Raport komisji Mazura/Rozdział I

Z Wikiźródeł, repozytorium wolnych materiałów źródłowych


Wstęp Rozdział I • Zarzuty przeciwko organom b. Informacji WP • Raport komisji Mazura • Komisja Mazura Rozdział II
Wstęp Rozdział I
Zarzuty przeciwko organom b. Informacji WP
Raport komisji Mazura
Komisja Mazura
Rozdział II

Raport komisji Mazura
Spis treści

Pełny tekst raportu


Wstęp


Rozdział I:
Zarzuty przeciwko organom b. Informacji WP


Rozdział II:
Zarzuty przeciwko Prokuraturze Wojskowej


Rozdział III:
Zarzuty przeciwko sądownictwu wojskowemu


Rozdział IV:
Wnioski


Załączniki


Informacje


Spis treści

[edytuj] Kierownictwo Informacji Wojska Polskiego

Kierownictwo Informacji Wojska Polskiego ponosi odpowiedzialność za następujące czyny i zaniedbania:

1. masowe zakładanie „teczek rozpracowań” bez żadnej merytorycznej potrzeby przeciwko całym grupom uczciwych obywateli i poddaniu ich trwałej obserwacji, ze szkodą dla ścigania rzeczywistych przestępców,

2. wprowadzenie systemu niedopuszczalnego nacisku na agenturę, niedostateczna kontrola nad nią oraz świadome inspirowanie i tolerowanie prowokacji,

3. stosowanie w pracy operacyjnej metod prowokacji i fabrykowanie pojedynczych zarzutów oraz całych spraw,

4. sztuczne tworzenie koncepcji rzekomo działających wrogich organizacji i równie świadome wprowadzanie w błąd partii i rządu,

5. sugerowanie oficerom Informacji rzekomego faktu istnienia wrogości do ustroju w środowiskach reemigrantów z Francji i Jugosławii, dąbrowszczaków, oficerów przedwojennych, żołnierzy pochodzenia żydowskiego itp.,

6. masowe bezpodstawne i bezprawne zatrzymania,

7. masowe przetrzymywanie zatrzymanych w areszcie, poza termin dozwolony ustawą (tygodniami, miesiącami i latami), bez „sankcji” prokuratora,

8. występowanie o „sankcję” prokuratora bez żadnych podstaw merytorycznych,

9. szantaż, groźby i terror w stosunku do rodzin aresztowanych,

10. niepodawanie aresztowanym do wiadomości postanowień o tymczasowym aresztowaniu, w terminie ustawą przewidzianym, lub też nieokazywanie ich w ogóle,

11. wymuszanie fałszywych samooskarżeń i oskarżeń innych osób, wg z góry opracowanych koncepcji, drogą stosowania następujących przestępczych metod w śledztwie:

- bicia, do wymyślnego torturowania włącznie (mimo że użycie przymusu fizycznego zostało zabronione już 10 X 1946 r. rozkazem szefa GZI nr 170),
- stójki, męczące ćwiczenia, pozbawianie snu, przetrzymywanie w antysanitarnych warunkach, karcery i inne udręki,
- wymyślne szykany w warunkach bytowych (brak spacerów, książek, papierów, listów),
- pozbawianie aresztowanych pomocy lekarskiej w razie nieprzyznawania się lub odwołania zeznań;
- zniewagi i poniewieranie godności ludzkiej aresztowanych i ich rodzin,
- szantażowanie aresztowanych zastosowaniem represji wobec rodzin,
- kilkudniowe nieprzerwane przesłuchania („konwejer”) oraz długotrwałe, nieraz wielomiesięczne przesłuchania przez kilkanaście do 20 godzin na dobę (tzw. intensywne śledztwo) w celu uzyskania od aresztowanego pożądanych dla śledztwa zeznań;
- celowe niedożywianie aresztowanych, jako jeden ze sposobów wymuszania zeznań,

12. spowodowanie stosowaniem wyżej wym. metod w licznych wypadkach w stosunku do ludzi niewinnych:

- uszkodzeń ciała,
- rozstroju zdrowia, często trwałej choroby psychicznej,
- trwałego kalectwa,
- zamachów samobójczych (udanych lub usiłowanych),
- zabójstw (np. płk Załęski, kpr. Witczak, prawdopodobnie mjr Wierusz-Kowalski),

13. stosowanie przestępczych metod, polegających na zawieraniu z aresztowanymi konkretnych „umów” o składanie fałszywych zeznań i samooskarżeń w zamian za obietnice niskich wyroków, ulg w śledztwie, wyróżnianie takich aresztowanych luksusowymi produktami żywnościowymi, jak np. pomarańcze, wędliny itp.,

14. wszczynanie na nowo udręk fizycznych i psychicznych z chwilą odwołania wymuszonych uprzednio zeznań,

15. przeciąganie śledztwa całymi latami mimo świadomości braku dowodów winy i jawnej bezzasadności dalszego więzienia ludzi niewinnych, przy jednoczesnym oszukiwaniu partii twierdzeniem, że istnieją dowody winy zatrzymanych,

16. nieprotokołowanie zeznań niewygodnych dla śledztwa, lecz tylko zeznań obciążających aresztowanych,

17. stosowanie prowokacji w celi aresztowanego za pośrednictwem „agentów celnych”, którym kierownictwo śledztwa dawało konkretne zadania nakłaniania aresztowanego do ściśle określonych zeznań,

18. preparowanie zawczasu tzw. konfrontacji celem uzyskania wymuszonych podpisów konfrontowanych i czynienia w ten sposób z prawnego aktu konfrontacji czczej formalności, opartej na świadomym fałszu i polegającej z reguły tylko na potwierdzeniu uprzednio uzgodnionych z oficerami śledczymi zeznań, sugerowaniu zeznań konfrontowanym, a także zmuszanie opornych do składania fałszywych zeznań,

19. odmawianie aresztowanemu przy końcowym przesłuchaniu zaznajomienia z zebranymi dowodami i celowe niesprawdzanie wskazanych przez niego dowodów (świadków i dokumentów),

20. wpływanie na aresztowanego w czasie końcowego przesłuchania przez prokuratora (oraz przed tym) w celu niedopuszczenia do odwołania wymuszonych zeznań i ujawnienia stosowania przymusu,

21. maltretowanie aresztowanego przy użyciu wszelkich środków po odwołaniu zeznań wobec prokuratora,

22. nagminne ukrywanie przed prokuratorem i sądem protokołów i innych dowodów przemawiających na korzyść aresztowanego,

23. zatajanie roli prowokatorów - inicjatorów spraw - przez fałszowanie dowodów lub ich usuwanie,

24. sporządzanie aktów oskarżenia mimo świadomości braku dostatecznych dowodów względnie jaskrawych sprzeczności albo przy absolutnie nieuzasadnionej kwalifikacji, a nawet wręcz przy posiadaniu pewności o wymuszeniu zeznań,

25. nieudostępnianie oskarżonemu akt śledztwa przed rozprawą sądową,

26. utrudnianie oskarżonemu porozumiewania się z obrońcą, wskutek czego obrońca miał zaledwie kilka dni (a czasem tylko parę godzin) na zaznajomienie się ze sprawą, nawet gdy groziła kara śmierci,

27. nakłanianie oskarżonego do przyjęcia narzuconych przez kierownictwo śledztwa obrońców,

28. wpływanie na prokuratora i na sąd w celu osądzenia oskarżonego z wyłączeniem obrońcy bez żadnych ku temu podstaw,

29. nieuzasadnione wpływanie w kierunku przeprowadzenia całkowicie tajnej rozprawy,

30. organizowanie procesów w budynku informacji,

31. preparowanie przed rozprawą wystąpień oskarżonych i świadków w sądzie w celu uzyskania zeznań zgodnych z protokołami śledztwa,

32. wpływanie na prokuratora i sąd w kierunku ograniczenia się do pytań wygodnych dla kierowników śledztwa,

33. sztuczne dzielenie współoskarżonych na grupy, mimo oskarżenia o ten sam czyn, w tej samej organizacji, w tym samym czasie i rzekomo w porozumieniu - aby w ten sposób stworzyć „świadków” ze współoskarżonych, a zamiast pomówienia współsprawcy uzyskać pozornie formalne zeznania „świadka” (przy absolutnym braku jakichkolwiek dowodów rzeczowych),

34. gromadzenie na tajnych rozprawach oficerów śledczych z danej sprawy jako „widzów” w celu wpływania na sąd, prokuratora i obronę, a przede wszystkim na oskarżonych i świadków,

35. maltretowanie i bicie oskarżonych i świadków nawet w kilkugodzinnych przerwach rozprawy - w wypadkach złożenia odmiennych zeznań niż w wymuszonych protokołach śledztwa,

36. wpływanie na sąd przed rozprawą i w czasie przerw, w kierunku uzyskania żądanego wyroku,

37. reżyserowanie politycznych rozpraw sądowych do najdrobniejszych szczegółów,

38. fałszywe informowanie sądu o rzekomej chorobie świadka - więźnia, gdy w rzeczywistości chodziło o niedopuszczenie świadka, nieraz nawet wnioskowanego przez same organy śledcze w akcie oskarżenia (np. gdy nie chciał nadal składać fałszywych zeznań),

39. przyczynienie się wyżej opisanymi metodami do wydania przez sąd wyroków skazujących ludzi niewinnych na wieloletnie więzienie, a w kilkudziesięciu wypadkach - na kary śmierci, w których wykonano wyroki na 20 oficerach WP (lista niewinnie skazanych i straconych oficerów - zob. rozdz. III),

40. przetrzymywanie skazanych na karę śmierci całymi latami pod groźbą wykonania egzekucji i wymuszenie dalszych fałszywych zeznań, co bardzo często przybierało postać nowego śledztwa ze wszelkimi udrękami,

41. powodowanie wykonywania odroczonych wyroków śmierci z chwilą spełnienia roli „świadka” względnie w razie odwołania po wyroku wymuszonych zeznań.

[edytuj] Kierownictwo Głównego Zarządu Informacji Wojska Polskiego oraz niektórzy oficerowie informacji

Odpowiedzialność za wyżej opisane łamanie praworządności ponosi ówczesne kierownictwo Głównego Zarządu Informacji Wojska Polskiego oraz niektórzy oficerowie informacji, a mianowicie:

[edytuj] Stefan Kuhl

1. KUHL Stefan - płk rez., b. szef Głównego Zarządu Informacji (IV 1947-VI 1950 r.), członek partii od 1945 r., ponosi odpowiedzialność za następujące czyny i zaniedbania:

- tolerowanie i rozwijanie niedozwolonych metod operacyjnych (nieuzasadnione rozpracowanie ludzi niewinnych, niedopuszczalne metody nacisku na agentów, prowokacja i fabrykowanie koncepcji prowadzących w konsekwencji do niesłusznych aresztów i sfingowanych procesów),
- akceptowanie masowych, bezpodstawnych aresztowań wielu oficerów Wojska Polskiego i osób cywilnych przy zupełnym ignorowaniu ustaw władzy ludowej,
- tolerowanie rozmaitych niedopuszczalnych metod śledczych polegających na fizycznym i moralnym maltretowaniu przesłuchiwanych, a w szczególności niereagowanie bądź reagowanie niewłaściwe na znane mu fakty wymuszania biciem fałszywych zeznań (np. ukaranie trzydniowym aresztem winnego spowodowania śmierci przesłuchiwanego, będącej wynikiem bicia w czasie badania),
- uczestniczenie w niektórych przesłuchaniach przy stosowaniu zakazanych metod śledztwa (m.in. parokrotnie sam brał w tym udział, np.: w sprawach Sitkowskiego, Kowszyka i Krysika, a w sprawie Roszyckiego był obecny przy biciu i liczył uderzenia),
- akceptowanie realizacji i tolerowanie jawnie prowokacyjnych spraw o tragicznym przebiegu śledztwa (grupy wojskowe: tzw. sprawa zamojsko-lubelska i sprawa bydgoska),
- tolerowanie i akceptowanie niezdrowej atmosfery w pracy organów informacji (podsłuchy w pokojach oficerów śledczych, donosy, nadużycia z meldunkami agentów „celnych”, dławienie rzeczowej krytyki nawet na zamkniętych zebraniach partyjnych),
- zaniedbanie podstawowych obowiązków ogólnego nadzoru, co spowodowało zakorzenienie się złych, a nawet przestępczych metod,
- tolerowanie przetrzymywania w areszcie latami mimo niepotwierdzenia się zarzutów (np. płk Lasota przebywał w areszcie śledczym bez żadnej podstawy prawnej od 2 grudnia 1947 r. do 20 grudnia 1948 r.),
- tolerowanie licznych zejść śmiertelnych w śledztwie bez gruntownego zbadania ich przyczyn (np. przypadek śmierci w związku ze stosowanymi metodami śledztwa płk. Załęskiego) i niewszczynanie z tego tytułu właściwego postępowania,
- tolerowanie antyhumanistycznych warunków bytowych więźniów śledczych w nieprzewietrzanych celach, karcerach napełnionych po kostki wodą lub nawet ekskrementami, o rozmiarach pozwalających tylko na pozycję stojącą, trzymania więźniów latami bez spacerów, pozbawienie ich pomocy lekarskiej,
- akceptowanie metod śledczych skutkujących w wyniku skazywania przez sąd ludzi niewinnych na bardzo surowe kary w sprawach jawnie spreparowanych.

Dane charakteryzujące postępowanie KUHLA zawiera zał. nr 1.

[edytuj] Anatol Fejgin

2. FEJGIN Anatol, płk rez., z-ca szefa GZI (sierpień 1945 - kwiecień 1950), ponosi odpowiedzialność taką samą jak szef GZI, z tym że był inspiratorem i aktywnym realizatorem, często bezpośrednim sprawcą ww. czynów, a będąc od wielu lat członkiem partii, miał lepsze rozeznanie i silniejszą pozycję w Informacji, co powinno skutkować większą odpowiedzialnością.

Dane charakteryzujące postępowanie Fejgina zawiera zał. nr 2.

[edytuj] Władysław Kochan

3. KOCHAN Władysław, płk rez. - szef Zarządu Śledczego GZI w okresie lipiec 1948 - maj 1954 (oficer Informacji od grudnia 1944, z-ca szefa Inf. Mar. Woj. do maja 1947 r., szef Informacji w Poznaniu do lipca 1948 r., z-ca szefa GZI do listopada 1954 r.), członek partii od 1944 r., ponosi odpowiedzialność za następujące czyny i zaniedbania:

- przyczynianie się do masowych bezpodstawnych aresztów bez „sankcji” lub wnioskowanie „sankcji” bez przedstawiania prokuratorowi jakichkolwiek dowodów,
- stosowanie za pośrednictwem podległego mu aparatu śledczego i osobiście do roku 1948 włącznie całego kompleksu przestępczych metod śledztwa, przy czym bicie było regułą, od 1948 r. zaś przejście na zasadę „konwejera” w połączeniu z pozbawieniem badanych snu, stójkami, osadzeniem w karcerze po kostki z wodą, pozbawieniem jakiejkolwiek opieki lekarskiej (np. Kochan zabronił leczyć Cichonia) oraz szeregiem innych wymyślnych udręczeń, a poza tym stosowanie wymuszenia wobec osób preparowanych do konfrontacji,
- powoływanie się na rzekome pisemne pozwolenie prezydenta PRL na bicie (wobec gen. Tatara, przy czym wprawiał się w celowaniu z pistoletu, grożąc zastrzeleniem),
- rozbudowanie sieci agentów „celnych”, sugerujących i inspirujących fałszywe zeznania w celi,
- przyczynianie się do skazania ogromnej liczby niewinnych osób na najsurowsze kary więzienia i na kary śmierci (Kochan i Notkowski brali udział w śledztwie prawie w każdej z tych spraw, np. Kochan w 46 sprawach „spisku wojskowego”),
- sztuczne dzielenie spraw celem łatwiejszego oskarżania i skazywania w spreparowanych sprawach,
- przetrzymywanie skazanych na karę śmierci latami w areszcie Informacji li tylko celem dalszego wymuszania zeznań (np. gen. Kuropieski, ppłk. Sokołowskiego, mjr. Kurkiewicza i innych).

Dane charakteryzujące postępowanie Kochana zawiera zał. nr 3.

[edytuj] Mieczysław Notkowski

4. NOTKOWSKI Mieczysław, ppłk rez., oficer śledczy do spraw szczególnej wagi w GZI (maj 1950 - styczeń 1959), z-ca szefa Zarządu Śledczego GZI (styczeń 1951 - lipiec 1955), oficer Informacji od 1945 r., członek partii, ponosi odpowiedzialność w takim samym zakresie jak Kochan, którego był zastępcą i aktywnym pomocnikiem, z tym że nie brał udziału w sprawie „zamojsko-lubelskiej”, natomiast ma wybitny wkład w sprawę „spisku wojskowego” wraz ze wszystkimi jej „odpryskami”. Komisja nie posiada danych co do bicia przez Notkowskiego osobiście. Natomiast kierował śledztwem lub nadzorował je przy użyciu „konwejera” z całym asortymentem przestępnych środków. Aktywny był szczególnie przy tzw. konfrontacjach, które były z góry wyreżyserowane i wieńczyły śledztwo prowadzone przestępnymi metodami.

Odpowiedzialny ponadto za warunki bytowe i higieniczne więźniów oraz za karcer. Tolerował wymuszanie fałszywych zeznań, ukrywał fakty odwołania ich (np. w sprawie gen. Hermana własnoręcznie usunął dowody, co wykryło się w 1956 r. - vide k. 85 akt sprawdzających). Zatajał łamanie praworządności jeszcze w 1954 r. (np. zabraniał oficerom Informacji udzielać wyjaśnień prokuratorowi kpt. Wiąckowi co do metod i faktów z ub. okresu).

Dane charakteryzujące postępowanie Notkowskiego zawiera zał. nr 5.

[edytuj] Mateusz Frydman

5. FRYDMAN Mateusz, ppłk rez., szef Sekcji Śledczej Informacji w Bydgoszczy (1946 i 1947 r.), z-ca szefa Wydziału Śledczego GZI (1948 - czerwiec 1951), szef Wydziału Specjalnego GZI (czerwiec 1951 - kwiecień 1953), członek partii, członek b. KBP, ponosi odpowiedzialność za:

- stosowanie w okresie 1947-1951 przestępczych metod śledztwa osobiście i za zlecenie stosowania tych metod podległym funkcjonariuszom w celu wymuszania zeznań, szczególnie w spreparowanych sprawach „bydgoskiej” oraz „zamojsko-lubelskich”, przy czym jego osobisty udział cechowało szczególne okrucieństwo i sadyzm,
- przyczynienie się ww. metodami do skazania kilkudziesięciu ludzi w sfabrykowanych procesach na drakońskie kary,
- tolerowanie przestępczych metod śledztwa i prac operacyjnych Informacji wbrew swemu podstawowemu obowiązkowi jako szefa Wydziału Specjalnego Głównego Zarządu Informacji w latach 1951-1953.

Dane charakteryzujące postępowanie Frydmana zawiera zał. nr 5.

[edytuj] Bezpośredni wykonawcy

Bezpośrednimi wykonawcami przedstawionych wyżej czynów byli następujący polscy oficerowie Informacji (w większości zwolnieni) w porządku alfabetycznym (o różnym stopniu przewinienia).

1. BAJRASZEWSKI Lucjan, mjr rez.;

2. BARTCZAK Józef, kpt.;

3. BORKOWSKI Tadeusz, kpt.;

4. BOREL Anatol, kpt.;

5. CZEKAŁA Edward, ppłk;

6. DYMEK Stanisław, mjr rez.;

7. GRZELAK Edward, por. rez.;

8. JURCZAK Tadeusz, kpt.;

9. JURKIEWICZ Jan, kpt. rez.;

10. KNAPIUK Benedykt, kpt. rez.;

11. KRAUZE Zbigniew, mjr;

12. KORNEL Ignacy, ppłk rez.;

13. KULAK Józef, mjr rez.;

14. KULIK Mikołaj, kpt.;

15. KUŹNIAK Leonard, por. WSW;

16. KUREK Władysław, kpt. rez.;

17. LATKA Antoni, kpt.;

18. LEŚNIEWSKI Edward, ppłk rez.;

19. LINDAUER Zygmunt, kpt. rez.;

20. LIS Mieczysław, mjr rez.;

21. LITWINIONEK Jan, kpt. rez.;

22. MACIECHOWSKI Ignacy, mjr rez.;

23. MATELA Kazimierz, ppłk;

24. MARKIEWICZ Czesław, mjr rez.;

25. MIROSŁAWSKI Władysław, kpt.;

26. NIEDZIELIN Eugeniusz, ppłk;

27. OLEJNICZAK Henryk, mjr;

28. OSTROWSKI Franciszek, por. rez.;

29. PATLA Stanisław, kpt.;

30. POPIOŁEK Marian, mjr;

31. POTEMSKI, kpt. rez.;

32. RĘBAK Ryszard, kpt.;

33. SARNOWSKI Stefan, ppłk rez.;

34. SŁABIAK Stefan, ppłk rez.;

35. STASZCZUK Stefan, kpt. rez.;

36. STĘPNIEWSKI Jerzy, ppłk;

37. STERN Michał, mjr;

38. TURCZYŃSKI Kazimierz, kpt.;

39. URBANIAK Marian, mjr rez.;

40. WALCZAK Bernard, kpt. rez.;

41. WENELCZYK Jerzy, mjr;

42. WOJDA Mieczysław, mjr;

43. ŻYTOMIERSKI Henryk, ppłk.

[edytuj] Odpowiedzialni za operacyjne rozpracowanie

Do grupy odpowiedzialnych za operacyjne rozpracowanie w sfingowanych sprawach Komisja zalicza 2 starszych oficerów b. Informacji z pionu operacyjnego jako bezpośrednio odpowiedzialnych za inspirowanie i realizację wypaczonych metod pracy operacyjnej, które skutkowały skazywaniem ludzi niewinnych:

1. KRZEMIEŃ Ignacy, płk rez., z-ca szefa II Oddziału GZI (sierpień 1945 - grudzień 1945), szef II Oddziału GZI (grudzień 1945 - grudzień 1950), szef I Oddziału GZI (grudzień 1950 - grudzień 1952),

2. SZERSZEŃ Jerzy, płk, z-ca szefa Zarządu Informacji Okręgu Pomorskiego (listopad 1947 - czerwiec 1949), szef Zarządu Informacji Okręgu Pomorskiego (maj 1948 - maj 1949), szef Zarządu Informacji Lotnictwa (maj 1949 - lipiec 1949), szef Zarządu Informacji Warszawskiego Okręgu Wojskowego (lipiec 1949 - sierpień 1951), szef Zarządu Marynarki Wojennej (lipiec 1951 - maj 1954), szef Oddziału I GZI (od maja 1954 do zniesienia GZI).

[edytuj] Oficerowie b. Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego delegowani do Informacji Wojska Polskiego

Równie bezpośrednimi wykonawcami byli następujący oficerowie b. Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego, delegowani do Informacji, a odznaczający się stosowaniem okrutnych metod śledztwa:

1. TRUTKOWSKI Wiesław, kpt. rez.;

2. TRONCIK Antoni, kpt. rez.;

3. ŚWISTEK Czesław, kpt. rez.;

4. BRATKOWSKI, mjr

- co do których wyciągnięcie konsekwencji należy do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych.

[edytuj] Oficerowie radzieccy

Komisja stwierdza, że spośród oficerów radzieckich odpowiedzialność ponoszą, każdy w swoim zakresie działania:

1. WOZNIESIEŃSKI Dymitr, płk, z-ca szefa GZI (wrzesień 1946 - grudzień 1950), a następnie szef GZI (czerwiec 1950 - grudzień 1953).

2. SKULBASZEWSKI Antoni, płk, z-ca szefa GZI (sierpień 1950 - sierpień 1954), poprzednio naczelny prokurator wojskowy (1948 - październik 1950).

3. MALKOWSKI Sergiusz, ppłk, szef Zarządu Śledczego GZI (luty 1946 - lipiec 1948).

4. LEWANDOWSKI Naum, ppłk, szef Zarządu Inf. W. Lot. Warszawa (lipiec 1949 - maj 1953).

5. ANDRUSZKIEWICZ Aleksander, płk, b. oficer GZI.

6. MOSIEJCZUK Włodzimierz, mjr rez., b. oficer 3. Dyw. Piechoty.

Dane o postępowaniu ww. radzieckich oficerów znajdują się w posiadaniu Naczelnej Prokuratury Wojskowej. Zał. nr 6 przedstawia niektóre fakty odnośnie A. Skulbaszewskiego.

[edytuj] Wnioski o wyciągnięcie konsekwencji

Wyciągnięcie konsekwencji w stosunku do winnych łamania praworządności oficerów polskich Komisja wnioskuje w rozdziale IV („Wnioski”).