Słownik geograficzny Królestwa Polskiego/Tom XII/Ukraina

Z Wikiźródeł, repozytorium wolnych materiałów źródłowych

Ukraina, nazwa nie tyle historyczna, ile zwyczajowa, nadawana obszarowi stepowemu Rusi południowej, ogarniającemu dolne dorzecza Dniepru i Bohu. Nazwa. to ruska, wszakże bardzo późnego względnie pochodzenia. W epoce staro-russkiej, do mongolskiej nie występuje ona wcale. W epoce litewskiej nawet, początkowo, za udzielnego władania w Kijowie Olelkowiczów, nie słychać o niej podobnież; co zresztą zrozumiałe, gdyż ówczesne księstwo kijowskie cieszy się jeszcze pewną samcistnością, jest wprawdzie dziedziną rodu Giedymina, lecz zostaje tylko pod zwierzchnictwem nominalnem Litwy.

Dopiero gdy udzielność tego księstwa została 1471 r. zniesiona" a "ziemia kijowska" zamieniona na województwo i przyłączona bez pośrednio do Litwy, stała się ona faktycznie południową onej "ukrainą", południowem "ugraniczem", jak to w Vol. leg. po polsku raz oddano, wtedy i nazwa ta charakterystyczna powstać mogła w stolicy w. księstwa i urobić się powoli, na oznaczenie bardziej oddalonych jego u rubieży tatarskich posiadłości.

Chociaż właściwie nazwa ta "ukraina" mogła być, i bywała nawet niekiedy, stosowana do każdego z pogranicznych pasów państwa. Wyraz sam ten bowiem, którego pierwiastek "kraj" jest wszechsłowiańskim, oznacza tyle co ziemia krańcowa, graniczna, co u ludów słowiańskich połaci zachodniej "kraina", "kraj na". Jakie też tam istotnie znaczenie posiadają,: "Kraina" wielkopolska, nad Notecią, u granicy pomorskiej; "Kraina" chorutańska, z Lublaną" od strony chorwackiej; zresztą "Kraina" chorwacka, z Banjaluką, czyli tak zwana do niedawna Kroacya turecka, u bosańskich rubieży. Ale z powodu większego stale wytężenia czujności obronnej od granicy południowej, niż od każdej innej, ta mianowicie granica poczęła być uważana w Wilnie wcześnie za wyłączniej "ukrainną".

Zamki hospodarskie "ukrainne" były to już za Zygmunta I zamki południowe w. księstwa. A termin ten, przymiotnikowo użyty, wyprzedził co do czasu formę swą rzeczownikową: pierwej daleko znani byli ludzie ukrainni, "swawola ukrainna" i t. p., niż "Ukraina". Nie należy też zapominać, że podobnie jak w ówczesnej Rusi litewskiej, znanym był i używanym wyraz ten "ukraina" i w carstwie moskiewskim; częściej przecie w liozbie mnogiej "ukrainy", stosowany jako nazwa całego pasu granicznego od Ordyńców.

Z Litwy ruski ten terrnin dostał się w postaci swej przymiotnikowej i do Polski, gdzie najbardziej wysunięte ku rębom tatarskim zamki podolskie Korony zwano niejednokrotnie podobnież "ukrainnymi". Po r. 1569 termin ten bardziej się rozpowszechnił. Nazwa atoli rzeczownikowa "Ukraina, jako miano ogólne dla krańcowego od południo-wschodu obszaru ziem russkich Rzpltej, weszła niezaraz w szersze użycie, nie zaraz się ustaliła. Pierwszy raz miano to zostało użytem urzędownie w tytule głośnej ustawy 1589 r. za Zygmunta III "Porządek z strony Niżowców i Ukrainy"; chociaż i teraz jeszcze jako imię pospolite tylko, w znaczeniu "ugranicza". Nawet ustawa 1611 mówi "o swej woli ukrainnej kozackiej" nie zaś "na Ukrainie". Współczesny owym ustawom biskup kijowski Wereszczyński, pierwszy chyba w przestrodze Rzpltej, używa nazwy "Ukraina" w nieco ściślejszem znaczeniu. Lecz dopiero następne a nieustanne już niepokoje na południowem rozgraniczu Rzpltej, dając tym okolicom rozgłos szeroki, ustalając dla nich nazwę "ukrainy", z imienia pospolitego przetwarzając na imię własne.

Nazwa ta nowa "Ukraina" nigdy przecie nie stała się urzędową, jak "Wołyń" i "Podole", odpowiadające ściślej województwom tychże nazwisk. Zdobyła ona i utrzymała zwyczajowe znaczenie geo- i topograficzne wyłączniej. Nie ogarnęła zatem całego przestworu dwóch "ukrainnych" województw Rzpltej, kijowskiego i bracławskiego, nie mówiąc już o czerniechowskiem. Stosowano ją, bardziej do połaci stepowej owych województw, w przeciwstawieniu tejże do ich "Polesia". Ponieważ jednak nazwa U. nie posiadała znaczenia urzędowego, stosowano ją względnie do czasu i okoliozności, mniej lub więcej ściśle, do znajcznie nieraz różnyoh co do rozległości ob szarów. W połowie w, XVII nazwa "Ukrajny" obejmowała cały przestwór pasu stepowego, poczynając od Dniestru poniżej ujścia Murachwy, poprzez dolne Poboże i Podnieprze aż do szlaku murawskiego, stanowiącego wododział pomiędzy dorzeozem Dniepru i Dońca. Z północy zaś na południe: od linii polesko-polnego rozgranicza, idącej po pod Zytomierz i Kijów, wododziałami prawie z jednej strony rzek: Teterew i Irpeń, z drugiej zaś Bolm i Rosi, a przeszedłszy Dniepr pomiędzy dorzeczem Desny z Sejmem i wierzchowiskami Trubeży i Suły, do murawskiego szlaku aż po za Dnieprowe Porohy, po za któremi przestwór ten styka się z jednej strony ze stepem nogajskim, od Perekopu ciągnącym się, z drugiej zaś sięga "pola oczakowskiego". Ogarniała zatem U. wtedy: na Podnieprzu powiat kijowski, wyjąwszy jego północną, drewlańsko-siewierską leśną dzielnicę, razem z miastem Kijowem, mianowicie obwody tego powiatu: białocerkiewski, kaniowski, perejasławski z żmirogrodzkim, czerkaski, oraz dzikie pola Niżu z Zaporożem; na Pobożu całą dawną Zwinogrodczyznę na "Sinych wodach" i właściwy powiat bracławski, zlewający się z polem oczakowskiem, nadto połowę wschodnią powiatu winnickiego (wdztwa bracławskiego), zachodnią. bowiem onego połowę, na samym Bohu, więcej Podolem zwano, jak znów bracławskie międzyrzecze, pomiędzy Dnieprem od ujścia Murachwy a Bohem zwano Pobereżem. (...)