Podróż do Ziemi Świętej z Neapolu

Z Wikiźródeł, repozytorium wolnych materiałów źródłowych

Ten tekst wymaga podzielenia na części.  W pracy nad tekstem należy korzystać z zaleceń edycyjnych.

[edytuj] Pieśń I

[edytuj] WYJAZD Z NEAPOLU

Muzo mdlejąca z romantycznych cierpień,

Przybądź i pomóż! Wzywam ciebie krótko,

Sentymentalna, bo kończy się sierpień,

Bo z końcem sierpnia i koniem, i łódką

Puszczam się w drogę przez Pulią, Otranto,

Korfu... Gdzie jadę, powie drugie canto.

Tymczasem pierwsze opowiedzieć musi,

Skąd się wybrałem, po co i dlaczego?

Chrystusa diabeł kusił i mnie kusi.

Na wieży świata postawił smutnego

Życia nicością i pokazał wszędzie

Pustynie mówiąc: "Tam ci lepiej będzie"

A jednak gdyby mniej pamięci bólu,

Zachceń i marzeń, a więcej rozsądku,

Toby mi dobrze było w Neapolu,

Gdzie przed oknami na prawym przylądku

Widziałem szare więzienie stolicy,

A zaś Wezuwiusz górą po lewicy.

Błękitne morze pomiędzy więzieniem

A między górą popiołów i lawy

Czekało ciche, aż góra - płomieniem,

A konstytucją buchnie wulkan prawy.

Tak było niegdyś, nim się na Francuzów

Król i Fra Diabeł ruszyli z Abruzów...

To jest za króla ruszał się kardynał,

Za kardynałem Fra-diabelska banda,

Ta rozgrzeszała, rak czerwony ścinał

W imieniu Boga, papy, Ferdynanda;

Gdy zaś wyrąbał do "Kyrie, elejson!"

Litanią świętych, wyręczył go Nelson.

Mówiłbym dalej, ale "Pan Podstoli",

"Dziady", a zwłaszcza tych "Dziadów" część czwarta,

Uczą porządku, w opowiadań roli

Rysując proste ścieżki. Więc do czarta -

Mego pegaza wyskoki i liczne

Opowiadania semihistoryczne!

Więc do porządku! A jednak mię boli

Dawać odsyłacz do pana Coletty,

Gdzie opowiada, jak trup Caraccioli

Z łańcuchem u nóg na morzu... Niestety,

Przyrzekłem trzymać wędzidło na pysku

Apol[l]inowym. Lecz powiem w przypisku.

A jeśli drukarz znajdzie, że do treści

Z podróży wątkiem zlewa się przypisek,

To go pod strofą poprzednią umieści,

Zmazawszy parę skrzyżowanych krysek,

I nie dozwoli, by za gwiazdek tropem

Czytelnik gonił z Herszla teleskopem.

Przypisek winien być pisany prozą,

Lecz ja nie mogę pisać, tylko wierszem;

Kto by pomyślał, że mnie rymy wiozą,

Że sobie konno usiadłem na pierwszem,

A za mną drugi jedzie krok za krokiem:

Rym z parasolem, z płaszczem i z tłumokiem.

Wierzcie mi jednak, że leksza od rymu

(Dla śniegów jechać nie mogłem przez Turyn)

Para mnie gnała z Marsylii do Rzymu,

Do Neapolu zaś przywiózł veturyn.

Carozze jego i cabrioletti

Zalecam wszystkim... zowie się Paretti.

Zalecam nowy hotelik "Vittoria",

Który, staremu nie ująwszy sławy,

Tak się podzielił famą, jak cykoria

Wmięszana zgrabnie do mokańskiej kawy,

I marmurami, wygodą i luksem

Ze starym idzie jak Kastor z Pol[l]uksem.

Zalecam także (zostanę Astolfem,

Bo mój hipogryf staje się skrzydlatym),

Zalecam tobie mięszkanie nad golfem

Na Świętej Łucji... a jeśliś bogatym,

Jeśli ci kura złote nosi jaja,

Mięszkaj przy Villa Reale, na Chiaja.

Dosyć już, dosyć! Wyznaję ze wstydem,

Że pohamować nie umiejąc weny,

Z wieszcza zostanę prozaicznym gidem:

Ja, com zamierzał wypłakiwać treny

Nad Cara[c]ciolim i kląć Ferdynanda,

Dziś piszę, jaka gdzie stoi loccanda.

Bo też kto dzisiaj jest na stałym lądzie,

A jutro myśli wędrować po morzu,

A pozajutro jeździć na wielbłądzie

Nie jedząc mięsa ani spiąc na łożu,

Chciałby Europę, co mu z oczu znika,

Unieść jak Jowisz przemieniony w byka.

Jeśli Europa jest nimfą, Neapol

Jest nimfy okiem błękitnym; Warszawa -

Sercem; cierniami w nodze - Sewastopol,

Azof, Odes[s]a, Petersburg, Mittawa;

Paryż - jej głową, a Londyn - kołnierzem

Nakrochmalonym, a zaś Rzym - szkaplerzem.

Gdzieś porównanie podobne w Szekspirze

Na Niderlandach kończy się zamknięte.

Lecz ja wyjeżdżam pod Golgoty krzyże

Po święte myśli i szkaplerze święte,

Więc przed wyjazdem robię ślub niezłomny,

Ze będę nieco zabawny, lecz skromny.

A jeśli kiedy mój przyjaciel Szekspir

Na złą myśl zagna rymy buntownicze,

Położę jaki suspir albo ekspir,

Z muzyki znaku milczenia pożyczę

I muzę moją w rymowym balecie

Na zakręconym wstrzymam piruecie.

O Neapolu! ty nie pożegnany

Czekasz, aż ciebie pożegnam epicznie.

Jak biała Wenus, urodzona z plany,

Wyszedłeś z morza zapłoniony ślicznie

Skrawymi słońca zachodniego łuny,

Cichy pod górą, co ciska pioruny.

O Neapolu! gdzie jest twoja dusza?

Bo duszą twoją nie jest ruch i życie;

Patrzę na ciebie z grobu Wirgiliusza,

A ty na niebie i na fal błękicie

Tak roztopiony w zorzy malowidła

Jak upuszczona na brzeg bańka z mydła...

O Neapolu! wieczorne wyziewy

Twym są rumieńcem, twe dymy są tęczą,

Harmonizujesz się tak jako śpiewy

Z ciszą powietrza, twe dzwony nie jęczą,

A twój domami okryty pagórek

Ma białość lekkich na błękicie chmurek.

Tylko po Chiai i po Margelinie

Idą przeciwne sobie dwa rynsztoki,

Rój mrówek lezie i rząd karet płynie -

Wszystko się rusza. Grób wieszcza wysoki

Właśnie tam stoi, dove fa il torso

Ulica. Z grobu patrzałem na Corso.

A choć przejeżdżał w prześwietnej osobie

Krolewic mały, choć mu się rój kłaniał,

Jam się nie skłonił, bom siedział na grobie.

Masztalerz jechał i kijem rozganiał

Mrówki idące w przeznaczenia drogę

Z krolewicami... Gdzie? zgadnąć nie mogę.

Choć bardzo lubię filozofią Kanta,

Gniewam się na nią, że ludzi nie uczy,

Gdzie iść po śmierci. Wolę piekło Danta;

Właśnie je czytam podług nowych kluczy,

Które przyczyną może będą schizmu

Mówiąc, że Dant chciał republikanizmu

I w poemacie używał języka

Sekretnych związków. A gdy tajemnicze

Kładł majuskule, to podług krytyka

Na końcu rymu położone B. I. C. E.

Wcale znaczyło co innego w pieśni

Niż Beatricze. Wam się o tym nie śni!...

A ja dowodzę, że Dant o kochance

Nie śnił, a jeszcze mniej śnił o Vororcie

Albo Konwencji - i nie topił w szklance

Cesarza Niemców, i w piekła retorcie

Nie smażył rządu lepszego, co przyjdzie,

Jak niegdyś Platon, kiep, na Atlantydzie.

Z grobowca wieszcza widzę, jak nad głową

Wulkanu księżyc wysunął się biały,

A u stóp góry - Castello del'Ovo,

Zamek podobny do sterczącej skały -

Gmach, co się trzyma przez królewską wolę

W morzu, jak jaje Kolumba na stole -

Sczerniał przy fali migającej złocie,

A gdy na niebie szafirowym ze dna -

Gwiazd zapalonych wychodziło krocie,

I z okien zamku błysła gwiazda jedna,

Czerwona, rubin zamglonych błękitów,

Siostra błyszczących gwiazd u Karmelitów.

O gladiatory, wydarci ludowi

W godzinie zgonu i mrący na słomie!

Idę powiedzieć o was Chrystusowi

Pod Jego krzyżem, w Jego męki domie.

Idę zapytać głośno w Oliwecie,

Gdzie się zbudzicie i zmartwychwstaniecie.

I tam, gdzie Chrystus zapłakał sam w sobie,

Z oliwy bladej gałązki rwać będę,

A jeśli znajdę, że już spicie w grobie,

Liściami płaczu posypię tę grzędę,

Pod którą będzie cichy sen grobowy,

Koście bez czaszek i trupy bez głowy.

O bracia moi łańcuchami zbrojni!

O! nie targajcie wy się jak w rozpaczy!

O bracia moi, bądźcie wy spokojni!

Słońce was jutro po kratach zobaczy

Bladszych wilgocią, strawą i myślami,

A ja was żegnam... Niech śmierć będzie z wami!

Żegnam i ciebie, o garsteczko prochów

Leżąca zawsze pod laurem klasycznym;

Turkot powozów z Pauzylip[u] lochów

Woła pod tobą hymnem romantycznym,

Że sława przejdzie, a bryki nie przejdą,

Że ta bryk droga jest wieku "Eneidą",

Most pod Tamizą jest kupców "Iliadą",

I wiele będzie do sprzeczki powodów,

Czy jeden Rotszyld jak wieszcz nad Hel[l]adą,

Czy też brzęczących kompania rapsodów -

Autorem mostu, gdzie w oknach przez szyby

Anglikom się w twarz przypatrują ryby.

Lecz niech mię ciemność Erebu ogarnie,

Jeśli okłamię Pauzylipu grotę.

W ciemny korytarz spadają latarnie

Jedna za drugą jak gwiazdeczki złote.

A tam, gdzie nikną i gdzie ciemność krucza,

Światło dnia wpada jak z dziurki od klucza.

I jeszcze wyżej wzniósłszy się na duchu,

Powie ci muza w opisaniach szczytna,

Że na uwitym z latami łańcuchu

Zawisła mała gwiazda dnia błękitna,

A w tej gwiazdeczki lazurowym łonie

Rodzą się ludzie, powozy i konie.

Rodzą się, rosną i w latami błyskach

Idą większejąc długim korytarzem.

Jeżeliś nie był w romantycznych spiskach,

A jesteś przyszłych wulkanów malarzem,

Tu nie lękając się dyb i powroza

Zbieraj modele jak Salwator Roza.

Lecz chodźmy w miasto! Już księżyc wysoko,

A golf ubrany latarni przepaską,

Stolico! gdzie nikt nie myśli głęboko,

Gdzie zabroniono nawet myśleć płasko,

Niech twój rząd stworzy jakie słowo święte

Na niemyślenie jak na far-niente!

Dyjogenesów lud rynki zasiada;

"Czego chcesz?" - pyta Wolność lazarona,

"Zejdź z mego słońca" - nędzarz odpowiada;

Jeżeli nie ma karlinów, to skona

Z głodu - i pójdzie do łódki, gdzie Charon

Dusze przepławia... Wolność? czy lazaron?

Wolność... Już dla niej uszyto symarę

Z gazet "Giovine Italia"... Lazaron

Będzie żył, póki ma frutti di mare,

Niebo błękitne i żółty makaron,

I koszyk, w którym leży jak ostryga.

Pytasz się, co w dzień porabia? Dościga...

A młodzież lepsza, co ma grosz w kieszeni,

Tytuły contów i w oknach firanki,

W cieniu dopiero się ledwo zieleni...

Kto temu winien? - Neapolitanki...

One to winne, że się lud nie budzi;

Bo któż z młodzieży umie robić ludzi?...

Ja wiem, że wiele winienem kochance:

Sama po włosku uczyła mnie czytać,

Improwizować (ale nie przy szklance),

Brwi smutne marszczyć, we śnie płakać, zgrzytać,

Na Archipelag uciekać po laur

I awantury - ak Korsarz i Giaur;

Ona uczyła mię chodzić jak scenarz

(Lepsze niż aktor słowo niech zostanie);

Wmówiła we mnie, że zamiast "Ojczenasz"

Lepszą modlitwą... księżyco-wzdychanie...

Dziś mię nawraca bez żadnego skutku

Na katolicyzm... Mam religią smutku...

I odpisałem... Co? już nie pamiętam...

Coś odpisałem, lecz nie tak gorąco

Jak Russo - ani tak sucho jak Bentham:

"Jako dwie skały, kiedy je roztrącą

Strumienie rzeki, choć je nurt rozdziera,

Patrzą na siebie niebem..." et caetera.

I znowu wspomnień pieśń dzika, echowa

Zagrała w sercu, i łzy moje płyną.

O Lutko! dziecka kochanko, bądź zdrowa!

Jeżeli kiedy pod tą jarzębiną,

Co nieraz kładła koralowe grona

Na twoje włosy, siądziesz zamyślona,

Jeżeli książkę położysz przy sobie,

Jeśli szalona ta pieśń z tobą będzie,

Kart nie odwracaj... bo nim spocznę w grobie,

Będę ci śpiewał jak mrące łabędzie:

Tak nieśmiertelnym płaczem, że raz jeszcze

Łez brylantowych osypią cię deszcze...

I łzy się żywe rozbiegną po łonie,

I strumień palce różowe otworzy,

Jeśli spłakaną twarz ukryjesz w dłonie;

Ja wtenczas będę spokojny, jak w zorzy

Gwiazda niknąca blady - lub z obliczem

Pełnym promieni boskich... albo niczem.

Jednak jeżeli Ten, co jest na niebie,

Słyszał o słońca mówione zachodach

Modlitwy moje, wszystkie nie za siebie,

A tak rozlane na świat... jak na wodach

Mórz lazurowych rozlewał się cały

Krąg tonącego słońca - skrawo biały...

Jeśli Bóg wiedział, jak mi było trudno

Do tego życia, co mi dał, przywyknąć

I nie przeklinać... i drogą bezludną

Iść po tym świecie szalonym, i niknąć,

Co dnia myśl jedną rozpaczy zaczynać,

Myślą tą modlić się... i nie przeklinać,

Jeśli i Boga nie zwiodła udana

Spokojność moja - ta Chrystusa szata

Krwią poplamiona i drugi raz wdziana

Na duszę pełną bólu... i ze świata

Uciekającą na chmurach jesiennych

We dnie tak smutne jak noce bezsennych -

To mojej duszy, dobytej z popiołów,

Da wiele ciszy; i na jaką bladą

Gwiazdę, do smutnych krainy aniołów

Przeniesie senną. "Trupi prędko jadą" -

Mówi poeta ballad w "Leonorze",

Więc na niemieckim chciałbym siąść upiorze

I ruszyć w podróż, bo się pieśń przewlecze

Niejedną jeszcze przerwaną ideą.

Jutro kurierem wyjeżdżam do Lecce,

Jutro więc zacznę śpiewać "Odysseą"

Albo wyprawę o Jazona runach -

Na nowej lutni i na złotych strunach.

[edytuj] Pieśń III

[edytuj] STATEK PAROWY

Na morze statek wyleciał parowy;

Wre para, słychać dźwięk żelaza szklanny,

A jako z płaskiej wieloryba głowy

W niebo srebrzyste tryskają fontanny,

Tak spod okrętu młyńskim bita kołem

Wytryska piana, a dym leci czołem.

Jeszcze nie rzucę porównania, chyba

Stów mi zabraknie. Ogień wre zamknięty

W drewniano-smolnym łonie wieloryba,

A jako niegdyś płynął Jonasz święty

W łonie okrętu bez desek i miedzi,

Wesoło, w licznym towarzystwie śledzi,

Zapewne nieraz śmiejąc się z kłopotu

Trawionych fląder, ostryg i czefalów,

Tak nasz kapitan i wódz packetbotu

Z pasażerami jak z tłumem wasalów,

Otyły, wesół, dowcipny i mądry,

Nas ma za śledzie, ostrygi i flądry.

Tu majtek rudel obraca mosiężny,

Dalej zantejski sędzia i sędzina,

A między nimi synek niedołężny,

Sędziątko z twarzą zwierzęcą kretyna,

Może przekleństwo jakiego klienta,

Ubrane w takie ciało jak zwierzęta.

Zdziwiony patrzy na okręt i twarze,

Nie wie, co znaczą łzy na matki licu,

Nie wie, że przezeń Bóg rodziców karze.

A nam widniejsze góry na księżycu,

Morza przy górach i na morzach statki,

Niż temu dziecku łzy na oczach matki...

Kapitan krzyknął Wirgilem: "Et tantae,

Tantaene divis coelestibus ira?"

Na to się podniósł graf Solomon z Zante,

Poeta grecki; ucho mu rozdziera

Zmiana wyrazów i kradzież średniówek,

Więc chciał poprawić - lecz żałował słówek.

Może też słabość: bo prędko rękoma

Wziął się za serce i na dwóch lokai

Głośno zawołał nazwiskami dwoma;

Bo skoro tylko jeden się narai,

Zaraz poeta na drugiego krzyczy,

Aby wiedziano, że dwóch w służbie liczy.

Wielki poeto! jako między skały

Rzucony Tytan, tak ty w puchowniczki

Strącon słabością; a twój surdut biały

I glansowane białe rękawiczki,

I twój z usłużnych lokajów pachalik

Świadczą, że jesteś coxcomb lub migdalik.

"O! znam ja ciebie, której ręka trzyma

Miecz w piorunową uzbrojony jasność;

O! znam ja ciebie, skrawymi oczyma

Na świat patrząca, jak na przyszłą własność...

Z takim to niegdyś do wolności żarem

Przemówił ów graf i został Pindarem.

Gdy go raz wieńcem uwieńczyła oda,

Mówią, że dzisiaj, co napisze, spali;

Mówią, że wierszy popalonych szkoda;

Mówią, że przy nim wszyscy wieszcze mali.

Szkoda, że zamiast wierszy chować w szafę,

Czyni z nich co dzień pan graf auto da fé!

Przy tym poecie, co był tak ognistym

Wewnątrz, a z wierzchu drżał jak galareta,

Siedział na środku w krześle rozłożystym

Senator, starzec z twarzą Epikteta,

Z uśmiechem słodkiej starości na twarzy,

Z podagrą w nogach... z tłumem sekretarzy.

Jeden sekretarz był jak kropla wody

Podobny... Muzo! cyt! niechaj opinia

Żadna i żadnej nie poniesie szkody.

Taki był pokład... Dalej biała linia

Od indywidów oddzielała masy,

To jest podróżnych, ale drugiej klasy.

Tam pod żelazną kolumną komina

Siedział Grek w czapce czerwonej i Turek

Wzajemnie dymy rzucając z bursztyna,

A między nimi z tłumoków pagórek

Żółtych i czarnych - a koło tej góry

Kuchnia, kuchciki, kucharze i kury.

Przy piersi matek rozpłakane dzieci,

Przy bokach starców stoją flasze z gliny;

Czasem iskierka czerwona wyleci

Z czeluści statku i pomiędzy liny

Błąka się długo, nim zagaśnie smutna

Nie doleciawszy pod namiotu płótna.

Nad pierwszą klasą cień i lekkie chłody,

Nad drugą klasą cięży jakaś para

I komin sypie deszczem wrącej wody.

Proszę! za czworo nędznego talara

Można uniknąć piekła... ale za to

W Paryżu nazwą cię arystokratą.

Miło tak płynąć w tym okrągłym świecie

Po morzu cichym, jasnolazurowym.

Wkrótce choroba z pokładu wymiecie

Tłum pasażerów i zostawi zdrowym

Odgłos dalekiej po salonach czkawki,

Rozległy pokład i bezludne ławki.

Cicho. Dzień cały po błękitach bije

Okręt kręconą machinami skrzelą.

Już zbłękitniało Korfu - już się kryje;

Już się fortece Santa Maura bielą,

A z drugiej strony przedzielona żwirem

Forteca Turków w górach pod Epirem.

Ta ani w buńczuk ustrojona koński,

Ani w błyszczące pióro półksiężyca,

Cicha jak kamień; kiedy zamek joński,

By ustrojona do ślubu dziewica,

Ma kwiat na głowie, tysiąc iskier w oku,

Bukiet z latarni portowej u boku.

A niech wie każda poetyczna Laura,

Każda sawantka z twarzą bardzo bladą

I księżycową, że ta Santa Maura

W starożytności zwała się Leukadą

I pod błękitnym unosi obłokiem

Skałę wsławioną biednej Saffo skokiem.

Znałem... lecz, szczęściem, uleczoną z żalu

Saffonę bardzo podobną do greckiej.

Ta się, nieszczęściem, kochała w Moskalu,

A Moskal zginął na wojnie tureckiej;

Ta poszła zabrać na wameńskim polu

Zwłoki, a uszy - w Konstantynopolu.

Smutna! ubrana w kwiaty sympatyczne,

Poszła nieszczęsna na brzegi Marmora,

Kędy osobne biuro statystyczne

Liczyło uszy z rana do wieczora

I oddzieliwszy od niezgrabnych zgrabne,

Nizało sztucznie na sznurki jedwabne.

I przyszła sama smutna jak Armida,

I rzekła z płaczem: "Oddajcie mi skarby!"

"Jakie?" - rzekł gruby emir bej Raszyda.

Chciała powiedzieć, lecz rumieńca farby

Zeszły na twarzy płaczącej dziewczynie,

Bo nie znalazła frazesu w "Korynie"...

"Wróćcie mi, wróćcie!" - i znowu zamilka

Patrząc na skarbów zniżanych półpluton.

Zrozumiał emir i dał sznurków kilka,

I gładząc brodę śmiał się - jak bóg Pluton

Śmiał się zważając na prośby szalone

Orfeuszowskie, co prosił o żonę

I musiał piekłu grać jak Paganini -

Na jednej strunie cały płaczu kwartet.

Ale powróćmy do naszej bogini:

Chciała z rozpaczy umrzeć broken-h[e]arted,

Więc wiodła ciągłą z doktorami sprzeczkę

O krwi troszeczkę i jeszcze miseczkę...

Skało Leukady tykająca nieba!

Śmiej się echami grot tłuczonych falą

Z lancetów, mdłości i pigułek z chleba!

Noc bezmiesięczna i gwiazdy się palą;

Sam na pokładzie, wichrem bity, blady,

Płynę przy skale nieszczęsnej Leukady.

Piana pod piersi okrętu się garnie,

Stukanie pompy jak dźwięk idzie rymu;

Na maszcie statku błyszczą dwie latarnie

pod obłokami kirowego dymu;

Zda się, że światła te, zamglone sadzą,

Okręt w krainę piekielną prowadzą.

Te same gwiazdy i ta sama skała,

Te same morze! Lecz gdzież na tej skale

Postać kochanki pogardzonej biała

Jak drugi księżyc? gdzie? Tu - o dwa cale,

Pod tą podłogą, gdzie lampa się pali,

Saffo śpi jakaś sama w kobiet sali...

Raz tylko wyszła na pokład i słońce,

Siadła na ławce, spojrzała w błękity

Tak mglistym okiem, że się zeszły końce

Rzęs długich, czarnych - i wzrok był przykryty

Cyprysem oczu: nie spojrzała w żadną

Twarz na pokładzie. Kiedyś była ładną.

Zniszczył ją smutek. Smutna poszła w ciemność

Na dno okrętu, a z wierzchu mówiono,

Że tę kobietę dręczy niewzajemność,

Że przed miesiącem była mniej niż żoną,

Więcej niż... diabła! niech dokończy zycer,

Że ją angielski porzucił oficer.

Mój czytelniku, uderz się ty w piersi!

Bądź na pokładzie okrętu w noc ciemną

Przy skoku Saffo, a będziemy szczersi.

Ja ci opowiem, jaki cień był ze mną

W ciemnościach nocnych... Co za mną, tułaczem,

Biegło po morzu z przekleństwy i płaczem.

Sumnienie moje, niewidome światu,

Jak nereida wyszło z morza głębi,

Na czole pełne liliowego kwiatu,

I znów jak Wenus na wozie gołębi

Leciało między gwiazd sferami śliczne,

Półchrześcijańskie, półmitologiczne.

Bo przez noc całą tak ciemną i mglistą

Co robić? serce własne gryźć i kąsać;

Trzeba nareszcie zostać panteistą,

Poznać się z duszą natury i pląsać

Z czarownicami, co się stają widne,

Podług strawności piękne lub ohydne.

Ave, Maria! Już rosy brylanty

Sypią się z nieba i niebo różowe.

Już przypływamy i nad czołem Zanty

Widać fortecy uzbrojoną głowę

W niebie nad miastem. Już wychodzą różni

Na pokład statku zmytego podróżni.

Ten pije kawę, ów rozciąga członki;

Wszyscy się zdają rozrastać jak krzewy.

(Nasze by damy mówiły koronki.)

"Bonjour!" - tak do mnie akcentem z Genewy

Przemówił młody Zantejczyk, figura

Przez lat dwanaście kształcona na jura,

Przez lat dwanaście uczona w Genewie,

Z dala od ojca, matki i ojczyzny.

Może, czy wszyscy jeszcze żyją - nie wie,

Może nie pozna pod śniegiem siwizny

Zmienionych twarzy. Nim został studentem,

Jechał, dziś wraca tym samym okrętem.

Te same deski, co go dzieckiem niosły,

Dziś odnosiły do domu człowiekiem.

Gdyby tak drzewom przypomnieć, że rosły,

Toby się sęki zasklepione wiekiem

Same otwarty, przez kory szczeliny

Niepowstrzymanych łez lejąc bursztyny.

Ale ten człowiek był jako Ilissos

Pod Atenami - bez fal i bez wody;

I ten sam statek, ten sam "Eptanissos"^[1],

Co go odnosił w rodzinne zagrody,

Dla niego prostą był tylko machiną,

Na której ludzie za pieniądze płyną.

Z jakiejże gliny byli ulepieni

Ci, co wracając na ziemię ojczystą,

Padali czołem na czoło kamieni,

Całując ziemię chwastami nieczystą,

Zimną; co nieraz, nim usta oddarli,

Na głazach ziemi całowanej marli!...

Ojczyzno moja! może wszyscy wrócą

Na twoje pola, ale ja nie wrócę!

Śmierć - lub to wszystko, co mi losy rzucą

Na kamienistej drodze życia - płuce

Ogniem pożarte, widziane oczyma

Sny straszne twarzą: wszystko mię zatrzyma!

Wszystko mię wstrzyma w obcej ziemi łonie

Umarłym, może jedną chwilę wcześniej

Niż zmartwychwstanie twoje, o Syjonie,

Jerozolimo, trapiona boleśniej

Niż gród Chrystusa... A gdy na twą grzędę,

Ojczyzno! inni powrócą - spać będę.

[edytuj] Pieśń IV

[edytuj] GRECJA

I zaraz ku nam olbrzym Adamastor

Wyjechał z Zante na barce trytonów;

Na głowie swojej miał pomięty kastor,

Surdut na plecach, parę pantalonów.

Nie epopeją pisząc, nie idyllią,

Powiem, że to był metr hotelu "Giglio".

Stanął i zaczął trwożyć: "O! nie płyńcie

Na greckie brzegi, w Patras kwarantanna;

Lepiej do mego hotelu zawińcie,

Oberża moja podróżnikom znana!

W Patras musicie dni dziesięć i cztery

Przebyć kwarantan[n] od osp i cholery".

Chociaż poznałem, że to syn Adama,

Nie Adamastor stał przy nas na łodzi,

Zląkłem się bardziej niż bohatyr Gama.

Lecz pomyślawszy rzekłem: "Nic nie szkodzi-

Płynę do Patras, sam ujrzę w Patrasie,

Czy jaką szkodę poniosę na czasie;

A ty, co trwożysz, maleńki cyklopie,

Zamiast nas pozrzeć zatrzymanych trwogą,

A może miłych jakiej Penelopie,

Prowadź nas w miasto albo lotną nogą

Spiesząc przed nami, na stołach bez harpii

Postaw nam zrazów, bifsteku i karpi.

Zamiast nas pozrzeć, my ciebie pozrzemy,

Jeżeli obiad nie wystarczy głodnym".

Z taką odprawą oberżysta niemy

Odjechał. Ja zaś z czołem niepogodnym

Jako Eneasz modliłem się: "Panie,

Nie daj mi w greckiej siedzieć kwarantanie!"

A potem wszedłszy na fortecy góry,

Spojrzałem: Zante szmaragdami siana,

W szczerych szafirów oprawna lazury,

Niebem i morzem dokoła oblana,

Taiła mnóstwo domków w głębi łona

Z domkiem poety, hrabi Solomona.

Szczęśliwy! zastał swój ogród i drzewa,

Swoją kanapę i okno na morze,

Swój miły stolik, gdzie pisze i ziewa,

Swoje gazami oskrzydlone łoże;

Może dziś będzie cieszył się lub szlochał

Patrząc na domek, gdzie kocha lub kochał.

Miło powrócić i usiąść na ławach

Przed własnym domkiem, gdy ucichną gwary,

Gdy nocne świerszcze i koniki w trawach

Zaczną piosenkę nocy, a pies stary

Łapą drzwi chaty zawartej otworzy,

Przyjdzie i u nóg pana się położy.

I myśleć wtenczas... O fale! O fale!

Szumcie wy głucho pod okrętu łonem!

Patrzę na gwiazdy i cygaro palę,

I nieraz wielkim rozpaczy pokłonem

Biję przed Bogiem, gdy z chmurnych obsłonic

Błyska... Modlę się... lecz nie proszę o nic.

Miło być także na morzu ozłotnym

Błyskawicami i białym ognikiem;

Miło być także dumnym i samotnym

I nie dzielone mieć uczucia z nikim,

I nad powietrza ulatując ciszą

Słuchać harf takich, jak ludzie nie słyszą.

Chrystus nas woła: "Wy, którzyście smutni,

Chodźcie na łono Ojca!..." Patrz w błękity:

Oto gwiazd siedem, wszystkie w kształcie lutni,

Wychodzą z fali tam, gdzie zorzy świty

Mają zabłysnąć. Lutnio ogniem sina,

Na tobie dzwoni północna godzina,

Godzina cicha, tajemnicza, senna,

Na wielkim morzu falą wahanemu;

Oto nad lutnią lśni gwiazda promienna -

Dowiąż gwiazd dziesięć ogniowi złotemu

Okiem i myślą, a z niebios wyleci

Koń, który parska gwiazdami i świeci.

Gdy go raz oko z błękitów wyczyta,

Już go nie straci i myślą nie zmaże.

Na strunach lutni położył kopyta,

W nozdrzach, jak w romu zapalonej czarze,

Płomyk wytryska wielki, błękitnawy,

Czasem jak w nozdrzach arabskiego krwawy.

Za tymi gwiazdy wychodzi Dyjanna,

Z gwiazd najświetniejsza a najmilsza oku,

Gdy ją obleje światłem zorza ranna,

Kiedy w różanym topniejąc obłoku

Z błękitnej razem staje się zielona

Jak listek, potem czerwieniąc się kona.

Lecz kiedy wyjdzie, nim zorzą pobladła,

Zapowiadając prędkie cieniom końce,

Błyśnie ci w oczy jak kawał zwierciadła,

Z którego dziecko rzuci tobie słońce;

A gdy nad smutnym takie blaski roni,

Przywykasz razem do smutku i do niéj.

Niebo na wschodzie okrywa purpura,

Potem ją skrawa zastępuje białość,

A róż odcięty jako lekka chmura

Płynie w błękity... O, klasyczna stałość!

Nieraz widziałem przez ten obłok cienki

Łono sypiącej różami jutrzenki.

I dzisiaj pełna jasnego brylantu

Rosy, róż pełna, wyleciała do mnie

Z błękitnej fali, sponad gór Lepantu,

A za nią słońce rozlane ogromnie

Wyszło jak zegar wieczystego czasu

Nad błękitnymi górami Patrasu.

Takie olbrzymie twarze Nibelungi

W północnych pieśniach opisują. Słońce,

Pierwszy twój promień padł na Missolungi,

Gniazdo, gdzie niegdyś wolności obrońce

Sto razy większym oparli się siłom,

Kapitulacyj nie biorąc mogiłom.

Jeżeliś widział rząd domków i fraszek

Poustawianych na dziecinnym stole,

Tak owe miasto. - Cóż to? biedny ptaszek

Leci przez morza lazurowe pole

I pada przy mnie na ławce, a potem

Kania, z ogromnym twardych piór łoskotem

Lecąc, o ławki stuknęła się drewno

I długo w statku zabłąkana liny

Na morze wyszła z pieśnią płaczu gniewną.

A ja - patrzałem na serce ptaszyny,

Jak biło, jak się układały piórka

Do spokojności... Była to przepiórka.

O Missolungi! czy pieśń moja zdąży

Za pieśnią wieszczów, co sławili ciebie?

O Missolungi!... Jak ta kania krąży

Żelaznym skrzydłem po morzu i niebie,

Jak oczy iskrzą się nad dziobu hakiem!...

Ten biedny ptaszek jest prawie Polakiem.

Dla niego może kościuszkowskim czasem

Było zniszczenie w Missolungi gniazda,

A dziś - gdy kania z okropnym hałasem

Piór natężonych, jak lecąca jazda

Kirasyjerów na polach Grochowa,

Goniła. - Lecisz, ptaszyno? bądź zdrowa!

Lub niech cię kania zje - boś mi przerwała

Do Missolungi już zaczętą odę.

Ta sobie stoi maleńka i biała

Pod górą - patrząc na błękitną wodę

Jako nad Styksem zebrane do kupy

Białe umarłych domków kościotrupy.

Stoi nad brzegiem nie owiana liściem

Żadnego drzewa, lecz na nią upada

Z gór czatujących nad Lepantu wniściem

Ciemność i światło, a każda z gór blada

Mgłą błękitnawą, a jedna z gór mroczna

Jak piramida stoi sześcioboczna.

Tak równe ściany pokazuje słońcu,

Tak równe boki ma cieniem pokryte,

Tak ciężka spodem, tak lekka na końcu,

Jako pod niebo ręką ludzką wzbite

Z cegieł pomniki... Nim się ten kraj wsławił,

Bóg wielki przeczuł i pomnik postawił.

Nie uwieńczona śniegowymi srebry,

Musi być u stóp śniegiem kości biała.

Gdybyś, Byronie, był nie umarł z febry,

Ale od bomby, kuli lub kin[d]żała,

Dałbym tej górze posępnej nazwisko

Grobu twojego - a Parnas tak blisko!

I mnie dziś łatwiej wleźć na szczyt Parnasu

Niż ludziom przebyć przed świętym aliansem

Rów wykopany. Trzeba na to czasu.

Na Parnas będą jeździć dyliżansem

Wieszcze Europy - a republikanie

Za lat dwadzieścia... Kto wie, co się stanie!...

Wierzę w respublik ojca jedynego,

Robespi[j]era (to "Trybuny" wina,

Że został ojcem). Credo w Mochnackiego,

Rzeczpospolitej jedynaka-syna,

Co wielkich marzeń nie przestając snować,

Przez Dyktatora dał się ukrzyżować,

Potem zaś wstąpił do arystokracji

I trzy dni bawił, a po tej troszeczce

Przyszedł w obliczu przyszłej generacji

Sądzić umarłych i żywych w książeczce.

Weń uwierzywszy z dwóch tomów zaczętych,

W emigracyjnych wierzę wszystkich świętych.

I w obcowanie ich ducha z narodem,

I w odpuszczenie naszym wodzom grzesznym,

I w zmartwychwstanie sejmu pod Herodem

Obieranego; a gdyby mię śmiesznym

Nie okrzyczano, powiedziałbym, grzeczny,

Że w tego sejmu wierzę żywot wieczny.

Zrobiwszy taki sumnienia examen,

Takie wyznanie, biedny wierszokleta,

Chciałbym dokończyć i dobić... lecz "Amen"

Uwięzło nagle jak w gardle Makbeta.

Zacząłem pisać, teraz z wielką biedą

Biję się w głowę, jak zakończyć "Credo".

Wierzę, że idą ludy jako chmura

Pełna błyskawic na trony zachwiane;

Wierzę, że nawet królewska purpura

Próchnieje w trumnach; wierzę w zatrzymane

Lawy żołnierza, tam gdzie stanął Kokles;

Wierzę, że Milcjad żył i Temistokles;

Wierzę, że jeszcze żyje dziś Kanarys,

Bo właśnie teraz wracam z jego domu,

Bo sam widziałem, jak błękitów farys,

Od ogniowego opalony gromu,

W Patrasie grecką dowodzi flotyllą,

Wierzę, bo sam go widziałem przed chwilą.

On, co żył niegdyś jako salamandra

W ogniu brullotów - dziś spokojny mięszka

W domku glinianym jak domek Ewandra;

Dzikimi chwasty zaplątana ścieżka

Do progów jego prowadzi - przed progiem

Odłam marmuru, co był kiedyś bogiem.

Belek się ledwo dotykały heble,

W ścianach obficiej powietrza niż gliny,

Sosnowe szczeble i niebieskie szczeble,

To jest deszczułki z sosen i szczeliny,

Wiodą na piętro - wejście, pierwsza próba,

Już było dla mnie jako sen Jakuba.

Sen mi pokazał aż w Litwie niebieską

Nezabudkami rzeczułkę - na zdroju

Miejsce kładkową przeskoczone deską,

Zawsze błękitne i zawsze w pokoju,

Dokoła w kalin ustrojone wianki,

Było kąpielą gwiazd i mej kochanki.

Nie wiem, dlaczego - lecz nieraz w gorąco,

Gdy się na upał zaczynają skarzyć

Świerszcze piosenką po trawach syczącą,

Szedłem na kładkę - czytać albo marzyć...

I tak czytałem niegdyś walkę Greka,

Jak dziecko, które czegoś chce - i czeka.

Chce z głębi wody ślad srebrzysty dostać

(Rankiem... kąpała się Lutka w tej wodzie),

Czeka, czy biała i powiewna postać

(Widać aleje i lipy w ogrodzie)

Może spod wielkiej jarzębiny wstanie

I wyjdzie... Dziwnie uczące czytanie!

I czytam marząc, jako Ipsyllanty

Zwyciężył - ginął... i dał Grecji brata,

A kiedy czytam, to rosy brylanty

Strząsając, zefir po kwiatach przylata

I fale w złote pomarszczywszy prążki,

Przewraca karty welinowe książki...

Kartki rozwiane przycisnę kamykiem

I będę czytał. Oto wódz naczelny

Demetrius, licznym dowodzący szykiem,

A za nim... czarny hufiec nieśmiertelny,

Każdy z nich mocny... każdy bez nadziei...

Skąd są? - powstali z mogił Cheronei...^[2]

Wszyscy - prócz wodza... Ten nie zmartwychwstanie,

Zabity mieczem zgubionej stolicy,

Lecz innych dusze jak w urnowym dzbanie

Chowane w piersiach marmurowej lwicy,

Która im była pomnikiem po śmierci,

Wyszły - i pomnik rozpadł się na ćwierci.

Pierś lwa rosnące roztrzaskały dusze!

I dzisiaj leży na samotnym polu

Jak wielkim prochem rozsadzone kusze,

A głowa pełna przedwiecznego bolu

Padła na ziemię - zda się, że spoczywa

Wydaną duszą smutna i straszliwa.

Długo Grek patrzał na tę lwicy głowę

Jak na zamilkłe nieszczęściami wróżki;

Snycerz dał smutną marmurowi mowę.

Patrząc - słyszałem dwa słowa Kościuszki:

"Finis Poloniae", przechowane w głazie

Jak łza w kamieniu - albo myśl w obrazie.

O Cheroneo! o Maciejowice!

Cyt... coś białego śród liści jaśnieje...

Ach nie! to tylko białe gołębice

Przez ogrodową leciały aleję...

Chodź znowu, książko, na kwiaty rzucona,

Będę znów czytał - to jeszcze nie ona.

Pieniędzy krzyczą - Grek rzuca na szalę

Dyjamentową oprawę pałasza;

Nie dosyć jeszcze... rzucił miecza stale,

Płaćcie żelazem... Już Ibrahim basza,

Jak Nil, co wszystkie wody na świat wyda,

Lub jak waląca się z gór piramida,

Spada na Grecją. - Gdzie są Termopile,

Po których niegdyś wąż Kserksesa przelazł,

Gdzie są ci ludzie, co żywota chwile

Licząc nie drzeli - i marli?... Zavellas

W polach Klissowy z ośmią set człowieka

Zastąpił drogę dwóm baszom - i czeka.

Słyszę, jak serce w moich piersiach bije;

Zda się, że patrząc w trup Leonidasa,

Patrząc głęboko - czekam, aż ożyje -

A wtenczas ani jasnych kwiatów krasa,

Ani lecący aleją gołąbek

Nie obłąkały mych oczu na ząbek.

Lecz wtem nadzieja odbiegła mię wszystka;

Zerwałem różę, co tam kwitła świeża,

I przywiązawszy do każdego listka

Myśl i życzenie, i życie rycerza,

I Zavellasa... o szaleństwo młode!

Wszystkie te listki rzuciłem na wodę...

I jeszcze listków zostało mi trocha;

Myśląc, że siane w ziemi nie zakwitną,

Więc jeszcze jeden listek - czy mnie kocha -

Posłałem falą wędrować błękitną;

I nie wiem, jaki los tamte pochłonął,

Ale ostatni - pamiętam - utonął...

I znowu książkę rozłożyłem białą,

I zimne karty zacząłem całować

Wołając: "Greki, niechaj ginę z chwałą!

Wy mię nauczcie, jak wrogów mordować,

Jak rzucić drogę marzeń księżycową -

Z umarłym sercem i z twarzą surową..."

I marząc o krwi z uczuciem tygrysa,

Stężałem członki krew czując na licu...

Słyszycie tętent?... to koń Botzarisa

W obóz turecki leci po księżycu;

A nim się straże obudzone zwarły,

Botzaris w baszy namiot wpadł - umarły...

I odezwały się w górach klasztory,

A nie były to pogrzebowe dzwony,

Które kupuje na śmierć człowiek chory,

Lecz jakieś wielkie pomięszane tony

Płaczu, rozpaczy, wyjące po skałach.

I większy zemsty głos zamknięty w działach.

A wielkie morze, lazurowe morze,

Któremu niegdyś poświęcano w Aulis

Córy królewskie... Ciebie teraz porze

Między flotami tureckimi Miaulis;

Z nim jest drewniana ateńska forteca,

Którą Kanarys brulotem oświeca.

Obadwa płyną uwieńczeni w laury

Wydarte morzu - prędkim idą lotem;

A ów Kanarys zda się jak centaury -

Na pół człowiekiem, a na pół brulotem.

Ten człowiek śmiały i pan dwóch żywiołów,

Którymi niszczy - czy ma twarz aniołów?

Czy pod nim jako pod niebieskim duchem

Cicha się łódka nastąpiona nie gnie?

Czy jego wiosło niesłyszane uchem?

Czy ogień za nim jak pies wierny biegnie?

Jak on wygląda, gdy błękitne morze

Pięć jego czółen oblało w Bosforze?

Sułtan go widzi... lecz zniszczyć niezdolny!

Nie zgasi nawet płomyka w stambułce

Wodza greckiego. - Oto konik polny

Usiadł przede mną na cichej rzeczułce

I suszy skrzydeł przezroczystych szkiełka

Błyszcząc się w słońcu by tęczy perełka,

I suchą nogą na źdźble żółtej słomy,

Dziecko powietrza, wędruje na łódce

Przez zwierciadlane rzeczułki załomy,

I port w rozchwianej znajdzie nezabudce

Albo popłynie dalej z nurtem wody

Pod brzóz płaczących nachylone chłody.

A kiedy płynął i srebrzystym rysem

Znaczył rzeczułki fale zwierciadlane,

Myśl moja cała z wielkim Kanarysem

Płynęła za nim... w kraje malowane

Piękną przyszłością... i widziałem życie

Z twarzą na słońcu - z oczyma w błękicie.

O, przyszłość! przyszłość! Jam się tak do ciebie

Uśmiechał dzieckiem - ty z taką światłością

Dni moje siałaś jak gwiazdy na niebie!

A moje smutne dzisiaj... jest przyszłością.

Kwiat spodziewany na wątłej łodydze

Życia mojego - rozwinął się... Widzę...

Co? jeszcze w myślach owa przyszła chwila,

Jesz[cz]e marzone dawniej Greków twarze,

Jeszcze Kanarys na słomce motyla,

Jeszcze nad księgą leżę, jeszcze marzę...

I chciałbym cały włosem się osłonić

Nad dawną księgą - i dawne łzy ronić,

I być zbudzonym -jak dawniej - nad rzeką,

Gdy na aleje złote słońce spadło,

Kiedy słyszany jakiś głos daleko

Wołał jak echo; gdy w rzeki zwierciadło

Patrząc... patrzałem na twój wzrok uroczy,

Nie śmiejąc prosto patrzeć... w twoje oczy...

[edytuj] Pieśń V

[edytuj] PODRÓŻ KONNA

Czytałem kiedyś wielkie porównanie...

Jak wystawiony na niebieskie rosy

Pielgrzym, gdy ze snu głębokiego wstanie,

Listek uwiędły, co mu spadł na włosy,

Odrzuca z czoła - takeś Ty skaliste

Nakrycie grobu precz odrzucił, Chryste!^[3]

Lecz kiedy przyjdzie zmartwychwstanie ludu,

Kiedy się skończy sen pełny omamień,

Jakiegoż trzeba będzie wtenczas trudu,

Aby odwalić nasz grobowy kamień -

Ów marmur, pełny naszych cierpień rytych,

Na którym modlą się dzieci - zabitych.

Patrząc na oczy pełne błyskawicy,

Na czoło króla płomieni brązowe,

Pytałem znanej mu już tajemnicy,

Bo sam odwalał kamienie grobowe

Z grobu uśpionej głęboko ojczyzny;

Musi znać leki - bo zna wszystkie blizny.

Pytałem Greka, ale w nim już nie ta

Z kradzionym ogniem pierś Prometeusza.

Moje pytanie było jak Hamleta

Metafizyczne słowo, czy śni dusza,

Kładzione zawsze na grobach od wieka,

Nie rozwiązane dotąd... przez człowieka.

Chciałem mu nadać wielkość Waszingtona,

Moim pytaniem na zbawcę pasować;

Bo też mu złotych brakło milijona,

A mógłby spalić Stambuł^[4] zamordować

Tyle wezyrów, tyle krwi wytoczyć,

Że sułtan miałby gdzie pióro umoczyć

I czym podpisać na wolność firmany,

I Kanarysa odesłać z krainą

Temistoklesa, przez drewniane ściany

Zdobytą... Dzisiaj Rigny - Navarino

Kanarysowi wykradły jak Parys

Helenę sławy. - Czy cierpi Kanarys?

Nie wiem... Czy orzeł kiedy myśli o tem,

Że kiedy w zimie słońce zda się nisko,

Mógł o południu natężonym lotem

Dolecieć - patrząc oczyma w ognisko

Niebieskich krain? Myśl głupia dla ludzi,

Lecz może dręczyć orła, co się nudzi...

Ale powtarzam, myśl głupia dla świata

Mogła się przyśnić orłowi na skale

Lub temu z ludzi, co jak orzeł lata...

Dosyć! cygaro hawańskie zapalę

Tymi strofami, które nie są odą

I do niczego mądrego nie wiodą...

I właśnie takie ciężkie i nietrafne

Z ust wychodziły moich parabole,

Kiedy żądałem, by słowa jak Dafne,

W laur przemienione, kładły się na czole

Zapomnianego przez ludzi Greczyna;

Lecz że świat taki - to nie moja wina.

Może bym także chciał (to wszystko mary),

By jaki człowiek spotkawszy w ulicy

Moją figurę... włożył okulary...

Po diabła nosić sławę w tajemnicy?

Cieszył się Dante, gdy przekupka rzekła:

"Patrzcie! ten człowiek dziś powrócił z piekła..."

Ja bardzo lubię sławę popularną,

Lękam się bardzo wymuskanej sławy;

Dlatego każę na bibułę czarną

Bić nowe dzieło... gołe, bez oprawy;

I wyjdzie na świat książeczka pokorna,

Jak gdyby spod pras Bogumiła Korna.

O moja głupia muzo, zapominasz

Uszanowania winnego księgarzom!

Ja nie znam Korna... mówią, że luminarz...

A zaś skład jego podobny cmentarzom,

Gdzie sobie cicho autorowie leżą,

Co lato ziemią przysypani świeżą...

A czasem zajrzy Bogumił na cmentarz,

Patrząc, czy kiedy nie zjadł się w letargu

Jaki kalendarz albo elementarz;

A kogo kocha - tego na świat targu

Drukiem prowadzi... i stawia za kratą

Wieńcząc go świeżą, laurową erratą.

O mój księgarzu wrocławski! o Kornie!

Dokończ tej strofy!... Dalibóg, zaczęta

I pindarycznie, żywo i wytwornie;

Lecz moje pióro nigdy nie pamięta

O drugim wierszu... wbrew dawnej przestrodze:

"Nim pierwszą stawisz, myśl o drugiej nodze".

Tak chciał Feliński: wiersz skomponuj drugi,

A potem pierwszy dosztukowuj zgrabnie,

A będą mocne - i łańcuch się długi

Nie przerwie nigdzie, nigdzie nie osłabnie;

Na takim niańki uwiązani pasie

Chodzą dawniejsi wieszcze po Parnasie...

Lecz ja... Dobranoc! Jutro zorza złota

Ujrzy mię... w siodle i na Rossynancie,

Tam gdzie Cerwantes, autor Donkiszota,

Utracił rękę. - Mój obraz w Lepancie

Będzie odbijał się tak lazurowie

Jak cień Quichota... w Cerwantesa głowie.

Naprzód malować trzeba kawalkadę,

Która się brzegiem Lepantu pomyka:

Guid jedzie przodem, a ja za nim jadę...

Lecz wam opiszę pierwej przewodnika,

Który albańskie rozwiawszy wyloty

Jechał na koniu gdyby motyl złoty.

Na kapeluszu słomianym miał mycę,

Do roziskrzonych podobną płomyków,

Ze sztuki płótna marszczoną spódnicę;

Gadał mozaiką dziesięciu języków,

Śmiał się jak dziecko, a dzieckiem był prawie,

Śpiewał, jak polny konik śpiewa w trawie.

Twarz jego młodą gdzieś widziałeś we śnie,

Może na jakim widziałeś rysunku,

Gdzie młody Greczyn, wysłany za wcześnie

Z ojcowskiej chaty, w wojennym rynsztunku,

Patrzy na Turków oczyma tygrysa

Na litografii zgonu Botzarisa.

Są twarze w ludach powszechne. C'est tout clair -

Tłomaczyć przyczyn byłoby to wstydem;

Wreszcie opisze go wam książę Puckler-

Muskau, co z naszym podróżował gidem

I pokazywał swą karykaturę

Grekom, wylazłszy na Parnasu górę;

Który się nie kładł spać, aż biła czwarta;

Który chciał ogród założyć niemiecki

W guście angielskim tam, gdzie była Sparta,

Dla Bawarczyków pozawieszać niecki,

By się hojdając, z krainy Likurga

Mogli przenosić myślą - do Stras[s]burga;

Który - to zawsze mówię o tym księciu:

Niechaj pamięta autor o autorze -

Który zasnąwszy wieczór w przedsięwzięciu,

Zbudzony... spytał się: "W jakim kolorze?"

A rząd bawarski, myśląc o sadzonym

W Sparcie ogrodzie, powiedział: "W zielonym..."

Który się na to obraził... i chwilę

Zastanowiwszy się - po kilku chwilkach

Tak zadrżał gniewem, że wszystkie motyle

Na kapeluszu siedzące na szpilkach...

Zaczęły spadać i kłuć w nos Ot[t]ona.

O zemsto... mówią, żeś słodka - ty słona,

Zwłaszcza gdy ciebie Pu[c]kler w sól at[t]ycką

Całą osypie... i da na zabawkę

Figurę wroga - pod Momusa mycką,

Osolonego solą jak pijawkę;

Tak się zapewne kręcić i wić będzie

W dziele... pan Ot[t]on... na króla urzędzie...

Lecz kłaniaj za to ogrodowi w Sparcie;

Ziemia gruzami pozostanie skalna...

Sparta zostanie na światowej karcie

Spartą... historia straci naturalna

Na jakim kwiatku, co ma kształt pantofli,

Lub na rodzaju spartańskich kartofli...

Adieu, Pu[c]klerze, bo mi nie do uszu

Twe imię w rymów sadzone ogrodzie;

Podróżuj w twoim wielkim kapeluszu,

Co tak wygląda jak żagiel na wodzie,

W górach jak tarcza okrągła Pelida,

Nad ruinami bogów... jak Egida...

Bądź zdrów!... a jednak miałbym prośbę małą

Do waszej mości książęco-autorskiej,

Ażebyś także moje grzeszne ciało

Na koniu - skreślił. - Na szkapie cecorskiej

Tak musiał niegdyś Żółkiewski ponury

W trzy dni po zgonie straszyć grzeszne ciury... -

"Trudno znać siebie" - powiada przysłowie,

A ja powiadam: trudniej widzieć siebie

Przez te szkła biedne, które w naszej głowie

Oprawił Stwórca kryjąc się na niebie,

Tak że choć błękit przenikniecie do dna,

Skryta wam jedna rzecz - widzenia godna...

A druga także rzecz bardzo ciekawa

Dla nas - my sami... także nam ukryta;

Szczęściem, że wierne zwierciadło i sława,

Często niewierna, wszak wiecie - kobieta,

Dopomagają nam szkłem i umysłem

Patrzeć na siebie... i są szóstym zmysłem...

Dlatego bardzo i gorąco żądam

Widzieć się kiedy w gazet artykule

Takim, jak jestem albo jak wyglądam...

Tymczasem muszę całą ziemską kulę

Przebiegać sobie samemu nieznany

Z twarzy i z głowy... nie wymalowany...

Szczęśliwy Józef Poniatowski (czyli

Szczęśliwy, gdyby nie umarł), że widzi

Siebie samego w najciekawszej chwili

Na każdej ścianie. A niech nikt nie szydzi

Z tej strofy, bo ją skończy myśl Solona:

"Nie mów, że człowiek szczęśliwy - aż skona".

Zaprawdę, ja wam powiadam, co rzekły

Przede mną usta filoz[of]ów wielu,

Ze... Lecz nadzwyczaj staję się rozwlekły,

Więc nic nie powiem - i prosto do celu,

Nie zatrzymany strofą ni morałem,

Na moim koniu biednym pędzę czwałem.

Hop! hop... jak upiór... obracam tak nogi,

Że kwadratowe tureckie strzemiona

Kolą w bok konia jakoby ostrogi,

A moja szkapa z wiatrami puszczona

Pędzi, jak gdyby czuła żłób koniczyn;

Lecz wtem... zwolniłem kroku... dla trzech przyczyn.

Primo: towarzysz mój (a tu mi skłonno

Aż do łez, pomnąc na konia strukturę)

Był jako człowiek, który idzie konno;

A kiedy biedne zwierzę szło pod górę

I chociaż mogło iść o własnej mocy,

Jeździec udzielał mu swych nóg pomocy...

I tak się razem nieśli... O widoku

Rozczulający! łez nie pojmie profan...

A jako niegdyś w błękitnym obłoku

Sokrata skreślił błazen Arystofan

Latającego po niebieskim sklepie

Na żółwia nogach, w szyldkretu czerepie,

Tak ja po greckich w gimnazyj naukach

Mógłbym podobną ubawić was sceną

Wymalowawszy na głębokich jukach

Ukochanego filozofa Zeno...

Który w tej chwili przez niemożność skoku

Był pierwszą z przyczyn, że zwolniłem kroku.

Druga z tych przyczyn była także cnotą

Filantropiczną: właściciele koni

Za kochanymi końmi szli piechotą...

Jeden jak Turek miał turban na skroni,

Drugi jak ojciec podobny do syna -

Belwederskiego miał twarz Apol[l]ina.

Trzecią z tych przyczyn, dla których wstrzymana

Wietrzność mojego była wiatronoga:

Oto, że nagle ja i karawana

Przyszliśmy, gdzie się zakończyła droga

Przeszkodą - wprawdzie dla Mojżesza małą...

Z tej strony morzem, a z tej strony skałą.

Więc wszystkich świętych wezwawszy i biesa,

Rzucam się w morze... Czy w cudy wierzycie?

Z fali stracona ręka Cerwantesa,

Jak cień wielkiego nosa na suficie,

Wyszła... figowe pokazując godła

Światu - a mnie zaś przez fale przewiodła...

I opryskani falą o brzeg bitą,

Na popas w małym stanęliśmy khanie;

Tam z głową senną, cieniem drzew nakrytą,

Inni spoczęli przy chruścianej ścianie,

A ja, nie spity napojami maku,

Znalazłem grotę w rododendrów krzaku.

Na samej wstążce srebrzystego żwiru,

Co się nad morzem pod krzakami winął

Jak sztuczna biała oprawa szafiru,

Spocząłem... i wzrok na błękicie zginął,

I myśl smutniejsza przyszła mnie kołysać

Niż myśli, które chcę i mogę pisać.

Smutne! Myślicie, że grzechów siedmioro

Przyszło mię dręczyć... lub łza emigranta...

Nie - ach, myślałem, że już madreporą

Stało się ramię biednego Cerwanta,

Ramię nieszczęsne, które zaczynało

Czuć, że się jakiś duch oblekał w ciało...

I urodzony w Cerwantesa głowie

Będzie radością wstrząsał wszystkie nerwy;

Ramię, co było w romansu połowie,

potem doznało takiej wielkiej przerwy,

Jak kiedy zabrzmi trąb dziesięć tysięcy,

Potem milczenie... nic nie słychać więcej...

Dziwnie utracić jaki ciała członek

I myśleć potem, że już leży trupem,

Że już w nim żadna z kosteczek ni z błonek

Nie myśli o nas... i stała się łupem

Robaków - a zaś dusza pełna sromu

Do ciaśniejszego przeniosła się domu.

Dziwnie być musi płakać nad cząsteczką

Własnej mogiły... i czyś[ć]ca męczarnie

Od niej odwracać... bo jeszcze jest sprzeczką,

Czy dusza za nas płaci solidarnie,

Czy członek, co się na ciała pogrzebie

Nie znajdzie, w piekle zapłaci za siebie...

A tu bym bardzo mądrze i głęboko

Dowiódł... że kiedy nasz Zbawiciel kazał

Wyłamać rękę lub wyłupić oko,

Więc... trzeba, abym tę strofę przemazał,

Bo jej dokończyć, jak chcecie, nie mogę,

Bo osiodłany koń... i ruszam w drogę...

[edytuj] Pieśń VI

[edytuj] NOCLEG W VOSTIZY

Dalej, mój koniu! powoli - dość czasu -

Krajograficznie strofami wyłożę,

Jaka mnie droga prowadzi z Patrasu:

Po prawej stronie góry, z lewej morze,

Za morzem znowu i skały, i góry,

Nad nimi niebo błękitne bez chmury -

Nie ma ta ziemia czego złożyć w styrcie;

Koń dzwoni w głazy, depce chwast, dziewanny;

Czasem przy drodze w rozłożystym mircie

Widać rudera tureckiej fontanny,

Gdzie w kamień woda płacząca nie tętni,

Na które patrząc... nawet Grecy smętni...

Taka głęboka przy fontannach cisza,

Tak ciemne mirty... i tak liściem szumią

Nad fontannami jak pacierz derwisza.

Cały ten smutek błękitami tłumią

Wody Lepantu i z czystego nieba

Patrzące czoło (jestem w Grecji) Feba.

Ani po drogach bawiącej się dziatwy,

Ani człowieka w polu, ni na drodze,

Czasem szumiącym lotem kuropatwy

Porwą się w stado... tuż przy konia nodze

I padną blisko... i znów cisza wielka.

Jaskółek żadna nie wyszle ci belka...

Niebo, tych czarnych gwiazdek pozbawione,

Wiecznie błękitne, zda się, że nad smętnym

Krajem przeszłości - leży zamyślone

Jakim obrazem dawnym i pamiętnym

Tylko samemu Bogu, co w nim duma.

Kraj ten zniszczyła tak wolności dżuma.

Ząbek się lasu dopióro wyrzyna;

Małe sosenki jako pszczoły brzęczą

Jedwabnym kolcem... Jeżeli masz syna,

A tego kraju ludzie nie zamęczą,

Może zobaczy Grecją pełną krasy,

Ubraną w ludzi szczęśliwych - i w lasy.

Ale my, dzieci nieszczęścia, stąpamy

Po głazach, chwastach i ruinach - głuchych;

My się przez wielkie pustynie wołamy

W ciszy bezludnej. My przy źródłach suchych

Szukamy wody, spaleni zarzewiem.

Gdzie będą szukać naszych mogił? - Nie wiem.

Gdy tak myślałem, mrok osłonił szary

Przybywających wreście do Vostizy.

Tu jeszcze pomnik turecki, dąb stary,

Na podniesieniu z głazów przy ulicy

Siedział spokojny. O tej to godzinie

Turek tu niegdyś pił dymy w bursztynie.

Lubiłem lipę, co nad sławnym Janem

Cień rozstrzelony zbierała pod siebie

I co rok miodu obdarzała dzbanem

Niewymyślnego w żądzach i w potrzebie,

Co była drugim poety mieszkaniem,

Głośna słowików - szpaków narzekaniem,

Pod którą nieraz błyszczał dzban na stole,

Co tak wysoko niosła czoła wianki,

Jakby ze dworu wyglądała w pole

Na przyjazd pana lub pańskiej kochanki,

Co nad szmerami słodkich ust dziewicy...

Szumiała cicho, pełna tajemnicy...

Ta lipa dla nas, jak Partenon grecki,

Ma pełno smutku niewymówionego.

Stanąłem patrząc na ten dąb turecki:

Smucił mię także - lecz nie wiem, dlaczego...

Bezużyteczny liściami i chłodem,

Oko zadziwia wielkim pnia obwodem...

Pień jego w sobie ma siły potęgę

I wielki smutek starości... i żałość

Nad tymi, co go znali... Stone-henge

Zaniesie myśli w olbrzymią zuchwałość

Tytanów dawnych... W tej świątyni progu

Myślisz o człeku, co ją siał... i Bogu.

O mój turecki dębie! dębie stary!

Ty mi cudownym wyrosłeś kościołem;

Tutaj się mogą modlić wszystkie wiary,

Tu wszyscy ludzie bić ugiętym czołem.

Lubię cię, dębie wyniosłego czoła,

Z liściem rozwianym jak skrzydło anioła.

Szczęśliwi ludzie, których anioł dzierży

W swojej opiece! szczęśliwe te kraje,

Co mają drzewa - na miejscu oberży -

Siane po łąkach, gdzie płaczą ruczaje -

Wędrowiec staje, gdzie kwiatów najwięcej...

Nagle krzyknąłem: "Do kroćset tysięcy

Milionów..." tu mi kochany Eurypid

Słowo eumenid dał do wykrzyknika,

A mój towarzysz rzekł: "Mais c'est insipide

Spać tu... w tej klatce... co ma kształt kurnika;

Comment, Giuliano! - tak się zwał nasz sługa -

W Vostizy musi być oberża druga!"

"Non c'e" - rzekł sługa. "Więc spać tu - na ziemi?

Wszak to nie ściany, lecz z łuczywy krata,

Pajęczynami wybita czamemi".

A ja dodałem: "Jak horyzont świata

Zawarty zewsząd... bez okien, którędy

Dusza by mogła wyjść za zmysłów błędy..."

I zakończyłem słowami: "Daj świécy!"

"Świécy? - rzekł kompan - wszak tu wiatr zagasi

Słońce w lichtarzu, księżyc w szabaśnicy!"

Rzekłem: "Giuliano, hej! tho se mu krassi..^[5]

Gorzkie jak piołun - niech Bóg będzie z nami!

Jest co jeść? - nie ma... więc tho se mu psami!"

To się po grecku znaczy: "daj mi chleba!"

Przyniósł... postawił... i znowu zapytał

Bardzo układnie: "Czego panom trzeba?"

A gdym na chlebie zębami pozgrzytał,

Zdjęty przeczuciem nieszczęśliwych wróżek,

Nie spodziewając się... wołałem: "Łóżek...

I światła... światła... tu jak na biegunie

Północnym ciemno - i wiatr wszędy świszcze;

Pusto jak w zgniłym orzechu-świstunie..."

Tu mój towarzysz rzekł: "Więc ja przepiszczę

Na hebanowym moim flażeolecie

Tę noc, przepędzę ją najlepiej w świecie".

I już wyciągał wiatrobrzmiący bardon -

Lecz ledwie zaczął [donośnie w] otwory

Przegrywać - jakiś głos: "I beg you[r] pardon,

But I don't like the music, I am sorry" -

Z prawej się strony wydobył przez kratki:

Anglik zamknięty był do drugiej klatki.

I była Babel okropna języków,

Aż wreszcie jakaś Opatrzności ręka

Zesłała parę płonących knocików

I dwa napięte jak stuny krosienka;

To były łóżka... Jeśli kto nie wierzy,

Tłomaczę jaśniej: to, na czym się leży...

Ach, leży tylko - bo wszystkie zefiry

Zbiegły się do nas - i wiatr z nami pląsał,

A dar krosienek... jako Dejaniry

Koszula - gdzie się go dotkniesz... tam kąsał;

Ach, jam się dotknął - i ogień mię złapał,

I byłem w piekle; mój towarzysz chrapał.

Są chwile w życiu, w których człowiek zda się

Samemu sobie bardzo poetycznym:

Na skały igle, na ruin terasie -

W usposobieniu umysłu vehmicznym -

Kiedy głos przeczuć bardzo głośno gada

Trzykrotnym głosem: "Biada! biada! biada!"

Gdy patrzy w słońce o zachodzie krwawsze;

Kiedy się żegna z kim i przy miesiącu

Mówi z westchnieniem głębokim: "Na zawsze!"

Gdy przy dognanym zeskoczy zającu,

Dobędzie noża - i obcina skoki...

Gdy nań piorunem strzelają obłoki;

W chwili gdy skończy szkoły i nauki,

Gdy go za rękę uściśnie sam rektor;

Gdy go mianują sędzią; gdy go wnuki

Obsiądą; gdy kraj obroni jak Hektor

Albo gdy myśli o zbawieniu Lachów;

Gdy wygra partią bilardu lub szachów...

Albo gdy idzie sam w nocy na cmentarz

I na kochanki usiądzie mogile...

Albo gdy mówi doń kto: "Czy pamiętasz

Paryż?..." - Są różne poetyczne chwile:

Kiedy na przykład w towarzystwie znanym

Siądziesz pośrodku - na cenzurowanym...

Albo gdy ciebie nazwą obskurantem,

To jest, że możesz zgasić oświecenie;

Albo gdy jesteś dział asekurantem

I w napoliońskie wierząc przeznaczenie

Słuchasz bez drzenia - kul lecących świstu...

Gdy "Comte" przeczytasz na kopercie listu;

Gdy... i tam dalej... Z tych miłości własnych

Żadna nie przyszła mię do snu kołysać...

Przy dwóch światełkach jak gwiazdy niejasnych

Chciałem z krosienek moich wstać i pisać

Czekając zorzy różanego świtu...

Wtem deszcz... w tej klatce nie było sufitu...

I zawołałem: "Ty spisz, Eneaszu,

A tu deszcz na nas... leje się z dachówek!"

Wnet rozbudzeni oba na poddaszu,

Więcej do czynu sposobni niż słówek,

Wściekać się więcej zdolni niż łzy ronić,

Przemyślaliśmy, jak i gdzie się schronić...

Szczęściem, że w ścianie uwitej z sośniny

Po obu stronach były dwie framugi -

Ach, nie framugi - zaczęte kominy,

Więc ja jak krótki - mój kompan jak długi,

Oba jak dłutem z marmuru wycięci,

W niszach przeciwnych - kto by rzekł, że święci...

Przy naszych nogach zapalone lampy,

Ręce złożone na piersiach pobożnie.

Każdy z nas biały... jak w operze "Zampy"

Wiedźma z marmuru - bardzo nieostrożnie

Pierścionkiem złotym za żonę pojęta,

Lub jak niewiasta Lotowa w sól ścięta,

Lub jako mumia w ścianie piramidy -

Niech porównania dalej lecą kłusem.

Byliśmy jako ów posąg Tetydy

Zakryty wody srebrzystej obrusem,

Stojący sucho w wodnej samołówce,

Który czytelnik zobaczy w "Sofiówce".

Tu, wychyliwszy głowę, mój towarzysz

Głosem żałosnym rzekł: "Czy żyjesz?" - "Żyję". -

A on mi znowu rzekł: "O czym ty marzysz?"

A ja mu rzekłem... że się nie ukryje

Żadna zasługa - pod żadną przeszkodą;

Ja mówię pacierz... Bóg słyszy pod wodą.

Cnota skarb wieczny, cnota klejnot drogi -

Nie spali ogień... A kompan: "Nie słyszę;

Woda tak szumi, już mokre mam nogi..."

A ja mu na to: "Cierp, a ja opiszę

Nasze cierpienia ściągnięte bez winy

I przedam wiernie córkom Mnemozyny...

I kiedyś w późne wieki... wstanie mściciel,

I tu postawi hotel... mości panie!

Tu, na tym miejscu, gdzie teraz Jan Chrzciciel

Mógłby duszeczki kąpać jak w Jordanie;

Tu, gdzie stoimy - ja ci przepowiadam,

Że stanie hotel... tu, gdzie w nurty padam,

W nurty natchnienia... myśląc o żegludze

Dawnych rycerzy - Eneja, Ulissa..."

A mój towarzysz rzekł mi: "Ja się nudzę

Stojąc w tej niszy jak kozacka spisa;

Wyznaj, że Grecja - c'est ennuyeux en diable,

Ja cały mokry - mais c'est insupportable!

Nie masz zegarka? ja mój do kompasu

Zregulowałem... tam na łóżku leży..."

A ja mu na to: "Mamy dosyć czasu!

Nim Febus we drzwi Aurory uderzy,

Gadajmy sobie o czym pożytecznym:

Lub o zbawieniu, lub o ogniu wiecznym...

Albo spiewa[j]my sobie kontredansy

Tańczone dawniej - ja dyszkantem wlekę -

Albo ci powiem powieść Sancho Pansy

O trzystu owcach wiezionych przez rzekę...

Ty licz, ja będę tron mowcy dziedziczył;

Jeśli chcesz... ty mów - a ja będę liczył...

Czy znasz Byrona? - nie?... to wielka szkoda!

Mógłbyś się teraz przenieść w ideały;

Czajld Haro[l]d niegdyś był w Grecji... Ta woda

Łóżka nam porwie srebrzystymi wały...

Czy znasz Platona?... przyszło mi do głowy

Zaczęcie [jednej] Sokrata rozmowy...

«Chodźmy - rzekł - w klonu szerokiego cieniu

Na pochylonej odpocząć murawie;

Oba zanurzmy tu stopy w strumieniu;

Jak tu cień miły... jak te świerszcze w trawie

Śpiewają słońcu...» Dalej w sprzeczce walnej

Sokrat piękności daje idealnej

Rysy, granice... i w mgliste przezrocze

Obwija posąg - cudownego wdzięku;

A strumień żywy stopy mu łaskocze" -

Tu nasz Juliano - z latareńką w ręku

Wszedł... i zobaczył... nasze dwie figury

Jak dwa posągi oprawione w mury,

Z lampami w nogach... Rzekłem: "Pigmalionie,

Jeśli z posągów chcesz mieć żywych ludzi,

Przynieś parasol". - Tak przez wodne tonie

Przeszliśmy oba - a jeśli was nudzi

Ta pieśń... pomyślcie, że to jest obrazem

Greckich oberży... łóżek - i nas razem.

[edytuj] Pieśń VII

[edytuj] MEGASPILLEON KLASZTOR

Wiem, że ze śmiechu przeskakiwać w smutek

Jest wielkim błędem... Charakteru wina,

A raczej nerwów rozchełzanych skutek,

Brak sentymentu - że w trop Lamartina

Idąc nie łączę... w pieniach - o, herezja!

Trzech westchnień ciągłych: "Miłość! Bóg! Poezja!"

Miłość od Boga staje się odporem -

Spytaj się o to panny Chołonie[w]skiej,

Co rządzi młodych panienek klasztorem -

Miłość (prócz czystej miłości niebieskiej)

Wprowadza duszę w jakiś grzeszny zamęt.

Nie wolno kochać, jak Święty Sakrament -

Lecz pierwsza miłość - pierwsza! platoniczna -

O! wstaw się za mną, o Najświętsza Panno!

Ty jesteś taka na obrazach śliczna -

Widziałem Ciebie - dziś pod tęczą ranną

Nad błękitami Lepantu, w niebiosach,

W tęczy, na chmury rozpłakanej włosach...

Poezja także często walczy z Bogiem,

Chybabyś pisał ciągle o myślistwie

Jak "Pan Tadeusz" obeznany z rogiem.

Bóg Lamartina jest w złym towarzystwie;

Chrystusa trzeba dać do takich kmotrów,

Byłby znów Chrystus między dwojgiem łotrów.

Więc rozwiązawszy tak dobrze zawiłość

Teologiczną, przyjmuję za godło

Tych kart - Poezją, Chrystusa i Miłość -

I to mię będzie teraz ciągle wiodło

Z góry na górę, od boru do boru -

Do Megaspillon na tę noc klasztoru.

A ty, Poezjo, nie bądź więcej śmieszką [?],

Ale opowiedz - jak szedłem wysoko

Nad przepaściami zawieszoną ścieżką,

Jak coraz dalej posyłałem oko

Za laurem pięknie kwitnącym pode mną

I za otchłanią mórz błękitnie ciemną,

Jak o południu cień kolczatej gruszy

Osłonił całą podróżnych gromadę...

Jak ciernia krzaki, które wiatr wysuszy,

Dały nam ognie w oczach słońca blade,

Jak źródło w naszym zajęczało dzbanie,

Jakeśmy orłów słyszeli krakanie...

A morze jasnym wabiące lazurem

Daleko od nas - szukane oczyma -

Za gór przebytych błysnęło się murem

Przez dwie szczeliny - maczugą olbrzyma

Albo Rolanda rozcięte zamachem.

Powietrze cząbrów poiło zapachem...

A teraz myślę, jak z liter i cyfer

Ułożyć oczom klasztor Megaspilion,

Klasztor, gdzie niegdyś bronił się Lucyfer

Mahometowi - tak długo jak Ilion

Albo jak nasza piękna Częstochowa,

Kulami ryta - cudem boskim zdrowa...

Zjeżdżaj na koniu w dolinę głęboką.

Góra zielona... wjeżdżaj na tę górę -

Ślimaczą drogą... teraz podnieś oko!

Gdzie patrzysz? wyżej... tam - tam - aż pod chmurę!

O! jaki widok!... Skała rośnie złota

Z arabeskowym rysunkiem Cal[l]ota^[6];

Z łona zielonych krzewin i cyprysów

Wyrasta ścianą prostopadłą skała

Porysowana jak mnóstwem napisów -

Mnóstwami domków, a jaskółka śmiała-

Ów miły piastun wieśniaczy i boży -

Tak nie przylepi gniazd i nie ułoży.

Cała budowa jako wachlarz płaska,

Jeden ma tylko bok i jedno lice,

A wytnij sobie z jakiego obrazka

Całą niemieckich miasteczek ulicę,

Niechaj mur jeden jednostajnie siny

Nosi te domki - krużganki, kominy

I galeryjki, i sine okienka,

I domki wczora tynkowane świeżo,

Niechaj to wszystko różnorodnie wsięka

W jedną podstawę - pożegnaj się z wieżą

I z dzwonnicami, któreś sobie roił,

A jeśliś domki pobudował, spoił

I sobie całą ułożył strukturę,

Zanieś to wszystko - wyobraźni okiem -

Na szmaragdową cyprysami górę,

Przylep do skały... jeszcze pod obłokiem,

Na samym szczycie, gdzie głazu ułomek,

Postaw forteczkę... i jaskółczy domek...

Niech dym, co mnichów kominami goni,

Framugę sadzy zrobi nad klasztorem,

Niech się to wszystko kiedyś Turkom broni,

Niech teraz będzie spokojne wieczorem

I zda się lekkim pajęczyny włóknem,

W promieniach słońca jasne każdym oknem.

Niechaj to wszystko razem się pokaże

Nad głową twoją - i za drzewy znika,

I znów jak dziewic szpiegujące twarze,

Gdy spoza liści śledzą wędrownika

I same także śledzone ciekawie,

Znów błyska, znika - i śni się na jawie:

A będziesz widział; nie widzisz?... więc próżno!

Ja doskonalej nie opiszę rymem...

Trzeba, ażebyś wziął sakwę podróżną,

Mój czytelniku, i został pielgrzymem;

Inaczej z wielką litością i żalem

Będę o tobie myślał - w Jeruzalem.

Tymczasem... co to... wiosenny skowronek

Śpiewa nad nami w obłoków błękicie?

Nie, to klasztorny na krużganku dzwonek

Już zapowiedział pielgrzymów przybycie.

Widzę na ganku dzwoniącego mnicha,

Znów karawana idzie w górę cicha...

Oczy po takim ciągłym wniebowzięciu

Patrzą w obłoki... a klasztor przed nami,

A mnichów trzystu sześćdziesięciu pięciu

W błękitnych szatach, z czarnymi brodami,

Snuło się w słońca złotego odbłysku

Jak rój komarów lub mrówki w mrowisku,

Lub jak rój pszczelni - bo tak doskonale

W plastrze tyńkowym porobił komory,

Tak poświdrował korytarze w skale,

Wiszącym domkom takie dal podpory,

Tyle zapasów nagromadził w doły,

Że Bóg się spyta: "Ludzie wy? czy pszczoły?

Czy jakie inne i mniejsze robaki,

Co w przylepionym na skale [?] listeczku

Nagromadziliście wina, tabaki,

Cnót po troszeczku, grzechów po troszeczku,

Czekając jasnej zmartwychwstania chwały,

Gdy cicho listek odedrę ze skały?

I wy myślicie, że ja wam przepuszczę

Patrząc na tyńku odpadłego łatę,

Na korytarze wasze, co jak bluszcze

Idą na skałę - kręte, węzłowate,

Na źródło wasze cudowne, na składy,

O moje małe bezpłciowe owady!

Wy, którzy świcę zapalacie jasną,

Gdy pielgrzym kładzie grosz swój do karbony -

Nie obrazowi, lecz na miłość własną

Rzucając blaski - wy, kraczące wrony,

W kraju bezpłodnym - i pięknego nieba,

Gdzie się i modlić - lecz i orać trzeba!

A taż to beczka! (to wszystko Jehowa

Mówi do mnichów tam, gdzie sąd ich czeka,

A ja powtarzam [?] tylko boże słowa)

Ta beczka - votum chorego człowieka,

Którą dał biedny - ach, nie mnie, Jehowie,

Lecz wam - za cudem odzyskane zdrowie...

I wasze głupstwo, żeście się chwalili

Z takiego daru, i wasza ciemnota,

Życie podobne do próżniackiej chwili

I wasza grubość chłopska - nie prostota,

I wasze kłamstwo cudów... i tam dalej,

Weź, Lucyferze... niech ich piekło spali..."

Tu się jednego twarz archimandryty

Odwróci z jednym mnichów pokoleniem

I rzeknie Bogu: "Nasz dom, nie zdobyty

Ibrahimowym mieczem i płomieniem,

Zniszczyłeś, Boże... a Lucyfer dumny,

Żeś odkrył pełne prochem - grzechów trumny -

A ślad na skale gmachu - jak na belce

Znak skruszonego gniazdeczka jaskółek,

A pomyśl - kiedyś zatrwożony wielce

W naszym klasztorze lud znalazł przytułek,

Wtenczas widziałbyś - dla mrących z przestrachu

Aniołem-stróżem każdy kamień gmachu.

I gmach się wtenczas cały w lud zamienił...

Jak twój tron jasny mieni się w aniołów;

Tak wiele duchów zebrał i spromienił

W twoje podnóże... i do naszych stołów

Siadało wiele... nas, mnichów niegodnych,

Lecz wiele sierót płaczących... i głodnych...

I w nocy pełnej pioruna i błysku

Sam szedłem - własne zapalić szpichlerze^[7]

Co pod nogami na skały urwisku

Stały - ubrane w cyprysowe wieże;

I zapaliłem... i przy tym pożarze

Widziałem w dole białe Turków twarze.

Potem z klasztoru patrzaliśmy, mnichy,

Na mur - poryty ognistymi rysy,

Na dom nasz własny... już jak węgiel lichy,

I na stojące w płomieniach cyprysy,

Jak ci szatani - co tam, widzisz, Boże,

Stoją przy piekła płomiennym otworze.

Niejeden mrący, spragniony i ranny -

W ostatniej chwili usłyszał nad sobą

Płacz... brylantowej cudami fontanny,

Otworzył usta - westchnął - i był z Tobą...

Źródło, że wiecznie płakało nad ludem

Żywych i mrących - nazwaliśmy cudem"

Wtenczas przytomny obronom szlachetnym,

Na potępienie mnicha rzekłem z boku:

"A owa! owa - w tysiączny[m] ośmsetnym

Trzydziestym szóstym... (nie mylę się) roku,

Dnia trzynastego września (tak mi świeża

Data i dzień ten) - dana mi wieczerza?

Sam ją kazałeś zastawić na stole

I sam przyszedłeś, o Archimandryto,

Cieszyć się patrząc, jak mię w gardło kole

Kość twoich garnków, twego chleba żyto -

Mszcząc się, że paszport wydała mi Francja,

Że czczę papieża... Lecz gdzie tolerancja?...

Czyli dlatego, że wam do kościoła

Przysłano z Moskwy obraz Nikołuszki.."^[8]

Tu mnich uleciał na skrzydłach anioła,

A ja na łonie tureckiej poduszki

Budząc się, widma spłoszyłem niesforne;

Słońce błyszczało przez szyby klasztorne.

Lubię, gdy cichy promień słońca strzeli

W ciemną altanę lub na sklep... gdzie prix fixe

Błyszczą klejnoty, lub do księżej celi

Złotym promieniem lecąc na krucyfiks,

Albo na rzymskich kościołów mozaiki,

Lub na błękitny dym rzucony z fajki;

Lubię, gdy pada promień złotolity

Na siwe włosy starego żebraka

Albo na czoło umarłej kobiety,

Albo na skrzydła pływające ptaka,

Albo na róże, co wysoko niosą

Jesienne czoła błyszczące się rosą...

Lubię, gdy pada z chmur na odsłonioną

W pochmurnym rynku statuę Kopernika,

Lubię, gdy pada w nasze ciemne łono

I znów z człowieka robi słonecznika,

Za światłem życia obracając twarzą

Myśli marzące... póty, póki marzą...

W komnacie mnisiej, otoczonej wkoło

Rzędem tureckich sof kwiecistej barwy,

Promień słoneczny padł na moje czoło

I snów zwichrzonych rozpędziwszy larwy,

Rozwinął znowu moje myśli senne

Na życie marzeń mglistych całodzienne.

[edytuj] Pieśń VIII

[edytuj] GRÓB AGAMEMNONA

Niech fantastycznie lutnia nastrojona

Wtóruje myśli posępnej i ciemnej,

Bom oto wstąpił w grób Agamemnona

I siedzę cichy w kopule podziemnej,

Co krwią Atrydów zwalana okrutną.

Serce zasnęło, lecz śni. Jak mi smutno!

O! jak daleko brzmi ta harfa złota,

Której mi tylko echo wieczne słychać!

Druidyczna to z głazów wielkich grota,

Gdzie wiatr przychodzi po szczelinach wzdychać

I ma Elektry głos - ta bieli płótno

I odzywa się z laurów: "Jak mi smutno!"

Tu po kamieniach z pracowną Arachną

Kłóci się wietrzyk i rwie jej przędziwo,

Tu cząbry smutne gór spalonych pachną,

Tu wiatr, obiegłszy górę ruin siwą,

Napędza nasion kwiatów - a te puchy

Chodzą i w grobie latają jak duchy,

Tu świerszcze polne, pomiędzy kamienie

Przed nadgrobowym pochowane słońcem,

Jakby mi chciały nakazać milczenie,

Sykają. Strasznym jest rapsodu końcem

Owe sykanie, co się w grobach słyszy -

Jest objawieniem, hymnem, pieśnią ciszy.

O! cichy jestem jak wy, o Atrydzi!

Których popioły śpią pod świerszczów strażą.

Ani mię teraz moja małość wstydzi,

Ani się myśli tak jak orły ważą.

Głęboko jestem pokorny i cichy

Tu, w tym grobowcu sławy, zbrodni, pychy.

Nad drzwiami grobu, na granitu zrębie

Wyrasta dąbek w trójkącie z kamieni;

Posadziły go wróble lub gołębie

I listkami się czarnymi zieleni,

I słońca w ciemny grobowiec nie puszcza;

Zerwałem jeden liść z czarnego kuszcza;

Nie bronił mi go żaden duch ni mara,

Ani w gałązkach jęknęło widziadło,

Tylko się słońcu stała większa szpara

I wbiegło złote, i do nóg mi padło.

Zrazu myślałem, że ten, co się wdziera,

Blask - była struna to z harfy Homera;

I wyciągnąłem rękę na ciemności,

By ją ułowić i napiąć, i drżącą

Przymusić do łez i śpiewu, i złości

Nad wielkim niczym grobów i milczącą

Garstką popiołów - ale w moim ręku

Ta struna drgnęła i pękła bez jęku.

Tak więc - to los mój na grobowcach siadać

I szukać smutków błahych, wiotkich, kruchych.

To los mój senne królestwa posiadać,

Nieme mieć harfy i słuchaczów głuchych

Albo umarłych - i tak pełny wstrętu...

Na koń! chcę słońca, wichru i tętentu!

Na koń!... Tu łożem suchego potoku,

Gdzie zamiast wody płynie laur różowy,

Ze łzą i z wielką błyskawicą w oku,

Jakby mię wicher gnał błyskawicowy,

Lecę, a koń się na powietrzu kładnie;

Jeśli napotka grób rycerzy - padnie.

Na Termopilach? - Nie, na Cheronei

Trzeba się memu załamać koniowi,

Bo jestem z kraju, gdzie widmo nadziei

Dla małowiernych serc podobne snowi.

Więc jeśli koń mój w biegu się przestraszy,

To tej mogiły, co równa jest - naszej.

Mnie od mogiły termopilskiej gotów

Odgonić legion umarłych Spartanów,

Bo jestem z kraju smutnego ilotów,

Z kraju - gdzie rozpacz nie sypie kurhanów,

Z kraju - gdzie zawsze po dniach nieszczęśliwych

Zostaje smutne pół - rycerzy - żywych.

Na Termopilach ja się nie odważę

Osadzić konia w wąwozowym szlaku;

Bo tam być muszą tak patrzące twarze,

Że serce skruszy wstyd - w każdym Polaku.

Ja tam nie będę stał przed Grecji duchem -

Nie - pierwej skonam, niż tam iść - z łańcuchem.

Na Termopilach - jaką bym zdał sprawę,

Gdyby stanęli męże nad mogiłą

I pokazawszy mi swe piersi krwawe

Potem spytali wręcz: "Wiele was było?" -

Zapomnij, że jest długi wieków przedział. -

Gdyby spytali tak - cóż bym powiedział?

Na Termopilach, bez złotego pasa,

Bez czerwonego leży trup kontusza,

Ale jest nagi trup Leonidasa,

Jest w marmurowych kształtach piękna dusza;

I długo płakał lud takiej ofiary,

Ognia wonnego i rozbitej czary.

O Polsko! póki ty duszę anielską

Będziesz więziła w czerepie rubasznym,

Póty kat będzie rąbał twoje cielsko,

Póty nie będzie twój miecz zemsty strasznym,

Póty mieć będziesz hyjenę na sobie

I grób - i oczy otworzone w grobie!

Zrzuć do ostatka te płachty ohydne,

Tę - Dejaniry palącą koszulę:

A wstań jak wielkie posągi bezwstydne,

Naga - w styksowym wykąpana mule,

Nowa - nagością żelazną bezczelna -

Nie zawstydzona niczym - nieśmiertelna!

Niech ku północy z cichej się mogiły

Podniesie naród i ludy przelęknie,

Że taki wielki posąg - z jednej bryły,

A tak hartowny, że w gromach nie pęknie,

Ale z piorunów ma ręce i wieniec,

Gardzący śmiercią wzrok - życia rumieniec.

Polsko! lecz ciebie błyskotkami łudzą;

Pawiem narodów byłaś i papugą,

A teraz jesteś służebnicą cudzą.

Choć wiem, że słowa te nie zadrzą długo

W sercu - gdzie nie trwa myśl nawet godziny,

Mówię - bom smutny - i sam pełen winy.

Przeklnij - lecz ciebie przepędzi ma dusza

Jak eumenida - przez wężowe rózgi,

Boś ty jedyny syn Prometeusza:

Sęp ci wyjada nie serce - lecz mózgi.

Choć muzę moją w twojej krwi zaszargam,

Sięgnę do wnętrza twych trzew - i zatargam.

Szczeknij z boleści i przeklinaj syna,

Lecz wiedz - że ręka przekleństw wyciągnięta

Nade mną - zwinie się w łęk jak gadzina

I z ramion ci się odkruszy zeschnięta,

I w proch ją czarne szatany rozchwycą;

Bo nie masz władzy przekląć - niewolnico!

Nie! nie, dopóki będziesz ręką drzącą

Zakrywać piersi puste, owdowiałe,

To ja nie klęknę, nawet przed klęczącą,

Boja mam inną, smutną matkę - chwałę,

Co mi ociera łzy płynące rzadko,

A i tę trzecią mam... co mi jest matką...

O najbiedniejsza! tobie z pól myceńskich

Chciałbym już posłać prochów moich urnę...

Wrzuć w proch ten - dwoje obrączek małżeńskich,

Zaklnij Dyjannę i duchy pochmurne,

Aby ci widzieć mnie raz pozwoliły

W promieniach... jam ci był drogi i miły.

Teraz nie jestem niczym - a te mary,

Co okrążyły mnie... wzywają dalej

I pokazują girlandy i gwary

Anielskich duchów... Pójdę... krew mnie pali;

Już osądzony, śpiewam jak łabędzie,

Lecz gdy cię dojdzie pieśń, co z tobą będzie!

Tyś uśmiechała się - to było wczora,

Kiedyś mię smutnym w dzień znalazła inny

Zapłakanego - nad śmiercią Hektora.

Nie był to głupi płacz - ani dziecinny,

Głupsze są teraz łzy... co lecą skorsze,

Gdy wspomnę los mój - ach! łzy stokroć gorsze.

Żurawie, co tam nad Koryntu górą

Rozciągnęłyście łańcuch ku północy,

Weźcie na skrzydła moję pieśń ponurą,

Zanieście z sobą... może przyszłej nocy

Kraj przelatywać będzie ta pieśń głucha,

Jak dzwon żałośny brzmiąc w krainach ducha.

Żurawie! wy, co w powietrze różane

Co rano długą wzlatujecie szarfą,

Wyście mi były niegdyś ukochane,

Wyście jesienną moją były harfą!

Wy - i szumiące sosny nad grobami,

Gdzież się ja dzisiaj zobaczyłem z wami?

A jednak... jam to przeczuł w życia wiosnę,

Że będę kiedyś nieszczęsny i błędny...

Że może z serca niedoli urosnę

I będę z duchów miał wieniec podrzędny,

I z dziką kiedyś pożegnam tęsknotą

Wasz łańcuch - zorzą pochłonięty złotą.

Dziś ta godzina przyszła... bądźcie zdrowe!

Tam Archipelag mnie woła błękitny,

Tam Korynt trzyma koronową głowę,

A za Lepantem Parnas starożytny...

O muzo moja! jakże ty pozdrowisz

Górę, gdzie siedział Apollo i Jowisz?

O romantyczna muzo, na kolana!

Bo ja ukłony mam tu dla tej góry

Od lipy wonnej klasycznego Jana

I od śpiewaka dzieci i tonsury,

I od śpiewaka Potockich ogrojca,

I cichy... łzawy pokłon mego ojca.

Ja wiem, że teraz on jest przy mnie duchem,

Ale mu twarda śmierć zamknęła wargi;

Oto mi nawet szeleści nad uchem

Figowe drzewo... jakby - szmerem skargi...

Słyszę... głos mi już ojca niepamiętny,

Lecz jego musi to być głos - bo smętny.

Więc smutnym głosem i niedomówionym

Pozwala czasem śmierć mówić po śmierci.

Góro, co błyskasz księżycem czerwonym

Jak wulkan krwawy... o, pęknij na ćwierci...

Boś ty wyśmiana wróblów świergotaniem

Albo za wczesnym rannych kurów pianiem.

---

[edytuj] Pieśń IX

Jest na korynckiej górze mała grota,

Figowym drzewem od wejścia zakryta,

I tam odbiegła mię moja tęsknota;

Stamtąd albowiem oko tęskne wita

Kraj cały - żyzny, zielony, szeroki,

Przerżnięty wstęgą korynckiej zatoki.

Nigdzie tak piękne i tak szafirowe

Morze nie świeci jak tu, w tej dolinie.

Kiedy przez szarą drzew oliwnych głowę

Oko na morze to błękitne wpłynie,

To zamyślone odwrócić się nie chce,

Tak go ten błękit rozwidnia i łechce.

A tam na prawo, gdzie drzew nagle braknie,

Korynt... Już myślisz... że tam kolumnady,

Jakich wzrok często północnika łaknie;

Lecz Korynt dzisiaj... to chatek gromady,

Nad nimi kolumn niewielkich wierzchołek,

A matką wszystkich kolumn - ten kościółek.

Wszedłem... w świątyni dwie młode Greczynki

Miotłami z ziemi zmiatały na kopce -

Czarne od prochu korynckie rodzynki,

A na kolumnach ściętych mali chłopce,

Pasterze... w dudki z trzcin wycięte grali,

Kilka baranów sennych i tam dalej...

Już wiesz, jakie są obrazy sielanek...

Lecz nie widziałeś ich na greckiej ziemi;

Ten smutny kolumn już bezżennych wianek,

Te drzewa żywe, co z marmurowemi

Takimi są tu nieraz przyjacioły

Jak u nas lipy z wiejskimi kościoły.

Tu słońca krwawy blask czerwieni niwy...

Pełny baranów cień każdej kolumny

I pełny owiec cień każdej oliwy,

A pasterz na te cienie patrzy dumny,

Bo są jak sznury pereł dla kochanki,

A w cieniu od drzew leżą owiec wianki.

Tu duch przeszłości... spokojność rozlewa

Na śpiące owce... na pasterzy twarze.

Zefir się rzadko na trawy rozgniewa

I Jowisz rzadko tu piorunem karze...

Wszystko zamknięte na wiekowe blizny...

I w takiej ziemi być! i bez ojczyzny!

Czemuż nie jestem tu owiec pasterzem?

Czemuż nie jestem panem tej winnicy,

Panem tej chaty nad morza wybrzeżem,

Nad którą Parnas - w hełmie z błyskawicy -

Czuwa - i ciche sny bogów nastręcza,

Co się w powietrzu unoszą jak tęcza.

O słońca wschodzie wstawałbym - pobożny.

Od moich owiec raniej - od jaskółki;

Do mnie by gołąb zlatywał nietrwożny,

Z Hymetu by się zlatywały - pszczółki

I kładły miody w złamanej kolumnie,

Bóg byłby ze mną i spokojność u mnie.

Na mej policy... czara starożytna

I pełna wina starego amfora;

Przed chatą -jaka najada błękitna,

Wylewająca łzy w ciszy wieczora,

Brzęcząca smutno o marmur wymyty;

Kilka drzew... kilka malw z jasnymi kity

I sad... gdzie ciemna liściami cytryna

Słońce odstrzela liściem zwierciadlanym,

Pod którą wcześnie noc już być zaczyna,

Noc sprzyjająca myślom zadumanym,

Zielonociemna, cicha, wonna, świeża

Noc dla poety i owiec pasterza.

O wy, amora słudzy, wietrzne duchy,

Z motylowymi skrzydłami wietrzniki...

Ja bym rozesłał was gdzie na podsłuchy

I przez was wiedział natury tajniki,

I co wieczora, pijąc nektar słodki,

Strącałbym z czary - was mówiących plotki

O różnych ludzkich miłościach tajemnych,

O sercach, które nie kochane - pękły,

O skarbie w straży aniołów podziemnych,

A gdybyście mi o czym smutnym jękły,

O jakim kraju, co leży w mogile,

Wziąwszy was, duchy, za skrzydła motyle,

Skąpałbym całych w czerwonym falernie,

Malwy rozkwitłą schłostałbym łodygą,

Między różane gdzie zarzucił ciernie

Lub wziąwszy za łeb - zrobiłbym go frygą,

Aby się kręcił, szedł w ciemne Ereby,

Że mi przypomniał smutek - bez potrzeby.

Przed moją chatą przyjaciele młodzi,

Kiedy się dla nich cały baran piecze,

Pokazaliby słońcu, co zachodzi,

W piryjskim tańcu wydobyte miecze;

Przed nimi z twarzą jasną i wesołą

Grałbym na lutni - i prowadził koło.

A tam na szarej kolumny ułomku

Wianek sąsiadów moich siwobrodych,

Pochyłych ludzi - przy pochyłym domku,

Dawałby ręką takt tańcowi młodych...

I przyklaskiwałby memu rymowi.

Duchy - sny - straty - starce, bądźcie zdrowi...

Czy nie widzicie, żem chory - szatanizm,

Bajronizm - siedem mnie dręczy boleści;

Wierzę w religią mas - w republikanizm,

W postęp... a nawet... wierzę w te czterdzieści

Cztery... choć nie wiem, co ta liczba znaczy,

Ale w nią wierzę jak w dogmat... z rozpaczy.

Mam także ufność wielką w jezuicką

Reakcją... lecz się nie łączę i czekam;

Tymczasem trudnię się mową sanskrycką

I z Europy znudzony uciekam

Jak człowiek, co się na przyszłość sposobi

I chce przekonać ludzi - że coś robi.

Najwyćwiczeńsi w tej sztuce kłamania

Niewarci są mi rozwiązać trzewika;

Ciągle mam czarny palec od pisania

I w oczach ciągle coś na kształt płomyka

Poetycznego... stąd mię częściej wita

Poetą - ten, co widzi, niż co czyta.

Biorę na świadki te strofy ostatnie,

Czy w nich poezji jest choć za trzy grosze.

Nie bój się, niech je twa krytyka płatnie -

Od nieprzyjaciół moich więcej znoszę -

Te strofy są złe, powiedz to otwarcie;

Pisałem, jakbym nigdy nie był w Sparcie;

Te strofy są złe - no, więc na to zgoda;

Niepoetyczne... zgadzam się i na to...

Chodźże tu do mnie... patrz... błękitna woda

Igra pod moją kaiką skrzydlatą,

Łódka przez fale rozbudzone pędzi

Jak najkształtniejszy z Olimpu łabędzi.

Przez nachylone żagle księżyc blady

Pokazuje mi majtki zadumane;

Stoją jak dawni rycerze Hellady,

O maszt oparci... złotem haftowane

Pancerze mają i białe kapoty...

Księżyc jest na nich błękitny i złoty.

Oni umieją zostać nieruchomi

Jako posągi, patrząc w niebo czyste,

Eol sam wichry szalone poskromi

I z żaglów - muszle porobi srebrzyste,

W których się oni... na pół skryci - mieszczą

Jak duchy - myślą wywołane wieszczą.

I cicho, i wraz... o godzino święta!

Łódka się w morskie rzuciła głębiny

I z jękiem nagle stanęła wzdrygnięta...

To była pierwsza fala Salaminy:

Spotkać pierwszego Polaka przybiegła

I wstrzęsła mnie tak... i jękła, i legła.

A za nią inne fale z wielkim gwarem

Od brzegu biegły, szerzące wzdychania.

Jutrzenka żywym spłonęła pożarem.

Słońce... już było bliskie swego wstania;

Myślałem, że w tym wiekopomnym kraju

Stanie w piorunach - jak Bóg na Synaju.

[edytuj] Przypisy