundował r. 1433 kollegiatę, bogato ją uposażywszy. Szereg ważnych fundacyi kościelnych, które otrzymał Ł. w w. XV zamyka założenie klasztoru i kościoła bernardynów, przez arcyb. Jana Gruszczyńskiego około r. 1470. W roku 1579 miasto płaci szosu fl. 80, od 16 1/2 łan., od bań gorzałcz. fl. 28, od rzemieśln. różnych fl. 90, czopowego całorocznego fl. 744. Piwo tutejsze słynęło z dobroci na całem Mazowszu, jeszcze w drugiej połowie w. XVII, skąd wysoka suma opłaty. Nowsze opracowania dziejów Ł. się ścigające są: Ustimowicz M. P. "Łowicz driewniaja rezidencia i władienie primasow Polszi", Warszawa, 1894 r. Łuszczkiewicz Władysław: "Turma więzienna XIII wieku w Ł." ("Wiad. numizm. archeol.", r. 1894, n. 21 i 22, odbitka).