Pan Balcer w Brazylii

Pan Balcer w Brazylii • Maria Konopnicka

Pan Balcer w Brazylii Maria Konopnicka

Uwaga! Tekst niniejszy w języku polskim został opublikowany w początku XX w.. Stosowane słownictwo pochodzi z tej epoki, proszę nie nanosić poprawek niezgodnych ze źródłem!

KSIĘGA I

Pierwsze wrażenia. Ave Stella maris. Noc. Pan Balcer ogląda okręt. Narady i nadzieje. Choroba. Przytuła poskramia łyczka. Interwencya Horodzieja. Herodzie; o Żywiołach naucza. Rekin. Burza. Jak wygrali Łohiszyńce. Pożar. Bunt Opacza, Matka. Widzenia na chmurach. O Josephowym senniku, Magietr i Żdzara. Chrzest. Pod równikiem. W porcie. Ziemia.

I

Więc kiedym stanął na onym pokładzie

Na pewnych nogach i szeroko w kroku,

Tom się pocieszył, że już na zawadzie

Nie będzie teraz nic, nawet łza w oku.

Okręt był wielki, głęboki w nasadzie,

A choć wiatr tęgi zadymał mu z boku,

Ledwo się w sobie kolebał bez mała

Na linie, co się prężyła i drżała.

Ha, w imię Ojca, i Syna, i Ducha...

Zrobiłem święty krzyż: Płynąć, to płynąćl

Człowiek nie plewa, wiatr go nie wydmucha,

Katolik przecie, Bóg nie da ma zginąćl

I zaraz we mnie wstapiła otucha,

A ze mnie jeden z fajeczką chciał minąć,

Wiec ognia wziąłem i czapkęm nacisnął

Na ucho, kiedy napić sygnał świsnął.

Jest przeraźliwość jakaś niespodziana.

W takowym świście, co jeży ci włosy.

Boć to waleta przez ziemię ci dana,

A ty się zbieraj i w garści dzierż losy.

Wiec się podemną ugięły kolana,

I w oczach nieco zacząłem tej rosy,

Która, choć nikt cię nie żegna z żałobą,

Samego człeka urzewnia nad sobą.

A już te czółna przewoźne, te łodzie,

Co do okrętu latały od brzega,

Tak się zwijając i goniąc po wodzie,

Jak stado rybitw, gdy płocia dostrzega,

To wprost, to w ukos, to w tyle, to w przodzie,

Cała ta faza już od nas odbiega.

Wtem działo w porcie ryknęło co garła...

Głos poszedł duży, lecz woda go zżarła.

Znak to był, jako na grzbiecie już swoim

Morze nas samo trzyma, bez kotwicy.

Załopotały po boku oboim

Skrzydliska, nakształt młyńskiej śmigownicy,

Nie czołem zrazu czy płyniem, czy stoim,

Dym buchał gesty jąk z czarciej kuźnicy,

Okręt, choć trzeszczał, lecz mocny się zdawał,

I jak rak wodę łapami rozkrawał.

Tuż za nim, jako kiedy na nowinie

Pług zajmie krojem skibę, a odwali,

Taka się połać skroś morza odwinie,

I szczerym ogniem po strzępach się pali.

Bo już się słońce nurzało w głębinie,

Kolory dając ze siebie tej fali,

Co się waliła w żar, bruzda po bruździe,

Łódź czarną ciągnąc za sobą na uździe.

Na statku wrzawa, komenda, tłok, krzyki,

Po ludziach depcą, tak w boru po chruście.

Człek się tu robi przemyślny a dziki,

Ustąp się krokiem, to ckybniesz w czeluście.

Nie tak się niedźwiedź pilnuje muzyki,

Gdy mu gra cygan na drumli w odpuście,

Jak tu człek prawa morskiego i rządu,

Iż apelować daleko do lądu.

Zrazum był, jako więc w ostęp wpędzony

Wprost na nagonkę, w sam kocieł obławy

Ów szarak, co to nie wie, z jakiej strony

Słuchy ma wytknąć, by nie dać odprawy.

Świst wiatru w uszach i rozpęd szalony

Mało mnie z onej nie wymiótł precz nawy,

Razem z magierką, butami i pasem...

Więcem się skulił, by zając pod lasem.

Ażci powoli cichło. Czym ja zwykał,

Czy też tak woda po sobie rozniosła.

A com rozumiał, że każdy w swą krzykał,

Jeden drogiego pędzając za posła, -

Nieprawda! Tuman mi z głowy już znikał.

Różny tu urząd i różne rzemiosła.

Nad wszystkiem stoi kapitan w honorze

I w rozkazaniu. A nad nim zaś — morze.

Starsze ci ono nad wszystkie burmistrze,

A każdy przed niem kiep i staje frontem.

Gdy huknie, kiedy przyporwie się bystrze,

To właśnie, jakbyś na działo szedł z lontem.

Zwolnicie zasię, potoczy się czystsze

Pod drobną falą, jak gdyby pod gontem,

To ci od miru tego, od tej łaski,

Na cały okół świata biją blaski.

Ale nim sobie rozbierzesz to, człecze,

Jużeś poczęstnem szturchanców wziął siła.

Już za kark pieszczę, już na łeb ci ciecze,

Już cię tu lina, skrobnęła jak piła,

Tuś w łańcuch stąpnął, więc z sobą cię wlecze,

Tu pompa chlusta i gębę ci zmylą,

Gdzie spojrzysz — wszędzie srogość i zawziątek,

A morze kipi i bucha, jak wrzątek.

Toż i nie dziwo, żem zrazu, w tym warze

Zgoła nie wiedział, co z naszą gromadą!

Stalić tam w dymach kotłowych i w parze,

Do kopy zbici, by owiec tych stado,

Gdy je zapłoszy wilk. Spojrzałem w twarze:

Te jedne sino mienią się, te blado,

W oczach błąd, chłopom kolana dygocą,

Trzęsą się wargi ściskane przemocą.

Więc gdym obaczył znagła te sukmany,

Co zwyczkiem siedzą schowane we zbożu,

On to len siwy, wełnami przetkany,

Na polskiej chaty przędziony zaprożu,

Gdzie wiśnie kwitną, a dach jest słomiany,

— Jak dziś po wielkiem unoszą się morzu,

Za bujnym wiatrem wiewając po świecie,

Tom uczuł w piersiach mróz, a ciarki w grzbiecie,

Bo to już wybić musiała godzina

Sądna, i one rokowe momenty,

Kiedy w narodzie tynk opadł i glina,

A wyszły na jaw tajne fundamenty.

Już być musiała nie byle przyczyna,

Gdy chłop, w ostatnie jakby sakramenty

Opatrzył duszę, i szuka sposobu

Za morzem, jakby z tamtej strony grobu.

Kto powierzch ziemi siedzi — nie dziwota.

Łacno jest ze mchów płytkiego wziąć grzyba.

Aleć kto dębem korzenie rozmota

Skroś tej macierzy, i czyja sadyba

Samo jej serce, — tam twarda robota.

Śmiertelny topór przyłożon jest chyba

Do pnia narodu, do rdzenia i miazgi,

Skoro z nas lecą za morze aż drzazgi!

Boć, ze rzemiosłem, to jeszcze pół licha,

Człek jest światowy i luźny sam w sobie.

Kunszt go prowadzi i wszędzie przepycha:

ÂŹle mi! — poprawię. Straciłem? — zarobię.

Ale chłop, w sochę co żywot wydycha,

A ziemię tylko przewraca i skrobie,

Kiedy chce od niej — nie puszcza go, stęka,

Krwawe rozdarcie jest, i śmierci meka.

Więc gdy tak patrzą na one to brzegi,

Choć im i cudze były i nielube,

Na one wody pieniste, by śniegi,

Co walą z hukiem, a idą we śrubę,

Podobni ptactwu, co miewa noclegi

W śródniebnych drogach, a podczas i zgubę,

Od skrawka ziemi niknącej w oddali

Odjąć nie mogli oczu, i tak stali.

A już te łuny ugasły na wodzie

Z zachodowego pożaru i słońca,

Niebo się miało ku cichej pogodzie

Otchnione parą od końca do końca.

Lekuchna modrość szła po niem na wschodzie,

Aż nagle pierwsza, gwiazda błysła drżąca,

I liczko swoje zamglone i blade

Prosto na naszą zwróciła gromadę.

I patrz, jak dziwne są moce i siły

W onych to światłach litosnych na ziemię:

Wszystkie się głowy podniosły i wzbiły,

Jakcoby tknięte matczynym tchem w ciemię,

Wszystkie się oczy rosami zaszkliły,

A choć nikt znaku nie dał, lud, jako brzemię

Z Jękiem i z płaczem opadł na kolana:

...O gwiazdo morza!... Karmicielko Pana!...

Szeroko pieśń się poniosła w przestworze,

Bo ludu kupa była, — do tysiąca.

Dołem, jak organ, dawało głos morze,

Powyż — ta jedna gwiazda, błyskająca,

Gwiazda, co gdzieś tam po naszym ugorze,

Po naszych polach chodzila świetląca?

A teraz przyszła tu, zliczyć te głowy,

I dzieciąteczek posrebrzyć włos płowy.

I tak nas zaszła noc, nad tą głębiną

Z wyciagniętemi klęczących ramiony,

Jak te bociany, gdy loty rozwiną

Od gniazd, gdzie miały bezpieczne uchrony,

A niewiedzące są: wrócą, czy zginą,

Czy koła dawne obaczą i brony...

Więc tylko skrzydła na wichrach położą

I płyną — niebem nakryte i zorzą.

Zczerniały nagle wody. Mroki duże

Tak się rozwlokły po nich, jako chusta.

Zlękli się ludzie, że bedziem mieć burzę,

Ale był płonny strach, i trwoga pusta,

Bo morze rado tak nosi się w chmurze

I poomacku w ciemnościach się chlusta

A co boki okryta uderzy,

To warknie, Jak zły pies, i kły wyszczerzy.

A już szedł rozkaz i dzwon już znać dawał,

Żeby się wszyscy do miejsc swoich mieli.

Więc naród hurmem z tych klęczek powstawał

I hurmem schodził po stromej grządzieli

Pod pokład. Jeszczeć wieczora był kawał,

Lecę każdy zawczas pilnował swej ścieli,

Bo ludu było w okręcie jak mrowia,

I nie każdemu starczyło wezgłowia.

Dopieroż to się zaczęła przeprawa,

Jako na wojnie bywa, w batalii.

Jeden drugiemu przed sobą nie dawa,

Na oślep pędzi i na zakręt szyi.

Już się do bójki ma, już sroga wrzawa,

Gdy ja, na pomoc wezwawszy Maryi,

Klinem się puszczam w ciżbę, a łbem bodę,

I takem sobie zadobył gospodę.

Nie przedniać była. Na dworskim folwarku

Lepsze dla gęsi tucznych, stawią kojce.

Jeden pod tobą, a drugi na karku,

A ty w pośrodku tkwisz. Jak ślimak w skojce.

Dokoła wzdychań, chrapotu, poswarku,

Razem to — dzieci, i matki, i ojce...

Jeśliś ochludny, trzy razy się skóra

Wstrząśnie na tobie, nim w barłóg — dasz nura.

Dziwnaż ta morska noc i dziwne spanie,

Jakiegoś nie znał, człeka, od jak żywa.

Ledwo ci dusza ugaśnie, ustanie,

Aż cię tu jakaś dalekość porywa,

Jakaś cię rzuca moc i kołychanie...

Stój! — krzyczysz, myślisz na poręcz, że grzywa,

Że koń cię poniósł wietrznemi kopyty...

Alić wtem wyrżniesz łbem — i padasz zbity.

I nic. I znów ci powłóczą się oczy...

Aż tu nad tobą: "Ratujta!" kto wrzaśnie

I znów ci serce, jak piłka, wyskoczy,

I znów się porwiesz — i nic. To cię właśnie

Tak zamdli, tak cię zanudza zamroczy,

Że drugi dobrze za północ nie zaśnie,

I wzdycha tylko, i pot z niego kapie,

I słucha, Jak w tym parze ciżba chrapie.

Ledwo nad ranem ustała ta zmora,

I zaraz mnie tez przychwycił sen tegi.

I ot mi w oczach stanęły, jak wczora,

Miasteczko, kuźnia, kowadło, obcęgi...

Słucham, — z łąk leci gęganie gęsiora,

Patrzę — chłop szkapie przyciąga popręgi,

Jasiek w miech dymał, lśnią w słońcu ufnale,

A ja w podkowę, co siły mam — walę.

Hej! Niejeden tam śnić musiał tej nocy

O chacie, o tym zagonie o rodzie...

Stękały chłopy, jak w ciężkiej niemocy,

Insze zaś w głos się śmiały, by przy miodzie.

Niejedna baba skoczyła jak z procy,

Gdy ostrzej chybło pudlisko na wodzie,

Wzdychań, pokrzyków niemało tam było,

Tak nas to morze, jak wino, spoiło.

Dzieciątka, tylko pośpiły się ciche,

Jakby się nigdy przebudzić nie chciały.

Pisklęta one bezpióre i liche,

Gdzie które padło. Jak padło, tak spały.

Człowiek choć we śnie, a różną ma pychę

I różną żądość, a taki ptak biały

Mógłby na piersiach Chrystusa spać Pana,

Jako rzeczonem jest o głowie Jana.

II

Ledwo dzień oświtł, — a ranek był chłodny -

Szedł naród z dobrą na pokład otuchą.

Nuż do węzełków, bo drugi i głodny

Legł, postem morze witając na sucho.

Wiatr ruszał wodą i szum czynił godny,

Właśnie jak gdyby powiadał na ucho

Jakoweś mile rzeźwiące orędzie:

— Ej, pójdzie jakoś! Ej, jakoś to bedzie! -

Bo niema, coby tak silnie przywarło

Do człeka, jak to na jutro czekanie.

Choćby się serce, jak żebrak obdarło,

Jeszcze w tym jednym zostaje łachmanie,

Śmierć — i ta patrzy źrenica umarła,

Rychłoli wskrześnie, a z martwych powstanie.

Więc choć się naród zmitreżył niemało,

Morze nadzieją ku niemu się śmiało.

Dopieroż tu się tej arce dziwować,

Co nas na sobie przez zatop ów niosła.

A toby było i folwark gdzie schować,

A wodę pruje, by szczuka, bez wiosła.

Zadzierasz głowy, chcesz maszty zrachować,

Na które sosna — sto lat mało — rosła,

Alebyś darmo swój rozum przykładał!

Dopieroż jeden stał, i tak powiadał.

— Okręt mieć most, jak człowiek, swe imię,

A ten tu z nami, to "Krejc" się mianuje,

Co po naszemu "Krzyż" znaczy. Aż w Rzymie

Sam papież takie metryki spisuje.

Przy biciu z harmat, przy ogniach, przy dymie,

Ma okręt chrzest swój i chrzestnych przyjmuje.

Dopieroż granie, i wino, i miody,

A pierwszy kubek na wiwat — do wody.

Więc jako człowiek najwyżej ma głowę,

Tak okręt zasię maszt wielki, koronny.

Trza zbrodzić lasy i puszcze światowe,

Zanim się trafi dąbi, silny a gonny,

Co go nie toczy czerw, kory ma zdrowe,

Ani go suszy jemioły liść płonny.

Bo widłak na to, ni bochniak — nie będzie,

Co mech skołtuni, a grzyb go obsiędzie.

Taki nim spuszczą, to czynią z nim próby!i

Bo musi rostu mieć do setnej stopy,

A od przyziemka też godnie być gruby

W sobie, przynajmniej na jakie trży chłopy.

Dopieroż gdy te odprawia rachuby,

Siekierą po nim! I nuż go przez tropy

Wilcze, przez gawiedź borową, przez haszczą,

Jako niedźwiedzia powalą i taszczą.

Długoby przysło i w ciężkim mozole

Powiadać wszystko, co potem z nim bywa,

Bo moczą w wodzie i warzą go w smole,

Aż z niego wyjdzie precz treść leśna, żywa,

Nie tyle razy przewróci chłop rolę,

Nie tyle żyd się przez szabas nakiwa,

Co on tram męki wycierpi, nim zgoła

Masztem powstanie i wichrom da czoła.

Ten drugi zasię, co "bukszpir" go piszą,

Z żywicznej sośni jest, albo z modrzewa.

Żagle się na nim jak chusty kołyszą,

Gdy niemi kramarz na budzie swej wiewa.

Sznwy się po nim pną i luźno wiszą,

Na czubie, w koszu, cos gwiżdże i śpiewa.

Pachoł to, co tam siedząc przy powięzi

Lin, śwista sobie, jak drozd na gałęzi.

Otwarły chłopy gęby. Jako wrota,

I patrzą, niby na wiewiórkę dzieci.

— Spadnie! — Nie spadnie! — A ten się chybota,

Jakoby leciał już. Tak krzyknie trzeci:

Trzymaj się chłopie, bo wiatr cię pomiotal

Ten nic! Więc inszy: Nie słyszy waszeci,

Bo sroga góra je, i woda huczy...

A zresztą takich tam — sam djabel uczy!

I prawda! Nie raz, i nie dziesięć razy

Widziałem, jak się masztowi do czuba

Pnie taki, jako po olchach te łazy

I te dzięcioły. To idzie, by śruba.

Na drzewcu żadnej zadzierki ni skazy.

Skręt karku pewny inszemu i zguba,

A on nic! Śmieje się tylko i świata.

To cóżby, jak nie ta siła nieczysta?...

Ale największy dziw w ciebie uderzy,

Kiedy to pojrzysz na one głębiny.

Bo choć sę oko najdalej zamierzy,

Nie ujrzy ziemi skrawka, ni drzewiny...

Ocean tylko pwd tobą się szerzy

W dalekość, którą nakrywa par siny...

Próżnobyś oczy obracał, jak słońca:

Nic — tylko woda, a woda bez końca.

A teraz patrzże, jak po tych bezdrożach

Okręt steruje i plac sobie czyni,

Gościniec miawszy znaczony na zorzach,

W tej niezmierzonej, bezbrodnej pustyni.

Jak zna te chody przepastne na morzach!

To prędzej u nas chłop zmyli w Sterdyni

Drogę — z odpustu idąc — do rogatek,

Niż na tych wodnych obrusach — ten statek.

Więc się i w ludziach bezpieczność jakowa

I dobre w sobie ockneło dufanie.

Od "pochwalony", od słówa do słowa,

Tu jedna kupka, tam druga przystanie,

Radzą — a każda ma rozum swój głowa -

A jak to będzie, a owo jak stanie,

Aż brzekło gwarem po onym pokładzie,

Jak kiedy pszczoły uroją się w sadzie.

Więc to tam było napatrzeć się czego,

Onych ubiorów i ludzkiej odmiany...

Bo się lud zeszedł het, z kraju całego!

Kurpie, Mazury, Łomżyńce, Płocczany,

Alić najgęściej z porębu naszego,

Od Liwca, Narwi brunatne sukmany...

A w kaźdym inszy ruch, insza postawa.

— Tak się to ziemia w narodzie wydawa.

Dopieroż tu się zapalą te oczy,

Dopieroą staną te lica w kolorze!

Ten z czapą jedzie w tył, ten ją w bok tłoczy,

Ten jak lny jasny, a ów, jak dąb w korze.

Lód zwięzły w sobie, żylasty, roboczy,

Łeb prosto nosi, jest twardy w honorze,

A choć po równiach polistych rad siedzi,

Górny jest, jakby dziś był u spowiedzi.

Drugi ma ledwo ten kubrak na grzbiecie,

A patrz jak ręce od siebie rozkłada!

Właśnie, jakoby choć z włóka w powiecie

Na niego stała. Dokoła gromada,

A ten — tak, owak, a inak po świecie...

Każdego przeprze, każdego przegada,

Jakby podwójcim był? albo ławnikiem.

Taki się z drogi nie namknie przed nikiem!

Najgłośniej prawił Opacz. Chłop, jak rzepa,

Szeroki w gębie na każdym jarmarku,

Lenił się nagiąć do pługa, do cepa,

Wiec luzem chadzał przy drożnym szarwarku.

Wiejska się na nim przetarła polepa,

Bo w artylerskim sługiwał gdzieś parku,

Ten krętych włosów był i dużej głowy,

A na kamzeli miał szynel wojskowy.

Teraz zapalił cygar, jąłt się w boki:

— Cóż tam za morzel — mówił, i pluł ślinę.

— Niech, mi położy kto ze dwa soroki

Rubli, tak brat mój, choć w poprzek przepłynę!

— Dlaboga! — krzykną baby, gdyby sroki -

Przez tylą wodę?... Przez tylą głębinę?...

A oni — Nie takie ja widział w Odesie!

Tak baby: — Reta!... — A on! Nie bójcie się!

Na to Sekura Paweł: Wszystko niczem,

Kiedy my się tu szczęśliwie dostali,

To tam i dalej pójdzie! — A my liczem,

Że tego będzie już bliżej niż datej! -

Rzecze Pietr Bandys. — Ot, strzelił jak biczem!

Zakrzyknie inszy. — A u nas gadali,

Co suchoputną najsporzej jest drogą:

Trzy dni coś, tylko, że trafić nie mogą.

A wtem Przytuła Szymon — Ot to bieda

Z głupim narodem! — rzekł, i kiwał brodą.

— Jak owce to to... Chce — kupi, chce — przeda!

A to nie wiecie, co wszelki kraj wodą

Oblany dokół, a woda precz nie da?

Czemże to zaprzesz granicę? Czy kłodą?

Nie bój się! Dobrze tam strzegą od szkody...

A ten mocniejszy, kto więcej ma wody!

— Co z chłopstwem gadać? Łby tępe, jak drewno.

Albo to widział co taki kozica? -

Rzekł Magier stelmach, splunąwszy w bok gniewne.

Ten od Łukowa szedł, i grał w szlachcica..

Bo to tam u nich tak szlachty ulewno,

Że jak nie zrodzi groch, albo pszenica,

To słomy w buty na wiechcie nie stanie.

Ci w płaszczach chodzą sinych, nie w sukmanie.

Słyszą to chłopy. Nuż trącać się, zżymać.

Aż Kacper Bugaj z Łęczny, setna dusza,

Nie mógł zęboma języka utrzymać,

Przestąpił, wcisnął nizko kapelusza,

Ręce pod boki, i nuż gębą dymać;

— Każdy je mądry, jak wraca z ratusza,

Kiedy go burmistrz po skórze wyłupi..

Ino na ratusz, to wszyscyśma głupi!

Tak chłopy też w swą! — A jużci! A przecie!

A ten sparł boków i aże przysiada:

— Co głupich robić gębą, kiej na świecie

Dość ich bez tego! A gadka powiada:

I głupi chleba nie ciśnie na śmiecie,

Ino tak samo, jak drugi go jada!

Ma on swój rozum! Tyla, że nieboże,

Mądry się jeno na nim poznać może!..

Pojrzał z pod czoła Magier. Widno w twarzy,

Jak mu war idzie do ciemion od karku.

Wtem ścianie pieście i okiem zajarzy...

Aż Opacz: — U nas, w artilerskim parku,

Dwóch było głupich i poszło w kucharzy.

A że się chłopy wypasły przy garku,

Wiec jaki taki Feldfeblu zeznawał,

Jako jest głupi, a rozum — udawał.

To jak nas liczyć wziął na poligonie

Feldfebel, ćwlartkę dostawszy tabaki,

Wyszło że rozum dobry same konie

Miały u lawet, a my wsie — duraki.

Tak raport. Bo tam w każdym eskadronie

Srogi porządek. Tak dalej w baraki!

Dalej w doktory! I nim się wydało,

To o tem nawet w gazetach, pisało. -

— Powiadał nam ta Niemiec z kolonii... -

Zaczęła baba, a insze, jak w sedno:

— Co tam Niemcowi dowierzać bestyi!

Niemiecka wiara a kocia — to jedno! -

Wtem druga: — Gorszy je Niemiec od żmii.

A to my latoś chudziznę tę biedną

Przedali Szwabom od Mławy, to wszytek

Grosz nam się rozlazł! Nic nie szedł w pożytek..

Ale szewc Szczęśniak, pojrzawszy na żonę,

Co dzieciąteczko na łonie tuliła,

— Oj dałby — rzecze — Bóg w tę, czy w tę stronę,

Bo nas już bieda ze wszystkiem zamdliła! -

Na to Sefcura! — Gadają, co one

Kraje bogate są, złota w nich — siła,

Tylko że naród je czarny i dziki,

To przez to, nas tam chcą mieć, katoliki.

— Laboga! — wrzasną dziewki, co tam stały.

— Słyszysz ty, Zośka? Tam chłopy jak sadze...

— A cóż tam Zośce, kiej Stacho je biały!...

— O... Stacho znowu!... A cóż ja ci wadzę,

Że mnie do Stacha przykładasz? — Przerwały!

— Dać spokój! — Cichaj! — Ej powiem! Ej zdradzę! -

Buchnął śmiech pusty, dziewczęcy, swawolny:

Zośka stanęła w ogniach, by mak polny.

Lecz w inszej kupie radzili ludziska

O ziemi: — słychać, co dołki są płoche,

A górki żyzne. — Ja idę, gdzie nizka

Rola. A co mi po górach wlec sochę?...

— Żyto siał będę... Zaorze życiska,

Kobiecie na len odetnę ta trochę,

Trochę na owies, na jęczmień uładzę,

A reszta — het precz ziemniaki obsadzę.

— Słyszałem, co tam ziemniakom nie plaży.

Ale pszenica to krzy się, jak trzcina. -

— Co niema krzyć się kiej słońce tak praży?

Podkład też — słyszę — godny, czysta glina,

Choć na chleb smaruj. — A tu gospodarzy

Już jeden żydek przepytać zaczyna

Poczemu parę chcą. Bo to tam bywa,

Przez jedno lato, ozime dwa żniwa!

— Bo to nie?..i Przecie oa takie gorąca,

Sama się święta ziemia chlebem poci.

Ruszysz lemieszem, — to już je czująca,

Już się ta po niej spodziewaj dobroci!

— Słychać, co owca w półtrzecia miesiąca

Dwojgiem się naraz i trojgiem też koci,

A jagniak wełnę ma, jakiej skop nie da!

— Tęgi kraj! — Jeno się dostać tam bieda.

Westchnął a za nim insi. Chłop rad wzdycha

Tam, gdzie się drugi w mówieniu rozszerza.

A jest w tem skarga nieznośna, choć cicha,

Co ziemią rusza, i w niebo uderza.

Więc może także i twardość i pycha,

Co to na rynek nie niesie pacierza,

Jak dziad. Jakowaś dostojność ta kmieca,

Od prastarego idąca gdzieś wieca.

Ale na boku, od inszych odbita,

Stała nieduża gromadka narodu.

Na grzbiecie siwa sukmana, a świta,

Pięknie czarnemi taśmami u przodu

I po kieszeniach, po plecach wyszyta.

Twarze surowe, śniade, jakby z głodu,

Albo z przedawnej a skrytej żałości.

Rzadki zagadał co; stali w cichości,

Pilno patrzając za morzem tem chyżem,

Jakoby chcieli uśpieszyć je w biegu.

Wtem jeden: — Słychać, kardynał ma z krzyżem

Przyjmować naród na tamtym ta brzegu...

A drugi: — Chryste!... Toż mu się uniżem! -

I cichość. Tają dusze, jak smug śniegu...

Tak pierwszy: — Papież dał pismo spisować,

Co nasi księża chrzcić będą i chować.

Westchnęli. Milczą. Aż jeden do nieba

Ręce podniesie; — O Panie nad panyl

Otom jest Łazarz... Nie uskąp mi chleba,

Co światu z ręku anielskich je dany!

Lecz insi: — Cichoj! Tak głosem nie trzeba...

Umilkł. Łzy połą wyciera sukmany.

A wtem niewasta, już drżąca z starości:

— Aby te kości donieść!... Aby kości!...

Tak buchną na, mnie serdecznej krwi wary.

— Lud ci podlaski jest! Oneć uniaty...

A toż ja przecie tej jednej z nim wiaryl

Toć i ja rodem z podlaskiej gdzieś chaty...

Tak do nich.. Wnet my przystali do pary,

Wnet przyjacielstwo sierdziste, że — raty!

Boć ta kowalska bekiesza z sukmaną,

Dalbóg, ze razem kiedyś w sprawie staną!

Zetkły się głowy, ścisnęły prawice,

Z nadra do nadra posięgły nam oczy.

Wyszły kolory tajemne na lice,

Iż to tam naród od wieku krwią broczy...

A choć nikt uszów nie ostrzył na szpice,

Czuj duch! Trzymają na tęgiej utroczy

Jezyk. Słów mało, a mowa niedługa:

— Skąd?... Poco?... — Duszę ratować. Z nad Buga. -

Rzeko! Żebyś ty wiedziała, do siebie,

Co siły w tobie jest, i co jest mocy,

Jaką to twardość toń twoja kolebie,

Jaka przysieźność z dna bije skróś nocy,

Tobyś się rwała za wichrem w podniebie,

Obwołująca, jak owi prorocy,

Co nad wodami siedzieli Jordana:

-— Wstawajcie, ludy, bo idzie sąd Pana! -

Ha, cóż! Toć jeszcze nie amen, nie hola!

Ziemia nie papier, nie trzyma pieczęci,

Komu tu wola, a komu niewola...

A wy, tymczasem, ratujta mnie święci

Polscy, żebym też nie musiał zejść z pola,

Póki tu snopa nie zbiorę użęci...

A strzeż omie, Chryste, przed śmiercią i truną,

Zanim nie grzmotnę miotem, aż skry luną!

III

Nagle uderzył hak, i mowy zgłuszyl.

Morze się pienić jęło i kołychać.

Wiatr tropy zmylił i z tylu się ruszył;

Fala na falę zaczęły nas spychać.

A na pokładzie, jak gdyby deszcz prosty!,

Takie siły bryzgi. Już ciężco i dychać

I stać. Już w ciebie gorące zawroty

Biją, naprzemian dreszcz idzie i poty.

Ha, niema o czem powiadać tu wiele,

Ziemia, jak ziemia, a morze, jak morze.

Każde ma swoje osobne fortele,

A ty się ratuj, jak umiesz, niebożę!

Pozalegali ludziska, pościele,

Piszczą, jak właśnie drwa moke, gdy w korze

Zielonej zrąbiesz je, a chcesz rozpalić.

Ale się nie miał nad nimi kto żalić.

Bo na okręcie jest tak, jak na wojnie.

Wyjdzie — kto wyjdzie, a zginie — kto zginie.

Ty żeby ściścij, i czekaj spokojnie,

Aż cię zagryzie złe, albo przeminie.

Jużci chłop strzyma. Lecz bab było rojnie,

I starców zeszłych, niepewnych w godzinie.

Więc choć się strząsłeś sam, nie miałeś miru

Od wszelakiego jęczenia i skwiru.

Dopieroż tedy pod owym pokładem,

Gdzie ludu wparto coś więcej tysiąca,

Tam się opijesz powietrzem. Jak jadem,

I sił ostatka pozbedziesz z gorąca.

Nic tak mrowisko uroi się gadem,

Gdy z góry sypnie żar i wartkość słońca,

Jak się tam naród roił w owej dziurze

Już się i wieszać chciał jeden na sznurze...

Inszy radby się choć w wódce zatopił,

Ale że licha była, i to droga.

A tu i strażnik miał oko, i tropił,

A jak takiego zobaczył raroga,

Dalej pod pompę z nim! Tak chłopa skropił,

Takie ma cięgi dał, choć bez batoga,

Że drugi, co i na nogach nie ustał,

Jak chart umykał, a ten za nim chlustał.

I jadło codnia gorsze ci się widzi;

A słodkiej wody chcesz, to bij się o nią.

Brud, ścisk; już człowiek sam sobą się brzydzi,

Już jeść nie idzie do kotła, choć dzwonią.

Więc jako w kuczce napchani ci żydzi,

Tak my, nad onych niezmiernych wód tonią

Siedzieli w tłoku i w ducha tym parnym,

Każdy pod męki swojej płatem czarnym.

Het, precz odeszła ta dobra otucha,

Która nas zpierwa po morzu tem wiodła.

Bo w człeku blizko od brzucha do ducha,

Taka w nim nizkość jest i żądza podła.

Raz wraz to kłótnia, to bitka wybucha;

Jakowaś wściekłość każdego z nas bodła.

A choć sam sobie tej biedy napytał,

Jak żbik na inszych parskał, jak dzik zgrzytał.

Aż się w to jedno złe, i drugie wdało:

Ludzie zaczęli grać. Po kątach zrazu,

Dorywkiem, milczkiem i jakby nieśmiało.

Ale że na to nie było zakazu,

Tak się włożyli. To nieraz noc całą

Łbami stłoczeni, by ryby u jazo,

Siedzą a tylko glos słychać zażarty,

I padające na tapczan gdzieś karty.

A wszystko w hazard szło. Bo chłop je świeży

Na takie rzeczy, wiec strasznie gorący;

Tak się puści, to duszy odbieży,

Póki nie skipi w nim ten wrzątek rwący.

Dopiero! potem padnie, i tak leży.

Już go nie wołaj do ładnych tysiący.

Nie chce, nie pójdzie. Ugasła w nim siła.

Wydmuchał parę, jak kocieł, jest — bryła.

Alić podpałków nie brakło tam onych,

Co lud jarzyli, by smolne łuczywo,

W ogniach go co dzień trzymając czerwonych.

Ugasnął jeden? to drugi co żywo!

Póki grosz czuli w tych trzosach palonych,

Czy za pazucha, to precz było żniwo:

Bo z taką kupą, te letkie narody

Ciągną, by owad powietrzny na miody.

A już nad wszystkich Opacz. Ten niewiela

Gadał, a tylko ćmił cygar i chodził,

Na tych ramionach strząchając szynela,

A w oczy patrzał, — kto do kart się godził.

Dopieroż gdziebądź chuściątko zaściela,

I dalej w kupki! To chłopów tak wodził,

Że gdzie się ruszył, już pełno tam roja,

I tylko słychać: Ta moja, ta twoja!

Alić z Opaczem pokumał się pędem

Jakiś to łyczek wędrowny po świecie.

Zalatywało od niego złym swędem:

Cygan nie cygan, takie tam ot, śmiecie.

Dopicroż to się chłopy zgrywać rzędem!

Co który pomknął? — to płótno w kalecie.

Nie wiem, inkluza miał czyli wężową

Skórkę, czy zgoła nadrabiał tak głową.

Aż się Przytula zgrał do suchej nici.

A miał grosz godny, bo przedał w Obrytem

Szmat gruntu, chatę, i tutaj na wici,

Po Bugu, z owem grosiwem zaszytem

W szkaplerzach, dotarł. Jakże się nie chwyci,

Jak nie załamie rąk, z stogim skowytem!

Chryste! Myślałem, ze padnie tam trupem,

Tak zsiniał. Jzżyk w kół, a oczy słupem.

Ledwo my chłopa strzymali w tym pędzie,

Bo nam się topić na morzu chciał duchem.

Przycichnął potem jakoś, tylko wszędzie

Za onym marnym chodził wiatrodmuchem.

Gdzie ten z kartami, Przytuła też siędzie,

Na ręce patrzy mu, za każdym ruchem

Oczami idzie pilno, i precz śledzi...

Aż raz, kiedy tak na boku siedzi,

Patrzy, a łyczek ma karty w rękawie

Insze, i niemi, gdzie trzeba mu, sunie.

Zbladł chłop, jak wapno, skamieniał aż prawie.

Jakże mu potem krew w lico nie runie!

Jakie nie skoczy, nie zaklnie plugawie,

Jakie na łyczka piorunem nie runie!

O ziem, i po nim! — Ha, psie ty fałszywy...

Nie zajdzie słońce, dopókiś ty żywy! -

Bełkoce tamten ściśnięty kolany,

A chłop, co pięści odejmie, to krzyczy!

— A ty wisielcze! A katu urwany!

A ty kołtunie! A psie ty bez smyczy!

A toś ty z kłami był na świat wydany!

A niech cię zbieli trąd! — A tamten ryczy

Ostatkiem duszy tak chłop go nadeptał:

— Oddaj, psi synu, co czart ci naszeptał!

Widzę, źle będzie, bo człowiek był w gniewie

Straszny, a, już się ze wszystkiem ochwacił.

Co my do niego, to jakby zarzewie

Na proch. — Precz! Wara! Nie będziesz ty płacił!

Ja sam! Precz! Na bok! — A nóż miał w cholewie,

I byłby łyczka, jak amen, zatracił,

Tylko mu sięgnąć złe było, bo klęczał

Przez kożuch. Tamten coraz ciszej jęczał,

Już, Już ustawał... — A niech go tam spłata! -

Przemówią chłopy. — Nie będzie miał grzechu! -

A insi: — Bogać! Nie będzie utrata,

Ni w niebie dziura! — I już im do śmiechu,

Wtem, jak gdy gołąb z nagłości przylata -

A siwem skrzydłem uderza w pośpiechu,

Tak nagle głowę Horodziej wynurzy

Z trzepotem włosów siwych, skroś tej burzy.

A że niegwałtem widział, od starości,

Obiedwie ręce poprzed sobą trzyma

I puka laską, jak gdyby w ciemności

Drogi se szukał zgasłemi oczyma...

Namkli się ludzie dla zeszłych tych kości,

Dziad do Przytuły i za kark go ima,

A z taka siłą chwycił i tak ciasno,

Że się onemu aż zębce zatrzasną.

Chłop zgłupiał. Patrzy, a stary precz trzesie

Żylastą ręką na nim te manatki:

— A ty co bratku?... To krzywda, ci w mięsie?

To ty tu sobie urządzic chcesz jatki?

A wstajesz mi ty?... Po takim cie kęsie

Pies przez chałupę nie puści do matki!...

Wstawaj, bo zdusz do ostatniej pary...

— A ty, złodzieju, oddawaj talary! -

Chłop Horodzieja znał. Z stron jednych byli

I razem uszli z tęgiego opału.

Wiec się w nim zaraz ten impet przesili,

Głowa odejdzie z onego postszału,

Targnął się, zaklął w pień, alić po chwili

Rąk zwolnił, splunął i wstawał pomału,

A choć, jak niedźwiedź, otrząsał się, fukał,

Łba spuścił, niby że to czapki skubał.

A łyczek leżał, ot, prosto bez ducha.

Nie wiem czy zamdlał tak, czy pory czekał.

Aż go tam jeden kopnął; więc się brzucha

Własnego chwycił, i oczy powlekał,

A choć mu gębą pociekła zła jucha,

Porwał się — i jak szczur rowem — uciekał,

Trżosik po drodze puściwszy i karty.

Horodziej głową trząsł, na kiju sparty.

— Oj źle, oj źle to będzie z nami społu,

Kiedy wy także dajecie naczęcie

Tej naszej drodze! Juże nam do dołu

Iść, nie żaglować pod żaglem w okręcie.

Oj, nie umiecie szanować Żywiołu!

Ukróci on was i zgubi w odmęcie...

Oj poda na sąd was to morze, poda,

Tylko się po was zachluśnie ta woda!

A cóż to? Myślisz, żeś ziemi się puścił,

Gdzie cię wkorzenił Bóg, to ci do złego

Już wolna droga? Toś się już rozpuścił?

Już nie wiesz? jak masz żyć? Co jest do czego!

Toś już to prawo wszelkie zaczeluścił?

Nie bój się! Jest u Żywiołu każdego

Prawo! A ciebie nie skryją i w niebie,

Jak ty Żywioły obruszysz na siebie!

A toćżem widział w Wągrowie, w kościele,

Jak to Bóg Ojciec nad niemi panuje.

To mu się tylko powietrze to ściele!

Do stóp, a Ogień szaty oblatuje.

Tuż Morze, modre, jak u nas kołbiele

Nadbużne, takoż do służby się czuje,

A on Stworzyciel w wichrowej koronie;

Ręce ma nad niem, a Ziemię na łonie,

A dokół gwiazdy, miesiące i słońca.

Tak na początku pokazał się świata,

I taki będzie zaś, u świata końca.

Bo żywioł wieczny je, a nie oblata,

Jako liść drzewny, ni czas go nie trąca,

Ani się najdzie najmniejsza w nim strata...

Ni Ogień iskry, ni Wiatr tchu nie zroni,

Nie zginie z Ziemi proch, ni kropla z toni.

Bo nad tym ogniem Michał stoi święty,

Na koniu, z włócznią, a smok mu w kolana...

A nad powietrzem Elijasz, co wzięty

Wichrem do nieba. A Woda jest — Jana.

Chrzciciela, który był w wiezieniu ścięty.

A Ziemia zasię Chrystusa jest Pana,

Iż po niej stopką najświętszą swą chodził,

Kiedy się w ciele ludzkiem był narodził.

Wiec ty się waruj tu, na tej głębinie!

Boś nie jest jako na boru i napaści

Aleś Żywiołem bożym, co nie minie,

Objęty, w Jana świętego jest właści!

On tu nad tobą stoi! W zorzach płynie,

Nad wody świata, nad morskie zapaści

Na chmarach widna ścięta jego głowa,

Gdy słońce krwawo pod zachód się chowa.

— A i cóż oczy wytrzeszczasz, jak gały? -

Zwrócił się nagle do Pawła Sekury:

— Dalej! Ruszta się! Wstyd, żeby tak stały

Chłopy, łbów zdrowych zadarłszy do góry!

Nie noc je przecie, dzień boży je biały...

Dalej! Choć zwijać te liny, te sznury,

Aby te ręce o pracę zaczepić! -

Ruszył. My za nim. Tak umiał lud skrzepić!

Tylko, że krótko tego było. Gadał?

Słuchali. Drugi i wzruszył się w sobie,

I tuman tak ma od mózgu odpadał,

Jak kiedy komin pomiotłem wy skrobie.

Lecz wprędce czadział znów i do kart siadał.

Więc się to stało podobnem chorobie:

Jad ludzi nędził tak, ze twarze zbladły,

Grzbiety się zgięły, a piersi zapadły.

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Szły dnie, szły noce, a czasy się one

Na żadną lepszą nie miały odmianę.

Dziatki zaczęły mrzeć. Ognie się płonę

Rzucały po nich. Więc oczy, jak szklane,

Więc w liczku blade, to znowu czerwone,

Kwilące, ciężkie matkom, rozpłakane,

Siniały potem, cichły, i tak kładły

Głowy pod kosę śmierci, jak kwiat padły.

Ale się długo nikt z niemi nie bawił.

Jeszcze to w oczach ma ciepłe te łezki

Ostatnie, pachoł już sznura przyprawił,

Już nim okręcił trupka, i — do deski!

Kto bliższy, pokląkł, by pacierz odprawił,

Wtem — chlup do morza. I — Ojcze Niebieski,

Szukajże teraz duszyczki tej na dnie,

Bo ci z rejestrów anielskich, wypadnie!

Więc tam nietyle sprawiała żałości

Tym rodzicielkom śmierć, co te pochowy.

Boć to jest ciężka rzecz, owoc wnętrzności

Dać w te huczące czeluście i rowy.

To się tam druga tak krzyżem pomości>

Że tratuj po niej, — nie umknie ci głowy.

Więc potem patrzeć niewiastom nie dali,

I nocą one dzieciątka spychali.

A morze, kiedy zaczęło tę strawę,

To zapienionem stało się i gestem,

I tak szło po nią na samą aż nawę

Jak wilk z trzaskaniem szczęk głodnych i z chrzęstem.

Różny tam nietwór miał swoja obławę,

I lud przestraszał jawieniem się częstem:

Myślisz, ze piła tak fale przecina,

A to grzbiet ostry i czarny rekina.

Czasem, gdy morze ustało się nieco,

I cicho niosło przejrzystą skroś wodę,

Toś widział, jak ich wielkie cielska świecą...

A zawsze stare w tył, a poprzód młode.

Utrafią zdobycz, to tak ci się zleca,

Jak kiedy o nas kijanki w pogodę

Za pożywiołem ganiają się onem,

W prawo i w lewo wiosłując ogonem.

Ale są zmyślne! Niełatwo przynętu

Chwycą, choć połcia, zaweszą słoniny.

Łba, tylko dźwignie takt, i z odmętu

Wiatr ciągnie, aż mu z paszczy lecą śliny.

Podpływa. — aż ci tu palba z okrętu!

Walą, jak w jasną świecę karabiny...

Lecz, choć go trafi kula, nie uszkodzi:

Zajuszy trochę i na głąb uchodzi.

Mówią, ze rybak jeden, co noc przepił

Chwyciwszy w morzu takiego rekina,

Wziął go na łańcuch, u statku uczepił

A sam, gdy przyszła do drogi godzina

Układł się w łodzi, by snem się pokrzepił,

I spał, a ten go tak ciągnął, jak lina,

Co na niej Bugiem prowadzą galary

Do Usćiługa. Lecz mało w tem wiary.

Bo zapotężny jest zwierz ten do łodzi,

Przytem żarłoczny nad wszystko i srogi.

Więc prędzej taki na morzu uszkodzi,

Niżby miał komu pomagać do drogi.

Ale, że powieść ta po ludziach chodzi,

Bo tu na gadkę, jak kot na pierogi,

Łakomy każdy, z tej długiej tęsknicy,

Na onym stepie modrym, bez stannicy.

To raz, był ranek mglisty, na pokładzie

Gwałt! Patrzę, lecą szypry, marynarze,

Za nimi ciżba narodu w nieładzie,

Tak ja do hurtu. Spychają nas straże,

Sternik klnie, z haków zerwało dwie kadzie,

Szum, plusk na morzu... A wtem się ukaże

Ogromny, stary rekin, co z żelazem

Słoninę chwycił i połknął zarazem.

Dopiero? go ta windować do góry!

Nie tak się szarpie wół, gdy go obuchem

Rocznik w łeb zdzieli, jak ów. Byłby sznury

Urwał i poszedł, gdy wtem mi nad uchem

Kula świsnęła z miczmańskiej dwurury...

Zwierz się okręcił, raz chlupnął, i brzuchem

Na wodę! Tak go dobyli, nietwora,

Dopieroż tryumf grać, i do topora!

Jakże się weźmie ciskać, trzepać w pławy,

A prać ogonem po onym pokładzie!

To nam muliskiem zachlustał pół nawy,

A kto mu podszedł, wnet siedział na zadzie.

Ja tam nie byłem do niego ciekawy.

Haniebna siła jest w tym ludojadzie,

Anibym wierzył, by mi kto powiadał,

Co on tam chłopów na kupę naskładał.

— Nic to! Niech, morza spróbują frajery,

Śmiech dookoła... — Jest racja, i juści.

Tymczasem u łba nie skąpią siekiery

I już mu wnętrznych sięgaja czeluści.

Rąbnął go jeden, coś razy ze cztery...

Aż zwierz się omroczy i dech z siebie puści,

I leży wielki, czarny, rozciągniony...

Nuż dalej hurmem do niego, jak wrony.

Kucharczyk jeden w krochmalnym birecie

Osiadł go, jakby kulbakę okrakiem.

Cmoka, że niby na końskim to grzbiecie...

Nuż pięta w boki, nuż po łbie kułakiem.

A wtem się porwie on zwierz, i pomiecie:

Chłop z niego! Blady jak chusta, czworakiem

Klapnął o ziemię, by żaba rozbita...

A ten dopieroż raz chrapnął — i kwita.

Byłoż to teraz napatrzeć się czego,

Kiedy tak leżał, jak niedźwiedź zwalony:

Takiemu mało kłów rzęda jednego.

Ale, jak zęby chłop wbija do brony,

Gęsto, a płotem, tak właśnie a niego,

A każdy, jako sztyk w ogniu stalony.

Więc niema, się tam i bawić co wielce,

Kiedy raz człeka zatrzaśnie w te kielce.

Dziwią się baby. Coraz która zblizka

Podejdzie, rękę do brody podniesie,

I chwieje głową! — A cóż za zębiska!...

A cóż za ryba taka!... A bójcie się...

Wtem jedna: — Reta! To nasze dzieciska

Takim ciskają?... — I w płacz się zaniesie.

— To te sieroty nasze... w takie garła?... -

Więc insze za nią, tak żałość je sparła.

Lecz wtem cień upadł na wodę z wysoka,

I ptasia wrzawa przebiła nas z góry.

Patrzę, a tam się: na podób obłoka

Rybitwy srebrzą nad maszty i sznury.

Gromada była tak zbita dla oka,

Że cały kłąb ten jednemi się pióry

Unosić zdawał, i tylko po kraju

Strzępił się, śniegiem niesionym z wyraju.

Ale Horodziej, na kiju oparty,

Rękę a oczu wpółślepych przyprawił,

I pilno patrząc rzekł: — A ot, i warty

Bóg Przenajświętszy dziateczkom przystawił.

Nie będzie na nie smok godził zażarty,

Na wszystkie On już sieć srebrną nastawił,..

A ot na piórach ptaszęta je niosą,

Ociekające matczynych łez rosą! -

Nuż więc te matki do góry pozierać

Tęsknemi wzroki, łaknące pociechy...

Nuż łkania tłumić i oczy ocierać,

I bić się w piersi, i kajać za grzechy!

Chciałci tam Opacz starego przepierać,

I już po gębie latały mu śmiechy,

Ale nie dalim, bo one podniebne

Rzeczy, jak chleb są niewiastom potrzebne.

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Tylko Szczęśniaka żona stała blada.

Oczy jak żużle świecą i jak próchno,

Coś od dni kilku, czy jadło nie nada,

Czy woda, ale dziecku nogi puchną.

Radziłci doktór. I cóż tu za rada?

Mdłe to, ugaśnie, gdy wichry nań dmuchną.

A białe, jakby na rosach blichował...

— Oj, żeby tylko Pan Jezus zachował! -

Patrzy się w morze, a siwe jej oczy

Wzrok ciemny mają, głęboki, uparty,

Aż ja to wszystko na sercu zamroczy!

Ten krzyk, te śmiechy, te płacze, te żarty,

Więc się zachwieje znagła i potoczy,

Jako ten powój na niczem niesparty.

Tak Szczęśniak:— Hanuś! A ty znów co, babo!

A ona zcicha! — Nic. Tak mi coś słabo. -

Młode to jeszcze było, w pierwszym kwiecie,

Więc skóra na tem miętka i czująca.

A tu się temu tak tułać po świecie,

Tak tajać w onej duchocie z gorąca...

Toż nie dziw, ze tem i słabość pomiecie,

Jak wiatr wiosenny, co trawy mdłe trąca>

A wszak to one przesilone drogi

Chłopa nadgryzą, nie takiej niebogi.

Więc patrzy na nią, aż ona dziecinę

Pilno przy sobie rękoma ogarnie,

I patrzy w morze ogromne i sine,

Jak urzeczona, podobna, tej sarnie,

Co z kniei wyjdzie na strzał, na drożynę,

Łaniąt strzegąca, a węszy gdzie psiarnie...

Wtem jedna: — Chłopak, to wam chory chyba?

A ona z krzykiem: — Co wy? Zdrów, jak ryba!

I zaraz chustę na niego i w stronę.

A na tę bladość pierwszą, — tom się zdumiał,

Jakie w nią ognie buchinęły czerwone.

Dzieciak, tez właśnie, jak gdyby rozumiał,

Zacichł, i schował się w rańtuchy one.

Tyłem i widział go. A okręt szumiał,

Bo na ten wiwat, kapitan dla wiary

Tytoń wystawił, i tęgiej sztof miary.

Tożto rzuciło się na one gody!

Jak kiedy mielnik wszystkie puści śluzy,

A tu pęd buchnie i srogi war wody,

Taki się zrobił huk wśród onej luzy.

Bo naród morski nad wszystkie narody

Prędki do wódki jest i zaraz w tuzy.

A najrzy dziewkę? — Jak drzazga się pali.

A klnie, żeby mu czarci nie sprostali.

Więc nuż piszczałki, bęben, aż i smyka

Dobył tam jeden żydek rzępolista,

I dalej taniec, śpiewanie, muzyka.

Skaczą, aż okręt pod nami się chysta.

A coraz wrzaśnie który, jakby dzika.

Dźgał pod łopatkę. — A niechże was trzysta!

— Myślę ja sobie i czapkę na uszy.

Wtem krzyk! — A mnie coś wnętrzności aż ruszy...

Bo znany był mi głos, i jak rodzony.

Zośka! Chrześniaczka moja! Jezu Chryste!

Czyli się tylko nie chybła gdzie z strony...

Rzucę się w ciżbę, a tam ją — siarczyste! -

Majtek do siebie ciągnie rozchmielony.

Jakże nie zdzielę w łeb! — Nie tak rzęsiste

Iskry z pod młota lecą, jak mnie z pięści...

I tylkom poczuł, że kość pod nią chrzęści.

Padł, i dał farbę, jak lis w świeżym tropie.

A tych już na mnie, by wróbli na strachu.

Strząsłem się; byłbym zmiędlił na konopie,

Ale żem w ścisku wziąć nie mógł rozmachu,

Tak krzyknę: Stasiek! A bywajno, chłopie,

A dziewka moja w wrzask! — O reta, Stachu!

Zgruchnął się naród, jako, że do czego,

Ale do bitki jest dusza u niego.

Tożby ich tutaj mógł malarz malować,

Jak jęli marszczyć łby, a brwiami ruchać.

Najpierw się bokiem sunęli próbować?

Łokcia nastawiać w klin, a w wąsy dmuchać.

Groźno tam było, i nie szło żartować!

Już w lica ogniem zaczęła krew buchać,

Już się co bliższy zamachnął, w garść plunął,

Gdy wtem zagrzmiało ciężko i deszcz lunął.

Jako więc kiedy o kość się u proga

Psi gryzą, a tu dziewka chluśnie z cebra,

Tak wnet ugasła ta cała pożoga,

I tylko majtka Stach macał pod żebra.

A tuż nawałność bliżyła się sroga.

Już z nieba strugi polały się srebra.

Już gasną, lecą jak ołów w głębinę,

Stygną, i w wały staczają się sine.

. . . . . . . . . . . . . . . . . .

Jak kiedy hutnik w staw szlakę wypuści,

A wody ze dna podniosą się z sykiem,

Tak wnet przyrosło tych morskich czeluści.

Już pokład liżą spienionym językiem,

Już fala jedna drugiej przez łeb szuści,

Jako te owce, gdy lecą za trykiem

Przez wąski wierzej, a wszystkie chcą razem,

A owcarz, licząc, nawraca je płazem.

Wnet plac opuściał z zbytniego narodu,

A kto miał w czubie, wytrzeźwiał do razu.

Bo lud tu odmian nawykły od miodu,

Pod strachem żyje, jak okoń u jazu.

Wtem reja trzasła. Huk poszedł od przodu,

Do gromowego podobny rozkazu.

Sternik zbladł, skręcił śruby, co miał siły,

Zachwiał się okret i bieg wziął pochyły.

A już i niebo spuściło się nizko,

Ciężkie chmurami, i męt po niem chodził,

Rwąc na paździerze to szare płachcisko,

Którem się od nas dzień biały przegrodził.

Chwyciłem masztu, bo stać było ślizko,

A wtem mnie bałwan jeden tak ugodził,

Jak chłop, gdyć nogi podbije kłonicą,

I uciekł, cały siny błyskawicą.

Jakże nie rykną wichry! Jak po niebie

Nie naczną trzaskać z okrutnym grzechotem!

Jak się nie porwą, nie wpadną na siebie,

Jak się nie cisną o morze pokotem!

To koń takiego dołu nie wygrzebie,

Kiedy go jezdnik uwiąże pod płotem,

Jak one wodę skopały kopytem

W błyski kowanem, a w gromy podbitem.

Nie tak się w sobie rozszumi, rozchwieje

Bór, gdy się sośnie zamiotą od burzy,

I nie tak rola zorana czernieje,

I nie tak żyto pokwiatem się kurzy,

Jako więc morze pod oną zawieje.

Wał na wał pędzi, dogania go, nurzy,

Zatapia, ryczy, jako byk do stada,

Zrywa się, leci, i w otchtań przepada.

Huknęły teraz niebieskie harmaty,

Które sam Michał Archanioł nabija.

Mrok upadł gesty, i tylko się szaty

Jego czerwoność skroś chmury przewija,

Pękły nad światem ogniste granaty,

Świszczą, żądłami kręcą, jako źmija...

Lecą do morza pobite czerepy,

A strugi deszczu tak walą, jak cepy.

Znam ci ja burze tęgie, bom od dziecka,

Po leśniczówkach, jak wilcze, schowany.

Wiem, jak Kampinos grzmi, jak Myszyniecka,

Jak i Zielona. Aż het, za Prużany,

Onać to stawna puszcza Białowiecka,

Gdzie się zataił żubr, potopem gnany,

W gąszcz taki, że sam Bóg drogi nie wiedział,

Poniechać musiał, a zwierz się osiedział.

Jest ci tam wojna, gdy wicher uderzy

W krętych róg sosen, lub puści ze smyczy

Ogary wietrzne po pustej trzebieży,

A tur go ciągnie w chrap mokry i ryczy.

Lecz przecie się to do morza nie mierzy!

Tu strach osobny jest, co kości liczy

Tak, że ci każda do szpiku dygota...

Strach większy, niźli przed końcem żywota.

Jeszczeć to chłopu mniejsza. Chłop dostoi,

Choć się w nim duszne ruszą fundamenty.

A drugi taki im ciężej się boi,

Tem twardszy bywa w śmiertelne momenty,

I za trzech zuchów tchórz nieraz nabroi.

Lecz baty, srogie czyniły lamenty,

Od których, że już prawie uszy puchły,

Kapitan kija podniósł, i tak zgłuchły.

Dopieroż okręt lżej zaczął sterować.

Bo już nad wszystko wrzask babi nie płuży.

Gdy się kto bierze po morzu żaglować.

Rzecz to jest inocaa, i pomiar Jej dusy;

Juź się tam nie lża po tynfie targować

Z śmiercią, gdy nawa pod wodę się nurzy.

Co masz, to dawaj, czy miedzią, czy złotem.

Wypłyniesz? Będziesz rachował się potem.

Do samej nocy goniły nas sine

Oczy błyskawic i grzmot łajał z warkiem.

Aż my się w wichrów wcisnąwszy szczelinę

Przebili z tuczy. Tak skrzydłem ptak szparkiem

Pruje na ukos powietrzną głębinę

I prżed nawałnic uchodzi poswarkiem.

Lecz piorun jeden dognał nas, wypalił,

I sążeń drzazgi od masztu odwalił.

Zaraz też, jakby na to tylko czekał,

Jął się wichr ciszyć i składać po sobie

Zjeżone grzywy. A grzmot, tak uciekał,

Jak gończy z troka, gdy w kniei przeskrobie.

Raz, drugi, trzeci, skroś mroków zaszczekał,

Zacichł, znów drogę oszczeknął na globie,

Aż ciszej, dalej, z ostatnim skowytem

Schował się w niebie chmarami nakrytem

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Noc cicha, parna, nie błysła ni jedną

Gwiazdą, na całym niebieskim przestworze,

I tak nas dwoje objęto bezedno:

Czarne to niebo i czarne to morgę.

Czekałem nie śpiąc, aż mroki przerzedną,

Bom słyszał, wysep że ujrzym na, morze.

Kupa nas było, lecz nie szła nam rada,

Iż w tych zapaściach człek, łacno nie gada.

Każdy tam w duszy doległość miał własną,

Którą żuł milczkiem, by piołun ugorny.

Dzienne otuchy — te prędko ugasną,

Gdy w sercu pomierzeń wybije wieczorny.

Gorące oczy nierychło tam zasną.

Mgła na nich siada, jak opar jeziorny...

Wbijasz je w ciemność, by w trumnę otwartą,

Nieluzowaną u troski swej wartą.

IV

A z tych pstrych gromad, co razem w tej arce

Morzem pływały, przylgnęła do siebie

Garść ludu, chłopy, młodziaki i starce,

Jakby się wicią zwołały w potrzebie,

Bo człowiek, z dolą choć wyjdzie na harce,

Nierad się chmielem bez tyki kolebie,

Lecz wnet się wiąże do kupy drużyną,

A osamiałe ptaki prędko giną.

Więc albo jak tam szły ziemie pobliżem,

Albo jak biedą swoją kto graniczył,

Tak my się jednym pisali już krzyżem.

A zaś Horodziej nad nami ławniczył.

Najwięcej ludu przybużnym szło niżem,

Choć inszych, tez by niemało nauczył.

Jeden borową żywicą, a drugi

Załatał skibą, gdy ruszą ją pługi.

Więc Łuć Ostańczuk, więc Bandys, chłop tęgi,

Dobry na zimno, dobry na gorąco,

Więc Pietr Zagajny, co nic prócz siermięgi

Nie wyniósł z chaty w tę drogę ciekącą,

Więc Ziąba Wawrzon, co garść miał, jak cęgi,

A skórę srodze do łupnia świerzbiącą,

Więc Łuka, Bugaj, wiec Kos, więc Sołoda...

Co liczyć?... Naród płynął tak jak woda.

Jeden, to drugi, dym z fajki wydmucha,

Podeprze brody i patrzy przed siebie...

A w koło ślepy szum i ciemność głucha,

Okręt się morzem, by piachem wóz grzebie.

Tom poczuł wtedy, jak światem Bóg rucha,

I jak go w onych biegunach kolebie,

To w śmierć, to w żywot, a nigdy nie zmyli...

Insi milczeli takoż i knastr ćmili.

Magier się tylko kręcił. Widać dusza

Szlachecka, tęższe ma, niż chłopska, szruby,

I łacniej jakoś, językiem choć, rusza.

Aż buchnął: — Cóż to? Zamokły wam czuby

Razem i z mózgiem? Co u paralusza!

Czy my Kartuzy? Czy wiążą nas śluby?

Ledwo się puścił wrótni, tfu, do licha!

Ledwo, że przez próg przelazł, a już wzdycha.

A cóżeś to tam zostawił za krocie

I za rozkosze takie w tej chałupie?

Czyliż tam w masie pływał? Chodził w zlłcie?

Tfu!... że się baby puścił, i na płocie,

Jak kur z kokoszą nie gdaka na płocie,

To już se mierzi świat! Chłopiska głupie...

Wtem Wawrzon: — Co ta baby czyje mieszać!

Ze ta chłop stęknie, nie będą go wieszać. -

— Oj, prawda! — Bandys na to — Nie z rozpusty

Człowiek się wydał do tylego świata,...

A co mą robić, jak garnek je pusty,

A gruntu niema i tyle, co szmata

Na owinięcie palca? Toć już szósty

Rok, jak komorne wyrabiam o brata,

Kątnikiem siedzę... — A Bugaj: — Ba! coby,

Jak nie głód, we świat gnało, u choroby!

Wtem Magier puścił dymu: — Różnie to ta

Bywa. Jak komu. Ja bo się od dziecka

Nie trzymowałem spódnicy, ni płota.

Człek je od rodu szlachcic. A szlachecka

Rzecz, świata przeznać. Nie tam, jak hołota..,

Z pieca do miski, i znów do zapiecka...

U nas tam wszystko szlachta! — A toć wie się,

— Bugaj mu aa to — Je "Szlachta — Zalesie

Od Żdźarów zaraz w bok!" — Co mi tam Żdżary!

— Zakrzyknie Magier — Ja ta ze Żdżarskiemi

Nie będę stawał w kumnotry, ni w pary!

A żeby oni sczeźli! Takiej ziemi

Tyli sztuk poszedł! Na same pomiary

To my wydali. Szlachta, z podrobnemi

Koszty, coć więcej niźli złotych dwieście.

A jeszcze trzech nas siedziało w hareście.

— Mniejszać o hareszt — Przemówi Szaława,

Lecz grosza płakać!... — Ba! — Magier odrzecze:

— Żeby nie Żdżary! Ba! Żeby nie sprawa!

Tylebyś mnie to i widział człowiecze.

Cóż tu za honor mam? Jaka tu strawa?

Jaka wygoda? Że za kark mi ciecze?

Ba! Żeby!... Tobym nie puszczał zaścianka,

Nie wlókł się z żoną co też jest szlachcianka.

Na to Ostańczok Łuć: — My, Łohiszyńce,

Insze znów mieli prawo: to mieszczańskie

Wzięlim, nie liczac, i guzy, i sińce,

Ale swojego nie dalim. Co pańskie,

To pańskie. Ale te nasze dziedzińce,

Te pasze, gronty, te jeszcze pogańskie

Pouroczyszcza, Oziaty, do deski

Oddal skarb! Papier my mieli królewski.

Tak Magier! — Szelmy łyki! — A Łuć: — Kartę,

Taką, co na niej są złote litery

Z królewskich czasów. To więcej jest warte,

Niźli dzisiejsze stemple i numery.

Prawda, zetlałe to już i wytarte

Bo temu sto lat po razy coś cztery

Minęło; ale stoi wypisane

Co nam, co kniaziom Ogińskim nadane.

Tu Magier nie mógł dosiedzeć na ławie,

I gęste dymy puszczał: — Szelmy łyki!

To szczęście mieli! To stali na prawie!

Oj, żeby papier taki na Żdżarczyki!

Tożby, jak wjuny, kręciły się w stawie,

A my ich dalej w sak, i na patyki!

A to fortunne kanalje! — A na to

Ostańczuk, mową cichą, lodowatą.

— Od przedawności ona królewszczyzna,

O grunty, z nami, mieszczany, się darła.

Tak, owak było, lecz przecie iścizna,

Szła w brogi nasze i biedę poparła...

Aż się skończyły kniazie ogińszczyzna.

Nowe nam pany posięgły do garła.

Zjątrzył się naród, choć łby tam pochyłe,

My mieli dawność naszą, oni siłę.

To Jafc my papier do sądu nosili,

To obchodzilim nocą trząchawicę,

Lepiej nadając drogi, niż dwie mili...

To na Muchaniec my szli, Tyśmienicę,

Po błotach my i wyż kolan brodzili,

Drugą i trzecią obeszli granicę,

Żeby nas aby nie potkła gdzie zdrada.

Tak kompaniją szła cała gromada. -

Tu mu, jak szydłem, Magier przebił mowę:

— A zmyślne szelmy! A dajże ich katu!

I dalej w palce trzaskać i chwiać głowę;

— Oj, rozum taki naszemu mieć bratu!

A namże aktów zagrzebał z połowę

Adwokat! — A owi — My tam hadwokatu

Nie dali w ręce grosza ni hramoty.

Sami stawali w sądach. — — A, niecnoty!

Magier w śmiech na to. — A setne hultaje! -

A Łuć: Ta cudza gęba to jest letka,

A dobre prawo głos samo podaje.

Tak my starego obrali se Hwedka

Uhacza. Ano, niech przed nami staje,

Że to tam w sądzie nikt kupą się nie tka.

Dziad głuchy, ślepy; takowy nie zdradzi;

A wreszcie sama hromada poradzi,

To co się na nas przepierca zaniesie,

Gębą, to my nic. Czujem, taj i stoim.

A ten tak rąba ozorem, by w lesie

Drwa, a pogląda, Czy strogo się boim...

Tak my nic, cicho. Tak on więcej prze się...

Aż schrypnie. Tedy my a papierem swoim.

Tak sąd — do zgody — tak my stoim niemo:

Papier przed siebie: — Nie! Nie żełajemo!

Wiec jak zaczęli karami nas prażyć,

To do siódmego prażyli nas potu.

Nie szło ni żyć już, ni dobra nam zażyć.

Co pojrzysz, wisi powiestka u płotu.

Przestali ludzie spać i krupy warzyć,

Nie patrzył statku nikt, ani omłotu,

Aż i kryminał przyszedł. To tam w Pińsku

Jedni siedzieli, a drodzy zaś w Mińsku.

No, nie złamali narodu. Tak wzięli

Na pojedynkę we łbach robić szumy.

Ale my zdawna od ojców to mieli,

Że są na świecie dwa dobre rozumy:

Szlachta od tego są, żeby coś chcieli,

O coś krzykali. A my zasię, tłumy

Szaraków, wtedy najpewniej obstoim,

Gdy cicho siedzim, a zgody się boim.

Aż i wygralim! — Umilkł. Strząchnął bary,

Przedmuchał fajkę, pojasa poprawił,

Ziewnął, aż trzasło, i w kłębek się szary,

Jak jeż do kupy zwinął i nastawił.

Lecz Magier wzdychał: — Ba! gdyby nie Żdżiary!...

I głowę zwiesił i żółć w sobie trawił.

Insi drzemali. Tak biły godziny

Nieme nad światem, aż dzień obrzasł siny.

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Wtem, jak gdy chrustniak nowizną, skroś zboża

Wyrżnie się czarny, tak z wody odwałem

Wręby się jęły wyrzynać skroś morza

Wyspu onego, o którym słyszałem.

Choć lekkim ogniem paliła się zorza.,

Małom co widzieć mógł w pomroczu białem,

Gdyż taka ziemia morska, falą bita,

Mgłą bywa gęstą i parem nakryta.

Gadali, że to świętego Wincenta,

Wyspa jest, że się mieni: Kanaryska.

Ale Prokurat, co jeszcze pamięta

Francuza, gniewno w dół szarpnął wąsiska,

Aż mu twarz stara, szramami pocięta

W żar buchnie: — Fałsz jest! Zmienili nazwiska!

Święta Helena to! A za patrona

Nie Wincentego ma, lecz Napoljona...

Napoljon tutaj siedział Bonaparte,

Przez chytrych wrogów zdradliwie zamknięty.

Ale mu gwardia przejęła tu wartę,

I wojsko świeże dowiozły okręty...

Choć dzień noc Anglik miał oczy otwarte,

Napoljon puścił w niego takie męty,

Że skoczył z wojskiem w czółna i w mgłach pływa...

Tylko się bęben w wód huku obzywa.

Słysz? — Myślisz — morze? To trąby tak grają

Walącym pułkom, na dobra ochotę...

Patrz! Myślisz — słońce? To orły wiewają

W chorągwiach, całe srebrzyste i złote...

Czuj! Myślisz — piorun? To z harmat znak dają,

Że cesarz wdziewa swą szarą kapotę...

Vive Napoleon!... Na ramie broń, wiaral

— Gwardya!... Gdzie gwardya moja wierna, stara?...

I cichnie w szeptach, zwiędłemi coś usty

Gwarząc sam z sobą, aż spadnie mu głowa

Na pierś, gdzie rękaw zatknięty ma — pusty,

I gdzie żelazny krzyż na strzępku chowa.

Więc tylko morza huk słychać i chłosty,

Tylko szum fali ucina w pół słowa,

Które tu ówdzie padała przerwane

W powietrze ciche i złoto-rumiane.

Aż skoczym nagle: strzał gruchnął po wodzie.

Słuchamy — drugi! Nie bawiąc — wnet trzeci!

Już na pokładzie gwałt, spuszczają łodzie,

Już miczman w czółno wpadł, już jak ptak leci.

— Ohi — o! — Oho! — A wtem na zachodzie

Wielka nam jasność pół morza obświeci...

Okręt się palił tam! Snać od pioruna,

Bo sroga była i roznośna łuna.

Cudne to było ono widowisko,

Ale się w zgrozę mieniło dla człeka,

Gdy patrzał, jak się tam ludzkie mrowisko

Tłoczy, tratuje, przewraca, ucieka.

Ten w morze skacze, choć łódkę ma blizko,

Bo strach mu krzyczy, że jeszcze daleka.

Insi od wrzasku i dymu szaleni

Sami się naskroś rzucają płomieni.

Kupa tam ludu musiała zaginąć

Od głowni onych, od iskier kurzawy...

Bo się to śmierci niełatwo uchynąć,

Gdzie woda z ogniem pilnują przeprawy.

Ja sam widziałem; chłop jeden chciał minąć

Maszcisko srodze płonące śród nawy,

Wtem się potyka... A nimbyś zakrzyknął:

Jezus Marya, ratuj! — w ogniach zniknął.

Więc choć z bezpiecznej patrzyłem ostoi,

Mróz mi przez koście szedł, aże do szpiku...

Bo jest w człowieku, co więcej się boi

Tej niemej śmierci, głośnego niż krzyku.

Więc tutaj cichość, a tu ci się roi,

Że słyszysz w jakimś okropnym języku

Ostatnie słowa... ostatnie wołanie...

Aż ci włos zjeży się i dęba stanie.

Tak dzwon, gdy bije w Horodle na wieży

Za potopionych bez pory na Bugu,

Raz tylko w cichość wieczorną uderzy,

A setny jęk się rozniesie po jugu...

Zmilknie, a dzwon znów — raz. I znów się szerzy,

Znów leci rozjęk, het, od Uściługu

Aż do Dubienki. Tak niosą się jęki

Wzdłuż Buga, co jest rzeką łez i męki,

Zanim się w Jordan zamieni radości...

A już z pośpiechem wracały się łodzie,

Co osmalonych przyniosły nam gości.

Majgeściej Włochów było w tym narodzie.

Ci dalej żebrać! Tej ludzkiej litości

Sięgając ręką po onej przygodzie,

Jak na jarmarku, po małp widowisku.

Tfu! Z piekła taki nie wyjdzie bez zysku.

Ale i nasi byli. Teraz w kraju

Flisa nie braknie! Wiatr jakiś podrywa

Ludzi i niesie, jak liście po gaju

Drogami błądzi, morzami to pływa,

Za ptactwem ciągnie na świat, do wyraju,

Czego nie rabiał nigdy od jak żywa.

Ot, jakby uciec chciaf samy od siebie...

Musi, planeta taka stoi w niebie.

Więc kiedy weszli na pokład, na susze,

Po tych śmiertelnych przestrachach i męce,

Tak zara twarzą o ziem, i nuż w skrusze

Ponad głowami podnosić te ręce

Smolne od dymów. To dziś jeszcze pruszę

Łzy na tę kartę, gdy owe jagnięce

Trzody przypomnę, jak cała gromada

Ogniem znaczone runa Bogu kładą.

Sam jeden teraz, gdy insze już padły,

Gorzał koronny maszt, niby gromnica

Nad konającym statkiem, gdzie się kładły

Całuny dymów. Tu, owdzie iskrzyca.

Buchnie mietliskicm, lecz łuny już bladły,

Już dopalała się ta czarna świeca,

Już gasła, pełgła, aż z setnych dział grzmotem

Runęła, sypiać w morze szczerem złotem.

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Wtem trąci mnie ktoś. Odwrócę ja głowę,

Magier! Czerwony w twarzy, pomieszany,

Śmieje się niby, a ognie mu płowe

Strzelają z oczu. Myślałem — pijany.

A on — Wiesz, wasze? Wiesz, kogo tu nowe

Licho przyniosto czółnem? Ha, na rany

Chrystusa Panal Tej brakło mi pary!

Żdżarski jest... Żdżarski tu z synem jest stary!

Cisnął mi ramię i syczał tak w ucho

Jak żmij, kiedy go nadeptasz nienackiem.

Patrzę, ogromny szlachcic z kością suchą

Podnosi głowę, bo leżał był plackiem.

I wali w piersi kułakiem, aż głucho.

Przy nim wyrostek z wejrzeniem junackiem,

Ten w tararatkę odziany był siną,

Stary zaś w kaptur i w płaszcz z peleryną.

Zrazum nie widział z pod tego habita,

Jak nos krogulczy z wąsami siwemi.

Aż błysnął twarzą. Ta była poszyta

W bruzdy, i łzami świecąca wielkiemi.

Wtem garść koścista synowski kark chwyta,

Zniża go, łamie i ciśnie do ziemi,

Tu dziękuj Bogu, że cię wyratował,

Tu smyfcu, krziyżem padaj! — padł na pował.

Nuź Magier w wąsy dąć, a gębą puhać:

— A publikanin!... A celnik!... Patrz, wasze! -

Lecz nieczas byfo mi patrzeć, ni słuchać,

Bo nas ścisk naparł i zmieszał, — jak kaszę.

A tu już nasi poczęli się zgruchać,

Obsiadać ławy, by wróble poddasze,

I radzić. Co? Jak? — Niewielem miarkował,

Ale że Opacz okrutnie rajcował.

Aż buchło, jako war z kotła: — A co to?...

To po nas okręt dosłała królowa,

A tu go obcą zapchali hołotą?...

— Nie strzyma! Musi do dna! Tu połowa

Luda je zadość! — Jak jajo to zgniotą!

Głowę dać przyjdzie! — A Opacz: — Co głowa?

Tu wsio, ty brat mój, wsio k'czortu przepadnie!

Małom w Odesie statków widział na dnie?...

— Laboga rety! — wrzasną baby, — a ów:

Ja tu wsio widzę i wiem, te już krucho

I wody dobrej mają i sucharów.

Eh, mam ja oko! Eh, brat mój, mam ucho!

Jak co, to tych tam co hrubszych bojarów

Ma łodzie wsadza przeprawią na sucho,

A reszta pójdzie fiut! — Tak baby: Reta!

Wtem Roch — A cichaj! Tu robota nie ta!

Tu nic po krzyku. Tutaj albo zara

Kupą się ruszyć i w kije zatrzaskać,

Albo... — Tu przerwał Bugaj: — A psia para!

Jak to umieli narodu przygłaskać!

Jak to gadali, co Papiżi się stara

Sam!... A tu — łaska!... — A Bandys: — Oj, łaskać,

Że i wrogowi nie życzyć, pomucha!...

— Albo... — Chciał kończyć Roch, lecz nikt nie słucha,

Wszyscy gadają naraz. Lecą szmery,

Gwary, wzdychania... Aż głośniej zagada

Roch: — Albo sznura w pas, i do siekiery,

I z deską w wodę! — Zamilkła gromada.

— Ha! Mozeć-by to... Wtem Opacz; — Frajery!

Dobre to z rzeką, lecz z morzem — nie nada.

— Przez cóż to? — pyta Bugaj. A ten gęby

Odmie: — Co będę pytlował otręby!

— Nie nada i już! — Tak baby wzdychają...

— Dalekoż jeszcze do tego tam brzegu? -

A Opacz: — Czort wie! Taż rudla stawiają

Inaczej w morze po każdym noclegu! -

— Prawda, moiście!... I co też w tem mają? -

— Co? — krecą, brat mój, jak lis ten po śniegu

Chwostem, by drogi za niemi nie macać,

Żeby po tropie nikt nie mógł się wracać! -

Więc nowa w kupie zdumiałość i troska!

Biją na twarze odmienne kolory.

Nuź dalej baby w szloch: — O Matko Boska!

A toć nas tutaj pogubią bez pory!

Wtem Roch Zatrata, co ćmił papieroska,

Wstał: — Co będziewa mądrzyć, jak doktory!

Pójdźwa! Niech Starszy — jak i co powiada!

Obcisnął pasa, ruszył, za nim rada.

. . . . . . . . . . . . . . . . . .

A już wiatr pędził nas na tę zgorzałość

Blizkiego ognia, i swędy te trupie.

Wiec coraz nowa, wzmagała się żałość

W onych przybłędach, co stali tam w kupie.

A ja, patrzący na matek omdlałość,

Na ojców ciężkie łzy, na dzieci głupie,

Tak trzepoczące się? jak marne muchy.

Dzwon miałem w piersiach rozbity i głuchy.

I dzwonił mi on te swoje nieszpory

Wielkopiątkowe, nie dzień, i nie drugi...

Byłbym się chętnie przyzostal do pory

Na wyspie onym: lecz tylko nam ługi

Migły zielenią utkaną w kolory

Kwiecia, tylko nam zawrzasły papugi,

I dalej! Łodzie nie brały nikogo.

Kapitan przykaz dał, strzeżono srogo.

Szeptali, że jest jakowaś choroba,

Że się starszyzna boi komisyi:

Lecz ciszkiem szło to, bo była nie doba

Gadać, i zdrowej nastawiać tam szyi.

I Roch i Bugaj spłukali się oba

Na owej to tam swojej rebelii...

Trzy dni siedzieli w kunie, o czczym duchu,

A Opacz śmiał się i gładził po brzuchu.

Ale że równo uczynek tam jaki

Być musiał bo wiatr ciągle się przeciwił,

I krwawe były zachody i znaki

Na niebie, jakby noża kto zakrzywił...

Sternik łbem kręcił, brat gęsto tabaki,

I jednem okiem do nieba się dziwił,

Zmrużywszy drugie, a głowę w bok chylił,

Że do własnego nosa drogę mylił.

Gdyby nie ludzi ścisk i nie ta trwoga,

Co jako z widzeń anielskich, tak biła

Z onych teatrów na chmurach przez Boga

Wymalowanych, to mógłby tam siła

Cudów obaczyć. Bo bitwa się sroga

Co zachód prawie na niebie paliła.,

Żeś widział pułki lecące i działa,

Przysiągłbyś, ziemia tententem ich drżała.

Tak nasi zaraz różnc wiedli rady:

Że skąd się takie na niebie pokaże

Wojsko, tam uszy posyłaj na zwiady.

Bo to są pierwsze pikiety i straże

Czasów, co wojnę prowadzą w swe ślady,

Aż spadnie wprędce na ziemię, w stugwarze

Trąb, kotłów, bębnów, i harmat, i mieczy...

Ale Horodziej stary temu przeczy.

Ten siwą głową, jako bocian, kiwa,

Aż rzecze: — Jeszcze... jeszczeć to daleko!

A z temże wojskiem, to znowu tak bywa:

Gdy Bóg ma litość na krwie te, co cieką

Z narodów, to sam batalje odgrywa,

I archanielskie pułki się tam sieką,

Żeby spokoić te ziemię, co krzyczy

O krzywdy swoje, nim zegar doliczy.

Więc nie na przestrach to, i nie na. wojnę,

Lecz na znak, iże czekać jeszcze trzeba,

Takie się bitwy czynią, takie zbrojne

Rycerstwo wali posśrodkiem nieba.

Iżby się lasy rozwiły spokojne,

A pola ciche iżby dały chleba,

A ten skrzywdzony iżby się posilił,

I pewną rękę miał, i zaś nie zmylił.

A jak czas przyjdzie, to Pan Bóg tam zwoła

Te duchy: — Chcesz iść ty, albo ten drugi?

To ów: — Chce, Panie! — To Bóg zjaśni czoła:

— Tak dawaj oba skrzydła, a idź w sługi! -

To taki składa skrzydła archanioła,

Kapotę bierze, krakuskę, miecz długi -

I — Na koń, wiara!... Jezus Marya! Ze mną!

— To wtedy czas jest! A pierwej — daremno.

Zamachnął ręką na mroczne powietrze

I odszedł. A nam w piersiach war się ostał,

Jak kiedy człowiek na pięście się zetrze

Z takim, co krwi mu serdecznej zachłostał.

Więc ognie po nas szły, więc cichsze, letsze,

Bo by człek w mierze bez bójki nie sprostał.

Aż westchnął jeden, a drugi, dziesiąty

Zaklął, i tak my rozeszli się w kąty.

. . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Aż ci ledwo świt, o szarym dnia brzasku,

Wpadł szyper: — Wszyscy na pokład, i hura!

Rewizja! Dziewki narobiły wrzasku,

Dzieci w płacz, baby, co tam miała która,

To na się. Stanął tłum. W latarni blasku

Migają twarze. Chłopów się ponura

Kupa zebrała, patrzą, jako wilki.

A tamci świecą, żeby dokrzal szpilki.

Tak nam to spadło, jak ta z dachu cegła

Na łby. Więc stoim, by te owce głupie.

Kobietę jedną, która w nocy zległa,

Zamrok ogarnął, oczy trzyma w słupie,

A ta szarańcza, jak tylko tam wbiegła,

Tak w krzyk: — Trup tu jest! Powietrze jest trupie!

Niepochowany trup jest! — Bom zdaleka

Rozumiał nieco, iak psiarnia, ta szczeka.

Ale Szczęśniaka żona dni już parę

Chorzała jakoś, i w swoim się kątku

Taiła. Chciały jej tam baby stare

Urok odczyniać węglami aa wrzątku,

Nie dała. Jeno się w te chusty szare

Odziawszy, sama przy swojem dzieciatku

Legła, bledziuchna, że tylko jej w twarzy

Ogień na ustach i w oczach się źarzy.

Więc gdy tak trzęsą te nasze tapczany,

Ta rzęsów tylko zmruży, i odwróci

Głowę, z tym ciężkim warkoczem do ściany,

I niemowlątku swojemu zanuci.

...Uśnij mi, uśnnij Jasieńku kochany!...

Śpiewa. Wtem nagle siędzie, głową rzuci,

Wyprostowana, plecami o ścianę

Oparta, oczy miała, jak pijane.

Śmiertelna w twarzy, usta, ty upiora

Czerwone; wzrokiem tym szukaczy śledzi.

Aż gdy ta do niej przybliży się sfora,

Tak krzyknie: — Ludzie, ja chcę do spowiedzi,

Do sakramentów chcę! Księdza! Ja chora!

Wtem straznik! Co za kobieta tam siedzi?

Tak Szczęśniak w łeb się skrobie! Mojać baba.

— Co? Pomieszana? — I, nie. Tak ot słaba!

Więc że ów ludzkość w sercu miał, tak rzecze;

— Szkoda, bo ładna! — Wtem szypra odbije,

Co sięgał ku niej. — Ty sam ją człowiecze

Podnieś i sprowadź. Co ręce tam czyje

Szarpać ją będą? Sam o nią miej pieczę...

Ruszył się Szczęśniak, a ta w krzyk: — Zabiję,

Jeno mnie dotkniesz! — Tak on: — Hanuś, co ty?...

A ona! — Józef, puszczaj!... Józef złoty!..

I ręce obie podniesie i składa

Jak przed ołtarzem, jak przed monstrancyją.

A łza jej po łzie z rzęsów by grad pada,

Aż srebrne tony na twarz całą biją.

W lnianej koszula broniąca się, blada,

Z wzniesioną piersią i odkrytą szyją,

W głosie modlitwa, i rozpacz, i trwoga -

Tak mi została w oczach ta nieboga.

Stropił się Szczęśniak; był miętkiej natury,

Ale że ścisk się czynił, jak w kościele,

Wiec krew mu buchła kipiątkiem do góry:

— Wstawaj! — zakrzyknął. — Patrzta! Ceregiele

Będzie robiła! Bierz się na pazury

I wstawaj, bo ci tym kijem zaścielę!

Szarpnął szmat, wrzasła... Za nią cała kupa

W krzyk: Jaśka, dobył... Dziecko, dobył — trupa.

Nie wiedział! Do dziś nie wiedział! Do ranka!

Zaczął dygotać cały, twarz mu zbladła,

I niemym głosem szeptał: — Hanka!... Hanka!... -

Lecz nie słyszała. Jak martwa wznak padła,

A tu już trupka chwyciła naganka

Z wrzaskiem i klątwą: — Hal Morze okradła!

Złodziejka! Morze okradła, niegodna!

Brać ją! Niech patrzy, jak psiak pójdzie do dna!

W jednej spódnicy, w chuściątku i boso

Powlekli. Prawie ponieśli na ręku,

Ale jak tylko obwiało ją rosą,

Zaraz się wzmogła z onego zalęku.

Stanęła, strząchła rozplecioną kosą,

Bez krzyku, płacze, bez jednego jęku.

— Ustoję — rzecze. A ci: — Niech chłop trzyma!

Niech będzie kara! Niech ma przed oczyma!

Złożyli tropka, ciagną sznur, sztuk belki,

Też przed nią. Hanka i nie spojrzy na nie,

Tylko w ten obzór zapatrzy się wielki

W te niezmierzone huczące otchłanie.

Aż rzeknie słodkim głosem rodzicielki, -

Co dla pieszczocha szykuje poslanie!

— Puść, Józef! Chuścię Jaśkowi podłożę... -

Puścił chłop, a ta za dziecko, i w morze.

A tak to nagle, tak błyskiem się stało,

Że nikt nie zdążył krzyknąć, ruszyć krokiem,

Tylko wiatr powiał tą szatką jej białą,

Tylko, jak światłość, mignęła się mrokiem.

Rzuci się Szczęśniak, lecz dwóch go trzymało...

To teraz jeszcze tak mam ją przed okiem

Całą rzuconą w śmiertelne te loty...

I ognia czuję żar, i zimne poty.

I patrz! Wnet wichry przeciwne ustały!

Okręt się gładko, by po szkle pomyka,

A owe glorje, co krwawo gorzały,

Bóg zwijać każe i w niebie zamyka.

To się czarami te rzeczy być zdały!

Szkoda, żem nie miał ze sobą "Sennika

Jozephowego", co został spisany

W Egipcie, a zaś w Łukowie wydany.

Tam stoją świata planety i dziwy,

Co człeku pomódz mogą, albo szkodzić.

Niejeden znak się pokazał prawdziwy,

Kto go tłomaczyć umiał i dochodzić.

Dwa są Senniki; lecz drugi fałszywy,

Choć takoż chce się z Egiptu wywodzić,

Tego "Pharao" piszą, albo "Nowy",

A zaś od spodu przydają dwie krowy.

Ale nieprawda jest, bo z Drohiczyna

Żydek go jeden zmyślił i ułożył.

A kiedy przyszła sprawa przed rabina,

To boso stanął i Thorą się bożył

Jako niesłuszna jest o fałsz przyczyn&r

Bo on swe własne imię ta położył,

Które w kahalnych księgach "Nowy" stoi,

A to są krowy, co pachtem je doi.

Ta jedna tłusta, jako dawniej były,

Kiedy miał szlachcic dość paszy w folwarku.

Ta druga chuda, — ot, gnaty a żyły,

Tak dziś jest, gdy ma serwitut na karku.

Faraonowi te krowy się śniły,

Gdy podchmielony raz wracał z jarmarku.

Sen ten się sprawdził aż tu w Drohiczynie.

— Tak wygrał sprawę przy mądrym rabinie.

V

Ale już słońce coraz silniej praży

Łby chłopskie, zbite mieszczańskie czupryny,

I pogolone głowy marynarzy.

Jui nigdzie mokrej nie obaczysz liny.

Już się na masztach żywica aż smarzy,

I w skrawoztote ocieka bursztyny.

Bieleje niebo, żar pomost rozpala,

A morze, ciężko, jak war się przewala.

Mówią, ze ziema, nakształt wielkiej dyni

Brzuchem się tutaj wypęcza do słońca,

A czuby wciąga. Przezornie to czyni,

Boby ją na skroś strawiły gorąca.

Więc tylko pasem żar idzie pustyni,

A chłód lodowy zawiewa ją z końca.

I tak się toczy, jak owoc dojrzały,

Środkiem żółty, a po czubach biały.

Zwie się to miejsce Równik; iż się właśnie

Na równe tutaj świat dzieli połowy,

Tak odmienione, ze słońce gdy gaśnie

Z jednej, to z drugiej świt rusza się nowy.

Toż kiedy u nas chłop chrapoic, a zaśnie,

Sam w pole wtedy wychodzi karbowy,

I do roboty parobków zagania,

I słychać bydła ryk, i kurów piania.

Więc miejsce ono, by zmyłki nie było,

Pan Bóg gwiaździstym obreczem dał pobić.

Przyczem się sporo gwiazd złotych skruszyło,

Bo w niebie młotem nie wiedzą, jak robić.

Zamachnie taki się anielska siłą,

Zamiast gwóźdź zwolna klepać, a sposobić...

Więc Bóg tym żużlem, by rzecz była wieczna,

Dał sypać drogę, co zowie się — mleczna.

Choć insi mówią, że Równik jest na tem

Miejscu położon, gdzie stanąć ma prawo,

Jako człek człeku porównym jest bratem,

Nie — ten na ławie, a tamten pod ławą...

Tako ma równość nad całym, być światem.

Ani się nędzarz uwzdycha za strawą,

Ani się bogacz w dukatach zakopa...

Ni szlachty wtedy nie będzie, ni chłopa.

Dobrzeć by było to! Lecz radbym wiedział,

Kto będzie majstrem, a kto czeladnikiem,

Kiedy i w kuźni ustanie ten przedział,

A chłopak mi się zastawi równikiem?

Człek się na prawie majsterskiem osiedział,

Jest w cechu; tego nie zlizać językiem;

Chorągiew bracką nosi, ma w Krakowie

Brata, co ksiądz jest, Balcerski się zowie.

Wtem Magier huknie, niby z butla piwo?

— Co tu i gadać o jakiejś równości!

Nie będzie szlachcic przyrównan, jak żywo,

Ani łykowi, ni chamskiej tej kości! -

A na to ÂŹdżarski spojrzawszy się krzywo:

— Milcz Waść! Szlachectwo nie ścierka waszmości,

Żebyś niem gebę raz po raz szorował.

Klejnot jest. Krwawnik. Krwią ziemię farbował. -

A Magier — Co mi tu, Wasze!... — I świsnął

Jak nadeptany na ogon padalec.

Lecz suchy szlachcic wyciągnał garść, ścisnął,

I utkwił w niego kościsty swój palec.

— Fałszerz! — rzekł głośno, i okiem zabłysnął.

On skoczy, kija chwyciwszy kawalec,

Jak ryś z gałęzi, gdy się zapamięta,

Bełkocąc tylko: — Doku... Doku... menta!...

Pokaż mi, Wasze, na to dokumenta,

Bo o obelgę pozwę... infamiję!...

Myślałem, szlag go trafi w te momenta,

Gdyż kark miał byczy, a zbyt krótką szyję.

Ale koścista ręka wyciągnięta

Suchym weń palcem godzi, jak w cel bije.

— Fałszerz! — powtórzył zimno. — Ja... do sądu!... -

Wrzasł Magier — Świadki... — A ów; — Czekaj lądu,

A toś ty? bratku, myślał że ja nagi

Wyjdę z tej pastki, coś mi ją nastawił?

Że wezmę na się dziadowskie biesiagi?...

A bogdajże się tym pozwem zadławił!

Salachta!... Magiery!... Zbójeckie watagi!...

A ot mnie Chrystus przez morze przeprawił,

Bym cię dosięnął, a pomstę wziął z ciebie.

Tak mi dopomóż Bóg, i Trójca w niebie! -

Lecz Magier trząsł się, jak w wielkiej chorobie,

Zsiniał, dech tracił, i błędne źrenice

Obracał kołem: — Ja ci... Ja tu tobie

Pokażę! Ja ci pokażę... granice!

Jeszcze twe próchno przewróci się w grobie,

Jak ja sądową zapalę ci świecę...

Jeślim ja — fałszerz, tyś krzywo przysięgał!

— Co! — wrzasnął Żdżara — Ja? — I już go sięgał

Kościstą ręką, gdy wtem, z pod pokładu

Sypną się ludzie dziwną procesyją.

Popierw niewiasty, dzieci, a pozadu

Chłopy się długim, ciemnym sznurem wiją.

Zawściągł się Żdżara z swojego napadu,

Głowę pod kaptur schowawszy i z szyją,

Lecz suchy palec upartym tkwił gestem...

Poznałem... Nasi szli, z dzieciątka chrzestem.

Horodziej trzymał je, krok stawiąc drżący,

Za nim chłopięta berlicę mu niosą,

U boku Zośka, jak bławat kwitnący,

Szła z oplecioną do wstęg jasnych kosą.

Spuszczone rzęsy, rumieniec wabiący,

Tuż Stach, tuż dziatwa w płótniankach, a boso,

Zaczem gromada cała: starzy, młodzi,

Z odkrytą głową na pokład wychodzi.

Nie było księdza naszego w okręcie,

Coby dzieciątko owo przewiódł zgoła

Z odwiecznych ciemnic, przez ziemskie poczęcie,

Do świetlącego Chrystusem kościoła.

Więc kmieć ów, gołąb biały, co żył święcie,

Wodą i krzyżem naznaczył mu czoła.

A zaś na chrzestnych dzieciątku obrano

Stacha i Zośkę, jak wiśnia rumianą.

Dziwią się obcy, patrzą, pchają głowy

Pomiędzy drugich, którzy bliżej stali,

Bowiem był widok ciekawy i nowy

Dla nich, jakiego jeszcze nie zaznali.

Słychać okrzyki, śmiech, wrzawę rozmowy,

Palce wskazują to sznury korali,

To krasne chusty, któremi niewiasty

Czoła zawiły, to gorset kwiaciasty.

Bo co kto miał tam z szmat lepszych, od święta,

To przywdział teraz i pysznił się sobą...

Jakowaś duma była rozpłynięta

W twarzach, i radość na poły z żałobą.

Ten pawie piórko zatknął, tam upięta

Wstążczyna błyska, tak lud tą chudobą,

Jak może, ową biedę swoją kryje.

— Co będzie oko przetrząsać ją czyje?

Kołem, a płotem ciekawi objęli

Mazurów, Kurpiów, i ten lud nadbużny

Lnom się tej naszej dziwując kądzieli,

Postoły bacząc i obrządek różny.

Zaczem bogatsi grosz rzucać zaczęli

Dzieciątku temu w węzełek podróżny...

Francuzy, Włochy, nawet Portugesy,

Choć chytre, gęsto siegały do kiesy.

Ale Horodziej w płótniankę odziany,

Podniósł dzieciątko w błękitne przestworza,

Gdzie gorzał słońca krąg, ogniem nalany,

I rzekł: — Oto się narodził śród morza

Człowiek; i chrzest mu z imieniem jest dany.

A jeśli wola uźywi go boża,

Krzyżtof zwan będzie od tego okręta,

Co Krzyż jest. Niech swój początek pamięta.

A ty go ręką swoją, Chryste Panie,

Przeżegnaj! Bo jest tułacz nad tułacze...

A pliszka w gnieździe ma lepsze posłanie,

Niźli dzieciątko to, co się kołacze

W korabiu, po tym świata oceanie!

To między matki ozwały się płacze

Ciche, i ojców odjękły im głosy...

Horodziej milczał i patrzył w niebiosy,

Aż rzecze drżącym głosem Symeona:

— Krzyżem ty staniesz, na drodze tej, dziecię,

Co będzie kośćmi naszemi znaczona,

Po cudzych ziemiach gdy wiatr nas pomiecie...

Bo się nierychlej nad nami dokona.

To zmiłowanie, aż zorze nam trzecie

Zabłyśnie, które te wnuki obawa

Nasze, lecz nie my! — To wszyscy zapłaczą.

Więc jak w kościele, kiedy monstrancyją

Nad lodem wzniesie pleban od ołtarza,

Takie z tej siwej głowy blaski biją,

Taka z niej skrucha idzie i przeraża.

A morze huczy swoją litaniją,

W której się wielki jeden jęk powtarza,

Jęk, co był słyszan od początku ziemi:

...Zmiłuj się, Panie, nad nami nędznemi!

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Dzień ten był wesół i syty pospołu,

Bo pod równikiem nikt postem nie suszy,

Że ostatniego bić mieli dziś wołu,

Więc się biedakom co nieco okruszy...

Lód już upragnął świeżego żywiołu,

Bo na ziemniakach przez pół wyzbył duszy.

Wół w dobrem mięsie był, nie stary jeszcze,

A znać czuł cości, bo skórą szły dreszcze.

Z krótkim porykiem obracał za siebie

Łeb płaski, jakby czego szukał okiem...

Może skrzypiących pługów w ciężkiej glebie,

Co sznurem ciągną po polu szerokiem,

Może tych jarów, gdzie kwiat się kolebie,

Nakryty srebrnych tumanów obłokiem,

Może łąk, gdzie się odbiwszy od stada,

W bród Jałowica do paszni zapada.

Boć i to bydlę ma swoje tęsknoty

I swoje wielkie, ciche zadumania.

Postają wolce, a patrzą w świt złoty,

Kiedy je oracz uwrotem zagania.

Idź między trzody senne, pod namioty,

W step, a usłyszysz głębokie wzdychania...

W tej niemej twarzy — już duszy połowa

Stworzona: jęk ma, brak tylko jej słowa.

Więc gdy porykał tak, to mi tam prawie

Pachły te błonia stojące pod tęczą

Ros, kędy dropie brodzą a żórawie

Na rdzawych piórach noszą się, a jęczą.

A wtem go pachoł ugodzi w łeb krwawie,

Uwiązanego żelazna obręczą...

Ryk, srogi poszedł. Zaczem się zatoczy,

I na kolana! Zwróciłem w bok oczy.

Bo jest najgorzej przydawać żałości

Do onych niemych zgonów i do męki.

A wszak i ludzie rzekają to prości,

Że twarde serce najlekszej jest ręki.

Wysech by człowiek, by sztokfisz do kości,

Gdyby urzewniał na wszystkie te jęki,

Co biją w niebo z struchlałej tej sierci...

W mig mu złupili skórę, i na ćwierci.

Więc się tam zaraz, jakby na odpuście,

Tumult uczynił i gesty tłok ludzi.

Jeden ma porze skroś żeber czeluście,

Drugi mu wątpia parujące studzi.

Na palce sparty i w jaskrawej chuście

Przez biodra, pachoł niczem się nie trudzi.

Pogląda tylko po onej czeladzi,

I nóż szeroki, płytki, ręką gładzi.

Nie chce on rąbać cielska, co już leży,

Gruchotać kości i wyrzynać mięso.

Aż wtem mu twarda szczeć na łbie się zjeży,

Szczęki kielcami ko sobie zatrzęsą,

Podniesie pałki i ku jeszcze zmierzy

W odciętą głowę co białą się rzęsą

Ruszać zdawała... Ugodził ją wściekły...

Spojrzałem, z martwych oczu łzy pociekły.

Cały dzień przeszedł na głośnej ochocie

I na swawoli szyprów, którzy różne

Psoty czynili tej świeżej hołocie

Co pierwsze myto płaciła podróżne.

Pompa tam była do nocy w robocie...

Lecą skorupy z misek, butle próbne,

Kto frajer dalej lać go bez pamięci!

Tak to się w onych krajach Równik święci.

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Ranek się czynił perłowy, a siny

Od mgły, co rąbkiem po morzu się kładła,

Aż w nią uderzy z złocistej szczeliny

Słońce, i modre rozkcryje zwierciadła.

A to już po nich igrają Delfiny,

Przyjazne ludziom i statkom dziwadła,

Których ma wiele tysięcy ta woda:

Znak to, że będzie bezpieczna pogoda.

Jest ten zwierz krągły, jakoby wrzeciono,

W łusce nie chadza, choć do ryb się liczy,

Pławy ma bystre, i z głową wzniesioną,

Chwostem skry krzesząc, ugania zdobyczy.

A ten ma w sobie dziw, iż wodę słoną

Nozdrzem wytryska, na kształt szklanych bieży,

Wesoło grając po bokach korabia,

Gdzie letki obłów kupami go zwabia.

Cudnieć to było patrzeć na te świty

Srężogą srebrną; drżące w on czas ranny,

Gdy nad ocean parami nakryty,

Skroś mgły zaczęły bić one fontanny!

Słup w górę idzie, rozszczepia się w kity,

Spada, i sypie perłowych ros manny...

W stu miejscach naw wybija z mgły, tryska,

W stu tęczach srebrem lśni i złotem błyska.

A tem ci milsze były te widzenia,

Iż z dnia nam na dzień bliżyły się brzegi.

Już się ta błędna niezmienność odmienia,

Już ptak zapada gęstszy na noclegi

Pomiędzy żagle; już się rozpierściena

Lżej fala, już wiatr inszemi się ściegi

Pod niebem nosi; już z lądów przywiewa

Dech kwiecia, trawy, i ziemi, i drzewa.

Więc niespokoiność jakowaś się budzi,

I serca ogień podpala nam żywy.

W jedną się stronę gromada pcha ludzi

Na pomost. Stoją, i wiatr ten życzliwy

Nozdrzami ciągną, z zadusznej tej grudzi

Wyległszy. Tak pszczeli rój, chciwy

Wiosny, po wierzchu ul w marcu obsiada,

Suszy się, brząka, i skrzydła, rozkłada.

Teraz się widzieć dały te odmiany,

Które ta droga zrobiła w narodzie.

Stwardły na grzbietach siermięgi, sukmany,

Solnemi pary przewzięte na wodzie.

Z zapadłą piersią, z drżącemi kolany,

Z twarzą zczerniałą na wietrze i w głodzie,

Jako z jasyru i z miejsc zadżumionych,

Tak z pod pomostów lud wychodził onych.

I dziw! Niewiasty nawet się nie żalą,

Tak każde serce nadzieją tam dyszy.

Otwarte usta, źrenice się palą,

Ten, ów, już sobie zmawia towarzyszy.

A okręt sunie, za każdą się falą

Bliżąc tym lądom, co wschodzą już w ciszy.

Wtem — Ziemia! Ziemia! — zagrzmiały okrzyki..

Więc rzępolista swej dobył muzyki.

Zarzyna smykiem, to grubo, to cienko,

Aż pies wyć zaczął w kajucie miczmana.

Stary Prokurat przyszczypnąl wąs ręką

Saperski, nucąc; — Jeszcze nie przegrana! -

Wyrzucił czapkę Stach, i przed Zosieńką

Chwycił, i krzyknął: He}, danaż ty dana!...

Więc żydek krymkę źdjąwszy, obszedł wkoło:

Kto miał grosz, rzucał w te chwilę wesołą.

Ale nieszczęsny Szczęśniak szedł na stronę

I rąk załamał, i oczy wbił w morze,

Co ma zabrało i dziecko i żonę,

Nigdy już dla nich nie wzejdą tu zorze,.,

Patrzy, a wielkie łzy toczą się słone

Na twarz znędzniała; i stoi nieboże,

I głowa trzęsie, jak owego ranka,

Niememi usty szepcąc: — Hanka... Hanka...

VI

A już się wznosił brzeg skalny przed nami,

Jakby nie dając przystępu do siebie.

Czamemi góry wyrżnęły się kłami

W modrem powietrzu i na jasnem niebie,

Ku morzu schodząc wązkiemi smugami,

Za które statki chronią się w potrzebie.

Lecz nasz się okręt kierował na skały

Najtęższe, co tam dwie z osobna stały.

Port to był. Ziemi upragnionej wrota,

Obudowane zamczysto, a ciasno.

Lała się przez nie z góry struga złota

Słońca, polewę czyniąc morzu jasną.

Fala się o nie z srogim hukiem miota,

Zda się, ze wody srebrnym je zatrzasną

Wrzeciądzem. Ziemia bogata a dzika

Oceanowym kluczem się zamyka.

Każdy tu okręt pośpiesza przed nocą.

Tak dostęp trudny jest, i taki zwarty.

Nie zdały? — To go do rana szamocą

U drzwi, te morskie celniki i warty,

Które z okrutną wściekłością i mocą

Trzaskają w srebrne swoje halabarty.

I to się przyda, ze nim tutaj wpłynie,

Niejeden statek da nura, i zginie.

A już, też "Krejc" nasz, jak panna się stroi

Do tańca. Lecą siużbiste gawiedzie.

Od pacholików aż w oczach, się troi,

Jeden przed drugim chce być dziś na przedzie.

Kapitan, w jasnym mundurze. Jak w zbroi

Wódz, na ostatni szaniec korab wiedzie...

W lin zgrzycie czeladź po masztach szczebluje...

Lecz Opacz cygar pali i w bok pluje:

— Co mi ga okręt, co mi za załoga,

Jak puszek niema, choćby ze dwadzieście!

W odeskim porcie, tam każda piroga

Wali, aż żydy gewałt krzyczą w mieście.

Jest przykaż, ile dla Hospoda Boga

Prochu suć w jaszcze na Jordanu chrzęście,

Ile... Tu szyper pchnie go wedle brzucha...

Zaczem chciał kończyć, lecz nikt go nie słucha.

Wszystkie się oczy zwróciły w tę stronę,

Gdzie na pokładzie przednim, z wierzcnu drzewa

Śmigłego masztu, nad morze spienione

Brazylska flaga, nad nami powiewa.

Chorągiew zacna. Ma pole zielone,

Jak bukszpan. Równe, esy z prawa, czy z leva,

Zaś środkiem złota przedziela je deska,

Na niej żeglarski znak: kula niebieska.

Tak pod tą flagą, co wdzięcznie nas wiodła,

Z szerokim pluskiem i w poświstach pary,

W port my wchodzili, kędy oczy bodła

Strzelistycn masztów mnogość nie do wiary.

Każdy tam statek osobne miał godła,

Każdy się z kształtu odmieniał i z miary.

Każdy się pyszna we swoim kolorze,

Żeś patrzał, Jako po zakwitłym borze.

To, jak chałupy, stoją okręciska,

A od nim wielki cień pada na wodę;

Tutaj się mignie parowczyk nam zblizka,

Co ma jaskółki chyżość i swobodę.

Tu łódź się czarna szczeliną przeciska,

Tu inszą z drogi odtrącim, jak kłodę,

Port zawalony był, jakoby miasto,

Rozbudowane tłumno, a wieżasto.

Piękna to jednak rzecz, niech co chce będzie,

Na własne oczy zobaczyć te dziwa!

Zaś, gdy człek wróci, i na swojej grzędzie

Roztrząśnie snopa z tych cudzych ziem żniwa,

To choć w pomierzchu, za piecem usiędzie,

Zostaną na nim te blaski, te szkliwa,

I będą świecić, jak nici pajęcze,

Kiedy w nich słońce zapali swe tęcze.

A ledwiem sobie to pomyślał, — Boże!

Ty wiesz, jaka mnie ogarnęła skrucha,

I jakie w oczach stanęły mi zorze,

I wiatr zaleciał, co i pól naszych dmucha!

Więc czując, iż się we mnie serce porze,

Wstrząsłem się w sobie, i podałem ucha

Ku naszym, co tam w żywym ogniu stali

Nie dbając na żar, i ziemi patrzali.

Właśnie Pietr Bandys prawił: — Słyszta, kumie!

Przecie tak w durniach ostać się nie możem,

Przed tą królową! — A Łuka: — Jak umie,

Tak niech ją wita naród słowem bożem.

Je Katoliczka, to juści zrozumie! -

Wtem Roch: — Co będę gadał?... Człek się morzem

Dość umordował! Aż we łbie mi chrzęści...

Od gęby — głupi chłop; mądry — od pięści,

Lecz Bandys: — Dalej, radźta kto ma gadać!

Jużci tam całej nie puszczą gromady...

Majestat przecie! Byleco powiadać

Nie idzie! — Ano, — Bugaj na to — rady

Inszej ta niema, tylko się poskładać

I niechaj Magier prawi! On tam zwady

Prowadzi, wie jak co! — Nie chcemy szlachty!

Krzyknie Czop Michał. — Ze szlachty — konszachty.

Czop był braciszkiem z młodu przy konwencie

W Miedznej, jak. dotąd o tem świadczy plecha,

Którą przy każdem golić daje święcie

Stąd w okolicy przezwali go: "klecha".

I tak już został. Ten takie zacięcie

Miał, że co powie, to jakby orzecha

Do pary nalazł. Tak ma się te słowa

Same składały. Tęga była głowa!

Wtem Łuka: — Ano, niech gada Horodziej!

Toć on je tutaj jak ociec nad nami...

— Co taki stary wie! — zakrzykną młodzi.

— Takiemu prawie pod kościół z torbami! -

— Racja!... Horodziej, nie żaden dobrodziej! -

Wrzaśnie Czop. — Jak tak, to gadajcie sami! -

Odkrzyknie Łuka. Zaczem się zaniosła.

Okrutna spierka? brać, czy nie brać posła,

W jedną i w drugą stronę lecą głosy

I w dwie gromada rozpadła się czernie.

Aż wtem staruszka, która białe włosy,

A twarz zeschnięta miała, jako ciernie,

Podniosła octy srebrzące skrós rosy,

W lnianą płachetkę odziana, mizernie,

Wyciągnie ręce zczerniałe i drżące

Do brzegu tego i w skrawe to słońce...

...Ja ją przewitam, tę zorzę zaranną...

Ja do niej rzekę: ...O, jasna królowo!

Szli my do ciebie, żyjący tą manną

Łez, nędzą naszą... Te chatę lipową

Rzucilim! Z ławą tą... Z Najświętszą Panną,

Z jaskółczętami pod żytną posową...

Lny niesprzędzione w komorach ostały

Na tych przęślicach... Tak wichry nas gnały!

...Dzieciątka nasze pomarły z tej drogi...

W głodach, w niespaniach i w serca ciężkości

Szli my... Struchlały pod nami te nogi,

Na cudzych ziemiach twardych i te kości...

Palniki sąśmy liche... Lud ubogi...

Goni nas światem strach, mrących z żałości...

Przygarnij ty nas, a daj nam otuchę!..

Jako do matki my!... — I ręce suche

Przed sobą w modrem powietrza tem składa,

I w słońca trzyma utopione oczy,

A łza jej ciężka po łzie na twarz pada,

I po tem lnianego płachciątku się toczy...

Zamilkła. Głowy spuściła gromada.

Aż nas, jak kiedy psów sfora obskoczy

Zwierza, tak z pluskiem sto wioseł po wodzie,

Setne ogarną czółna, barki, łodzie.

A już na tyłach okrętu zepchnięty

Łańcuch z kotwicą zatapia się w morze...

Plusnęły fale, wzdrygnęły się męty,

Kotwica grzęźnie w ton i bruzdę porze

Ciemną. Tak lemiesz w grudź pulchną zatknięty,

Skroś ziemie bierze i zgłębia ją orze...

Chwyta się kotew, puszcza, znów się ona,

Aż: — Halt! Halt! — krzykną. Zagrzęzła już. Trzyma.

Zwolnił tchu okręt, wypuścił słup siny

Pary, drźy, stęka, dygoce i staje.

A już na pomost rzucają nam liny,

Już jeden chwyta, drugiemu podaje,

Zazgrzytną sznury, łańcuchy, drabiny,

W mig nas obejmą przewoźne te zgraje,

Ledwoś tłomoczek chwycił, już cię cisnął

Pęd na dno łodzi, i wodyś zachłysnął.

Gromada nasza, najpierw się przebrała.

Płyniemy raźno szerokim taborem,

Pilno patrzący tego Kardynała,

Z krzyżem, i tej Królowy ze dworem...

Cicho nas fala niosła, ziemia grała

Złotoróżanym zachodu kolorem.

Lud uniesiony. Już słyszy w zachwycie

Chorągwi jasnych szum i dzwonów bicie.

Ląd! Ląd! Brzeg! Ziemia! Tłum ciśnie się, tłoczy,

Niepewny w nogach chwiejący, zemdlały,

Wezbrane serca, zmącone w łzach oczy.

Na ten świat nowy... ..."Wtem — bębny zagrały.

— Kardynał! — krzykną. Aż znagła otoczy

Nas zewsząd wojsko. Lud patrzy zdumiały,

Dzieci w płacz. Baby wrzasły chórem: — Rety!

Oficer krzyknął: — Marsz! — Błysły bagnety.

KSIĘGA II

O szlachectwie. Pan Balcer Brazylję poznaje. Spotkanie. Dom emigrancki. Mazury się burzą. Filozofia Marcina Tatara. Oberek. Wyprawa Szalawy. Pan Balcer o żeniaczce zamyśla. Zwierzenia strażntka. Nowa partya. Febra. Śmierć i pochów Jelenki. Jak Prokurat umierał. Pinczuk po śmierci wraca. Bitwa bab. Filozofja Opacza. Burza. Przed Komisyą. Pożegnanie.

I

Oj głupi naród, i ja też z nim głupi,

Żeśmy swych w świecie szukali wolności!

0j żle ten przęda, i kiepsko ten kupi,

Kto się na cudze zamieniać jął włości!

Tam, chłopie, próchniej, gdzie Bóg cię wesłupi,

Iżby w swym domu miał belkę z twej kości,

A wiedz, ze choć się z Adamem powadził,

Każdemu dawa raj, gdzie go obsadzili

Jeszczeć pół biedy, gdy mocna w nim dusza,

A głowa górą na życia głębinie.

Taki nie tonie, choć fala nim rusza,

Da nura, strząśnie się i znów wypłynie.

Aleć to rzadka rzecz u chudeusza,

Co w książkach nie żył, nie bywał w łacinie,

I tyle tylko wie, że ma do woli:

Lub zginąć marnie, lub nie dać się doli.

Ano, nie dałem! Niech będzie w tem chwała

Trójcy najświętszej, co światem mnie wiodła,

I onej gwieździe, co ze mną bywała

A która sobie obrałem dla godła.

Onać jest gwiazdą, co królom roztlała,

Gdy pilno jadąc z trokami u siodła,

Do Betleemu śpieszyli z pokłonem

A z których Balcer jest moim patronem.

Tak więc i teraz, o gwiazdo ty złota,

Obświeć mnie z góry, com twoim jest sługą,

Abym raz jeszcze przed końcem żywota

Odprawił w myślach tułaczkę tę długą,

Zanim mnie wicher śmiertelny pomiotą,

JaŁ łódź strzaskaną burzliwą żeglugą,

Na brzeg ów wieczny, gdzie oddać mam ducha...

I żeby na tem nie siadła noc głucha!

Bowiem jest wiele do ludzkiej pamięci

W tem wędrowaniu polnego narodu,

Co od swych pługów i siana użęci

Porwał się szukać ogromnych mórz brodu.

Tak rój marcowy nad gruszą się kreci,

Kwieciem mniemając o kiście te lodu,

Któremi szron jej gałązki ubiera...

Rój spada, chwilę brzęczy, i umiera.

. . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Jak raz był właśnie sam dzień Trzejkrólowy,

I pewno u nas dzwonili we Farze,

(Choć tu o świecie nie było i mowy,

I zgoła nie wiem, czy są kalendarze.)

Kiedy w czai ranny, przed barak portowy,

Gdzie wprost z okrętu zagnały nas straże,

Zaszedł dziwaczny tabor z szczękiem, z brzękiem:

Długi sznur osłów i murzyn z bebenkiem.

Osły gęsiego ciągły. Rosłe, siwe,

Z ciemniejszym pręgiem przez grzbiet, kłapouchy,

Do łyka miały przyplecioną grzywę,

Co wydawało chrzęst dźwięczny i suchy.

Zwierzęta drożne widać i stróżliwe,

Nieskąpo takoż wyłożone brzuchy,

U karków dzwonki, trzesidła, a z boków

Głębokie kosze przypięte do troków.

Przy osłach murzyn. Ten stary był, chudy,

Prawie że nagi, bo tyle co pasem

Szmaty związany przez biodra i ody.

Drumle miał w zębach i w beben bił czasem,

Więc co zabrzęknie w te piszczki i dudy,

Osły w ryk za nim z okrutnym hałasem.

I tak szła w kolej muzyka ta chórem:

Drumla, bębenek i ośli ryk wtórem.

Nuż baby w okna dziwować się! Zaczem

Rozhukło w szopie od gwaru i śmiechu,

Bo to u niewiast śmiech razem i z płaczem

W jednym, wiadomo, chowane są miechu.

A wtem wszedł starszy, zagadał z tłumaczem,

I — w drogę żywo! Z wielkiego pośpiechu

Ledwo ze ludzie manatki związali

Jak byle, aby prędzej! Aby dalej!

Wiec już i wołać nie trzeba tam było,

Bo we drzwi jeden przed drugim się śpieszył,

Tak to narodem do świata rzuciło,

I tak się każdy odmianie ucieszył.

Niebo się rankiem coś niecoś omgliło,

Lecz teraz nagle grot górny je przeszył,

I zalał blaskiem świat dziwny i nowy,

Na który wszystkie podniosły się głowy.

Santos się zwało miasto. gdzie nas zrazu

Doniósł ów korab, który morzem pławał.

Teraz, w mgle złotej, na podób obrazu

Stało przed nami daleki: het kawał...

Chcieliśmy bliżej, nie było przykazu,

Więc drab zastąpił i ruszyć nie dawał,

Tylko nas w oczy z tych blasków ubodły

Wieże iglaste i śmigle, jak jodły.

Miasto się zdało na milę obwodu,

Albo i wiecej, bo słońce ślepiło

Odbite w morzu, co szybą się lodu

Zaiskrzonego dla oka czyniło.

Z pagórów miasto zbiegało do spodu,

Mury i domy ściągając pochyło,

Morze zaś przeciw szło, i pluło piany

Na płaskie dachy, na tamy, na ściany.

Wokół świat dziwny, ogromny i świeży.

Jakby go Pan Bóg dopiero co stworzył,

Że jeszcze na nim ten jasny szmelc leży,

Który swą ręką najświętszą położył.

Radeby oko, lecz co się zamierzy,

Już mu się nowy transparent otworzył.

Wiec tylko wierzchem, tu, owdzie się trąca,

Jak czajka, z wiosny nad łąką bijąca.

Staliśmy tedy, niepewne wędrówce,

Jakie z nas dola uczyni igrzysko,

Aż z mgły port wyszedł złotej, i parowce,

Bo my na górce byli, a brzeg nizko.

Zbiły się w kupkę niewiasty, jak owce,

Patrząc na ono słoneczne zjawisko,

Z pod chust ściągniętych na czoło, jak w żniwa,

Tak wielka była gorącość i żywa.

Tymczasem wkoło obeszły nas draby?

(Iż tam bez straży nie zrobisz ni kroku,)

I dalej w kosze pakować nam baby,

Dzieci, tobołki i torby obroku.

Patrzę, aż Opacz w kosz lezie, że słaby...

Chłop, jak tur! Chcieli wyrzucić go z troku,

Ale narobił wrzasku, ze zaniesie

Skargę, że był na flocie w Odesie.

Nie chciał się starszy zbyt długo z nim bawić,

Wiec machnął ręką i ruszać dał w drogę.

Opacz też zaraz, by czem się zastawić,

Stęknął, i zdrową rozcierać jął nogę.

Splunąłem na bok, bom nie mógł przetrawić

Złości, patrząc na. jakąś niebogę,

Która, iż miejsca w póikoszkach nie stało,

Między nas, chłopy piechotne, szła śmiało.

Ale już murzyn na drumli dał hasło,

I w bęben puścił pałeczki siekańcem.

Ryknęły osły, aż w uszach mi trzasło,

Tak się wiedziały a tym czarnym pohańcem!

Kosz o kosz szturgnał, a w koszach zawrzasło.

Dzieci w płacz, nuż je spokoić szturchańcem...

Wtem tłumacz, co nas jako owce z pola

Rachował, krzyknie: Dwóch głów braknie! Hola! -

Spojrzeli wszyscy po sobie, jak owo

W tym wieczerniku woskowe figury,

Co kiedy Chrystus o zdradzie rzekł słowo,

Obrócą oczy i patrzą się — który?

I każdy siedzi z kręcącą się głową,

Sam w sobie trwożny swej ludzkiej natury,

A tylko Judasz, co zwąchał się z biesy,

Patrzy w twarz Panu, a dzierży się kiesy.

Rzuciłem okiem raz, i jużem wiedział?

Żdżarskiego brakło i brakło Magiery!

Osiem dni jeden przy drugim przesiedział,

Do oczu skacząc, trzaskając w papiery.

Zzieleniał Żdżarski, a Magier oszedział,

W coraz się sroższe wbijając cholery,

Aż nocą, straży uszedłszy poglądu,

Jeden i drugi dał nura, do sądu.

Jako wiec jagnię, macierzy gdy zbędzie,

Głosem się w pole raz po raz obwieści?

Tak i ów chudziak ogląda się wszgdzie,

I trzęsie w sobie od srogiej boleści.

— Ha, myślę, słabość mający na względzie,

Na moim mieszku dwóch z biedą się zmieści,

— Jakże ci? — Jasiek. — To trzymaj się poły

I nie becz! Głodnyś? — Nie. — To bądź wesoły!

I tak my z miejsca przystali do siebie^

Jako przystaje szczep do płonnej gruszy.

Boć to wiadomo, że w równej potrzebie

Chleb jest dla ciała, a litość dla duszy.

Niech kto chce serce pod popiół zagrzebie,

Nieprawda! Małość jakowaś je ruszy,

Odmuchnie, słońcu podstawi, zarosi,

I znów je żywe i świeże człek nosi.

. . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Chybnął się tabor na lewo, na prawo,

By łódż, gdy wiosło odepchnie ją z brzegu,

A ona luźną kołycha się nawą,

Oboje burty maczając w pian śniegu.

Mienią się chusty na słońcu jaskrawo,

Tu kamizela, tam rańtuch w szeregu,

By mak skraśnieje, tu sprzączka, by złota,

W trzpień jałowiczy zatknięta migota.

Aż się zmieszały te różne kolory

I zaszły blasków słonecznych mgła lita;...

Jako więc u nas w wiosenne nieszpory,

Gdy dziewki kwiecia naniosą obfito,

A to dym buchnie sinemi bisiory,

I ołtarz błyśnie monstrancją odkrytą,

Cały się kościół mży złotym tumanem,

Z księdzem, z narodem, z ławkami, z organem.

A gdy tak. patrzy w tę jasną srężogę,

W której pagóry spłynęły z poniżem,

I z trudna okiem rozeznać co mogę

W tem migotaniu świetlistem a chyzem

Horodziej z blasków wyszedł i tę drogę

Wielkim w powietrzu przeżegnał nam krzyżem,

I zaczął śpiewać — (głos trząsł się staremu)

...Kto się w opiekę poda Panu swemu! -

Buchnęło pieśnią, by ogniem po strzesze,

Bo wszystkie głosy zaniosły się społem.

I tak, śpiewając, ciągnęły te rzesze,

Za onych jasnych nadziei aniołem,

Każdy się w swojej fundując pociesze,

Z dolą rad śmiałem potykać się czołem,

Jakoby za nim tysiączna szła siła...

Taka w tej pieśni moc i dufność była!

Zagfały echa. Szedł naród wsłuchany

W muzykę wietrzną, co głosy udaje.

Zrazu się pędem trąciła o ściany

Skał, zaś odbita o świata okraje

Wróciła, wpadła w jar, Jako w organy,

Grzmi, huczy, zaczem wzdychając — ustaje,

I w cichość spływa pod niebem wysokiem...

Więc chrząkną chłopy i ruszą się krokiem.

II

Droga nam w góry poszła, Wązka szyja

Pomiędzy skały kręciła się jarem.

Trudno tam nogą próbować bez kija,

Bo kamień lużny, obrosły wiszarem,

Ledwo go chybniesz, z posady się zbija,

I leci w przepaść, nakrytą oparem,

Z którego syczą źródliska jak węże,

A żaden dna tam, ai gruntu nie sięże.

Więc ten podolny lud wielkie miał dziwo,

Właśnie, jakoby świat poszedł na nice...

U nas chłop sterczy na okół nad niwą,

O czapę całą nad żyta, pszenice.

O staje widać sukmanę tam siwą

Skroś pól, skroś łęgów, po boru granice;

A tu się ziemia wybija nad człeka:

On w dół, a ona pod niebo ucieka.

Tubym rad piórkiem złoconem malował

One to farby i kształty dziwaczne...

Te pnie obrosłe, leżące napował,

Te piętra skalne, pod chmury aż znaczne.

Alem ja prostak w miasteczkum się chował,

Gdzie świat sam gada o sobie gdy zacznę

0d kuźni — aże do Rynku i Fary...

A na te cuda brak w głowie jest miary.

Rośnie gwar, tupot. Hej, imak się gada

Na wolnem polu, ni jęli tam w szopie!

Rzeźwo się w duszy poczuła gromada,

Kiedy tak kupą chłop ruszył przy chłopie.

Rolnym narodom zamknięcie nie nada.

Tak było zaraz po świata potopie:

Chłopy budować, a Pan Bóg swą mocą

Gruch wieżę o ziem! — A ona wam poco? -

To słyszę, do dziś kamieni tam kupa

Leży, i godny szmat ziemi nakrywa:

Ludzie nie biorą, bo z tego chałupa

Nie trzyma pionu i zawsze jest krzywa.

Gadają, jeden tam grunty wykupa.

I role one z pod gruzu dobywa

ÂŹydkom na wioski, i szlachta z nich nową

Myśli fundować. Lecz podrwił ów głową.

Szlachta dawnością stoi. Tak od śliny

Nikt nie wytrząśnie z rękawa szlachcica.

I złe, i dobre wybiły godziny,

Różny szedł światem czas i nawałnica,

Zanim to zeszło z praojców na syny.

Scheda je mocna, mocnego dziedzica

Potrzebujaca; a piąty, dziesiąty

Nie strzymał, i dziś po nim puste kąty.

Szlachectwo idzie od gniazda do gniazda,

Jako płonąca wić w górach Karpatach.

Alem ja prostak, w miasteczkum się chował,

Gdzie świat sam gada o sobie, gdy zacznę

Od kuźni — aże do Rynku i Fary...

A na te cuda brak w głowie jest miary.

Rośnie gwar, tupot. Hej, inak się gada

Na wolnem polu, niżeli tam w szopie!

Rzeźwo się w duszy poczuła gromada,

Kiedy tak kupą chłop ruszył przy chłopie.

Rolnym narodom zamknięcie nie nada.

Tak było zaraz po świata potopie:

Chłopy budować, a Pan Bóg swą mocą

Gruch wieżę o ziem! — A ona wam poco? -

To słyszę, do dziś kamieni tam kupa

Leży, i godny szmat ziemi nakrywa:

Ludzie nie biorą, bo z tego chałupa

Nie trzyma pionu i zawsze jest krzywa.

Gadają, jeden tam grunty wykupa.

I role one z pod gruzu dobywa

ÂŹydkom na wioski, i szlachta z nich nową

Myśli fundować. Lecz podrwił ów głową.

Szlachta dawnością stoi. Tak od śliny

Nikt nie wytrząśnie z rękawa szlachcica.

I złe, i dobre wybiły godziny,

Różny szedł światem czas i nawałnica,

Zanim to zeszło z praojców na syny.

Scheda je mocna, mocnego dziedzica

Potrzebująca; a piąty, dziesiąty

Nie strzymał, i dziś po nim puste kąty.

Szlachectwo idzie od gniazda do gniazda,

Jako płonąca wić w górach Karpatach.

Jeden z nią padnie, to drogi z niej gazda

Ognia zachwyci i dalej po bratach!

Leci buława wierchami jak gwiazda...

A trafi w dziada, co w zeszłych jest latach,

To pod dach własny dziad ognia poddawa,

Ażeby na nim nie siadła buława.

My to ta wszystko, podlasiaki znamy!

Choć tam podrobiła szlachta, co zagonem

We trzech się dzieli a orne ich błamy

I pies — rzekają — nakryje ogonem...

Przecie nieprawda!... Bo przestąp-no bramy,

Zara cię inszym obleci zakonem,

Zara duch inszy z szarzyzny wyświeci,

Zara wiesz, ze to cości od waszeci!

. . . . . . . . . . . . . . . . . .

Tymczasem raźno i z dobrą otuchą

Lud idzie. Dokąd? — Nie pyta, nie bada,

Kontent, że z toni wypłynął na suchą:

Jeden drugiemu to, owo powiada,

Baby też sobie, ta w głos, ta na ucho,

Jak to w gromadzie... Tu rada, tam zwada,

A niemówlątek gruszenie i śmiechy,

Nad wszystko sercu dodają pociechy.

Horodziej poprzód ruszył. Kijem puka,

Osłabłym oczom naddając i nodze.

Nikt przed nim kroku pierwszego nie szoka,

Bo każdej kupie potrzebne są wodze.

Podejdzie który, to stary wnet fuka:

A czego leziesz? A pilnuj się w drodze!

A za starszymi, za krzyżem idź pańskim,

Za lądem, nie za porządkiem cygańskim!

Alem ja pilno przymykał się bokiem

Ku tłumaczowi, co swego miał muła,

I poświstując, to stępią, to krokiem

Jechał, jak sotni naszej asawuła...

Miałem ci świat ten odkryty przed okiem,

Ale ciekawość po żebrach mnie pruła,

Żeby śię zwiedzieć wnętrznego zwyczaju

I przyrodzenia, co duszą jest kraju.

Więc my tam z sobą w rozmowy się dali,

Iż polityczny był człek, i bywały.

Ściągnie ów uzdy i cygar zapali

I puści w kółka dym gęsty i biały...

Nuż ja, fajeczkę z zanadrza i dalej

Pykać! A tytoń miałem doskonały,

Kupiony w szopie (choć niema co chwalić),

Od urzędnika, co strzegł, by nie palić.

Jakby mi miodem po sercu kapało,

Gdym cmoknął krótki cybuszek wiszniowy,

Który na drogę matczysko mi dało

Z kapciuchem. Kapciuch byt żółty, irchowy.

Tuż przy mnie chłopię Żdżarskiego dreptało

Z głową zadartą, słuchając rozmowy,

Tak lekkim krokiem szliśmy, a cień mały

I krótszy coraz opadł ze skały.

— Brazylja — mówił tłumacz — od zórz słońca

Kraj morski, a zaś rzeczny jest z zachodu.

Tam Amazona, do morza ciekąca,

Granicą broni suchego przechodu,

Z gór, co samego sięgają miesiąca,

Pędząc na oślep, bez mostu i brodu,

Jak w działa, huczy w wielkie wodospady...

Trzem takim Wisłom, jak nasza, da rady.

Ta górą kraju ciecze. A w pomorze

Dolne, iż ziemia tu środkiem garbata,

Druga kraj woda na wiele mil porze

I srebro pławi, a zwie się Laplata.

Pług tutaj nizin zbyt mokrych nie orze,

A tylko pastwa dla trzód jest bogata.

Zaś bliżej w ocan, chwost kreci jak liszka,

Ogromna rzeka świętego Franciszka.

Gór znacznych, w kraju dość. Te "sery" zową,

Różne ku temu przydając przezwiska.

Co zda się słusznem. Bo ziemię surową

Najpierw tam ciepłe ogrzeją bagniska,

Potem się wody z nij} zcedzą, a ową

Miazgę, jak twaróg, tak słońce wyciska,

Aż ztęgnie, stwardnie, i czuby, jak szydła

Postawi. Właśnie, jakby ser z tworzydła.

Te, gdzie nam droga idzie, blizko morza,

Zwą "Sery do mar", niby! Morskie sery.

Głuche tam paszcze i ciężkie bezdroża,

W których, zwierz różny ma swoje kwatery.

Ale to ledwo, że pierwsze podnóża...

Za niemi trzykroć, a nawet i cztery,

Większe są góry; a Pan Bóg tam półki

Pod niebem stawia na one gomółki.

Lud czarny ziemi tej jest przyrodzony.

Ten luzem żyje od rodu do śmierci,

Różnym kolorem od siebie znaczony,

Jak konie, maścią, lub nieme te sierci...

Są w nim mulaty, terc, i kwarterony,

Czarne, półczarnme, aż się i na ćwierci

One mieszańce liczą. Właśnie prawie,

Jak dworskie owce, gdy myją je w stawie.

Brazylia z różnych mianuje się części,

Które tu "stany" zowią. Tych jest siła.

W jednych się Niemcom od dawnych lat szczęści,

W drugie rząd teraz lud polski dosyła.

Prawo jest; ale że głównie na pięści,

Bo sąd daleko, a droga zawiła.

Który porządek niezgorszy się zdaje

Na te, niepewne tak, i świeże kraje.

Więc świat tu górny, i leśny, i wodny,

Wszelkiego dobra zadosyć ma w sobie,

Że z lada ziarna już plon będzie godny,

Choć ziemię ledwo patykiem poskrobie...

Tyle, że pracy i rąk ludzkich głodny,

W pustce swej leży, by w ciężkiej chorobie,

Z której by powstać mógł, trzeba mu bicia,

Młotów, kos szczęku, huku siekier, życia!

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Wtem, gdy tak prawim, krzyk! Patrzę ja, co to,

I ręką oczy zastawiam od słońca...

A tu przeciw nam, ta ciężką żorotą,

Kupa bab z dziećmi wędruje płacząca.

Tobołki niosą, a idą piechotą,

Omdlewające z pożaru gorąca,

Nawpół oślepłe, z stopami krwawemi,

Za ręce wlokąc dzieciątka po ziemi.

Zaraz umie tknęło: Nasi! W końcu świata

Poznałbym takie odzieże i lica...

Odzież, co prawda, nie była bogata,

Ledwo się grzbietów ta biała tkanica

Trzyma i wisi — tu łata, tam szmata,

Jak gdy z szaraka lenieje turzyca...

Aż wtem i cała owa kompania

Zakrzyknie: — Stójcie! Stój!... Jezus Marya!

— Toć nasi! Ludzie! A czy was pioruny

Niebieskie biły?... Czy siła nieczysta

Pędzi was tutaj po deski do truny?...

Toć piekło żywe jest!... Kraj antychrysta!

Jeśli wam żywot miły i fortuny,

Wracajcie do dom! Do dom się, jak glista,

Choć ziemią, kopcie! To nie dla człowieka

Kraj jest! Kto nie trup jeszcze, niecą ucieka! -

Mówią i płaczą rażeni. Szloch i słowa

Lecą, jak grad ów, który z deszczem leci,

Gdy kaszą sypnie zadymka marcowa.

Do płaczu matek przydają wrzask dzieci.

Chciał murzyn minąć, lecz kupa go owa

Ścisła. Tak krzyczym: — Stać! Stać! — Drugi, trzeci,

Przed tabor rzuci się, do ostów skoczy,

Osły w ryk, a ów — pięścią miedzy oczy!

Stanęlim. Minąć nie było i rady,

Bo droga ważka i w górę się pnąca.

Tłumacz się jakoś nie śpieszył na zwiady,

Muł wierzgał pod nim z srogiego gorąca

I z much; wiec dalej ja do tej gromady I

A iż rzecz każdą zaczynać trza z końca,

Rzekę: — Pochwalon! A skąd-że wy teraz?...

— Na wieki! — krzykną baby. — Z Minasgeras! -

— Co za czort taki? — pytam. Na to baby:

— Ziemia je, powiat, kopają tam rudy! -

— Któż was tam wprawił? — A kto, jak nie szwaby!

Kręcił się jeden, jak Judasz ten rudy,

Aż wyprowadził het precz całe Graby. -

— To wyście z Grabów? — Z Graińakiej my Budy.

Jedność to zdawna była, ale że się

Pożarli teraz o zbierkę po lesie. -

— Więc cóż? — A cóżby?... Zaguba, i tyle! -

To baby ciężkim zaniosą się płaczem.

— Dołów za nami rachować na milę,

Tak mogiłkami, bez krzyżów, ślad znaczem...

Chcieliśmy z skargą... Nie w naszej to sile!

Gdzie, kogo patrzeć o krzywdę, i na czem?...

Ot, spłynąć łzami do morza, jak Wisłą...

— A chłopy? — Chłopów w rudniku przycisło!

— Diaboga! — krzykniem, i nagłym się ruchem

Głowy zachwieją w przeciwne dwie strony.

Aż za tym głosu wielkiego wybuchem

Szmer lekszy idzie i barzej tłumiony,

Wzdychań i szeptów niesiony podmuchem...

Tak dzwonnik — szarpnie naraz, wszystkie dzwony:

Hukną, — zaś sznurów targając lekuchno,

Trąca je ciszej coraz, aż zagłuchną.

Dopieroż pytać: Jak było? Gdzie? Kiedy?

Tfu! Prędzej dostałby u gęsi wody,

Niźli porządku u babiej czeredy!

Wszystkie gadają naraz, na wyprzody,

Każda z inszego końca, do swej biedy

Rzecz ciągnie w stronę, i do swojej szkody,

Wtem krzyk nad insze... Dreszcz każdego włoska

Uczułem w krzyku tym: — O Matko Boska!...

Jako więc z gniazda, gdzie drobiazg bezpióry

Próżno się broni przed szponem sokoła,

Piskliwa wrzawa bije, — a wtem, z góry,

Szerokie, przez wiatr, skrzydłem pisząc koła,

Macierz zakrzyknie, a krzyk pójdzie w chmury,

I strach śmiertelny na okół obwoła,

Tak się z tej wrzawy głos jeden niewieści

Wybił, okrzkiem matczynej boleści.

Spojrzę, i nagle z przed oczu mi kupa

Cała znitnęła, a w oczach ta jedna...

Szeroko, nakształt krzyźowego słupa.

Otwarła ręce w niebieskie bezedna,

Blada, że oczy zawrzeć, i za trupa...

Z głowy chuścina opadła jej biedna,

Ubiory na niej ni chłopskie, ni pańskie,

Szlacheckie niby, a niby mieszczańskie.

Stoi, a cała tak zdaje się drżąca,

Jak ta osina, co w ciszę liść rucha...

Wzrok wbity w oną słoneczność jarzącą,

Jakby to była noc czarna i głucha.

Włos siwy powstał, znać myśli się mącą.

— Stasiek! — zakrzyknie... I urwie, i słucha...

I znowu: — Stasiek!... — A głos był wnętrzności

Rodzących, i szedł mrozem między kości.

Jak w podniesienie, tak cichość powiała,

A ona, sercem bijąca w tej ciszy

Zaklaśnie w ręce, ku ziemi się cała

Przychyli... — Słyszy!... — zaszepta. — On słyszy!

Skroś ziemi słyszy matkę! Bogu chwalą!

Oddycha. Jeszcze... żyw jest... jeszcze dyszy...

Wtem się zaniesie: — Na Chrystusa, rany,

Ratujcie!... Syn mój!... Żywcem pogrzebany!...

Padła. Jak kiedy wiatr zmiesza obłoki,

Bystremi pióry lecący po niebie,

Tak mi się w oczach świat zmienił szeroki,

I takem nie mógł odnaleźć sam siebie.

W błyskach i w kirach, ciężkiemi tam kroki

Odszedłem, matko nieszczęsna, od ciebie,

A serce moje zczerniało w tej chmurze,

I miałem w gardle krzyk przeciw naturze.

III

Już góry, jakby nocy czyniąc przyjście,

Odstały od nas w przeciwne dwie strony*

Grunt upuszczając za sobą faliście,

W głębokie jary i w górne wygony;

Już zaszumiały ogromnych drzew liście,

Któremi świat tu z naczęcia sadzony,

I świeżość nagłym obdała nas chłodem.

— Pinhero! — krzyknął tłumacz, skoczył przodem,

I trzykroć na wiatr, wypalił z krucicy...

Psy nic oszczekły gdzieś raz, drugi, trzeci.

Lecz nic nie widać było w tej ciemnicy,

Bo noc za słońcem bez zmierzchu tam leci.

Hak tylko grzmotnął, i po okolicy

Biegł, podrzucany, jak piłka przez dzieci...

Zmieszał się tabor. Zgiełk, wrzawa, wołanie.

Tak bocian w loty bije, nim ustanie.

Ale najgłośniej krzyczał Opacz: — Djabli

Z takim artielem! Z takim rządem w drodze!

O głodzie pędzą... Gorzałkę zagrabli...

Jak gąsior w kojcu siedzę, cierp mam w nodze.

Stójcie, co zlezę... Hej, Pablo, czy Pabli!...

Pastoj, psi synu, co nogę rozchodzę...

Czort wasi... Ratujcie!... Na żyłę mi suchą

Cierp trafił!... Stój psie, zakuty na głucho! -

Lecz darmo wołał. Głos ginął w tupocie

Nóg, kopyt, w wrzasku ryczącej kapeli.

Gdy wtem skry buchną w tej gęstej ciemnocie

I ogień słupem przed nami wystrzeli.

Zajarzy łuna, a w łuny tej złocie

Wyręb się znaczny przed nami rozbieli,

Z którego bije czerwoność ogniska,

A dym wybucha w iskrzate mietliska.

Tuż na piekielnym onym transparencie

Gmach dość potężny pokazał swe mury,

Jakby z pod ziemi wyrósł na zaklęcie...

Ten mi się wydał wątpliwej natury,

Więc tylko patrzę, czy wszystko w momencie

Nie zniknie, ognie te, i te struktury,

Kiedy wtem, z piskiem, rój się nietoperzy

Porwie i ślepym lotem w nas uderzy.

Pojrzę... Tfu! Czyli pokusa mnie mami,

Czy urok? Skacze u ognia szatany,

I bodą kocieł długiemi widłami...

(Piekła tak obraz bywa malowany.)

Baby w krzyk: — Jezu! Zmiłuj się nad nami!

Ścisną się chłopy w kupę, jak barany,

Zmilkł nagle Opacz, i między toboły

Wkopał się z głową, już martwy na poły.

Tak w zastraszonym i zbitym my tłumie

Podeszli pod te brony, pod te mury,

Co stały nieme, jak gdyby po dżumie;

Echo dał tykko okólnik ponury,

Na znale, ze ludzi, cnoć cadzycc, rozumie.

Skoczą brytany, zaostrzą pazury,

Warkną przeciągle, wtem mały kaganek

Błysnął, od skrzydła niesiony przez ganek.

Razem zgrzytnęły zamki, a przed nami

Stanęła postać dziwaczna i nowa:

Kapelusz na łbie z wielkiemi kresami

W górę, z pod niego wychyla się głowa

Związana chustą, a długiemi końcami.

Twarz w błyskach ognia sierdzista, surowa,

Kożuch na, wywrót chwycony z prędkości,

Nos sępi, reszta ginęła w ciemności.

— Ki djabeł? — myślę. A ów głosem! — Na tu!

Na tu, sobacza duszo!... A do nogi!... -

Tak krzyknę: — Hej, hejl Po jakim to światu

Wiatr ludzi nosi, i przez jakie drogi!...

Więc ów: — A wiatr ci, wiater!... Daj go katu!...

I splunie ślinę, i was zjeży srogi,

I głową trzęsie patrząc w nas. Aż doda:

— Oj kołewata!... 0j głupia wy trzoda!... -

Wtem skoczy tłumacz! — Gdzie partia? — Wysłana.

— Jak, gdzie wysłana? — A w puszczę. — I kiedy?

— A dziś ich ze stu wywlekło się z rana. -

— Stu?... Pięćset było! — Nie będzie tym biedy...

Już im tu ziemia na amen nadana! -

Podniósł brwi tłumacz, wzrok spuścił — No, tedy -

Rzekł skubiąc bródkę — dać ludziom wieczerzę,

I czekać aż ich komisja zabierze. -

Zawrócił, pięty mułowi wbił w boki,

Dłonią go klasnął rozgłośnie przez kłęby,

Krzyknął nam: — Z Bogiem! — I z miejsca wpadł w mroki,

Bo już noc szczera nakryła wyręby,

Wtem strażnik: — Dalej! Odpinać tam troki!

Czego stoicie, otwarłszy te gęby,

Jak wrota? Tutaj nie pora na dziwy.

Pilnuj się każdy sam, pókiś jest żywy!

Nie wyszedł pacierz, a z kotła już jadło

Dymi, klekoce, kłębuje, wypryska,

Duch się rozchodzi, bo czujne w niem sadło.

Skaczą murzyny poddając ogniska,

Babie się koło po ziemi rozsiadło,

Gwarzą, i tylko ubogie dzieciska

Posuwy we łzach po długiem płakaniu.

Matki je na mchów składają posłaniu.

Mogliśmy w izby, lecz wszystkim się zdało

Pod niebem raźniej, niżeli pod dachem.

Z kotła też mile po sercu głaskało

Wyczczony naród wieczerzy zapachem.

Luda się wokół, jak wody rozlało,

Hukają młodzi, i prędko ze strachem

Obywszy duszę, wpadają do lasu,

Krzyczą, pisk dziewek przydaje hałasu.

A wtem mnie strażnik trąci, i tak rzecze:

— A czy was tutaj choroba przywlekla?

Widzę, żeś mędrszy w tej kupie, człowiecze.

Więc ci powiadam: Grzęźnięcie do piekła!

Cud boski, kto się z tej dziury wywlecze,

Bo febra tu jest zjadliwa i wściekła,

Co więcej naszych, niż tysiąc, wygniotła...

Mówię ci, gniewu bożego jest miotła! -

Tak chwycę ja się pytać, ale stary

Już ruszył. Tabor obchodzi do koła,

Po którym ognisk płonęły pożary,

By zwierza straszyć i wszelki gad zgoła.

Za nim brytany dwa ogromnej miary

Węszą... Ów głosem raz poraz obwoła:

— Dokładać chrustu, a zlecać się Bogu,,

Bo na śmiertelnym stoicie tu progu! -

Zaczem się czynić zaczęła noc głucha.

Nakryło ziemię zniżone sklepienie,

Zatrwożonego w głębinach swych ducha,

Tu, to tam, słychać strzeliste westchnienie,

Zatrzeszczą ognie, snop iskier wybucha,

I znowu wielkie, szerokie milczenie.

Tylko po drzewach wiatr górny gdzieś chodzi,

Zarusza borem i jęk w nim rozwodzi.

IV

Hejnał! Hej, nie ten, którym w Częstochowie

Jutrzenkę z wieży witają zaranną,

Gdy w bławatkowych gwiazd wieńcu na głowie

Idzie, sypiąca z rąk blaskiem, jak manną,

Trąba to raczej, którą aniołowie

Dzień sądu straszną otrąbią hozanną,

Na cztery świata wołając rozłogi:

...Żywi! Umarli!... Wstawajcie na nogi!...

Zrywa się tabor. Widziałem raz w kramie

Obraz*, i długo patrzyłem nań z proga:

Żołnierstwo jakieś, przy miejskiej się bramie

Kąpa na rzece. Wtem bębny i trwoga.

Jakże się chwycą!... Tu pleco, tam ramię,

Tu ud, tam ręka, tu głowa, tam noga,

Za broń, za, szmaty, za tarcze, postoły,

Ten oklep na koń skacze, choć je goły...

A taka ci w tem sprawa, takie życie,

Jakbyś krzyk słyszał, i szczęk, i wołanie,

I onych pulsów i żył widział bicie,

I tchów tych prędkość i koni parskanie...

Toż i my tak się porwali o świcie,

Patrząc, rychłoli u bramy los stanie

I krzyknie "Straża!" A ty się do boju

Czuj, wędrowniku, i nie śpij w spokoju!

A świat był oczom cudny. One wrota.

Puszczyńskie, w zorzach przed nami stojące,

Jako więc brama czyniły się złota,

Kiedy je przetwarł wiatr bystry na słońce.

Już tam jak w skarbcu zaklętym migota,

Już biją tęcze barwami grające,

Już kwieci rajskich, woń, już wieją chmury

Ptactwa, w Jutrzence maczanemi pióry.

A wszystko nowe, dziwne, jak przyśnione

W noc świętojańską gdy kwitną paprocie.

Wiec już tam oczy byiy zachwycone,

I już tonące w tych blaskach, w tem złocie.

A naród cały tak rwało w te stronę,

Jakby mu wnet tam miał liczyć kto krocie...

Horodziej nawet w otwarte szedł dźwierze

I na wschód patrzał, szeptając pacierze.

Gromadą chłopy runęły na bory

Szumiące w swojej porankowej, krasie,

Kiedy to blaski mżące i kolory

Migają sobą, jak w jedwabnym pasie.

Świsty, prześwisty, tukania, klangory

Biją ci z onych kniej, a w tym hałasie,

Nagle gdzieś głucho, przeciągle zdaleka,

Zwierz kędyś ryknie, zawyje, zaszczeka,

Alem ja sobie pomału obchodził

Gmach ów, zważając postawne te mury,

Które, choć czas je conieco uszkodził,

Choć tam i kroksztyn wyruszył niektóry,

Przecie się jeszcze na pański dwór godził.

Wtem strażnik: — Myszy tu dzisiaj i szczury.

Niedługo resztki pozłoty się zedrą...

A gmach cesarski! Stawiał go Dom Pedro!

Na łowy zjeżdżał tu, że bory blizko.

Mieszkiwał nawet czasem od przygody,

Ale że było podziemne źródlisko

I w fundamentach zaczęły bić wody,

Więc febry dostał podeszłe panisko...

Tak odtąd, już tu ni wina, ni miody

Nie ciekną. Już się nie pieką jelony.

Ba! Sam Dom Pedro zbył dawno korony!

To gmach oddali na emigracyją.

Dom emigrancki. Tak go tu przezwali.

Przyjdziesz? Wikt dadzą, ściel; aż komisyją

Rząd przyśle, która cię znów papchnie dalej...

Mory po tobie, jak po bębnie biją,

Ale parada jest! To w jednej sali

Trzysta się chłopa zmieści, póki z bagna

Śmierć nie wylezie i w rów ich nie zagna.

Czekaj waść jeno! Sam doznasz na sobie.

Tfu, na psa uroki — Splunął, nosem prycha...

— Wnet ci gnić zaczną wątpia, wnet w wątrobie

Kolki zaczniesz, czy inszego licha.

Jałowcem ja tu kadzę, cierzniem skrobię,

Żeby jak — na nic! Trup trupa wypycha...

Zaraza toczy mory te, te belk...

Ale cesarski pałac! Honor wielki!

Krew mu w twarz buchła. — A żeby choroba

Z takim honorem! Tfu! Siedzę, bo muszę,

I nagłe: — Co Waść?... Tak mi się podoba,

Więc siedzę! Ale niechno ja się ruszę,

To i Dom Pedro, i ja, i my oba... -

Ta zmącił mowę w jakiejś zawierusze

Słów, której niktby nie rozebrał wątku,

Bo ani końca w niej, ani początku.

Taki już rozum miał. Dobry do chwili,

Że o czem nie bądź chcesz, możesz się zgadać;

Aż nagle w nim się ta szala, przechyli

I w jakiś dziwny mat zacznie upadać.

Już rwie te mowę, już błąka się, myli,

Już nie wie, jak te myśle ma poskładać,

A tak ponurej, złej czyni się twarzy,

Jakby stał piekłu samemu na straży.

. . . . . . . . . . . . . . . . . .

Tak dnie mijały, a rząd działy zwlekał.

Jako więc ulgnie wóz w ciężkie roztopy,

Tak my ulgnęli tam. Darmo lud czekał,

Żeby już orać na własne te kopy...

Gorzko więc naród na zdradę wyrzekał,

I już się burzyć zaczęły precz chłopy.

Tak piwo, długo stawszy w ciepłej kadzi,

Chmielem z niej buchnie i czopa wysadzi.

Najpilniej było Mazurom. Tych rojem

Wodził za sobą Szaława. Chłop tęgi,

Ociętny w gębie, językiem, by krojem

Szedł w rzecz i żadnej nie ścierpiał popręgi.

Przy nim stał Zięba Wawrzon, razem z swojem

Krewieństwem, obaj Dudkowie, Bak z Łęgi,

Jan Koźbiał, Ćwiroń, Włodarczyki, Żmura,

I insza luza mazurska niektóra.

Młode to było, szerokie, żywot mniski,

Wiadomo, takiej nie płuży komendzie.

Więc to tam różne szły szepty a spiski,

I miarkowałem zaraz, że coś będzie.

Płotem szli, kupą siadali do miski,

Gwizdając w zęby, jak w puste żołędzie,

Kiedy porady jakowe szły w kole...

Jak źrebce, tak to wszystko rżało w pole.

Więc u ogniska, posiadłszy na ziemi

Wzdychają chłopy i zwieszą w dół głowy,

— Toćby już pora za wołmi siwemi,

Za pługiem huknąć na gaje, dąbrowy...

Na kamień nas ta głuchota oniemi...

My tutaj siedzim. Jak w dziuplu te sowy,

A tam ci ziemia aż pachmie zdaleka,

Aż dusza do niej wylata z człowieka!

— Małośmy czasu zmarnili w baraku?...

A tu znów insze szykują fortele...

Tej komisyi ni widu, ai znaku,

Co miała grunty mierzyć. Jakieś trzmiele

Wodzą lud, miodu puszczając dla smaku..,

Przytułki, djabły, gospody, hotele...

A co mnie hotel?... To dobre dla miasta,

Dla panów... Ja chłop, gruntu chcę, i basta!

— Potom tu przyszedł, potom świat zwędrował,

Potom się rzucił. Jak ryba we wodę,

Chatęm poprzedał, dobytek zmarnował,

A oni mi tu przytułek! Gospodę!...

Lud w sobie duszę aż do krwi zmordował,

Wiek przejdzie, zanim zażywi tę szkodę...

Z wiosek wypłynął do morza, jak rzeka...

A oni mi tu gospodę!... Niech czeka! -

Steknął Pietr Bandys, iż zdjął go żal srogi,

Stęknęli insi, pojrzawszy po niebie...

Lecz Maciek Tatar powstawał na nogi:

Ten rzadko gadał, a zawsze w potrzebie.

— Głupi — rzekł — leci, a patrzy, dość drogi

W pozad ma. Mądry zaś patrzy przed siebie.

Radby chłop światu, ino żeby jaszczem

Jagły nosili za nim, abo z barszczem!

Za szyszkę u mnie, i nawet nie za to,

Kto się w pół drogi swej puszczać chce sprawy.

Dwa razy traci, kto płacze za stratą,

A kto wyciąga źdźbła, ten nie ma trawy.

Czas cierpliwemu dokłada łopata,

A zbytni pośpiech ma worek, dziurawy.

Dobreć są ręce do pracy gdy skore?

Lecz i słonina wadzi, jak nie w porę.

Czekać, to czekać! A cóż ty, człowieku,

Inszego robisz od rodu na świecie?

Z małości — czekasz lat swoich i wieku,

O którym nie wiesz, czy dojdzie ci w kwiecie.

Zaś czekasz, ćwieka wbijając po ćwieku

W ostatni dom twój, czy rychło cię zmiecie

Śmierć pierwoiodna. A noc, i zaranie,

I żywot cały — co?... Na grób czekanie!

Mówił tak zwolna, i kijem w polano

Uderzał, które wypadło z ogniska,

I dusił iskry. Aż głownię obraną

Ze złotych kwiatów, jakiemi żar pryska,

Kopnął, wbił w popiół, i choć już strzaskaną

I czarną, jeszcze ją butem przyciska,

Tłoczy, aż ostrym oddala dech swędem...

Wtedy siadł, i po chłopach pojrzał rzędem.

Milczeli. Wreszcie zagadał Szaława:

— Mądrze, bo mądrze gadacie, mój kumie!

Jak z książki. Ale nie chłopska to sprawa!

Co mi po całym tym kramie i szumie,

Kiej ani słomy, ni ziarna nie dawa?

Na jednej książce, chłop niech się rozumie:

Na roli! I dość! Ja znam swoje pole.

A rabin — dobry jest w żydowskiej szkole.

— Rabin? — Zakrzyknie Łuka. — Ja z rabina

Kpię, jak i z tego pachciarza Chaima...

Kupił raz rzepak o mnie Chajm Drabina,

Ja mierzę, a ten — halt! Że ćwierć nie trzyma...

Nie trzyma? — rzekę. — Niech leży! — A glina

Świeża w klepisku była. Idzie zima,

Nic. Żyd po rzepak, a tu kożuch na nim...

Tak do rabina... — Co z takiem gadaniem!

Przerwie Hnat Józef. — Nie o tem tu rada,

Ino, cobyśma na jedno się zdali!

Chłop ci nie siła, a siła — gromada! -

Wtem Ćwiroń: — Co go? Podwójcim obrali?

Sołtysem? że tak od gromady gada? -

Ujął się w boki: — Dość nam tych mądrali,

Co mnie tu próżno siedzieć za niewola?...

Od siebie rajcuj, a odemnie — hola!

— Racja! — Mazury wrzasną, aż zachrzęści

W uchu. — Co próżno będziewa czekali?

Do miasta pójdźwa! Niech na nas te części

Rozpiszą, co nam gdzie gruntu nadali!...

Nuż dmuchać w wąsy, nuż zrywać się gęściej!

— Drogą my przyszli, drogą pójdziem dalej!

Niech czeka, komu się czekać lubuje...

Nas dość! Wieś z chłopa jednego zbuduje!

— I z baby! — krzyknie któryś z śmiechem. — A ci:

— No, to i z baby! Nie będzie kłopotu!

Jeszczeć na. grzędzie nie zbraknie tej naci!

Nie posiej, i tak wyrośnie u płotu! -

Wtem Bugaj powstał i rzecze! — Pal kaci!

Za wiatrem plewa! — I jak u omłotu

Schylił się, nabrał dechu pełne trzewy,

I wzdąwszy gęby dmuchnął, niby w plewy.

Szaława głową rzucił, aż magierka

W tył mu uciekła. (Urodę miał czarną.)

— Jeszczeć niewiada — huknął — kogo ścierka

Wymiecie tutaj! Kto plewa, kto ziarno!

Rzuć kości! Pokaż czyja lepsza bierka! -

A już Mazury do niego się garną...

Lecz Bugaj, palec kręcąc suchożyły,

Jak śrubę, rzecze zwolna — Sza-ła-wi-ły!

Zaczem powstała wrzawa. Setne głosy

Biją w powietrze, mieszaią się, kłócą...

To w jedną stronę szumiące. Jak kłosy

Za wiatrem, to jak kiedy w trójkę młócą.

Bije dwóch równo ziarniste pokosy,

A trzeci wprzecz im, gdy cepy wyrzucą,

Luzem uderza. Aż kłótnie rozmiotła.

Wieczerza, którą dobywano z kotła.

. . . . . . . . . . . . . . . . . .

Tymczasem Bandys wyjął z torby flaszę

Z gorzałką, która tam się "Kasza" zowie.

Chrząknęły chłopy. — Do was! — W ręce wasze! -

— Pijcie, a z Bogiem! — Daj Boże na zdrowie! -

Aż mulnik, osty puściwszy na paszę,

Obciągnął pasa po chudym tułowie,

I jak legawiec, do kota gdy skumli,

Patrząc we flaszę zapiszczał na drumli.

Ale się chiopy okrzykły: — A ciszej!

Tutaj niedźwiedzia nie wodzą w ulicy!

Dość wiatru w uszach, że człek sam nie słyszy

Siebie, a jeszcze ten piszczy na grdycy

Gęstej! Dla szczurów dobre to! Dla myszy!

Bartek! A rusz się! A dobądź skrzypicy!

Co tam! Dał Pan Bóg łeb wielki kobyle,

Niechaj się za nas kłopoce, i tyle! -

Dobył skrzypicy Bartek, zwan Muzyka.

Pociągnął, jakby pies zawył na głuszy...

Przykręcił struny, otworzył kozika,

Zastrugał wióra i naddał nim duszy,

Sparł brodę, chrząknał. Aż nagle z pod smyka

Taka siarczysta przygrywka się ruszy,

Że i wesele w niej i znowu żałość,

I ból, i dzika na niego niedbałość!

Słucha lud grania. Hej!... Gdzie to te chwile,

Kiedy im z karczmy buchała ta nuta,

Lecąc przez błonia szeroko, na milę,

Po sadach, kędy dziewkom kwitnie ruta.,.

Gdzie, gdzie to dzisiaj?... Przepadło, i tyle!

Wtem brzęknie raźno podkówka u buta...

Luz sobie czyniąc łokciami po drodze,

Sunie Zatrata, zjeżywszy wąs srodze.

Chwycił się czapy, potrząsnął nad uchem

I od Kujawów oberka przynucił.

Zaczem zamachnął na odsieb kożuchem,

W boki się ujął i w kółko obrócił.

Jakże po inszych nie pójdzie to dachem!

Wnet drugi, trzeci, czapczysko wyrzucił...

Roch "klekanego" wywija aa przedzie,

A baby klaszczą, by swachy po miedzie.

W mig się to stało; a nimbyś powiedział

Głupiemu — głupi! — już szły obertasy.

Aż dziw, że naród, co tak już zaśniedział

Co ścierpiał takie okrutne niewczasy,

Rżnie, tak, jak gdyby o sobie nie wiedział,

Jakby na smutkach porosły już lasy...

Ten dziewka chwycił, a tamten się zgoła

Sam kreci, aże mu pot kipi z czoła.

Zatrata majster był. Jak odsieb runął,

Tak kółka pisał precz przy kółkach nogą...

To się kolanem na ziemię osunął,

Jak gdyby klękał przed swoją niebogą,

To na powietrzu iskrami aż lunął,

Tak błyskawicę Z podkówek dał srogą,

To spadł, to znowu drobiący po piasku,

Prawie ze ćmił się z prędkości i z blasku.

Przestał grać murzyn, i białem się szkliwem

Oczu przyglądał tej naszej uciesze...

Stanęły osły patrzając się z dziwem,

Jak Roch Zatrata hołubce w lot krzesze...

— Hu — ha! — Głos leci, jak gdyby po żywem

Sercu cię trącał! Jak gdybyś w pielesze

Własne, w oplotki powrócił się one,

O których nie wiesz, czyć jeszcze sądzone...

Ale Horodziej już stukał swą laską:

— Dość! Dość mi tego błazeństwa! — zawoła.

Cóż to? Na jarmark przyszłeś z masła faską?

W karczmie ci grają?... Czy radość masz zgoła?

To zamiast wzdychać, za bożą to łaską,

Choć w sercu swojem, gdy niema kościoła,

(A szła niedziela właśnie) — w ten dzień święty,

Będziesz tu hukał i hopki bił w pięty?...

Błazny wy! Wróble wykręcać w stodole,

Ale nie żywot fundować wam nowy...

Tfu! — Splunął. Chłopy przystają się w kole,

Rychtają czapy kipiące w tył głowy,

Ów wzdycha, tamten pot ściera po czole...

A wtem Roch młyniec zakręci wichrowy,

I obie ręce puściwszy, jak śmigi,

Krąży, na, podób puszczonej w pęd cygi.

Tak, coraz szybszem toczący się kołem,

Byłs jakby pyłu tumanem nakryty...

Podkówki tylko migały się dołem,

Bokami poły latały od świty,

Aż gdy go okiem nie ścignie już gołem,

— Hu — ha! — zakrzyknie, i stanie jak wryty,

I w niebo ciśnie, i chwyci nad głową

Siwą magierkę z zaścieżką różową.

. . . . . . . . . . . . . . . . .

Wtedy Szaława wstał, sprostował karku,

Dorzucił na żar gasnący polana,

I patrzał w ogień... A po tym przyparku,

Jakim nas słońce prażyło od rana,

Już na niebieskim się onym folwarku

Chłodek jął czynić i chwila różana,

Szła, niosąc zorzy dech cichy a złoty,

Co z nas lekuchno odmuchał dnia poty.

Lecz ów brwi w kozła postawił i powie

Patrząc się w ogień posępno: — Tak basta!

Tak wy tu sobie tańcujta na zdrowie,

A ja — tu spojrzał na swoich — do miasta!

Porwą się tedy owi mazurowie

Bieżeć, gdy wtem Dudkowa niewiasta

— Stachu! — zakrzyknie. — Ty co, niedowiarku?

Samą mnie tutaj?... Z dzieckiem?... — Więc jak w garku,

Tak między baby zakipi. Łap swego

Każda, za połę, za nogę, za szyję...

Chwyciła Baśka Koźbiała, i drze go...

Marychna — Bąka warząchwią w łeb bije,

Ciągnie UIina Ćwironia chudego

Do kobiałczyny, I wrzeszczy: — To czyje?...

Przycichły chłopy? jak myszy pod skrzynią...

Tak nam Mazurki w mig spokój uczynią.

Lecz Stach, choć ruszył, poglądał cichaczem

Ku Zośce, która, jak ten kwieć jabłoni

Pobladła, siłą mocując się z płaczem...

Tylko tych rzęsów jedwabnych przykłoni,

Ustka drgające ściśnie, i trwa. Zaczem

Targnie ów sobą, obróci się do niej,

Uderzy czapą, gdzie iść miał, o drogę,

Rozpostrze ręce i huknie: — Nie mogę! -

I zaraz przy niej siadł, i te kochane

Oczy całował i brwie te sobole,

I główkę na pierś tuląc, one lniane

Włoski jej gładził, by dziecku, po czole.

— Tak cichoj, cichoj! Już cichoj! Zostanę!...

Aż ona z nagłem łkaniem: — Mój sokole!... -

I tu jej jasne łzy polecą gradem,

Po onem liczku struchlałem i bladem.

Tak od Szaławy odstało z połowę

Onego wojska, a plac spuściał czyście.

I tylko luźne parobki się owe

Brały iść, jako więc za wiatrem liście.

Wtedy na zachód obrócił chłop głowę

I twarz czarniawą, i szedł sążeniście

W bór ciemny, właśnie jakby na przepadek,

Nie dbając, czyli kto za nim w pośladek.

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Szła północ. Miesiąc na niebie dojrzewał,

I widny czynił świat onego czasu.

Słyszę, od boru coś tętni na przewał...

— Łoś, nie łoś — myślę — i milczkfem z szałasu...

A jakom zawsze zwierza się spodziewał,

Więc za krucicę! Czekam, aż z pod lasu

Z wrzaskiem wypadnie kupa, Myślę: Dzicy!

Palec na cyngiel, podniosłem krucicy...

A już się ze snu porwał ten i owy.

Tak ja: — Na oko przypuść, i w nich — hura!

Kij ściskaj w garści, a pilnuj od głowy!

A tu już na nas wprost leci ta chmura.

Strzelę ja w górę na sygnał bojowy...

— Reta! — ktoś wrzaśnie. Poznałem mazura

Wpadł Zięba, drze się, jak bies, wniebogłosy,

A na nim małpa wszczepiona we włosy.

Tuż insi. Lecą za nimi od boru

Gałęzie, piasek, kamienie i kije.

Tak, do ludzkiego podobna nietworu

Czereda, z puszczy wypadłszy, w nich bije.

Zmykają Wojtki, nie patrząc honoru,

A małpie wojsko grzmi, pluje i wyje.

Pisk, trzask! — Pardonu nie daje nikomo,

Aż ich przepędzi, i wróci do domu.

Jedna została jeńcem w tym odwrocie,

U mazurskiego kołtuna wszczepiona.

Rzuca chłop sobą, w krwi cały i w pocie,

Wrzeszczy, lecz głośniej jeszcze drze się ona.

Bieży ów, — małpa na nim, jak na płocie.

Tab na podjezdku siedzi, kracząc, wrona,

I dziób rozdziawia po chłopskim ugorze,

Gdy w gęsią szyje sznurki Maciek orze.

Ciągną ją w pozad? Tem głębiej pazury

Wczepia ze strachu. — Dlaboga! — chłop ryczy -

Łeb mi urwiecie! — Bo więc się do skóry

Żywej dobrawszy, nie puszcza dobyczy.

A wtem Kubina: — A poskocz no który!

A podaj sierpa z węzełków! — zakrzyczy.

Podali. Baba splunęła za siebie,

I trzykroć sierpem krzyż znaczy po niebie.

— Pójdzi! — zawoła. — Stań za tym wykrotem!

Głowę w tył, sztywno, i nie miej nic strachu. -

Stanął. My insi wedle niego płotem...

Tnie baba sierpem z wielkiego rozmachu,

Złocista cała miesięcznem tem złotem...

Spadł kołtun, małpa z nim. Jakoby z dachu.

Nuż z pętlą do niej! Chwycilim niebogi,

A Zięba babę podebrał pod nogi.

Długo ta w oczach niewiasta mi stała,

Z tym wyniesionym sierpem ponad głową,

Od nocy onej księżycowej biała,

Z lnianą zawijką na czole... Tak ową

Judyth malują, kiedy w łunach cała,

Nad szyją króla tę klingę stalową

Wznosi, ogromnej pełna jakiejś mocy,

W sprawie swej z Bogiem zszeptana tej nocy.

Nic chciały gadać Mazury o paszczy,

Ale ich drżączka łamała coś trzy dni.

Więc onej ludzkiej uchodząc precz tłuszczy,

W kątach siadali markotni i wstydni.

Aż, jak kiedy się ograszka wyłuszczy,

Tak im się lico pomału rozwidnia

Gdy przyschła na nich ta małpia wyprawa,

I jeden tylko nie wrócił Szaława.

Długo nas jeszcze ona to przygoda

Mazurska, w naszej cieszyła mitrędze,

I śmiechem po nas pryskała, jak woda,

Z niejednej piersi spłukując dnia nędze.

Małpeczka owa też, iż była młoda,

Prędko odwykła na swojej poprędze

Od lasu, bawiąc nas swą szpetną gębą.

Ta, wielką odtąd przyjaźń miała z Ziębą.

V

A lud na duchu omdlał. Te krainy

Wrzące, hart biorą od kęska do kęska.

Człek nie z żelaza, lecz z mietkiej jest gliny,

Ledwo się w którym ta moc najdzie męska;

By w dobrej sile złe przetrwał godziny.

A tak, dwuraźna tam biła w nas kleska:

Bo czas ubiegał, i duch za nim w ślady,

A na obojgo nie widział nikt rady.

Jednych do żółci burzyło to prawie,

I o tych najmniej nie miałem kłopotu.

Insi szli chętnie ku łacnej tej strawie,

Ku zleniałemu onemu żywotu.

Lud mułem obślizł, jak pień legły w stawie.

Żadnej w nim sprawy, żadnego nawrotu!

Więc myślę, że jest lepszy głód i wojna,

Mór nawet, niż ta bagnistość spokojna.

Tylko niewiasty (dawno było trzeba

Słówko mi przerzec choć o tym narodzie!)

Obeszłe rosą łez, gdzieś w siność nieba

Wpatrzone, trwały cierpliwie o głodzie,

Kęskiem nadziei żywiace się chleba,

Już wybiegają troskami poprzedzić

Czasu, o chaty, dziecię już rzucone

Na klęczki, szepcą: Pod twoją obronę.

Prawda jest, że tam szumiało, jak w roju,

Od swarów, plotek, i różnych małości.

Baby — wiadomo — nie mogą w spokoju

Dnia utrwać, bo im żółć zalewa kości.

Więc sobie w onym tęskliwym postoju

Folgę czyniły. Tak, zanim umości

Gniazdo, jaskółka okrutny wrzask czyni

I świegot. Ha, cóż? Przecie gospodyni!

A potem głoski te dziewczęce, szklane,

Te pieśnie nasze, z takiego daleka

Tu przyniesione, odbite o ścianę

Puszcz tych!... Już różnie próbował los człeka,

Niejedną w piersiach wypalił mu ranę,

A kiedy słucham, łza w wąsy ucieka...

Taki szmat nieba naszego i pola

W pieśniach tych, z nami przyniosła tu dola.

Wiec to staruchę jaką, chciwe skazek,

Jak maki kupką rosnące, obkolą,

To gdzie aa drzewie przybiją obrazek,

W wianki obwieszą jak u nas, pod Wolą,

To w ostrokole uczynią przełazek,

I o zachodzie z chłopcami swawolą...

Drobiazg to. Ale na tym krańcu świata

Dom z tego pachnął serca! Pachła chata!

A tak to duszę brało, ze ja, stary,

Com od młodości odstąpił już w lata,

I myślał fajce mej dochować wiary,

Znagła poczułem, jak serce kołata,

I na śnie rolne stawały mi mary.

— Ha, myślę, niechże mnie ta puszcza swata!

I zaraz jąłem podobać głos cienki

I czarne oczy Żukówny Jelenki.

Żukówna z Kurpiów była. Rzecz wiadoma,

Że jak na zone, to tylko Kurpianka!

Bór to u siebie tak chowa, jak doma,

Do marcowego podobne sasanka.

Puch na tem szczery... A gdy się zasroma,

Gdy śniade liczko skraśnieje z pod wianka

Ciemnych warkoczy, toś przepadł od słowa,

Tak ci zapachnie jagoda borowa!

Zrazum się bronił. A jakom jest z rodu

Rzemieślnik twardy, tak jąłem, jak młotem,

W głowę się stukać... Nie brałeś za młodu,

A to ci teraz, staremu, co po tem?

To kurpiowskiego zachciało się miodu?...

Kurpiowskie] pszczółki, z brzęczeniem tem złotem?

Bacz, byś do barci nie wsadził gdzie łapy,

Jak niedźwiedź, bo ci ją przychwycą capy!

Ale czy urok jaki, czy przygoda,

Jelenka sama tak lgnie mi, jak smoła.

To kwiecia narwie i mile je poda,

To jakoś tęskno popatrzy z pod czoła...

— Ha, myślę. W dziewce widać krew nie woda,

Gdy się tak winie ku mnie, by jemioła...

Jakby rzec chciała: Mój panie Balcerze,

Jeślim ci miła, to niech mnie Waść bierze.

Więc by, broń Boże, nie było w tem grzechu,

Ojcu i matce skłoniłem się o nią,

Rzekąc: — Już Waszaiość, mój panie Wojciechu.

Musisz się ze mną podzielić swa donią!

Kręci ów głową; aż ona w uśmiechu

Słonecznym cała, by jaskier nad błonią,

— Tatuńciu, — szepnie, — Nie brońcie mi doli!

Mnie jest pan Balcer po sercu... po woli...

I zaraz oczy rzęsami nakryła,

Jak gdy majowe słońce zajdzie chmurką,

A jasna rosa u rzęsów zaszkliła...

Lecz matka w ręce klaśniei — Co ty, córko!

A gdzież o ciebie swat z wódką przysyła?

Gdzie drużby idą z muzyką w podwórko?

Gdzie oracyja? Gdzie chleb kipi z niecek?

Gdzie to na wieniec ruta? Gdzie zapiecek?

Skraśniała dziewka, łzą oko zachodzi,

A Żuki — Powoli tam, matka, powoli!

Tu nie Zielona! Tu morze świat grodzi!

Swaty!... Hm! Swaty!... Tu nikt ze swawoli

Swatem nie gardzi! Mogą u nas młodzi

Muzyki patrzeć, kołacza, taj soli...

I jaćbym nie chciał jak byle zdać dziecka -

A cóż? Co robić?... Tu nie Myszyniecka!

I kreci szyją w tej siwej kapocie

Taśmami szytej, i patrzy w okienko,

Aż mu źrenice stanęły w łez złocie...

Więc tabakierki dobył, puknął w denko,

Pociągnął rzemyk, zażył. — Tu sierocie

Trzaby opieki... Tak cóż ty, Jelenko?...

Tak padnij do nóg matce! Niecił bez żalu

Cię dawa! — Padła w rumieńcach koralu.

0 moje skarby najmilsze, kochane!...

Myślę ja sobie — a wąs mi aż wstaje.

— Już ja twym sługą do śmierci ostanę,

Czy tu, czy w insze los rzuci nas kraje...

Drogę przed tobą w listeczki różane

Usypie!... Tu serce tak we mnie roztaje,

Że głos ściśnionem gardłem wyjść nie może,

Więc tylko ryknę: — Tak mi Panie Boże!...

I zaraz my tam pierścionki zmienili,

Co je Horodziej poświęcił pacierzem,

Już czekający w tęsknościach tej chwili,

Gdy ksiądz się najdzie, a my się pobierzem.

A choć puszcz była od mili, do mili,

Tak mi się sromu nakryła puklerzem

Dziewczyna moja, ze chociaż pijany

Myślą, czekałem na ślubne organy.

Więc mi nie małą pomocą w tej wojnie,

Jakąm sam z sobą miał, był ów sierota,

Com go przygarnął. Gdy wejrzy spokojnie,

Już wolniej ukrop po żyłach się miota,

Już w piersiach cicho, już w myślach dostojnie.

Więcem tu doznał, jak się ta lichota,

Którą uczyni człek inszym — obraca

W moc, kiedy duszna zmorduje go praca.

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

A strażnik rzadko naglądał do gmachu.

Rankiem na wieży obwołał hejnały,

(A jak kot łaził po wyszkach, po dachu,)

To znów przepadał gdzieści na dzień cały,

To murzyńczukom napędził przestrachu

Batem, co ognie u kotłów trzymały,

A w coraz insze ubiory przybrany,

Jak Włoch się nosił, Francuzy, Hiszpany.

Aż gdy w cygańskie raz przybrał się hadry,

Nie mogłtem ścierpieć, więc rzeknę: — Bez gniewu!

Nie chcę ja żadnej z Waszmością mieć zadry,

Lecz co za racja takiego odziewu?

A ów z podełba: — Waść sięgasz w zanadry?

Waść serdecznego zatargać chcesz trzewu?...

Pokiwał głową, zaś wspiął się do góry

I w ucho: — Żeby nie czuć własnej skóry!

Własna mnie skóra mierzi, że się tuta -

Polak, — najduję na cudzym śmietniku!

To mi polskiego, uczciwego buta

Żal jest, i chodzę w francuskim trzewiku.

Kapoty polskiej też żal, bo za suta,

Za dobra! Lżej mi w hiszpańskim mentliku.

Gdy więc tu naród przeróżny umiera

I łachy ciska, to człek się przebiera,

Jak mu tam padnie... A zasię co z domu,

Szczędzi. Do trumny przyda się na pochów.

Waść mnie nie wydaj... To ja pokryjomu

Co dnia na wieżę z niemi... To do lochów

Niosę, przewietrzam... A nie mów Waść komu!

Składam:. Do czysta chędożę to z prochów...

Zawsze się coś tam zapyli, coś przetrze...

Umilkł, i wielkim nosem brał powietrze.

— Więc to sam wieszam aa haki, na grzędy,

Albo do skrzyni kładę, i tak leży...

Szkoda, ze nie mam choć witki lawendy,

Lub rozmarynu, co dawa dech świeży...

Aż jak. poczuję, że już, to w te pędy

Zrzucam te łachy, i do swej odzieży,

Do własnej! Czapkę mysz zjadła mi nową...

Co mniejsza, bo tam na Sąd z gołą głową. -

Umilkł. A na mnie zostały te mowy,

Jak ćmy, gdy człeka z nagłości oblecą...

Zaczem w gmach, szedłem. A tam już wiatr nowy

Po łbach buszuje. Nie poznasz już gdzie co.

Już wódka, już-ci pijanemi słowy

Klnie jeden, drugi bełkocze co nieco,

Już się tam różne najdują pociechy,

Już gęby, które dymają, jak miechy.

— Życie, bo życie, brat! Wola, bo wola!

Rajcował Opacz, ująwszy się w boki,

Iż go ta czarna rozparła fasola

Z czującem sadłem. Chłop, tak był głęboki,

Że nim wyłożył żywot, już mu z pola

Umknęli insi, a on te obroki

Ku sobie zgarniał, co w zęby popadło...

Taki otchłaniec był z niego na jadło,

— Tęgi łeb, kto tę zmyślił Brazyliją!

Riumkę za jego, wot, wypiłbym zdrowie.

Nifet mi z przykazem nie stoi nad szyją,

Chcę śpię, chcę nie śpię i wszy biję w głowie,

Psy mi te czarne warzą, miskę myją,

Ja tabak kurzę, i co mi kto powie?

Barak? — Wot, głupość, gdy sytno w baraku...

Tak dawaj, brat mój, na riumkę haraku!

Raz — nic. A drugi — utrafił im w sedno.

Dalej mu rzucać na rękę trojaki...

Wypatroszyli kaletkę niejedną,

Krzyk, bijatyka, przekleństwa, siniaki...

To nieraz gwiazdy na niebie już bledną,

A ci wichrują i grają w kułaki.

Nie wszyscyć. — Ale że była garść tęga,

Których ta w błoto wnurzyła mitręga.

Gdybyż wieść jaka! Jakowa nowina,

Że się to nasze czekanie skończyło,

Że już stąd idziem precz, że się naczyna

Żądany żywot z siekierą a z piłą,

Że pług już dla nas granice zarzyna...

Nic! Tak przyciśli nas, jakby mogiłą.

Strażnika pytać? — To tylko rozłoży

Te ręce: — Nie wiem... Nikt nie wie... Gniew boży -

Ale Sekura Paweł tak sumował:

— Co za mamona na oczy mi padła,

Żem ja, człek-oracz, w te światy wędrował,

Pługa rzuciwszy i kosy, i radia!

Sam Bóg mi zagon zadokumentował,

Chata, by gołąb, pod strzechą mi siadła,

A ja tu cudze pocieram dziś kąty,

Bez duszy chodzę i w głowie mam mąty.

Kamień mi dajcie! Uwiążcie pod brodą

I na dno. Tak mi bądź miłościw, Boże!

A zaś patrzajcie, jak będę szedł z wodą,

Bo ja się głową do chaty położę...

Czarty niech tutaj po górach się bodą!

Ja chce na równię! Na pole! We zboże!

Ziemia tam płacze za mną... Ziemia woła.

Jezus Marya, rataj! — Tu nie zdoła

Żalowi, ryknie, i łbem rżnie o ścianę.

Dziw, że się w dwoić, jak bania, nie spuka.

A taż się głosy zaniosą pijane;

— Zalać robakal Najlepszać to sztuka! -

Dość. Czy ja świadkiem naprzeciw ci stanę,

Ludu ubogi, gdy dola cię fuka?...

Czy skarżyć będę i szukać przyczyny

Na ciebie, którym też nie jest bez winy?...

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

A na toż właśnie, partja nowa wtedy

W dom emigrancki przyszła. Same szwaby.

Tylko, że na nich nie było znać biedy,

I niejednemu aż trzęsły się schaby.

Nie moglim przystać do onej czeredy,

Ani my chłopy, ani do bab baby,

Bo z tem nijakiej ni mowy, ni zgody,

A chrzest nie z krzyżma bierą, tylko z wody.

Zwyczajnie, lutry takie, czy kalwiny,

Jak te, co u nas po Olendrach siedzą.

Fajczysko w zębach, raz wraz plują śliny,

A kawę z miski trzy razy dnia jedzą...

I oni się też, od pierwszej godziny,

Tak przegrodzili z nami, jakby miedzą.

Rzekniesz: Pochwalon, a ten ci niecnota

Zamiast — Na wieki — rzec, cości mamrota!

Ci, kiedy przyszli, a wytchli z tej drogi,

Każdy się zabrał do jakiejś fabryki.

Ten dratwy ciągnie, szlifuje ów rogi -

Pukają mlotki, zgrzytają pilniki,

Trzeszczą szrubsztaki, a w hałas ten srogi

Wpadają szwabek klapiące trzewiki.

Te "lauby" swoim stawiają od spieki,

Jakby tu siedzieć mniemały na wieki.

Nic po nich nie znać tęskności, załoby,

Pod ktorą polski chłop z sił schodzi, pada...

Spokojnie czynią rzecz swoją, jakoby

Tu się rodzili i żyli z pradziada.

Skończą robotę, to w różne sposoby

Spiewająa, jakby właśnie szpaków stada,

Z wiatrówek biją, biegają do mety,

Poczem fasoli pojedzą i — w bety.

Z nami — ni tak, ni siak. Nie było zwady,

Bo pilno w swej się trzymali porębie.

Ale że z naszej niejeden gromady

Kułak zaciskał i ślinę mełł w gębie.

— Już my tu jakiej dożyjem się zdrady! -

Mruczały chłopy. — Już my tu na zębie

U tych odmieńców! Czuj duch tylko, kiedy

Naniosą nam te pludry jakiej biedy! -

A dookoła bagniska dyszały

Tchem zaraźliwym z pożaru gorąca.

Co rana obłok podnosił się biały

Z ziemi, co stała mokra i dymiąca,

Jak one stogi, gdzie trawy zaprzały,

A rozpalony i wielki stos słońca

Gorzał nad nami od świtu do nocy,

Lud wyżymając z ostatniej już mocy.

I tak śmierć weszła do naszego gmachu,

I uglądała milczkiem, gdzie ugodzi.

Zaczuł ją naród... Z nagłego się strachu

Ów dreszczem wstrząśnie i rzecze: Ot, chodzi

Po moim grobie ktości! — Ów z pod dachu

Rwie się, jak błędny po bagnach gdzieś brodzi,

Inszy zanudzi sobą i zabiada,

Na tym pot zimny, jak. rosa, opada.

Więc w tej duchocie martwej, zmora siadła

Na piersiach ludziom, niby Babia góra.

W kąty się kryją, odchodzą od jadła,

Jak bursztyn, tak się na nich żółci skóra.

Potem ciemnieje, jak słoma, co padła,

I którą z deszczem roznosi wichura,

W półkrwawych potem, pół złotych kolorach

Mieni się, jako żywice po borach.

Tak naznaczone były ludzkie głowy,

Jak gdy w porębie topór znaczy drzewa.

A choć nie widział nikt onej królowy,

Wiatr wszyscy czuli, co ze żgła jej wiewa.

Czekała. Pory czekała, jak owy

Żeniec, gdy łan mu pod kosę dojrzewa,

A ów pogląda, folgując do chwili...

Nocami, w miesiąc patrzący, psi wyli.

Aż się zamachła! Hej, nie w źrałe kłosy

Trafiła ślepa żniwiarka! Nie w zboże!

Ale w kwiatuszek, co biały od rosy,

Słonka oglądał i czekał na zorze...

W dziewkę trafiła moją! Więc mi włosy

Na łbie stanęły, jak dęby te w borze,

Kiedy ją strażnik pomacał pod żebra,

W oczy jej spojrzał i rzekł: Śmierć jest! Febra.

A żar tak suchy liczko jej podpalił,

I piersi miała tak ogniem bijące,

Że zaraz dla niej gromnicę osmalił,

Rzekąc: — Ta zajdzie wpierw jeszcze, niż słońce. -

A szło południe... Z nóg ojciec się zwalił,

Jak kłoda; baby poklękły płaczące,

Jam z wielkiej mocy o ziem czapą gruchnął

Za włosy porwał się, i rykiem buchnął.

Ratować?... Czem? Jak? Choć łbem bij w podłogi!

Leżała cicho, lecz była snać w męce,

Bo jej się w twarzy mieniły pożogi...

Aż nagle siędzie, w krzyż złoży te ręce,

— Upał mam w sobie! — zawoła. — Wiatr srogi

Po żyłach chodzi mi! — I te jagnięce

Piersi przyciśnie i szepnie: — Już biją

Dzwony na dobrą noc... Jezu Maryjo!

Takie więc było ostatnie jej słowo...

Oczyma tylko po twarzach nam wodzi,

Wie, czuje, słyszy, poruszy tą głową,

Ale ja cichość śmiertelna już grodzi...

Nagle się w czole zamarszczy surowo,

Dwie łzy ukanie zimne, i tak schodzi

W zadumie z świata, nieporatowana,

W dziewczęctwie białem, mężowi nie dana.

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Przeciw ty komu walczysz, Panie! Panie!

Przeciw tej parze, co znika obłokiem?

Przeciw listkowi, co padł, a nie wstanie?...

ÂŹdźbło suche gonisz zapalczywem okiem?...

Któż wiec nad nami ma mieć zmiłowanie,

Kiedy ty, ociec, dociskasz wyrokiem!

Jakoż więc mamy żyć, jak mamy dyszeć,

Kiedy ty, ociec, nie będziesz chciał słyszeć!...

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Nie dałem dziewki grześć w te długie rowy,

Które tam zaraz kopacze czynili, -

Iż jak się zacznie czas taki morowy,

To ludzi strzęsie, by maku z badyli, -

Ale jej wianek zwinąwszy u głowy,

Poniosłem het precz sam, nim się spatrzyli,

I takem ziemi dał ją i pochował...

Bom twardo oną niebogę miłował.

Trzeciegom dnia się powrócił o mroku,

Wyschły, jak gdyby po ciężkiej chorobie.

Ni łzy, ni mowy jakiej, tylko w oku

Srogość, co drugim nie dawa, ni sobie.

Krzyk za zębami, pięść ścisła przy boku.

Skóra zczerniała na mnie, jak na. Jobie,

By ryś biegałem, co postrzał wziął kuli...

Ludzie mi z drogi szli, bo bójkę czuli.

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

A mór bit po nas i składał w zagony,

W porę, bez pory, nie dbając o źrałość.

Ale ze dla mnie, te męki, te skony,

Za wiatr już były po tamtym, za małość.

Więc za najmilszą głową utęskniony,

Nie czułem nawet, że inszym też żałość.

Tak człeka stwardzi ból, i tak mu zwyknie,

Że go po żywem mięsie kraj — nie krzyknie.

Wnet po mej dziewce Prokurat szedł stary -

A zasnął cicho, jak dziecko w kolebce.

Śmierć, nim takiego powali za bary,

I nim mu nogą na gardziel nadepce,

Dawne, a lube przywodzi nań mary,

I w ucho różnych cudności naszepce,

A tak, lekuchao, w ostatnią go ciszę,

Bajką, jak matka, do spania kołysze.

Więc czego nigdy nie czynił za siły,

Teraz jął śpiewać żołnierskie piosenki,

A jasne łuny po licu mu biły,

Od jakiejś dawno zagasłej jutrzenki.

Już sztywniał, już w nim drętwiały te żyły,

A jeszcze machał rękawem bez ręki,

I salutował powietrzne gdzieś wodze,

Na wielkiej, którą już odchodził, drodze.

Aż targnie sobą, śledzie, zgarnie z czoła

Snop białych włosów, co spadł mu na oczy,

I krzyknie: — Cesarz! Sam cesarz mnie woła!...

Wiw Napoleon!... — krzyknie, z łoża skoczy...

I zanim strażnik przytrzymać go zdoła,

Ostatnim marszem za progi gdzieś kroczy.

— Raz, dwa... Raz... — liczy; wtem chwieje się, bladnie,

I z suchym trzaskiem czaszki w tył upadnie.

A kiedy poległ tak, i gdy tak leży

Rozkrzyżowany pod nieba błękitem,

A wąs mu mleczny, jak wiecha się jeży

Na licu, kulą u szczęki przebitem,

Nagle go słońce w pierś martwą uderzy,

I promień kładzie na sercu odkryłem.

I błyszczy, w one ostatnie momenty,

Jak krzyż, po bitwie, przez wodza przypięty.

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Ale nie wszyscy mieli śmierć tak cudną,

Jako ten żołnierz. Dla inszych się w kata

Z żeńca mieniła, co ręką swą brudną

Wpierw cię zbezcześci, nim zgładzi ze świata.

Więc się jak kłody staczali w rów żmudno,

Nie jak ptak, który na wolność wylata;

Bez onych zadrgnień jasnych i trzepotów

Ducha, co w drogi wieczyste już gotów.

I byłoby to wpadało, jak trzody

Pomorkiem tknięte, w te skony bydlęce,

Tylko że ich tam, czy stary, czy młody,

Cieszyła w trudnych terminach i męce

Staruszka owa z Nadbużnej zagrody.

Temu w krzyż złoży stygnące już ręce,

Temu szkaplerzem śmiertelny pot zetrze,

Nad tym od pokus obżegna powietrze.

A iż nic do niej przystępu nie miały

Tchy zaraźliwe, co w siebie je brała,

Chłopy ją "Świętą z nad Buga" przezwały,

I ta się nazwa już przy niej została,

Jak miesiąc, migał nocami jej biały

Rańtuch, gdy w szeptach anielskich szła cała...

A drugi oczy gasnące otwierał,

Grzechy spowiadałf jej, i tak umierał.

Zaczem kończyli różnie. Jeden runął,

Jak gdyby w czoło trafiony kartaczem,

A ów powoli do dołu się sunął,

W ciężkich wzdychaniach, ze skargą i z płaczem.

Tamten w pień zaklął i duszą wraz plunął,

Inszy, nie mając obejrzeć się za czem,

W cichości sztywniał i oczy zawierał.

Ów, krzyk ogromny dawał, gdy umierał.

Aż się powalił i Paweł Sekura.

Ten jak dąb runął podcięty na boru...

Oczy mu zółcią tak zaszły i skóra,

Że człowieczego zbył prawie koloru,

Do żywicznego, tlącego się wióra

Podobny raczej. A tak do wieczora

O dzień się zmienił chłop, że go bez mała

Matka-by własna nie była poznała.

Ale iż wielką ów siłę miał w sobie.

Więc się tak z śmiercią, jak z zbójem potykał,

I przez gwałt onej nie dawał chorobie,

Choć stygnął, tracił dech, że prawie znikał.

Jedną ten nogą, jak mówią, był w grobie,

I już się nad nim dzień boży zamykał,

Gdy nagle zgasłe źrenice otworzył,

Porwał się, stanął na nogi i — ożył...

Lecz jak się w źrebca wilk weżre borowy,

Tak się i w chłopa głęboko śmierć wżarła

I sięgła więcej niż życia połowy,

Krzyk i głos ludzki wyrwawszy mu z garła.

Jakby piorunem rażony, zbył mowy,

I tak mu dusza na ustach przywarła,

Ni w tył, ni naprzód nie mogąc do świata,

Jak wróbel, gdy się po wniku kołata.

Więc od tych, którzy z tej wyszli choroby,

Choć śmierć już kręgi łamała im kołem,

(Bandys w konaniu przeleżał trzy doby,

I tuż nad samym zatrzymał się dołem),

Jakby zdaleka cuchnęły już groby.

Śniadzi chodzili, z pozółkłem tak czołem,

Jak ów Piotrowin, wstający w połowie

Z jamy, co wisi u Fary w Łukowie.

Niechętne taki miał z ludźmi rozmowy,

Jakby w języku skróciło mu szprychy.

Po kątach patrzał, i nakształt się sowy

Odąwszy, siedział zgarbiony i cichy.

Więc nas tak wiater obleciał grobowy,

Jakby śmierć wszystkich postrzygła już w mnichy,

Co mi się zdało nieznośnem bez miary,

Bo niźli cichość w kupie, — lepsze swary.

Cichość dla kopy, jak mielnik ów bywa,

Co młyńskie koło rozwiedzie na tryby.

Kupa, rzecz w sobie osobna i żywa,

Wrzawa jej głosem. Jak rzeka, tak ryby

Nieme łoskotem fal swoich nakrywa.

Ruch ma szeroki, a nie wie, co dyby.

I choć nie sami przedniejsi w niej chłopi,

Wszystkich w ognisty szmelc swym żarem topi.

Więc gdy tak śmiercią dyszały te mury,

Na wiecznym progu gdy wszyscy stoimy,

Szwaby się od nas wyniosły na góry.

Nuż ognie palić smolne, kurzyć dymy,

Tak się rozwlokły nad nimi te chmury

W słońcu, jak gdyby złote baldachimy,

A uczyniwszy od nas tę przegrodę

Po jadło tylko schodzili i wodę.

Co bacząc, rzecze raz Przytuła: — Braty!

A możeby my tak samo zrobili?

Po nieboszczykach popalić te szmaty,

I w gory! Choćby na jakie dwie mili...

Choćby w szałasach... To może zatraty

Ujdziem! U szwabów mór równo nie tyli!

Lecz go zakrzyczą: — Ot, grzeszne gadanie!

Co ma być — będzie; co się ma stać — stanie.

Będę się śmierci umykał z pod kosy,

Jak ta bylina z pod sierpa uwrotem,

A ona i tak ułapi za włosy,

Choćbym się grodził fortecą, nie płotem.

A jak nam przyszło pociągnąć tu losy,

Kto rekrut, rekrut. Uciekać!... Co potem?

Śmierć raz sądzona. Więc niechaj się dzieje

Co chce! Niech ta już wszystko zmarnieje!

Lecz choć tam człowiek tak stwardniał na duszy,

Jak zeschły rzemień, to precz mi się śniły

Po nocach, wskroś tych wielkich borów głuszy,

Nasze wioskowe, zielone mogiły,

Te brzozy białe, co wiatr gdy je ruszy,

Z szeptem liść trzęsą i wierzch gna pochyły,

Tak sypiać rosa, jak łzami szczeremi

Na kości, co tam w święconej śpią ziemi.

I tak mi w oczach, jak mara niezbyta,

Sunął mój pochów z światłami i z cechem...

Tu furczy bracka chorągiew rozwita,

Tu dzwon żałosnem oblata świat echem,

Tu mi się kłania szumiący łan żyta,

Tu mnie ksiądz kropi, bym nie szedł precz z grzechem,

Tu organista, chrząknąwszy, zaczyna

Statecznym basem piać: Salve Regina...

Z wzdychaniem lecą krewniaków pacierze,

Pod dom mi wieczny kopią fundamenty,

A ja tu w trumnie nadobnie se leżę,

Wąsa zjeżywszy na one lamenty.

Tak idę w ziemię, w ojcowej tej wierze,

A gdy nad głową i krzyż mam zatknięty,

Do dnia sądnego spać mogę tak pięknie,

Czekając, aż ten grób nademną pęknie.

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

I dziw! Gdy tyle poległo tam siły

Dobrej, i tyle jarego żywota,

Horodziej przetrwał! Pień stary, pochyły,

Co dawno czarne skrzypiały nań wrota.

A kiedy młodym pomocne nie były

Targi ze śmiercią żadne, ani wota,

Ten ostro trzymał się, berlicą pukał,

I na lud, iż dał górę złemu — fukał.

— Baby wy! Cóż to, czy nic do roboty

Lepszego nie masz, kpie jeden i drugi,

Jak umieranie? By dukat dzień złoty!

Bóg pracę rozdał, a gdzie do niej sługi?

Wtem Łuć Ostańczuk! — Toć ja nie z ochoty!

Toć jaby wolał pleść łapcie u strugi...

Toć nie z rozpusty!... — To Pińczuk się zwinął

Jak jeż i milczkiem ze świata wychynął.

Więc po tym chłopie żal objął mnie srogi,

Iż twardy kark miał, choć niby pochyły.

A widząc, iż ma już oziębłe nogi,

I że się po nim już cienie rzuciły,

Pod szopę my go wyciągli, w pół drogi

Do ostatecznej pospólnej mogiły.

Gdyż nie osobno grzebiono tam w ziemię

Trupa, lecz razem, gdy śmierć cisła brzemię.

Aliści rankiem patrzę, co u licha?...

Sen-li, czy jawa? Mój Pińczuk u progu

W śmiertelnem stoi żgle i nosem czmycha.

Patrzę, aż idzie do swego barłogu,

Siadł, dobył fajki, machorką napycha,

Cmoknął i westchnie: — Nu, tak sława Bogu!...

— Wszelki duch! — krzyknę. — Czego żądasz bracie

Umarły?... — A ów: — Krzesiwka nie macie?

Porwę się, cmoka cybuszek swój krzywy,

Jakby nic nigdy, i pluje w podłogę...

A już się zgruchnął naród na te dziwy.

Zdaleka stają, po oczach znać trwogę...

Wtem tknie go baba i wrzaśnie: Toć źywy!!

Więc dalej insze: za rękę, za nogę,

Nuż o śmierć pytać! Lecz nie chciał powiadać,

Tylko to jedno: — Nie moglim się zgadać! -

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Tak my tam zbyli więcej niż połowy

Ludu, z gromady naszej, w tym pomorze.

Sam Bóg rachował tylko one głowy

Chłopskie, co po śmierć ciągnęły za morze.

W płytkie je rzędem składali my rowy,

Pod wapno żywe. Po małej więc porze

Klęsnęła ziemia pożarłszy te ciała,

I znów głodnemi usty ku nam ziała.

Tak poszedł Tatar Marcin, tęga głowa!

Tak Czop, ów z Miedznej ucieszny braciszek.

Poszedł Muzyka Bartek, co od słowa,

Z baranich umiał głosu dobyć kiszek.

Poszedł Sofoda, poszedł Kacper Sowa,

Karbowiak Michał i Wójcik Franciszek.

Wszyscy tam padli w najpierwszym tym boju,

Niech spoczywają na wieki w spokoju!

Ci, co zostali, trzymali się ściśle

Razem, dla większej pewności i mocy.

Tak tratwy, luzem płynące po Wiśle,

Związuje retman na wicher i w nocy.

Lud się sprostował, drzemiący obwisłe,

Tak go naciągła śmierć, jak rzemień w procy.

I duch wyświetniał z tej klęski i burzy,

Jak błyskawica, pogodę co wróży.

Lecz gdy tak setne do Boga szły dusze,

Nieoszczędzone też były i dziatki.

A śmierć się po nich, podobna pomusze,

Chciwie rzucała, co czerw składa w kwiatki,

Gdy maj ośnieży jabłonie a grusze.

Więc ubijały się przed niebem matki

O drobiazg ten swój, któremu co rana

Góreczka była osobna sypana.

To strach, co w ziemię poszło tej białości

Liljowej ciałek, co ocząt błękitu!

Tak śmierć chrustała ptaszęce te kości,

Jak dla igraszki, bez trzasku i zgrzytu.

Furty się rajskie dla jasnych tych gości

Nie zamykały od świtu do świtu.

A wieczorowe jutrzenki i zorze

Od główek lnianych złotniały, jak zboże.

Więc gdy raz matki za dziećmi aż wyją,

Co je żerdziami wepchnęły w dół draby,

Patrzą, aż idą całą kompaniją,

W czapkach, z fajkami w zębach, gwiżdżąc, szwaby.

Jakże nie wpadną w srogą rebeliją,

Jakże na Niemców nie rzucą się baby!

— Bij, kto katolik!... — Wrzask leci i głosy,

Niemcy w tył, baby za nimi, jak osy.

Tną, gdzie popadnie! Już misy i garki,

Jak żądła rażą z furkotem, a rojno,

Już baby z żalu, iż naród to szparki,

Tem sroższa w sobie zajarza się wojna,

Już w guzach szwabskie i głowy i karki.

— W nich! — krzyczą. — Dalej! A kupą! A hojno!

Wtem jedna gołą pięścią Niemca udrze:

— A czapkę z głowy!... A szanuj śmierć, pludrze!

Dopieroż w szwabach krew buchła. Hergoty!

Wrzeszczą, machają fajkami nad głową

I w pozad runą. Aż wsparci o płoty

Nuż się oglądać za bronią jakową.

Chwycił kół jeden. Nuż za nim w te loty

Rwać koły insi... Oj, byliby zdrowo

Przetrzepli baby! Wtem strażnik ze smyczy

Puści brytany, i — huź go! — zakrzyczy.

Rzucą się psiska, jak biesy zajadłe,

Z warkiem, z skowytem, z pianami u pyska,

Nła piersi skaczą,tarmoszą po sadle,

Rwą łydki, Niemcom targają pludrzyska...

Chwycą się baby gromadą, jak trznadle

Uciekać, gdy je kot spłoszy z śmietniska,

Ciskają miotły, skorupy i grabie...

Tak się skończyły batalje te babie.

. . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Opacz, tymczasem pod boki podparty,

Jadł, pił za piąci, i cygar swój kurzył.

Umarł kto? Dalej ów mazać dług z karty,

Iż się to, było, każdemu zadłużył.

Więc krzyż, i amen, i dość. A ie warty

Przy chorych strażnik czyniący się znużył,

Obrał się Opacz patronem nad kotłem,

Gęsto murzynów sięgając pomiotłem.

Dopieroż to się zaczęły reduty

Na tem szafarstwie, i różna intrata!

Zrzucił chłop trzosa, tak żywot miał suty,

Kiep szlachcic przy nim, kiep przy nim brat łata!

Już czuba sadłem smaruje, już buty,

Już ledwochodem, by dynia brzuchata,

Toczy się sapiąc, już pije, a owo

Wszystko mu w porę i wszystko mu zdrowo.

Więc kiedy słyszy przygany tam czyje,

To tylko splunie: — Ej, głupi ty, chłopie!

Chcesz, to się wieszaj! Wot tobie na szyje

Powróz. Toż mówią: Dla durnia — konopie.

Co robić?... Świata — mówią — nic przeżyje,

A ziemi, brat mój, — mówią -— nie przekopie,

I nie przerobi — też mówią — roboty...

Tak cóż?... Żal co ty nie grał naszej floty!...

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Tymczasem wiater pociągał od morza,

Niby dalekie i ciche szeptanie.

Zaczem głośniejszy zaruszał przestworza,

Wypłynął, jakby piór łabędzich wianie.

Rzucił śię, skręcił w bok, i przez rozdroża

Niebieskie, pędził na słońca spotkanie,

Jak okręt, wszystkie gdy rozwinie żagle,

Aż dmuchnął słońca w twarz, i stanął nagle.

Zczerniało słońce, wichr porwał się dziki,

Zakręcił trawy i w trąbę je zwinął.

Wnet w okół wielkie zagrały muzyki,

I łomot głazów, jak gdyby świat ginął.

Już lecą grzmoty wręcz, jak kopijniki,

Łając się głucho; już błyskiem wódz skinął...

Dymi się z nieba czerwonych krawędzi,

Huk, tentent, wojsko przeciw wojsku pędzi.

Bitwa! szeroko w półkolu rozgrzmiało.

Z świstem dwa wichry trzasnęły o siebie.

Na szaniec mroków wtoczone już działo...

Lont błysnął, ogień przeleciał po niebie,

Ryknął grom palbą! A słowo się stało...

Wrzące się niebo, jak morze kolebie...

Burza nabija, przytyka lont, pali!...

Zawyła w mrokach ziemia... Świat się wali.

Ale pod ogniem gromów, jak do mety

Lecący hufiec, chmura bije w szaniec,

Błyskawicowe wytknawszy bagnety...

Zachwiał się na swych okopach pohaniec,

Chmura naciera, im trąbią walety?

W litaur wichrowy, już z harmat siekaniec

Umilka... Chmura z chorągwią swą białą

Wpada na szaniec burz, i gwoździ działo.

Gdym się wychylił po tej trzaskawicy,

Już odpływały owe ciemne roty,

A huf obłoczny zwycięskiej konnicy

Brał blaski w siebieił czynił się złoty.

Pogrzmiewał jeszcze świat, i zapaśnicy

Do swojej chcieli wrócić się roboty,

Lecz błękit objął niebo i nie dawał,

Het, odsądziwszy od siebie ich — kawał.

Westchnęła ziemia, począwszy w swem łonie

Nagłą i wielką świeżość. Bór się strząsa,

Dreszcz gąszczem idzie i tęgie tchnie wonie,

Pstry żmij wyprężył się, i ogon kąsa...

Trysnęły roje muszeczek nad tonie,

Jako stop iskier, gromada ich pląsa...

Świegot, trzepoty ptactwa i gwizdanie,

Jak w ono świata, najpierwsze zaranie,

VI

W świat! Naprzód! Dalej! I nam też pociecha

Ona zadniała, przez wszystkich żądana.

I my tei w sobie poczuli już echa

Klekocącego nadziei bociana!

Już ściele nam się droga i uśmiecha,

Wznoszą się głowy, prostują kolana,

A serca biją radosnym trzepotem,

Jak pszczoły, przed tym wiosennym oblotem.

W świat! Dalej! Naprzód! Już kamień położym

Na tej przestrachów i smutków pustyni,

Gdzie pod piorunem i gniewem my bożym

Stali! Już dla nas błękitna się czyni

Droga, którą stąd pójdziem, a otworzym

Ten żywot nowy, i niebo już sini

Gwiazdą się modrą, co idąc poprzedzie,

Te wędrowniki na wyraj powiedzie.

Więc jak żurawie, gdy w pióra szumiące

Uderzyć mają i w bujne te loty,

Wiece wpierw głośne sprawują na łące,

I w klucze wiążą powietrzne swe roty,

Krzyk wypuszczając pod zorze grajace,

Pod zacbód nieba rumiany, a złoty,

Tak my tam onej zbierali się pory,

Gwarne porady czyniąc i klangory.

Od Komisyi, co siedzi gdzieś w Ryjo,

Pisanie przyszło, by obierać Stany:

Więc się z myślami różnie chłopy biją,

Obsiadłszy ławy od ściany, do ściany.

Za jaką radą iść, albo za czyją,

Gdy świat ten wszystkim zarówno nieznany

I każda droga zarówno ubiega

W niepewność, która dusze nam zalega.

Właśnie, jak gdyby obierał kto stryka

W zamkniętych skrzyniach, albo wór pieniędzy:

Pomknie do jednej, już prawie że tyka,

Aliści ręki zawściaga czempredzej.

I w palce stuka i znów ich pomyka...

I na pajęczej wiszący tak przędzy,

To chce, to nie chce, aż z onej roboty

Troiste na twarz wybiją mu poty.

Radzim... A tłomacz, co jeszcze z wieczora

Przybył, na karty rozpisał nam Stany,

Żeby na rozmysł przez dzień była pora,

Gdzie lud chce grunty orać i być dosłany.

Aż skrzypią ławy pod nami od wczora,

I dużo szumu tam, i dużo piany,

Ale że piwa godnego to mało

W butlu się onym radzieckim ostało.

— Co tu za rada, — krzyknie Błażej Dyla -

Kiedy przedemną nie stoi półkwartek!

Bo ja wiem gdzie co? Dziesięć mil, czy mila?

Nawykfadali człowiekowi kartek

Jak od spowiedzi, rób co chcesz, i tyla!

Tu czapę o stół cisnął. A wtem Bartek:

— Ja na los idę! — Wziął czapę, jak pulą

Strząsnął, wyciągnął kartę: San Paulo.

Ruszą się młodzi, obstąpią go wkoło:

— A co? A mogę najlepiej tak właśnie! -

— Pewno! — Roch krzyknie i pojrzy wesoło;

— Na los, to na los! Niech piorun zatrzaśnie!

Co będę madrzył?! — Tu wyszedł na czoło,

Zanurzył rękę, przebiera, aż chlaśnie

Trzy kartki na stół. Tal insi: — Nie sprawa!

Po jednej tylko brać! Niech dwie oddawa!

Wrzucił, wziął jednę. Czytam: — Parahyba.

Ci w śmiech. — A to ci chłop w garści ma miarę!

— To ci świat mądry! — krzyczą. — To ci ryba!

Trzech brać nie dali, tak łap ów za parę...

Ano, jak para, to z Baśką już chyba! -

Tu na Dudkównę zerknęli Barbarę,

Iż chłop lgnął do niej, i braciom miał swaty

Słać, jak się tylko dorwie własnej chaty.

Za Rochem, Bąk szedł. — Święta Katarzyna!

— Dobra! — zakrzykną. A Bugaj: — Niczego.

Zawszeć to w niebie pewniejsza przyczyna,

Jakby na człeka wypadło co złego! -

Tak znów strząsł Bartek czapę: Stach naczyna:

— Pianhy! — Piach? — Na nic! Chcę gruntu pszennego!

— Kampinas! — Wtem Kos: — Kampinowskie lasy...

Znam... Pod Warszawą... Dawneć to już czasy.

Westchnął. Lecz insi zakrzyknął — A co to?...

Ziemię brać losem?... A nuż grunt jałowy?

Na nic tu z taką radą i robotą!

Tu mądrej trzeba i znającej głowy! -

Wtem Kos: — Gadają, co po rzekach złoto...

A niechby dali wody do połowy! -

— Złoto? — Pietr krzyknie — Toż ono się kopa!...

— Nieprawda! — woła Kos. Zgłuszyli chłopa.

Wsgyscy gadają naraz, tumult rośnie,

Każdy chce swoje przewieść do ostatka.

Jak kaczor w kępach ten krzyczy rozgłośnie,

Tamten jak derkacz krzyczy, ów się zrzadka

Przebija basem, jak bąk; ten nieznośnie

Jak krakwa drze się, a ten, jak kołatka

Wielkoczwartkowa nad wszystkich grzechota,

Właśnie, jak gdybyś na, pińskie wpadł błota,

O wielkanocnej porze. Aż z tej wrzawy

Huk gruchnął. Cichość zrobiła się kołem:

Horodziej ciężko podnosił się z ławy,

W milczeniu dotąd siedzący za stołem.

Grzmotnąwszy pięścią w deski, jak, gdy w trawy

Strzelec się puści tym rzecznym padołem,

Przekręci lufy, podsypnie garść z sakwy,

Huknie, — wnet cichną bąk, kaczor i krakwy.

Patrzy Horodziej w chłopów; a oczyma

Brał stary, jakby cęgami człowieka.

A chłopy w niego też... I tak ich trzyma

Na samym ostrzu rzęsów, i precz czeka...

Aż krzyknie: — Hej tam! Sikawki tu niema?

A wody na łby!... A skocz-no gdzie rzeka,

Jasiek! A chlusnął choć konwią od stracha,

Bo się pakuły zajęły na dachu! -

Chłopy w śmiech, a on pilno patrzy w strony...

Po nich, jakoby uglądał: gdzie gore...

Wtem drzwi uskoczą i w tumult się ony

Pcha ciżba ludu, co przyszła w tę porę

Z gór. Tak zakrzykną razem: — Pochwalony! -

— Na wieki! — głosy odrzekną im skore.

— Wy skąd? — Od Warty! — My zasię od Wisły,

A my od Bugu. — Ta ręce się ścisły.

Kręcę ja głową. Obchodzę te chłopy,

Bo mi zanadto coś patrzą z niemiecka

Owe to kitle, lejbiki i jopy...

Czapki też insze, niż ta mazowiecka.

Ze wszystkiem idą psubratom tym w tropy.

Tak myślę! Ciasto-ć nasze. Jeno niecka

Cudza! A patrzciez, narody wy moje,

Jak to się do tła odmieni, choć swoje! -

W izbie szum. — Dawnoż z domu wy? — Od roku

Chyba... Spojrzeli po sobie: — A będzie!

Lecz naszym błysnął strach, jak iskra w oku.

— I nie na swojem jeszcze? Nie na grzędzie?

A ci: — Ej, łatwo na trok, ino z troku

Nie! To my tutaj obeszli precz wszędzie

Temi światami, przez góry, przez doły...

Bab niema, to człek letki i wesoły. -

— A Bóg-że was to! — zawoła Jan Bania,

Podniósłszy ręce i oczy do nieba.

— A toć my rady pragnący, jak kania

Dżdża! Toć nikt nie wie, gdzie iść, co brać trzeba!

A tamci: — Hale! My z tego latania

Wszystko przeznali! I co? Wszędzie chleba

Skąpo! Tak idziem dalej... Aż krainę

Całą tę zejdziem... Pampas... Argentynę...

— Laboga! — krzykniem. A ci — nuż powiadać

Różności one i szum czynić w głowie...

Nuż w wąsy dmuchać a z czubem dokładać.

Chłopy, jak brona zębate w tej mowie! -

Obrzasł świat, kołem jął mrok już przepadać,

— Nim się pośpili ci wiatropędowie -

W różane kwiecie i w srebrne lelije,

Właśnie, jak kiedy panna wieniec wije.

VII

Wszedł dzień świetlisty i modrej pogody.

Po drzewach szeptał wiatr cichy i mały,

A one, rade tej świeżej ochłody,

Same szły, same listków podawały.

Jako więc Boga rozleją się wody,

Gdy nagle puszczą kry i śniegozwały,

Tak się w polanie, nakrytej od słońca,

Narodu powódź rozlała szumiąca.

Stół dla urzędu w środku. Tam się roją

Sprawce, agenty różne i tłumacze.

Ludu nagnali świeżego, tak swoją

Kupą się trzyma każdy; a te gracze,

Co potężniejsze w gębie, poprzód stoją.

Więc kiedy znagła to wszystko obaczę,

Błoń mi się zdawa zakwitła rozmajem, -

Tak farby się tam pstrzą i mącą wzajem.

Stanęli nasi złamanym pierścieniem.

Baby po flankach, do frontu zaś chłopy.

Twarze śniadościa obwlokłe i cieniem,

Zapadłe oczy, czupryny jak snopy...

Zmizerowany zbyt długiem cierpieniem

Naród, by arka owa nad potopy

Świata spłynąwszy, brał listki i wiechy

Zielone tego dnia na znak pociechy.

Więc kiedym pojrzał po onym widoku,

Jaki tam sobą te rzesze czyniły,

Jak gaj, ten cały ordynek mi w oku

Został, wiośnianą nadzieją odżyły...

Tak ci, o Chryste, kiedyś staną w kroku

Ci chłopi, z ciężkiej zbudzeni mogiły,

I na sąd pójdą z gałęźmi zieleni,

By — przez nadzieję swą — byli sądzeni!

A ty, wejrzawszy na one sukmany,

Na oczy, z których lecą srebrne płacze, -

— Oto — przerzeczesz — mój lud ukochany,

I ziemi mojej przesmutne tułacze! -

Tak chłop ci do nóg... — O Panie nad Pany!

Toćżem ja czekał, aż sąd twój obaczę!...

A Ociec zasię wszechmocny: — Dość tego!

Miwyć półwłóczek raju dla każdego! -

Lecz tu nie poszło sprawą tak, od słowa.

Ledwie stanęli, już dzelą się w dwoje,

Już każda głowy dostaje połowa,

Już nóg, już ramion, już ręce ma swoje,

Już inszym głosem każda gada głowa...

A kiedy jeszcze w pośrodku tak stoję,

Nuż one znów się rozszczepiać na częście...

Więc zaklnę, plunę w bok, i ścisnę pięście.

Jak niedoschniętą chłop kopicę siana

Widłami rankiem rozrzuci po łące,

Tak się i nasza drużyna, zebrana

Rozbiła, w kopki z osobna stojące.

Już każda swego dostała hetmana!

Już z każdej lecą te głosy szumiące,

Już iść gotowa pod własną buławą,

Już rozum własny ma, i własne prawo.

Ale Horodziej oburącz oparty

Na wielkiej berli, wyciętej z dębiny,

W pielgrzymskiej guni swojej czynił warty,

Nad głowy ludzkie patrzący w bór siny.

Na górce sterczał, i nad niż otwarty

Widny był, nakształt zatkniętej brożyny,

Do której znów chłop, ująwszy grablice,

Kopek nagarnie, i zrobi kopicę.

. . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Od Niemców kolej poszła. Stoją ławą

Z dziećmi, z betami, z Niemkami swojemi,

Niezamąceni bynajmniej tą sprawą.

Torby, toboły, przy nogach na ziemi,

Szydła, pilniki, dratwy, garnczki z kawą,

W kitlacn, w kaszkietach, z daszkami bialemi,

W pantoflach, w trepach, stoją rozkraczeni,

Ćmią fajki, ręce trzymają w kieszeni.

Wtem ich komisarz spyta: Gdzie? — Jak w rocie,

Ogień po cynglach z komendą wraz błyska,

Tak drgnęło w onej niemieckiej hołocie.

— Blumenau! — krzykną. Nie znałem nazwiska.

Zaczem pobrały karty, i w nawrocie

Drogi stanęły gotowo szwabiska.

Bo taki idzie do leda poręby,

Leda gdzie, byle fajkę miał u gęby.

Wtem tłomacx krzyknie: — Hej, wy tam, gromada!

Wy dokąd chcecie i gdzie się obrali?

Chłopy nic. Patrzą, czy czasem nie zdrada...

Tak ów: — Gadajcież! Co będziem tu stali! -

Wystapił Łuka: — My tutaj brać lada

Czego nie będziem. Nas tutaj dosłali

Z porękci samej angielskiej królowy.

Wszystko nas musi dojść! — To podniósł głowy,

Po chłopach spojrzał. Tak chfopy: — A przecie! -

Tak Łuka znowu: — Nas tutaj okrętem

Z Bremenu wieźli po całym, het, świecie,

Przez morze! Nas tu prawem nie zbyć krętem!

My nie nadrachy tu żadne! Nie śmiecie!

Wszystko na piśmie musi stać! I żeby

Pieczęć też była! — A chłopy: — Jeszczeby! -

Tu w wąsy dmachać zaczną. Jak w rzeszoto,

Stawiać się, w boki spierać kułakami:

Pomknęli przed stół, pchają sie, aż gniotą.

(Po stole bębnił komisarz palcami.)

Dlaboga! — krzyknie tłomacz. — Tu nie o to!...

Gdzie chcecie, pytam, iść? Gadajcież sami!

Tu urząd słucha, i ja tutaj stoję...

A wtem Roch hardo: — Gdzie? — A toć na swoje!

Tak tłomacz: — Dobrze. Na swoje, człowiecze!

Ale gdzie? Dokąd? W jaki stan iść chcecie? -

Drapie się w głowy... Wtem Dudek przerzecze:

— A w gospodarze! Parobkiem, toć przecie

Dość się nabyłem w Grannem! — Tak uciecze

Ów, łba chwyciwszy oburącz. — Niechże cię

Piorun! — zakrzyknie. — Co za ludzie tacy!

To z jednym więcej, niż z tamtymi pracy.

Rozłożył ręce, stęknął. Wtem do tego,

Co pisał, Marcin przybliżył się Duda:

— Prosiłbym też ja pana wielmożnego

Dać mnie tam, gdzie się łebskie proso uda... -

Lecz Świerszcz zakrzyknął: — Głupi! Widzicie go!..

A toć pod proso ziem zawsze je chuda!

Ja chcę pszenicę siać i koniczynę...

Co z prosa? Ja na takich ziemiach zginę!

Tu insi wpadną w rzecz. Buchnęła wrzawa

Pomiędzy chłopy, jak słoma w kominie.

Żaden drugiemu przed sobą nie dawa,

Ten kseb, ten odsieb od razu zawinie.

Krzyczy Roch, krzyczy tem głośniej Żurawa.

Tuż Włodarczyki przy Kosie Marcinie,

Tuż Koźbiał, Bandys, Przytuła, tuż Duda,

Ten — co się uda gdzie, ten — co nie uda.

Stuka komisarz po stole, — nie słyszą.

Krzyczy, aż chrypnie tłomacz, — żaden nie wie.

Tak kiedy wichry borem zakołyszą,

I puszczą tęgie prześwisty po drzewie,

Wszystko się insze zda głuszą i ciszą,

Przy onym gwałcie źywiołu i gniewie.

Darmo tam dzięcioł dziob psowa po lesie,

I puhacz, darmo, na sęk siadłszy, drze się.

Wtem tłomacz znalazł sposób. Szepnął w usty

Komisarzowi. Wstali i odchodzą

Pobrawszy księgi. Nuż chłopstwo się ruszy!

Nuż w pokłon! Drogę czapkami im grodzą...

Jakby więc miodem smarował po duszy,

Już cicho, już się wszyscy z sobą godzą.

Tak się ów rozśmiał i wrócił do stoła.

— Gadajcież teraz, a prędko! — zawoła.

Zhukną się głosy i razem poniosą:

— Do Kurytyby chcema! — Do Parana! -

— Do Igłaszowa!* — Ja do Matagroso!

— Ja, gdzie sól ryją! — Ja zasię do Jana,

Abo do Pawła! — Ja równo gdzie proso!

— Do wszystkich świętych my! — A. my, gdzie siana

W sampas. — My ta w Bahiją! — W Destero! -

Tu się zatchnęli, urwą i tchu bierą.

Słuchają burzy onej zadziwieni

Komisarzowie i patrzą po sobie.

Zaczem ten bródkę skubie, ów z kieszeni

Nożyka wyjął, paznokcie se skrobie...

Aż tłomacz: — Ludzie! Czyście nawiedzeni?

Boże, co ja z tem stadem owiec zrobię?

Za mapg chwycili — Toż wy sig rozsali

Jak grochy patrzajciez! — po całej półkuli.

Zamilkły chłopy stropione, i gęby

Otworzą, bacząc, co ów zaś powiada?...

Tak zaraz szeptać zaczęła przez zęby

Z tłomaczem, owa komisarska Rada.

Zmarszczy się tłomacz i krzyknie: W poręby

Pójdą mocniejsi, gdzie grunty rząd nada,

A słabsi — kawę plantować w facendzie!

A więcej nikt się was pytać nie będzie. -

Skończył i ręką uderzył w papiery.

A chłopy cicho sza! Ni mruknął który.

Nie już te młódki same, lecz kozery

W mig pochowały rogi i pazury.

Owe Parany, Bahije, Destery,

Tak poszły, jakby wodą chlusnął z góry...

A z owej buty wielkiej i z junactwa,

Od razu uszy obwisły u bractwa.

Ale nadbuźny naród nasz, unity,

W śniadościach długiej męki miawszy twarze,

Tą siwą wełną, jak owca nakryty,

Długo stał niemy w okrutnym tym gwarze,

W stół komisarski trzymając wzrok wbity.

Aż wyszły z kupy dwa szczere Łazarze

I rzeką: Dajcie nas, wielmożne Pany,

Tam, gdzie ze Rzymu jest słychać organy,

Jako nam było przyobiecowane.

Duch ci w narodzie łaknący jest, chory...

Szkaplerze chcemy nosić poświęcane,

I pieśnie śpiewać, jak za dawnej pory.

Dziatki mieć chcemy chrzcone i chowane

Po polsku. Chcemy w kościoły, w klasztory...

Suplikacyi chcemy, litanii

Do pfzenajświętszej panienki Maryi!

Od Narwi my są oporne... Od Buga,

Od Międzyrzeca, Sokołowa, Biały...

Jako tam ziemia szeroka i długa,

Tak się krwie nasze daleko polały.

Z pola, z warsztatu wyrwany, od pługa

Lud, ta aż onej uchodzim nawały,

Ratując duszy. Więc niech nas urzędy

Nie gwałcą w cerkiew! A iść — pójdziem wszędy.

Przemierzylimy orenburskie stepy,

Powygniatali więzienne pościele,

Bosonóz lodu deptali czerepy,

Trupem przybużne zapchalim kołbiele.

Pałki w nas biły i pletnie — jak cepy.

A równo w swoim wytrwalim kościele.

— Więc ziemia, jak tam padnie. Byle święta

Msza ona! Byle one sakramenta!...

Umilkli. Pruszą łzami niby rosą,

Głośniej mówiący tą ciszą, niż słowy.

A tuż się insi za nimi obniosą

W jakiś jęk wielki, tłumiony, echowy.

Wstrząsłem się w sobie, bom poczuł, że to są

Święci wyznawcy, z światłością u głowy.

Tylko że światłość pod czapą schowana,

Boby się przy niej nie zdała sukmana.

. . . . . . . . . . . . . . . . .

Tymczasem, pory chwytając i chwili,

Póki się w chłopach nie ocknie znów dusza,

W dwie nas gromady pośpiesznie dzielili.

Tak myślę: — Co ja mam, do paralasza,

Iść w bory?... Kowal! Z rzemiosłem, świat — tyli!

Do miasta pójdę! A chamstwo niech rusza

Gdzie chce! Dosyć się nażyłem mitręgi.

Człek nie jest prostak! Ma w ręku chleb tęgi!

Lecz chociem sobie to wszystko tak prawił,

Oczy tam moje bezwolnie leciały,

Jakobym właśnie pół duszy zostawił,

Gdzie Maćki owe, gdzie Dudy, Koźbiały...

Zmarszczyłem czoła i wąsym nastawił,

Zły sam na siebie, a żalem nabrzmiały.

Więc zmrużę oczy, obrócą w bok głowy,

Gwiżdżąc przez zęby kurancik jakowy.

Wtem Szczęśniak, z twarzą wyzółkłą i chorą,

Od której biła już śmiertelna zorza,

Przed stołem czapki uniżył z pokorą,

I stanął, jak ta w polu męka boża.

Aż rzecze — Niech tam Panowie obiorą

Zuchelek ziemi dla mnie w pobliż morza,

Bo w morzu chłopca mam, i zaś kobita... -

Tu załkał, oczy prędko otarł w świtę.

Sucha go tłumacz i panom rozpowie,

Westchnąwszy, o tym wielkim nieszczęśniku.

Zimno to oni przyjęli panowie,

W stołkach się przy swym gibając stoliku.

Lecz mnie przez skórę zaczęło iść mrowie,

A czując, że mam duszę pełną krzyku,

Rzucę się temu sierocie na szyję

I ryknę: — Z wami! Z wami póki zyję!...

I tak mi letko stało się i miło,

Jakbym piór dostał i lecieć miał światem...

W garściach mnie tylko okrutnie swędziło,

Że albo bić się z, kim, lub ściskać z bratem.

Aż razem z onaąbłogością i siłą

Jelenka białym zapachła mi kwiatem...

Tak zatnę zęby i syknę: — Aj, że cię

Też dziewko moja, już niema na świecie!

Ostajże mi się, ty biała lelijo,

W czarnościach boru, gdzie nikt ciebie nie wie.

Niech ci tu wichry huczą litaniją,

A ty cichuchno śpij przy onym śpiewie.

A we mnie smutki, jak w żelazo biją,

Podsypujące żałości zarzewie...

I nie ja kowal, jakem mniemał o tem,

Lecz Jola, z ciężkim i wzniesionym młotem!

Zaczem za rękę ścisnę ono chłopię,

Co mi w sukcesyi po Żtżarskim ostało,

I włosów jego przygładza konopie

I rzekę: — Jasiek, a trzymaj się śmiało!

Do góry uszy, a pilnuj się w tropie,

Bo drogę mamy przed sobą niemałą. -

Aż widzę, ciągnie do oczu ów poły...

Tak pytami — Głodnyś? — Nie! — To bądź wesoły!

Tymczasem chłopi zgodzeni z swą dolą

Szli jedni w prawo, a drudzy znów w lewo.

Już im i to się wydaje być wolą,

Że w planty mogą iść, lub w bór ciąć drzewo.

Już Horodzieja, jak ojca okolą,

Już cisi stoją pod słońca ulewą,

Jakby ich, na to Najświętszy Bóg stworzył,

By nieśli, co im kto na kark nałożył.

Ale niejeden rozdartą miał duszę

Na dwie przeciwne, bolące połowy.

Za jedną ciągło — chce, za drugą — muszę.

I szyje się tam targały i głowy.

A co niedawno, w onej zawierusze,

Każdy osobno chciał iść w ten świat nowy,

Teraz, jak kiedy toporem w pień zatnie,

Poczuli w sobie rdzeń i miazgę — bratnie.

Wtem Opacz stanął na progu z cybuchem

W zębach. Jak szlachcic w boki się podpiera.

Do pełnej misy chłop przywrzał już duchem,

Ordzewiał w sobie, jak stara siekiera,

Pleśnią się nakryła by dzieża kożuchem.

Tak krzyknął gdzie chce iść, i co obiera?

A owi — Ej braty! O kiju do chleba

Skuczno iść! Tak cóż? Ta zostać mnie trzeba.

— Co gnaty będę obijał po lesie?

Czy tam pieroga dadzą? Wódki flaszę?

Świata nie przeżyć, mówili w Odesie,

A co ta zjemy, mówili, to nasze.

Tak idźcie braty wy. A mnie nie chce się!

Orać? Siać hreczkę? Tak cóż! Ja tu kaszę

Gotową z sadłem mam! Cóż mnie w te światy

Chodzić? Taż czego szukać? Idźcie, braty!

Puścił kłąb dymu, rozparł się i śliny

Płot, patrząc w baty od tłuszczu błyszczące.

A już ubiegły z południa godziny

I mniejszym żarem, sypało już słońce.

Bór szumiał ku nam ogromny i siny,

Jakoby prędzej te dusze żywiące

Brać w siebie żądał, i dawał już głosy,

Że padła nasza kość i nasze losy.

Więc zaraz my tam stawali do drogi,

Nie chcący nawet posilać się niczem.

Tylko się obie ścisnęły załogi:

— Bóg prowadź! — Z Bogiem idźcie bracia! — krzyczem.

Już się rozchodzim, a wtem się głos srogi

Poniesie, jakby przez serca ciął biczem:

Nie chcemy! Na nic tu z taką poradą!

Głomadą przyszlim, odejdziem gromadą!

Jako więc wody z dwóch stawów się spłyną.

Kiedy młynarczyk podniesie upusty,

Tak się czupryna uderzy z czupryna,

Rańtuch z rantuchem, kapoty i chusty.

Już się trzymają ściśniętą drożyną,

Już trzęsącemi od żałości usty,

I słowa przerzec nie mogą w tej chwili,

Jakby do siebie z zaświata wrócili,

Patrzy w nas z dziwem ta obca czereda,

Ten w śmiech, a tamten ramieniem poruszy.

Hej, nigdy cudzym, zrozumieć się nie da,

Co jest bratniego, narodzie, w twej doszy!

I to jest nasze dziedzictwo i scheda,

Cboć resztę życie roztarga, rozpruszy,

Że kiedy dola nad nami się zaćmi,

Gromadą czujem się, czujem się braćmi!

Wszakże zapóźno było. Już tam w księgi

Wpisane głowy po dwóch stronach stały.

Już dalszej onej uchodząc mitręgi

Spieszno na muły urzędy siadały.

Urwał się jeszcze do borów kęs tęgi

Chłopa, lecz słabszych do kupy nagnały

Dozorce, jakby właśnie owiec trzodę...

Starzy tam głównie szli i dziewki młode.

Ale Horodziej stał z głową zadartą

W niebo, i ruszał zwiędłemi wargami,

W niemym pacierzu o drogę otwartą

Radząc się z Bogiem, co była przed nami.

Aż spojrzy po nasi — Jakże? Toćby warto

Ostają? — Baby runęły wśród jęku,

Mało już która z dzieciątkiem na ręku.

Więc jak na harfie, gdy struny niektóre

Panna potrąca, a insze pomija,

Ciszej to głośniej poniosło się w górę:

...A łaskiś pełna... A zdrowaś Maryja!...

Cyy msza, czy nieszpor jest, czy wigilija,

I z ampułkami naszałem już tacę.

Huknę łaciną: — Requiescant in pace!

KSIĘGA III

Powitanie puszczy. Inwokacja. Pan Balcer puszczę opisuje. Na działach. Horodziej wieś polską zaleca. Opór puszczy i złudne nadzieje. Przeczucia. Osada Pińczuka. Zwątpiałość. Dudek o powrocie namienia. Pan Balcer wróży ludowi mocnego pieśniarza. Posłuchy o polskiej osadzie. Narady. Mogiła Przytuły. Apostrofa pana Balcera do puszczy. Strzał Żuka. Wspomnienie łowieckie. Wicher w puszczy. Śmierć Jaśka. Pora deszczowa. Komisja. Pan Balcer od gromady przemawia. Napad babi. U ogniska. Hasło.

I

W osierdziu puszczy dzień oświtł nam trzeci,

Zemdlonym, ledwo już wlokącym nogi,

Za nami tylko i przed nami świeci

Przestrzał, siekierą wyrąbanej drogi.

Ptak śwista jeszcze, i jeszcze tam leci

Na pnie, aa koron zwalone porogi,

Które się bronić przystępu zdawały

W te knieje, niby forteczne zawały.

Pierwszym szedł, pierwszym przestąpił je krokiem,

A za mną walił lud z obojej strony.

A taka gęstwa nakryła nas mrokiem,

Jakby przez niebo zaciągnął zasłony.

Drzemy się chaszczem w milczeniu głębokiem,

Gdy wtem Horodziej krzyknie: — Pochwalony! -

A huk się porwał, i rozgrzmiał daleki,

Jakby nam puszcza odkrzykła: — Na wieki! -

Więc my poczuli dom, i cości swego

W onych niezmiernych dalekościach świata.

Bo to i w puszczy, jak więc u każdego,

Jest dusza, co się z tą człowieczż — brata.

A choć jej głębie zatajone strzegą,

Przemówisz do niej? — wnet odzew przylata,

Właśnie, jakby się druhowie zgadali...

I tak my weszli tam, i tak zostali.

. . . . . . . . . . . . . . . . . .

Szumcieź mi jeszcze, wy ogromne bory,

Sadzone tutaj od nacięcia świata!

I wy, krzyczące ozwijcie się kory,

Gdy po was, z jękiem, siekiera kołata!

Huczcież mi grzmotem, mazurskie topory,

Gdy skry z nich krzesze prawica żylata,

Jako bywało w ten pierwszy czas stary,

Kiedy się człowiek brał i ziemią za bary.

Niechajże jeszcze na oczach mi stanie

Ten nieprzebyty gąszcz i niestrzymany,

I naród, w swojej siermiężnej sukmanie

U proga puszczy tej rozkrzyżowany,

Suplikujący do Ciebie, o Panie,

Byś błogosławił ten dział mu nadany,

I był tu z nami tak samo pospołem,

Jak w wioskach, białym nakrytych kościołem.

Niechajże jeszcze zobaczę te głowy

Żarem spalone i wyschłe do kości,

Jak się na wiew ten i pomierzch borowy

Odkryły, i jak tam stały w nagości.

Jak nagle ucichł gwar w ciżbie i mowy,

A naród tak szedł, jakby do świętości,

Do sakramentu... Niech jeszcze zobaczę

Tę puszczę, chwilę tę, i te tułacze!

. . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Bór był osiadły w bagnach przez połowę,

A przez pół piął się po skalistym żlebie.

Drzewa tam zbitą czyniły posowę,

Utapiające wierzchoły swe w niebie.

Światła się nagłe i mroki surowe

Rzucają, gdy się ta puszcza kolebie,

Par duszny, jak gdy w łaźni grzeją piece,

A piżmo tęgie czuć, niby w aptece.

Od spodu zaraz, z mokrej grzęzawiny

Pędem się w górę prą okrutne chaszcze,

Na rękę grubej, strzelistej w kiść trzciny,

Po której chrząsty brzęczą i ptak klaszcze.

Spojrzysz w gąszcz, — a tam wężowy kłąb siny..

Modrzą się grzbiety i ziewaja paszcze.

Nad bagnem kwiaty, w jaskrawym się pyle

Chwieją i lecieć zdają, jak motyle.

Te skrzypy, jako w organie fujary,

Te jodły*, co jak szabaśne świeczniki,

Gałęzie, od pnia, puszczają do pary.

Ten gąszcz, bez nazwy, zmieszany i dziki,

Te stolby, niby kościelne filary,

Te kołyszące się, jak z masztów, wiechy,

Te insze, krągłe i zbite, jak strzechy!

Darmobyś tutaj dochodził rozumem?

Jak mienić drzewa te, i te szuwary.

Bo wszystko się tu pcha gwałtownym tłumem,

Niehamowane i het wszelkiej miary,

Każde swym kształtem jawiąc się i szumem.

A kto nie widział, nie doda ten wiary,

Bo bitwa prawie jest o dech do słońca,

A ziemia w potach stoi, wciąż rodząca.

Po drzewach pną się, jak po masztach, liny,

Okrutne matnie czyniąc i zasiecze.

Jedno tam w górę pełznie, jak gadziny,

Drugie, jak woda z dachu, na łeb ciecze...

Liść osobliwszy u każdej krzewiny,

Te jako pióra, a tamte, jak miecze.

Dławi się wszystko i dusi pospołu,

Taka chuć życia u tego żywiołu,

Więc kiedy słońce w te padnie komory,

Przez zieleń sącząc się i szkliwa owe,

Dziwnemi blaski grają one bory...

Właśnie, jak kiedy upadną na głowę

Anielskie, z okien kościelnych kolory,

One widziadła lekuchne, tęczowe,

W palmy, w gwiazdzice, w róże. Jak kiedyby

W niebie zaprawił malowane szyby.

Dopieroż nad ten wrzask, świsty, trzepoty...

Ptak leci — nie wiesz, czy płomień, czy kwiaty,

Bo jeden bywa ognisty i złoty,

A drugi modry. Jak nasze bławaty.

Inszy lśni, jak te we skarbcu klejnoty,

W szafir odziany i w jasne szkarłaty,

A wstrzęsie pióra, to w onym się ptaku

Blaski migają, by w drogim kanaku.

Więc kiedy cię tam to wszystko otoczy,

Te światła, farby, jaskrawe te puchy,

Gdy ci się tęczą rozbłysną przed oczy,

W żywem maczane słońcu ogniomuchy,

To ci tak we łbie zakrąży, zamroczy,

Jakby skarb nagle otwarły ci duchy,

Co go w Ojcowskih skałach skarbnik strzeże,

Aż przecknie Łoktek król, a z nim Rycerze.

Jakże więc naród w najpierwszej tej chwili

Nie runie w puszcze, nie huknie rozgłośnie!

Tu się Mazury za głowy chwycili?

Że piachów niema i brzoza nie rośnie.

Stają, wracają, próbują tych dyli,

Patrzają w kwiaty, tak tkane, jak w krośnie,

A choć tam w piersiach duch ledwo kołata,

Rwą się tak, żeby dźwignęli pół świata.

Lecz we mnie, gdym tak patrzał na te dziwy,

Serce się nagle rzuciło, jak młotem...

— O ubożuchne, podlaskie wy niwy,

Toż wy zbożami też tkane, jak złotem!

Toż tam lny nasze, jak szafir ten żywy!

Toć gryki srebrnym świat grodzą nam płotem!

Toć Pan Bóg u nas ma swoje spichlerze,

Gdzie chleb, zaś tutaj szaty jeno bierze!

Świadcz że nam teraz, ty ziemio daleka,

Któraś nas sobie rodziła, nie komu,

Czy my ci byli, jak syn, co ucieka

Ze spokojnego macierzy swej domu?

Świadcz nam, czy jedna choć sucha powieka

Była, gdy my tak nieśli pokryjomu

Dusze i głowy z onego stracenia,

Gdzie człek wiecznego niepewny zbawienia...

Świadcz/Ze nam, czy my dębie sf{ puścili Letkomyślącem sercem i 2 roepusty? Czy nie stawali od mili, do mili, Trzesącemi sig źcgnaiąc cig asty?... Czy zgtem śmiertelnem za siebie fzucilii Na te niepamięć wieczna? Czy twe chrosty, Twe pioty w serca nie wrosfy na wieki?... Świadcz nam, ty kraja mify, ty, daletnl... Prędko się z nami sprawiły orzedy, Pomiar cayoiace przez borów potacie, Gdzie szlił tam chaszcze f^balim w te pędy, Na koiacli pchając ich, w przewoźnej chacie, Aż śle zrobiły ku niebu wyg-Iedy, ZtoteJ podobne i świetlistej kracie W dzień, a srebfzacej do gwiazd i miesiąca... I tak. się stała ta puszcza — żyjąca. Skfzykneli zaraz murzynów z szarwarfau, Iz w tef są bystrzy i sprawni robocie, Coby na podób swojego folwarku, Chaty stawili i pletli zaplocie. Przyszli, Z brzemieniem tykw złotych na fe.a.rtu, 'Gibcy, w tej skóry spalonej nagocie, I nie fundując się w żadne warsztaty, Jak

stali, tak nam szli budować chaty.

Szałasy raczej zwaćby je, z przyczyny,

li w nich ni krokwi nie było, ni belki.

Wylamie taki na bagnach pek trzciny,

Kołek przy ŁofLu zatknie w Ł-rąg— niewielki,

Zaś ujmie garścią razem u czupryny,

Zwiąże, i tak się sprawiwszy z ciesielki,

Liściem to żywym poszywa do ziemi,

Jak kalenice chłop snopy źytniemi.

A iżby mu ta budowa nie klęsła,

Obrzuci błotem, ubije ze środka,

Pod wierzchem, na leż, z gałęzi da przęsła,

Mchy nosząc na nie i ściel jaką spotka,

Zaś patrzy, hardy ze swego rzemęsła,

(Choć piły w ręku nie miał, ani młotka)

Myśląc — że cudo! Alić, jak się uda,

To tęższa u nas forteca — psia buda.

Lecz ja, na górce wziąwszy ziemie działem,

Gdzie widniej było w niebo i na okół,

Ognisko sobie pod daszkiem stawiałem,

Pobiwszy z drągów uczciwy ostrokół.

Karczunkum nie chciał brać. Dość mi na małem,

Byle człek życia kowalem już dokuł...

Tak umyśliwszy trwać wolno i luźnie,

Połowąm sobie, jak mógł, zrządza kuźnię.

Przy kuźni, jako ten gołąb pod strzechą,

Jasiek mi gruszył; a to, a znów owo...

Bo wszystko chłopcu tam było uciechą,

Każde piosenką stawało się słowo...

Więc jak dąb zeschły umai się wiechą

Jemioły, zieleń zwinąwszy nad głową,

Sieroctwo moje maiło się wiosną

Chłopięcej duszy, co piórka jej rosną

II

Z okrutną w puszczę lud rzucił się mocą,

Ciąć one bory stojące z prawieka.

Tylko te ręce, te serca dygocą,

Tylko ta dusza w siekierę ucieka!

Huczą topory dniem, i huczą nocą...

Nie patrzy słońca i świtu nie czeka

Ta przesilona praca, co się zdało,

W pień, do korzenia, puszcz zwali te całą-

Życia przyrosło w piersiach. Na odpuście

Nie kipią czapy tak, ni na jarmarku,

Jak tu, gdy chłop szedł w borowe czeluście,

Junacko głowę trzymajac na karku.

Wnet po wykrotach, po jarach, po chruście,

Wśród syku gadzin i papug poswarku,

Latają pieśoie od Wisły, od Buga,

Hulaszcza jedna, a rzewna ta druga.

Wiec było patrzeć na te batalije,

Na Wyrwidęby te i Waligóry!

Prężą się karki, wzdymają się szyje,

Żył widać bicie skroś spalonej skóry.

Aż świśnie topór, huknie, jak grom bije...

Kwietnych platańców pękają: wnet sznury,

Małpy z gałęzi skaczą z dzikim wrzaskiem,

Z gniazd ptactwo leci, siejące piór blaskiem.

Nie gonion a kniei, od jak stało świata,

Zwierz wstał, zawęszył, okiem toczy, prycha,

Potrzykroć leż swą koliskiem oblata,

Zadarłszy cbwosta, i ziemny wiatr wdycha.

Drgnął, stanął; pędzi gdzie trzcin gęsta krata,

Ogromnem cielskiem w moczary się wpycha.

Trzeszczą łamane trzciny, bagno plucha,

Zwierz chrapy podniósł rozwarte i słucha.

Lecz topór huczy. Jak działo armatnie.

— Bij! Pal! — Odwiecznej drżą fortecy mury...

Co ostrze z jękiem ugodzi i zatnie,

To chłop odjęknie i pojrzy do góry...

Aż siły z siebie dobywszy ostatnie,

Rąbnie! Jak granat pień pękł. Lecą wióry,

Błyskają, rażą, by drzazgi z kartacza...

Tak Mazur srogą bitwę z puszczą stacza.

A był w tej wojnie pęd taki i siła,

Co i za bębny stał, i za komendę.

Bo tam z toporem razem dusza biła,

Sama siekiera. grzmiała tam: Zdobędę!

Bo nie wodzowi, co pułki posyła,

Lecz sobie naród dobywał tam grzędę,

Na której róść miał. Więc duch bił z tej mocy,

Wyrębującej się na jutrznię — z nocy.

Dziś jeszcze, jeszcze teraz ucho słyszy

Muzykę siekier i toporów ową...

I teraz jeszcze mam za towarzyszy

Te echa, co mi grają pod posową

Samotnej izby, gdy się w niej uciszy...

I widzę, jak te bory chwieją głową

Z wielkiego dziwu, i jak słońce trzęsie

Blask w knieje, tęcze nizając na rzęsie.

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Lecz puszcza stała twardo. Ściąłeś drzewo?

Poledz nie miało kędy, przed inszemi,

Ale podparte, na prawo, na lewo,

Między stołbami wisło ściśnionemi,

Sypiąc w dół kwiecia i liścia ulewą,

Umiatające gałęźmi po ziemi...

Tak zwartą rotę gdy kula przewierci,

Nie pada żołnierz, lecz stoi — po śmierci.

Co ostrze z jękiem ugodzi i zatnie,

To chłop odjęknie i pojrzy do góry...

Aż siły z siebie dobywszy ostatnie,

Rąbnie! Jak granat pień pękł. -Lecą wióry,

Błyskają rażą, by drzazgi z kartacza...

Tak Mazur srogą bitwę z puszczą stacza.

A był w tej wojnie pęd taki i siła,

Co i za bębny stał, i za komendę.

Bo tam z toporem razem dusza biła,

Sama siekiera. grzmiała tam: Zdobędę!

Bo nie wodzowie co pułki posyła,

Lecz sobie naród dobywał tam grzędę,

Na której róść miał. Więc duch bił z tej mocy

Wyrębującej się na jutrznię — z nocy.

Dziś jeszcze, jeszcze teraz ucho słyszy

Muzykę siekier i toporów ową...

I teraz jeszcze mam za towarzyszy

Te echa, co mi grają pod posową

Samotnej izby, gdy się w niej uciszy...

I widzę, jak te bory chwieją głową

Z wielkiego dziwu, i jak słońce trzęsie

Blask w knieje, tęcze nizając na rzęsie.

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Lecz puszcza stała twardo. Ściąłeś drzewo?

Poledz nie miało kędy, przed inszemi,

Ale podparte, na prawo, na lewo,

Miedzy stołbami wisło ściśnionemi,

Sypiąc w dół kwiecia i liścia ulewą,

Umiatające gałęźmi po ziemi...

Tak zwartą rotę gdy koła przewierci,

Nic pada żołnierz, lecz stoi — po śmierci.

Słyszałem ci ja o tej Bukowinie,

Co tam podcięte stały w borach buki,

Idzie chudzina, — jakoś się uchynie...

Aż ci to szlachta wali i hajduki,

A wszystko grube, po miedzie, po winie...

Tak zabrzmi nagła śmierć, zakraczą kruki,

Runie bór ścięty, trup pada na trupa,

Pnie, ludzie, konie — razem! Jedna kupa!

Wiec mi to nieraz na myśli stawało,

Kiedy tak nasi w topory dzwonili.

Huknie co tężej? — A słowo się stało!

Już nasłuchuje od chwili, do chwili.

Niespokojności zażyłem niemało...

Nuż łba nie umknie który? Nuż pomyli?

Ale że jakoś przypadku nie było.

Znać cię, chudzino, nie wielce przybyło!

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Tymczasem baby wylegną przed chaty,

Ogniska palą i bób warzą czarny,

Albo naręczem dźwigają pataty,

Co jak kartofel są, ale poczwarny.

Wokoło duszne biją aromaty,

Powietrze brzęczy, jak dzwonek ten farny,

Od wielkich, złotych much, co je żar drażni,

A parem dyszysz tak, jak kacap w łaźni.

Postój, a pomilcz... Już gad syczy z trawy,

Już zwierz z gęstwiny skoczy, patrzy w ciebie,

Już ci nad głową ptak szumi bujawy,

Szeroko skrzydła rozwiodłszy po niebie.

W oczach ci z trzaskiem kwiat pęka jaskrawy,

Rój pstropierzystych papug się kolebie,

A słońce sączy przez liść krople blasku,

Właśnie jak szmaragd topiony na piasku.

Wiec choćbyś stał tak i patrzał do świata

Dzień cały? jeszcze nie objąłbyś okiem

Wszystkiego, co tam pełza, błyska, lata,

Co z pod nóg rwie się, co wybucha tłokiem!

Tak święty jeden, (od księdza wiem brata,)

Cudnym jakowymś zachwycon widokiem.

Na szczerej drodze lat przestał niemało,

Pięćdziesiąt cości, — a dniem mu się zdało.

Lecz pod noc padał strach. Te czarne knieje,

Ludzkim się oczom nie jawią aż do dna.

Słysz... Coś się czai... Stysz!... Cości się śmieje...

Gdzieś gardziel ryknie, gdzieś paszcz ziewnie głodna.

Słysz... Śmierć gdzieś z trzaskiem otwarła wierzeje...

Paszcza, jak morze, bezkresna, bezbrodna,

Ma dziwotwory swoje, a ich głosy,

Ich szepty, szmery, — na łbie dębią włosy.

Słuchasz i czujesz, że tam, w tej głębinie

Mrocznej, świat jakiś nieznany się rusza,

Że coś tam cierpi, mocuje się, ginie,

Że jakaś ślepa wyrywa się dusza

Z głębi cielsk, w oną zaginanych pustynie.

I trwoga ci tu powraca pastusza

Twego dzieciństwa, gdyś łyżką od kaszy

Bór pokazowa! i mówił: — Tam straszy! -

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Ogromnym krokiem lud wracał z roboty,

Z błyskawicami zawziątku w źrenicy.

Choć nie schodziły mu z czół wielkie poty,

Które nie z rosy były, lecz z krwawicy.

A tu iskrzasty snop buchał już złoty

Z ogniska mojej polowej kuźnicy

Na górce, gdzie mi Jasiek dymał miecha.

Wiec łoskot młota, wiec gwar i uciecha.

— Hej! To my pany tera i bogacze! -

Krzyknie Przytuła. — Że też to w Obrytem

Nie wiedzą ludzie nic, co ja tu znaczę!

To teraz gruntu tyla, to bór przytem!

Oj będą tutaj na bezrok kołacze,

Bo wpół pszenicą obsieją, wpół źytem! -

A Roch: — Laboga! Już puszczam popręgi! -

Inszy w śmiech: — Dobry! — klaszczą w ręce: — Tęgi! -

Wtem Koźbiał westchnie! — Nim będzie co i tego,

Niemało wody na Wiśle upłynie!

Pola tu nigdzie nie widzę dobrego

. W bór nas wegnali, jak zwierza w pustynię...

Grunt ciężki; trzaby sprzężaju srogiego!

A gdzież ja tutaj na owies przyczynię?

Na groch, tatarkę, na wykę, na proso,

Co w letkich szczyrkach nalepszy plon niosą?

— Patrzta, — Świercz krzyknie — ślepego mazura,

Jak mu to piasek zasypał te ślepie! -

A Roch: — Co gadać? Już taka natura,

Mazur zna gliny tyla, co w polepie...

— Nieprawdal — krzyknie Kozbiał. — Jest niektóra

Ziemia i u nas! — A Hnat: Hej, ty stepie -

Zaciągnie nagle głosem — Ty rodzony!

Hej ługu, młoda kaliną sadzony!...

Zawtórzą insi, hukną. Każdy śpiewa

Po swemu, sobie i swojej nadziei...

Czego upragnie, czego się spodziewa,

Dobywa z duszy w tej głosów rozwiei...

A wtem wszedł księżyc i blasków ulewa

Sączyć się jęła strugami do kniei,

Co stała cicha i światłem srebrząca,

Pod rorwidnioną źrenicą miesiąca.

Ale Horodziej obchodził nas w koło.

(Stary krok drobny miał, lecz jeszcze szparki.)

Tylko te włosy dzielone przez czoło

Od skroni mu się zwiewają na barki.

Aż stanął, stuknął kijem: — A gdzież sioło

Będzie? Bo jakieś osobne folwarki

Szykować chcecie... Gdzież sioło tu będzie,

I gdzie tu kmiecie usiedą na grzędzie?

Podniósł berlicy, brwi ściągnął sobole:

— I cóż patrzycie we mnie, jak w raroga?

Pytam: gdzie będzie tu gromadzkie pole?

Gdzie wygon? Kędy na pastwisko droga?

Gdzie tu wysada: zaszumią topole?

Gdzie w łąkach stogi świeżego muroga?

Gdzie staną chaty rzędem? Sady? Kopy?

Gdzie tutaj stanie wieś? Gdzie siędą chłopy?

Bo jak miarkuję dotąd i jak baczę,

Holendry chcecie fundować tu... Szwaby...

Tfu! Płócienniki jakieś... Djabły... Tkacze...

Co na osóbkę siedzą, tfu! jak żaby

W błocie!... Ja ciągnął tu między oracze,

Między rataje boże, boże raby...

Ja tu fundować myślał w te wysiotki

Wieś sprawiedliwą polską! — — Czy my kołki

Kos krzyknie — żeby żerdzi się trzymali?

Każdemu luźniej, jak pola rozeprze! -

Lecz stary kiwał głową: — Oj obali

Wiatr cię, obali, jak czajkę na Dnieprze,

Ty samoluzie! — Lecz insi wzdychali,

Dnie wspominając szczęśliwsze i lepsze.

Każdemu stoi przed okiem, jak żywa,

Ta wiejska droga miła, chociaż krzywa...

Milczy. Zbyt pełno w sercu tam i w duszy,

Żeby wymówić słowem... Ten zagrodę

Rzuconą widzi... Ten szum słyszy gruszy

Na własnej miedzy. Inszemu po wodę

Żuraw u studni skrzypi... ów, pastuszy

Flecik załawia uchem... Jakieś młode

Wonie i rosy powiały skróś spieki,

Jakiś pociągnął wiatr świeży... daleki...

Więc nas obeszła cichość wielką falą...

Westchnie Kos, Bugaj wąsa w dół zatarga.

A choć nie mówi nikt, same się żalą

Serca... Z serc samych leci niema skarga.

Tak krzyknę: — Dawaj drew! Niechaj się palą,

Bo nam się dusza w tych smutkach obszarga,

Jak wrona w słotę! — Buchnęło ze stosu,

I wnet nam ducha, przybyło i głosu.

Lecz choć powrócił śmiech, wrzawa, ochota,

Jedno poczuli wszyscy: — Jak raz dola

Zatrzaśnie za kim czarne one wrota,

Co od swojego odgrodzą go pola,

Nie ufunduje dawnego żywota

Nigdy i nigdzie! Aż krzyknie Roch: — Hola!

Dosyć tej rady, gromado życzliwa!

Trza z brzaskiem walić bór, pod siew, pod żniwa!

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Lecz i do żniwa świat był i do siewu...

Rąbie chłop z ranka do nocy dni cztery.

A ledwo radę da srogiemu drzewu.

Porozpalały się w garściach siekiery,

Jak to żelazo w cęgach; bez odziewu

O głodzie tnie chłop, a ledwo zadziery

Uczyni w korach za dziesiątym razem,

Bo drzewo takoż zdało się żelazem.

Pół biedy jeszcze, gdzie stały na dziele

Jedlice, które się tam pinha zową.

Ta choć sierdzista, i twarde ma biele,

Upadnie przecież przed siłą takową.

Ale najgorzej było gdzie kanele!

Te, jak chcesz rąbaj, abo w nie tłucz głową,

Na nic! Strom zwięzły jak z krzemienia stoi,

A ręki ludzkiej najmniej się nie boi.

Więc wściekłość naród brała u tych karczy.

Zdziczały chłopy tak, że choć na noże!

A jam już widział, że sił tu nie starczy,

Że nie my puszcze, lecz puszcza nas zmoże.

Topór w powietrzu aż jęczy, aż warczy,

A jak od stali odskoczy po korze...

Klnie Roch: — Niech gromy siarczyste zatrzasną!

Klnie Ziąba, duszą pocący się własną.

Lecz Dudek, który tu przyciągnął z żoną

Ze stron polistych, gdzie gaj jest jak słoma,

Ciskał siekierą i z głową zwieszoną

Siadał i płakał, podparty rękoma!

— Chryste! Za każdą osinkę skręconą,

Za każdą brzózkę wyciętą tam, doma,

Ma dworskiem, Bóg mnie pokarał tym borem!

Ani go ugryźć, ni uciąć toporem!

Kto klął, kto płakał, lżej przecie mu było.

Ale Sekura w swej straszny niemocie,

Na głucho z oną się pasował siłą.

W pianach, z krwią w oczach, trzęsący się w pocie,

Jakoby właśnie złe w niego wstąpiło,

Tak w drzewo rzucał się. Aż w tej robocie

Zapamiętany, upadał na trawy,

Garściami zielska rwąc, drapiąc murawy.

Wszakże i ten się nie cieszyłt zamianie,

Kto w góry poszedł i grunt tam miał dany.

Bo choć chaszcz tylko porastał te granie,

I ledwo rzadki dąb był tam rąbany,

Spodem — głaz żywy za to. A na ścianie

Skalnej tyle tam ziemi, co śmietany

W garncu się babie pod wieczór ustoi,

Gdy rankiem chudą krowinę wydoi.

Orać? — A jakoż, gdy krój w głąb nie bierze,

I tylko powierzeń dzioba, jak motyki?

Siać? — A to wnet te skrzydlate drapieże

Ogromny czarny sęp i gołąb dziki,

Chmurą nakryją usiewy ci świeże.

A choćbyś stępił i te gwałtowniki,

Przylecą wichry i ziem tę lekuchną,

Jak szmatę zwiną, poniosą i zdmuchną.

Tak czy z tej ugryźć, czyli z inszej strony,

Twardo, i zębów nałamać nam trzeba!

Świat bo tu z wieków pod puszczę sprawiony,

I darmo po nim chcieć pola i chleba.

A choćbyś zwalił te górne korony,

Które wzrokowi nie dają do nieba,

Jakoż wyruszysz pnie, co pono swemi

Korzeńmi, siedzą aż w jądrze gdzieś ziemi?

Gdybyż choć siły poprzeć ile trzeba...

Zkąd? Czy garść mąki my tam?... Krople mleka?

O czarny bochnie razowego chleba,

Jakżeś ty pachniał nam z tego daleka!

O przeżegnany ręką bożą z nieba

Od onych czasów naczątku człowieka,

Dorobku pierwszy ojca Adamowy,

Jak świętość, temi cię wspominam słowy!

Nie przeto, iżem osłabiał tak z głodu,

Żem młot rękami musiał dźwigać dwoma,

Lecz, że już bardzo odcięty od rodu,

Kogo nie dojdzie chleb co go jadł doma...

Że przez tę rzekę nie będzie już brodu,

Ani do swoich, przewoza, ni promu,

Gdzie chleb poniecha człeka i opuści...

Że mu tam ginąc, w śmiertelnej czeluści!

III

Hej ziemio, ziemio, że my się też ciebie

Puścili! Miedz twych, i twojego płota!

A toć po wodzie my tam i po chlebie

Moc większą czuli i więcej żywota,

Niż tu, gdzie wszystko na okół i w niebie

Cudze, i gdzie jest dusza jak sierota,

Obierająca się w dalekość siną,

Za progiem chaty swej i za rodziną!

Hej ziemio, ziemio, ty matko rodzona!

Łanie ty wdzięczny i rolo zyczliwa!

Toć ty tam sama podajesz zagona,

I ziarnu tak się otwierasz, jak żywa!

Lecz ta — macocha jest! A czy kto kona,

Czy padnie, ani dba, ni się zadziwia...

Nad trupem twoim znów wszystko w tych borach

Będzie rość, szumieć, i błyskać w kolorach.

Ani tu słońce nie takie jest ranie,

Jak u nas, w tęczach palącej się rosy...

Ani tych ptaków podobne śpiewanie,

Jak naszych czyżów, ziąb, skowronków głosy...

Ni gwiazdy niema tej, co gdy tam stanie

Nad te użątki nasze, nad pokosy,

To człek wyraźnie widzi, jak ta boska.

Moc, o najlichszy ktoś w polu się troska.

Tfu! Jeszcze teraz łza w oka mi świeci,

Gdy wspomnę żałość tę i te ciężkości.

A przeciem nie miał ni żony, ni dzieci,

I równo było mi, gdzie złoże kości.

Dola — ptak, mówią. Przyleci, odleci,

I darmo gwałtem zapraszać ją w gości.

Lecz nie o dolę mi szło! I przy doli

Taka się rana nie goi, a boli.

. . . . . . . . . . . . . . . . .

A chłopy trwały setnie, nic tej duszy

Nie popuszczając głosu, ni lamentu.

Chłop, jak się zawziął, to prędzej ukruszy

Skałki, niż jego. Ma twardość djamenta.

A jak podźwignie raz brzemię i ruszy,

Do śmiertelnego już idzie momentu...

I chyba tylko w tej drodze go strzyma,

Krzywda, — a inszej zapory mu niema.

Jeden Przytuła... Zczerniał, zsechł na wióra,

Wilkiem pokładał, mrokiem krył się w boru.

Tak ogorzały mu te bujne pióra,

Tak bolącego był w sobie honoru.

Drogi raz, w ziemię zasadził kosztura,

Sparł się, zadumał, i trwał do wieczoru.

Tylko się wstrząsnął czasem, rzucił głową,

Jakby w grób spojrzał, i nic, żeby słowo...

Raz, mglisty ranek był, i głuchem echem

Biły topory w bór, a ów tak do mnie:

— Słuchaj Waśćl... Gdybym kiedy z ciężkim grzechem,

Z śmiertelnym, zeszedł z świata bezprzytomnie,

Gdybym, wiesz, umarł... — Tu dobył z pośpiechem

Mieszka: — To garść tu miedziaków... Nie pomnę

Dość, ale na mszę starczy... To was proszę,

Panie Balcerze, za duszę... te grosze... -

Tak rzekę: Co ty? — Aż on się zaniesie

Ogromnym płaczem: — Laboga! Laboga!

Jaka ta żałość okrutna w tym lesie!

Jaki ból! Jaka tu jest teskność sroga!

...A któż mą duszę, jak ptaka, poniesie

Do dom, do gniazda?... A gdzież mi tu droga

Do mego rodu?... — Ta zdusi ryk, wzdycha...

— Tak pamiętajcie... Za duszę msza cicha! -

Poszedł. A w puszczę padły wielkie cisze

Tych dni. Bór w sobie stanął zadumany,

Ledwo ze liść się który zakołysze,

Ledwo zastępca na bagnach burzany,

Zwierz w legowisko padł i ciężko dysze,

Zacichły w trzcinach dzwoniące organy,

A słońce niebem w srogich ogniach chodzi,

I patrzy tylko z góry, gdzie ugodzi.

. . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Lecz Łuć Ostańczuk, jak zaszył się w błocie,

Tak ledwo słuch dał, by dzięcioł gdy puka.

Czasem się tylko iskierka tam złota

Migła, gdy fajkę nałożył z kapciuka.

Tak w bagnach siedział, pogoda czy słota,

Aż widzę — grobla! Patrzajciez Pińczuka!

U grobli bajdak i chata w nim kurna.

W gotową nie chciał iść. Powiadał: — Durna! -

Tak więc te bobry, gdzie Biebrza jest rzeka.

Koszary swoje stawiają na wodzie;

Tak wydra, choć się uswoi do człeka,

I płotkę z ręki bierze, gdy jest w głodzie,

Pomiędzy śluzy u tamy ucieka,

Aby tam żyła po swojej przyrodzie,

Jako ten Pińczuk, co w błotach rad pluska.

Dziw, że się po nim nie rzuci ta łuska!

A jak to człowiek ze sobą rad niesie

Wszędy coś swego, i świat swój udaje,

Tak on tu sobie wydumał Polesie...

Już sto żył wodnych ług mokry mu kraje,

Już czapla, juże gdzieś rybitwa, drze się...

Już smolne dymy kopcą ci o staje,

Że tylko słuchasz, rychło się z oddali

Surma obezwie, a pieśnią rozżali.

Pióczuk szuwary wysiekł, dobył szybę

Wodną, nad którą szła bąków muzyka.

Tak ciszkiem sobie zrządziwszy sadybę,

Okrakiem siedział na belce, drąc łyka,

Płoty, a jazy zrządziwszy na rybę...

— Tak cóż ty, — mówię, — Łuć? Na pustelnika?

A ów; — Ta czegóż?... — Tu świsnął: z pod belki

ÂŹółw wylazł, stanął, i podniósł łeb wielki.

Tak Pińczuk: — Każy, Hryć, jak w sądzie stały

My, Łohiszyńce? — A zwierz skurczył szyję,

W skorupę wtulił łba, i tak się cały

Uczynił martwy, ze bij go, — nie źyje!

— A tutże każy, jak z sądu wracały? -

Tu żółw z pod tarczy onej, co go kryje,

Nagle wypuścił łapy i uciekał...

Łuć śmiał się, łyka ciągnął i zewlekał.

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Tymczasem u nas płacz babi się szerzy,

I słychać coraz głośniejsze lamenty:

Bo niechże która mietliskiem uderzy

W próg, już się w budzie trzęsą fundamenty.

Toż dach, co wodą spływał, póki świeży,

Teraz się spaczył i skrecił — wyschnięty,

A ów liść po nim skąsiłfo tak mrowie,

Że deszcz skroś plaskał tam, jak przez sitowie.

Dzieci zaczęły chorzeć. Już tam tego

Garść ledwo zbyła, prawie na rozsadę,

Niedoumarłych od moru onego,

Co ich wykosił caluśką lewadę.

Do chłopów baby, i każda na swego:

— A coś za ociec taki! A daj radę!

A broń! A ratuj! Nie czyjeć, a twoje! -

Tu je obleją łzy, jak rzęsne zdroje.

. . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Nie śmiał wymówić nikt, lecz znaczno było,

Że lud ten gnębi niezbyta tęsknota.

Że się tu serca poznały z tą siłą,

Co droższym czyni swój zagon od złota.

A choć się naród nieczułą zdał bryłą,

Baczyłem wicher, co po nim się miota,

I czerwia tego czułem, który głucho,

Od wnętrza toczył lud, by wierzbę suchą.

Więc coraz częściej siadała gromada

U kowalskiego mojego ogniska.

Ale nie była to już owa rada -

W sto różnych głosów, co huczy i pryska.

Milczą. Kos ledwo półgębkiem zagada,

Roch zgrzyta, szarpie Żurawa wąsiska.

Zwieszała głowy i czoła się chmurzą,

A w piersiach duszno czegoś, jak przed burzą.

Aż raz, gdy siedzim tak, Dudek się schyli,

Obejmie swoją niewiastę ta szyję:

— Maryś! A choćby my do dom wrócili?

Do Wólki? — Tak ona tych rzęsów odwije,

Pojrzy, to liczko zbiedzone przymili -

— A czy Pan Jezus przez cię?... Próg obmyję

Łzami... Kwiatuszków nasadzę... Wybielę

Komin het... Krzyżem co święto, w kościele...

Tu głos serdeczne, złamało jej łkanie.

Trzęsą się usta urwanemi słowy...

A po nas poszło, jak. wiatrua powianie,

I jak za wiattem schyliły się głowy.

Wstał Dudek: — Niechta! Niech się co chce stanie!...

I nie przydając nic do onej mowy,

Szeroko ręką machnął przez ćmę czarną.

— Tak nam to pierwsse do serc padło ziarno,

A dziwną sprawą stało się to bożą,

Iż padło z piersi najcieńszej — prostaka,

Z ust najcierpliwszych, co gdy się otworzą,

To chyba piskiem duszonego ptaka.

Tak najranniejszą Bóg obświetla, zorzą

Te ubożuchne, nie tego łepaka...

Pokorne dusze, i dusze pasterzy

Wiedzą, gdzie przyszłość w żłobeczku swym leży.

IV

Nie wszystko ja tu powiadam z kolei,

Ale to tylko, co sobie rozpomnę.

Więc nie wiem, czyli chociaż cień tej kniei

Z słów moich padnie na czasy potomne.

— Tak gdy w wieczornych zórz złotej zawiei,

Wojsko żórawi przepływa ogromne,

Za wróble je ma wzniesiona powieka,

Iż rzecz się mieni z wielkiego daleka.

Jzć tylko oto przygrywam piosenkę,

Za wyprzednika jestem i za posła...

Zaś przyjdą, którzy mają lekszą rękę

Niż moja, co }est twardego rzemiosła.

Ci śpiewać będą pracę tę i mękę,

I będzie światem ogromna pieśń rosła,

Z której ten naród polny, te prostaki,

Wylecą w słońce, jako krwawe ptaki.

Tedy się echem rozlegnie po światu

Huk siekier, gromem bijących w te knieje,

I zdeptanemu podobne zaś kwiatu

Zamysły duszne nasze i nadzieje...

Ociec synowi, abo i brat bratu

Powiadać będzie: — Słysz, co się to dzieje! -

Tak nad swą niskość i nad chatnie dymy,

Naród ten polny wyrośnie w olbrzymy!

Tak stanie, na swej podniesieniu wiary,

I mogił swoich, i swojej prostoty,

A męka jego tak przyda mu miary,

Tak go wyświetli w huf jasny i złoty,

Że się zdumieje nad nim ten świat stary!

Bo wielkiej wojny — o żywot — są roty,

Które Bóg stawił na zgubnej pikiecie,

Palcem im pisząc po czołach: — Zginiecie! -

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Chodziły słuchy, że są kędyś Stany.

Gdzie lud się polski osiedlił i krząta,

Że chłopy noszą krakowskie sukmany,

Krakowskie bryki mają i chomonta.

Że karczma tam jest, kościół i organy,

Własny porządek od kąta do kąta,

Kancelaryja, wójt, pisarz, ławniki,

Wieś jak się patrzy, nie taki bór dziki!

Więc my tam nieraz w cichości sluchali,

Czy od nich do nas choć wiatr nie powionie...

Czy tam parobek gdzie z bata nie wali...

Wóz nie trajkocze... nie parskają konie...

Ten, ów się w twarzy zmieni i rozpali:

— Coś słychać jakby! — Coś jakby w tej stronie! -

A drudzy oczy wytężą i uszy...

Lecz tylko pustka podzwania w tej głuszy.

Nad inszych gorzał w sobie Roch Zatrata.

— Pójdę ja! Może oną wieś wytropię

Bo mi wyraźnie dym skądciś zalata,

Jak gdyby baby suszyły konopie...

Wyraźnie słyszę! cierlica kołata...

Chłop odsieb krzyka... cep wali po snopie...

Rżą źrebce... trędzle dzwonią uwiązane...

Jezu! Toć my tu od nich gdzieś o ścianę!...

Z krzykiem się chwycił oburącz za głowę,

I runął z kuźni precz, jak oszalały,

Prosto przed siebie, w te gąszcze borowe,

Tylko mu poły sukmanki wiewały.

Ani sposobu mieć jaką z nim mowę,

Bo zdał się we śnie być, choć dzień był biały.

Tak się urwała w nim owa tęsknica,

Jak chmura, kiedy lunie nawałnica.

. . . . . . . . . . . . . . . . . .

Cierpiał lud, póki soch czekał i pługa,

Jarzemnych wołów i siewnego ziarna.

Już gospodyni to jedna, to druga,

Dzieżę na chleby obmyśla i żarna.

Gdy wtem wieść gruchła, że stąd, aż do juga,

Kukurudz tylko i fasola czarna

Sadzona być ma, i że do tej pracy

Nie pługa, ale dostaniemy gracy.

— Reta! — zawrzasną chłopy. — To my po to

Ciągnęli tylim światem w te pustynie?

Graca!... Co z gracy?... Toć z taką robotą

Chłop, bez sprzężaju, jak ruda mysz zginie!

Więc nie pszenicę usiejem tu złotą?

Nie żyto nam się, jak ruta wywinie?

Kukurudz?... Czy my grzywacze?... Laboga!...-

Tu burza głosów zerwała się sroga.

Dyszkantem baby, a chłopy zaś basem,

Wszystko się naraz zaniosło okrutnie.

Jak rój to brzęczy zmieszanym hałasem,

Te pszczoły cieniej, a grubiej te trutnie.

Nad brzęk pospólny zahuczy głos czasem

Rocha, lub Maćka: (Tak właśnie trzmiel utnie)

— Co nam kukurudz?... Co graca? Fasola?...

Sprzężaju chcemy! Ziarna chcemy! Pola!

Już mnie i słuchać bolało w wątrobie.

Aż schrypły chłopy, a baby też nieco.

Zaczem się jęło przyciszać to w sobie,

Jak kiedy roje za łąki precz lecą...

Wtem Ziąba: — Nic tu po takim sposobie,

Tu rady trzeba szukać, choć ze świecą...

Krzyk dobry, jak jest kto, co krzyku słucha,

A tutże dokół co!... Toć puszcza głucha!

Szeroko powiódł ręką. Jakoż stała

Ogromna, cicha, obojętna, senna,

Od spodu bagnisk swych oddechem biała,

Nakryta żarem, a głębią — bezdenna,

Więc na wyrębie garsteczka ta mała

Naszych, o swoje krzycząca tu lenna,

Tak marna zdała się i taka licha,

Że zgroza włosy podniosła mi cicha.

Markotnie chłopy przyjmują te mowy!

Burczy gromada jeszcze i pogrzmiewa,

Szarpią się barki, rzucają się głowy,

Iż targło naród od jelit, od trzewa...

Tak kiedy w dęby wiatr wpadnie borowy,

A huknie, długo potem szumią drzewa...

Gałąź gałęzi, liść liściom podawa

Onego dreszczu, aż zwolna ustawa.

Ucichli. Stoją. Patrzają się w ziemię

Ponuro. Czasem niewiasta zabiada...

Aż Ziąba w wykrot skoczywszy, jak w strzemię,

Okraczył pniaka, i krzyknie: — Gromada!

Toć z nas żadnego nie bito jest w ciemię.

Od czegóż głowa na karku i rada?

Żeby zaś radzić! — Nie?... — Tak chłopy: — Juści! -

Poszedł głos echem w borowe czeluści.

A ów: — Tu jedna rada. Wybrać głowy

Co tęższe, ile starczy z naszej strony,

I do angielskiej niech idą królowy,

Że katolicki lud to jest krzywdzony!

Że nas wpędzili tu, w ten gąszcz borowy,

Jak stado wilków, bez pługa, bez brony,

Bez konia wołu, bez chleba, kościoła,

I że tu naród na pomoc ją woła! -

— Racja! — zakrzykną chłopy. — A ów zasię:

— Niechże uczyni rozsądek tu jaki:

Albo, siednięte na letkim popasie,

I do odlotu gotowe my ptaki,

Aboli naród, co w ziemię tę ma się

Wkorzenić tutaj i puścić tu znaki

Potu krwawego, jak ten przygwałcony

Jasion, co puszcza korzenia, z korony. -

Odsapnął, czoła otarł i nuż oczy

Obracać, ktoby się tu godził w posły?

A już się koło w gromadzie zatoczy,

Szepcą... Już z szeptów pogwary urosły,

Kiedy wtem Jasiek z nagłości przyskoczyv Ku mnie, jakoby go pióra uniosły.

— Majster! — zakrzyknie — A to na karczunku

Przytuła wisi! — Tak wrzasnął -— Ratunku! -

Jako więc buhaj łbem huknie we wrota

Płonącej szopy, aż trzasną wierzeje,

I w świat, — a za nim pożoga się złota,

Żywego ognia, jak rzeka wyleje,

Tak ja uderzę w ścisk, a cała rota

Za mną, bez drogi, przez haszcze, do knieje...

Poprzedzie chłopak, jak wiatr, i tak burzą

Lecim, tylko nam te czuby się kurzą.

Dopadlim... Chwytam, trzęsę — nic! Po czasie...

Już tam nie było i pary w tem ciele...

Sztywny już, wisiał nieszczęśnik na pasie,

Swoim zielonym, co brał go w niedziele,

W toż samo drzewo zatknięty był zasie

Topór z rozmachu i wiórów niewiele,

Pod nim, ot tyle, co w trumnę pod głowę...

Jakże nie ryknę: — Rany Chrystusowe

Otwarte! Tegożeś tu dożył końca,

Bracie!... Takążeś śmiercią... sam... bez pory...

Takżeś się umknął w cień wieczny z pod słońca!..

Takiżeś wpisał toporem w te kory

Testament!... — Stała gromada milcząca

Odkrywszy głowy. Jako więc w nieszpory

Jeruzalemskie, gdy dzień się przyniża,

Podnieśli ciało my z pod męki krzyża,

I zaraz mu tam ręce tych tułaczy

Dół wymościły wiorzyskiem foremnie.

Lecz choćbym sto lat... ej, co sto lat znaczy?...

Choćbym więc oślepł, — zostanie się we mnie

To wielkie, zimne spojrzenie rozpaczy,

Co mówi niebu i ziemi: — Daremnie. -

I tam, i tutaj, i gdzie pójdę, — wszędzie

Tak patrzeć i tak mówić do mnie będzie.

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Hej puszczo, puszczo niezgłębionych borów,

Stanęłaś ty nam w drodze czarną ścianą,

Na której kartę ognistych kolorów

Widziałem, ręką Boga wypisaną!...

Skroś ciemnej nocy, skroś mroku wieczorów

Widzę cię, w gwiazdy i kwiaty utkaną...

W cichości stoisz. Naraz z ciebie bucha

Krzyku jęk, przekleństwo... I znów cisza głucha.

Hej, puszczo, puszczo! Zeszli my się społem,

Jak te dwa wichry z zachodu i wschodu.

A ty się ostrym stawiłaś nam kołem,

Przeciwna rzeszom onego narodu,

Co spadł na ciebie lecącym sokołem,

I piersi jego przebiłaś od spodu...

I posypało się skrwawione pierze,

Którego Bóg sam, choćby chciał, nie zbierze.

Hej puszczo, puszczo! Połknęłaś ty rosy

Krwawe, po których gdy ziemia zarodzi,

Słyszane będą westchnienia i głosy,

Jak kiedy z płaczem po lasach kto chodzi!

Otrzęśli my się o ciebie, jak kłosy,

Gdy je w sto cepów grad tęgi ugodzi...

I padło ziarno pieniste a śweże,

W ugory twoje i w twoje rubieże.

. . . . . . . . . . . . . . . . . .

Chciałem krzyż... Stoją w milczeniu ponurem.

A Kos: — Samobójl Toć u nas tam taki

Nie na cmentarzu leży... gdzieś za murem...

Kamień mu... Kupę chrusta, dla poznaki...

A wtem Horodziej zastuka koszturem:

— Ty co?... Adwokat? Ksiądz?... Patrzcie go, jaki

Spowiednik! Będzie tu człeka spowiadał,

Co się z nim Ojciec Niebieski już zgadał! -

Dalej! Bierz duchem, kto topór, kto struga!

Nie będzie tego mówiono, że leży

Chłop z Obrytego, Podlasiak, z nad Buga,

Jak zakopane bydlę, na rubieży! -

Chwycą się. Przeszła godzina niedługa,

Już na wzgóreczku krzyż żółci się świeży...

Horodziej podszedł, przewiązał go pasem

Onym, przeżegnał! — Śpij z Bogiem tymczasem! -

Jeszcze my stali, gdy mrowia czerń sroga

Ruszyła, niby piechotne kolumny,

I sama sobą szła ta czarna droga,

Na ono wzgórze, na ciało bez trumny...

Pełznie... Już wpełzła. do połowy stoga...

Już go nakryła... Już chrzęst słychać szumny...

Już piach przewierca... Już się po nim toczy...

Znikła... Piach rusza się... Zakryłem oczy.

Dzień gasnął. Gwiazdy migały już w niebie,

Jak kiedy złote ściegi kto przewleka,

Milczkiem szły chłopy nie mówiąc do siebie,

Tak w gardle żal im połknięty dopieka.

A wtem zakraka sęp i zakolebie

Czarne skrzydliska nad nami... Zaszczeka

Szakal gdzieś od gór, zawyje, a z drzewa

Żbik z wrzaskiem paszczę zgłodniałą rozziewa.

Idziem tak, aż mnie nagle przejmie mrowie

I wiater przykry od bagna zaleci.

Spojrzę, na bagnie, przez trzciny, sitowie,

Miga coś, coś się porusza, coś świeci...

Tak myślę: — Czart jest, alboli zwierz, kto wie? -

A już się we mnie strzelecka chuć nieci.

Zaciągam wiatru i nadstawiam ucha...

Chrzęstło... — Zwierz! — myślę, a w bagnie coś plucha.

Więc Rocha, w pobok co szedł przy mnie, trącę

I szepnę: — Coś ta siedzi w onem błocie...

— Gdzie? — Mignę głową, a wtem, pałające

Dwa ślepia, całe w krwawniku i w złocie,

Błysną z ćmy, jakby z chmury dwa miesiące.

Tak ścisnę pięście: — Hej, dałźebym krocie

Za strzelbę! — kiedy nagle w te latarnie

Ostrym ładunkiem ktoś z kupy wygarnie.

Chlupnęło w bagnie, jakby cisnął saka,

Zagasły ślepia zdmuchnięte od ręki.

Po świście kulki poznałem Kurpiaka,

Żuka z Zielonej rodzica Jelenki.

Ten się swojego nie puszczał szturmaka,

I w obrzydzeniu miał loft, i szrut cienki...

Tak krzyknę: — Wiwat Kurpie! — A już kupa

Naszych się wali i po trzcinach chlupa.

Nuż hukać, ognie krzesać u wiszora,

I przeć się w bagno zarosłe tą chaszczą.

Tygrys był! Jeszcze drgał, tego ozora

Skąsiwszy, własną ukrwawioną paszczą.

Tak Żuk przymierzy lufy, gdzie komora...

Huknie... Zwierz skoczył, padł. A już go taszczą

Za łeb, za ogon, za uszy, za łapy,

A ów posokę wylewa przez chrapy.

Więc zaraz my tam palili ognisko

U bagna, gdzie legł kawał gołoborza.

Nuż dziw! Bo zwierz był, jakoby kocisko...

A na nim w pręgi pisana ta koża.

Pchają się, wszyscy chcą go widzieć blisko,

Patrzą, macają, lecz Żuk dobył noża,

I ściągnął skórę, napruwszy jej kęsa.

Ścierw my cisnęli precz, bo cuch szedł z mięsa.

Hej, że tez ciebie nie było tam, czarko

Żytniówki naszej, poczciwej siwuchy!

Człowiek nie bachus, a przepiłby miarką,

U ognia siedząc pod noc miedzy druhy...

Ale gawęda i tak poszła szparko:

Ten łże, ten zgada, nastawia ów słuchy.

Nad wszystkich Kurpie trzymają prym w mowie,

Majstry na zwierza w wszelakim obłowie.

Wnet, jakby żywe, stanęły nam lasy

Nasze na oko, z tą mroźną ponową,

Ten obrus śnieżny, jak białe atłasy,

Ta okiść, srebrną wisząca posową...

Już słyszym łomot chrustu... psów hałasy.

Już jelon bieży, staje, kreci głową

Koronną... Słychać gdzieś chrząkanie dzika...

Wtem błysk! Huknęła strzelba kłusownika.

Więc jak gach, w cudza wkradłszy się komorę,

Cichuchno stąpa i tchem ledwo szepce,

Tak ów się czai po zdobycz w tę porę,

Bacząc, czy suszki trzeszczącej nie zdepce.

Zaiczem przyciąga sanice tam spore,

Pokurcia zgwizdnie, co w śniegu krew chłepce,

Utroczy zwierza, gałęźmi nakryje,

I w bór, nos na wiatr podając i szyję.

Słuchają chłopy, śmieją się... Znać z twarzy,

Iż im ta powieść znajoma i miła.

A cóż? Toć borom sam Bóg gospodarzy,

Zwierza w nim chowa i na strzał posyła.

Z pradziada było tak! A mówią starzy,

Że wszelka knieja pospólna wpierw była,

Nim usypała szlachta one kopce,

Co mówią: — Potąd twoje, a tam — obce. -

Lecz Paweł Koźbiał trząsł ręką i brodą,

— Co mi tam knieja! I co mi tam bory!

Ja sobie siedzę nad rzeką, nad wodą,

Gdzie w trzcinach krzyczą cyranki, kaczory.

Człowiek aż głuchnie, jak do dnia zawiodą

Wrzaskuny owe, lub w ciepłe wieczory.

To z leda kija człek w szuwar wygarnie,

I ma co w miasto nieść, abo w spiżarnie.

Więc zaraz w dwoje rozhukną się głosy:

Ci chwalą wodny łów, a ci borowy.

Już Bartki, Maćki, Bugaje i Kosy

Odrzucą w strony kapoty i głowy,

Już brzęk, szum, jak gdy poruszy kto osy...

Tedy ja, widząc zawziątek takowy,

Nuż strzelbę chwalić. Żuk na to: A pstrzyka

Niezgorzej! Z dziada mam ją, nieboszczyka.

Ojciec mój takoż strzelał z niej. Już z rodu

Kochamy się tak w łowiectwie, my Żuki.

Com lisów natlukł, co wilków za młodu,

Tą kozią nogą! — Myślałem, że wnuki...

Nieprawda! Poszła z mojego ogrodu,

Na bożą grzędę dziewka! Dziś my kruki

Samotne z matką... — Tu ból uwiązany

Targnął się we mnie, zawył, rozdarł rany.

A wtem się podniósł wichr. Zrazu padołem

Rotszeptał trawy, rozszumiał byliny,

Zaś się zamachnął szeroko, a kołem

Trzask i syk poszedł łamiącej się trzciny.

Aż wzmógł się, zebrał w sobie, gruchnął czołem

W odwieczne stołby borowej głębiny,

Zatrząsł pnie, wzleciał, urwał się ze smyczy,

I po wierzchołkach świsnął w tysiąc biczy.

Zawyła puszcza. Huk poszedł po kniei,

Jakby sto gromów trzasło. Już świst dziki

Leci przez wzdęte struny tej zawiei,

Jak przez syczące wężowe języki.

Już zgrzyt, szum, łoskot, nie patrząc kolei,

Buchnęły w jeden gwałt! Aż z tej muzyki

Przeciągłe wyszły jęki i lamenty,

Od ziemi, aż po nieba fundamenty.

Bór ożył. Drzewa wyciągają ręce,

Załamią z trzaskiem je i trzęsą niemi.

Insze, w śmiertelaej skoczyły się męce,

Wiją się, głową uderzą po ziemi,

Te ryk rozpaczy mają: te — dziecięce

Głosy rzewliwe, z skargami cichemi...

Insze stanęły z wyciągniętą szyją

I jak psi na mór, lub na wojnę — wyją.

Czasem upadał wichr, jakby od gromu,

A puszcza niema stawała i głucha,

Tak matka, gdy jej trumnę syna z domu

Niosą, na progu zmartwieje i słucha...

Aż znów się zrywał jęk, świst, huk, trzask łomu,

Znów trzęsła borem dzika zawierucha,

Skroś której wyły tak okropne głosy,

Jakby świat tarzał się i darł za włosy.

Tak to wichr w onych ostępach powtarza

Odwiecznem echem płacz stary cstowieka,

Płacz najpierwszego boleści włodarza,

Adama, kiedy z Ogrójca ucieka...

Tak wtórzy jękom otchłańca Łazarza,

Gdy na poczęcia noc swego wyrzeka...

Tak grzmi przestrachu sądnego żałobą:

— Góry! Pagóry! Przykryjcie nas sobą! -

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Siedzim tak milcząc, a serca nam głusza

Ciężka obeszła, jak woda, jak morze.

Wtem Roch: — Toć nie co, tylko tu się dusza

Pokutująca po tym tłucze borze... -

Więc wszyskich nas to niemile zaruszą,

Iż żle wspominać rzecz taką w tej porze.

A Kos:i — Ha któżby?... Nieborak Przytuła...

Wichr dmie, bo ziemia wisielca zaczuła! -

Lecz ku borowi głowę dzierżąc Żuk, — A

Cicho! — zaszepta. — Ja tu coś miarkuję...

Słyszcie-no, jak tam coś po drzewach puka...

Nie dzięcioł! Dzięcioł nigdy tak nie kuje...

O!... Teraz!... Znowu!... Teraz tam!... To sztuka

Jakaś! To dwóch się po głosie zgaduje! -

Spojrzę, gdzie chłopak? — Jasiek! — krzyknę, Jeszczem

Nie wiedział czego, już wstrząsłem się dreszczem.

Tak targnę wąsa, splunę: — Tfu! Do grzechu!

Będę turbował się lada stukotem?

Lecz jak nóż utknął strach we mnie, i dechu

Nie puszczał z piersi. A chodził słuch o tem,

Że dzicy... Chryste!... Jakże się w pośpiechu

Nie porwę! Zimnym, jak nie spłynę potem!

Chcę biedz — i nagle staję skamieniały:

Światło! Wyraźniem usłyszał świst strzały!

Wtem, jako piorun, co nim grzmi, wpierw błyska,

Widzę, od bagien leci to nieboże...

Bez tchu, bez głosu doleciał ogniska,

Powietrza chwycił przemowić nie może...

Ręką u piersi płótniankę zaciska...

Chwycę go, Krzyknął. Krew... Całe krwi morze...

Wyprężył mi się, rękoma uderzył,

Zwisnął, zaszeptał, głową rzucił — nie żył.

Zdarłem płótniankę z piersi. Drobna rana

Czarna, jak gwiazda żywota zgaszona.

A od niej siedmiu drogami wysłana,

Śmierć jadowita szła, znacząc promiona.

Modre, jak węże... Piórkami utkfana

Strzała tam tkwiła... Tak z oczu mi słona.

Łza spadła na to pacholęce ciało,

Co zaświatowe kolory już brało.

Runęły chłopy w bór. Tak krzyknę: — Wara!

Kogo tu będziesz szlakował i gonił?

W tej puszczy siedzi noc głucha, i stara,

Której sam pan Bóg te oczy zasłonił

Ślepe! W co bić chcesz?... Dość jedna ofiara!

Już źle tu z nami, gdy Bóg jej nie bronił...

Już nam się czarna, godzina tu mości... -

Wtem ryknę, srogiej nie mogąc żałości.

— Wiejcie więc teraz, wy wichry pustyni!

Krzyczcie więc w niebo jęczące wy głosy!

Niecił się tu koniec wszystkiemu uczyni,

Niech — jako psi kość — tak zgryzą nas losy!

Lecz ciebie, Chrystus o krew te obwini,

Ziemio ty co ta takie pijesz rosy,

Co milczkiem strzały wypuszczasz w pisklęta

Bezpióre, w puchu jeszcze... Bądź przeklęta!

V

Szedł czas. O postach już mowy nie było.

Ostańczuk smołę pędził w swym bajdaku.

Serce się jakoś w narodzie ściszyło,

I znów po dawnym robota, szła szlaku.

Lecz powierzch tylko, bo z oną mogiłą

Gardłowa sprawa zawisła na haku,

Którą lud w wnętrznej rozsadzał cichości:

Wracać, czy tutaj położyć mu kości? -

Więc u pustego siedzący ogniska,

Myślałem sobie, że sama nas dola

Nagli, popycha, przygwałca, dociska,

W powrotną drogę na własne te pola.

I nieraz, kiedy cicha, gwiazda błyska

Westchnę ja w duszy; — Ha! Bądźże twa wola!

Wracać, to wracaćl — I zaraz w tej męce

Folgę poczuję i wąsa pokręcę.

A na świat padły deszcze. Iż tam czasy

Takie przychodzą, że leje, jak z cebra.

Więc stają wtedy puszczyńskie te lasy

We mgle, jak gdyby nadmuchał w nie srebra.

Tylko się po nich bieleją te rasy,

Tylko się drzewom dym kurzy przed żebra,

Tumanem sinym. Tak je tam ta stota

Okadza, jakby popy carskie wrota.

Wypełzły z borów gady, iż im płuźy

Taka pogoda mokra na pomioty.

Gdzie stąpisz, żmij się jako powróz dłuży,

Czerniejąc, modrząc się, lub czyniąc złoty.

Przejdziesz! — Twe szczęście! Lecz niechże unurzy

W stopie żądlisko, — już nic do roboty

Na świecie nie masz... Wszystkiemu waleta...

Bo śmiertelnego jest pieczęć sygneta.

Ochmurniał naród tą długą ulewą,

Z której mu oschnąć nie dała i chata.

Ale się zawziął już i precz ciął drzewo,

Iż niemasz — jak sam człek jest sobie — kata.

Biją topory we mgle, w prawo, w lewo,

Na każdym dziale siekiera kołata...

Alić, kto chłopa zna, a w huk się wsłucha,

Czuje, że w ostrzu tem, już niema ducha!

Tak kiedy bije na boru chłop w sosny,

Na zręby chaty, na belki, na deski,

Topór mu w garści furczy, jak ptak z wiosny,

Głos dawa jasny, szeroki i rześki,

A kiedy na dom ostatni, żałosny.

Tarcice ciesze pod krzyż ten niebieski,

Siekiera w rękach mdlejących ustawa,

I — jak grudź ziemi o trumnę — głos dawa.

Bogdajbym zełgał i tym był prorokiem,

Co pod drzewiną w słoneczku se siedział,

A tak się jednem smaczno zdrzemnął okiem,

Że zmiłowania bożego nie wiedział, -

Ale tak myślę, że wielkim się krokiem

Bliżył ten doli sądzonej nam przedział,

Gdzie wszystkie więdną i gasną nadzieje,

A człowiek mówi: — Niech co chce się dzieje!...

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Jakoś w tym czasie przyciągło niemczysko

W bory telegą, pykając fajeczkę.

Zaciągnął budę, przed budą bób z miską,

Piwa na, ligar wytoczył też beczkę,

Kram gotów. Baby latają, że blisko.

Ta mydło, ta nić targuje, ta świeczkę;

Więc świeżych wieści, jak z pieców tam chleba

Szło przez dzień, że i piekarni nie trzeba.

W tydzień coś jaki czy we dwa — nowina!

Leci Bartkowa Jaga z tej kramicy.

Nie doleciała, już krzyczeć zaczyna!

— Panszczyznę jadą pisać urzędnicy! -

Jeszcze ta pierwsza nie zaschła jej ślina,

Już od granicy bór wre do granicy...

Cisną topory chłopy, i jak stali,

Tak cała kupa do kuźni się wali.

Kipi lud, jako więc ten ukrop w garku.

A tutże jedzie wóz, drugi i trzeci...

Urząd! Tak dalej z każdego folwarku, -

(Folwarkiem zwali murzyńskie te kleci!)

Trzy dni przez tydzień spisować szarwarku,

Na chłopa, a dzień na baby i dzieci,

Z faszyną. Stoi gromada, Jak niema...

Aż huknie, niby z moździerza: — Nie chcema! -

I zaraz noga od nogi, iż w kroku

Chłop chce być pewny, gdy idzie na pięści...

Już żywy ogień zajarzy się w oku,

Już garście w kułak, już twarda, kość chrzęści.

Zasiekli zęby, stoją, A zaś z boku

Baby. Tak wojsko wódz dzieli na części:

Pod pierwszy ogień front, a dla przygody

Na skrzydle sobie szykuje odwody.

Przed nami, niby taborem nogajce,

Wozy od drogi stanęły w półkole.

Wtem tłomacz zacznie dłubając po fajce!

— Tu nie o chcenie idzie, nie o wolę...

Lecz Roch w rzecz wpadnie: — A rajce! A zdrajce!

To wy nas tutaj przedali w niewolę?....

To my w pańszczyznę tu szli? Na odróbki?

To tak?... — W garść plunął: — A dalej, parobki! -

Świsnęło w kupie. Jak w puste żołędzie.

W kłąb się zwinęli wrzący; prą się, pchają...

Widzę, że o krew czynić się tu będzie,

Tak huknę: — Hola! Posłów nie wieszają!

Kto poczciw, w mojej stawaj tu komendzie.

My nie cygany! Nie zbójców my zgrają

Przyszli tu! My tu emigracja polska!

Nie luza jakaś zbójecka, warcholska! -

Tak chłopy: — Stać! Stać!... Pan Balcer niech gada.

A tłomacz na wóz myk, jak do fortecy...

(Komisarz na nim, pisarz, — wszystko wsiada).

Aż gdy poczuje za sobą już plecy,

— Co? — krzyknie. — Napaść?... Komisję napada

Hałastra chłopska?... Bunt?... Ja się tej hecy

Nie bojęl Ja tu z urzędu! My mamy

Prawo za sobą! A wy tu co, chamy?... -

Tak stąpię krokiem: — Z respektem tam! Hola!

— Pokręcę wąsa i obrócę śliny -

— Tu nie bunt! Tutaj jest gromadzka wola!

Kolonja tutajl Nie chamy, murzyny...

Zgoda, to zgoda! A nie, to do pola!

(Tu machnę ręką ku drodze w bór siny.)

— My pod pańszczyznę nie damy tu karku,

I nie będziemy odrabiać szarwarku! -

— Jużci! Nie będziem! — odhukną mi chórem

Chłopy, i łbami wyrzucą, jak tryki.

Tak stąpię krokiem znów, (ci za mną murem).

— Co my tu mamy? — krzyknę. — Jak te dziki

Siedlim w tej kniei! Łatwo skrobać piórem,

Ale żyć trudno! — Tak za, mną znów krzyki:

— Nijak, żyć! Dobrze pan Balcer powiada.

Jak on, tak za nim i my też — gromada!

Duch powiał po mnie żarem. Więc tak prawię:

— Tu bez odrobków jest dosyć ciężkości!

Przelecieliśmy, jako te żórawie

Przez morze, swoich puścwszy się włości...

Miał tu nas kraj ten potykać łaskawie,

Obiecowali przeróżnych dobrości,

Aż jak za nami zatrzasły się wniki,

To my nie ludzie już? Nie katoliki? -

— O chrzest napróżno dzieciątko się prosi,

Bez ślubu idą dziewki w poniewierkę,

Duszę obrudził człek, i tak ją nosi

W sobie — tu splunę — tfu! jako tę ścierkę!

Mór po nas, jakby po tej trawie kosi,

Z ciał chrześcijanskich ma zwierz tu wyżerkę,

Gdzie padniesz, tam ci cmentarz i mogiła,

A rząd nas tutaj w szarwarki obsyła?

— W pańszczyzny? W tłoki?... Z nas tłoki wybiera

Głód, pożar słońca, robactwo i nędza...

Strzęście nas, czy tu kto ma choć halera!

Jak psi my w budach! Jak bydło bez księdza!

Do garści prawie przyrosła siekiera...

Niechaj więc nas tu w odrobki nie pędza

Nikt! Bo nam nie lza, tylko paść i zginąć...

A prawa swego nie damy tu minąć! -

Zatknę się, bo mi dech w piersiach zaparła

Okrutna pasja, i żałość zbyt sroga.

A za mną chłopy, co który ma garła:

— Nie damy! Nie chcem nad sobą batoga! -

Nuż tamci z wozów w swą. I tak się darła

Po drugiej stronie rozżarta załoga,

Aż huknę: — Ciszej! Tu jeszcze tej mowy

Nie koniec! — Zmilkli. Więc ja znów w te słowy:

— Cierpielim. Chcielim dobyć z tej pustaci

Ornego pola, pod zboża, pod sioła...

Chcieliśmy tutaj za synów, za braci,

Ziemi tej, ludziom być... Kipiały z czoła

Śmiertelne poty przez borów połaci...

Dość! Niech nikt na nas o więcej nie woła!

Bo tu są wichry, co takie sekwestry

Krwią wpisać mogą w tel puszczy regestry!

— Kośćmi my swemi mościli te szlaki,

Co do tej czarnej przywiodły nas bramy.

Kto przyjdzie, już ta po nas najdzie znaki:

Gościńce trupie, mogilne te jamy...

Z piór my się tutaj otrzęśli, jak ptaki...

— Toć jest nasz szarwark! Inszego — nie damy!

A teraz — precz stąd, dopókiście cali,

Bo ogień bochnie z nas i bór ten spali! -

— Huu!... — Chłopy nagle zawyją, jak stado,

I w niestrzymanym zaniosą się pędzie...

Tak stanę, ręce przed oną gromadą

Rozkrzyżowawszy: — Stój! Przez Boga — sędzię!

Bezpieczni przyszli, bezpieczni odjadą.

Włos jeden z głowy im tutaj nie zbędzie!

Na sobie trzymam ich, i na swem słowie.

— Ruszaj! — ku wozom krzyknę — Chcesz mieć zdrowie!

Jako więc owcarz gna owce przed burzę

Z góreczki, w kupę zbite i tętniące,

A tu za niemi już pola się kurzą,

Już wicher kręci trawami po łące,

Już grzmot, już się te błyskawice mrużą,

Oblatujące niebo w oba końce,

Tak z nawałności tej i z rebelii,

Pędziły wozy, na złamanie szyi.

Ale jak stado stłoczone we wrota,

Upali piorun i udrze mu runa,

Tak wozy babska dopadła piechota,

I gruchła o nie, na podób pioruna.

Ciągną, drą worki... Już świeci z nich złota

Kukurudz, niby błyskawiczna struna,

Już jako chmura ulewa ciężarna,

Z szumem fasola sypnęła, się czarna.

Prażą ci z wozów kijami i biczem,

Ciskają grace, co wieźli nam — w baby.

Lecz się rozjadły, nie straszą się niczem.

— Precz, krzywdziciele! — wrzeszczą — Precz, wy szwaby!

Tak i rozpalonym od gniewu obliczem,

Ta się rozwory chwyta, a ta draby,

Kamieńmi, piachem walą, ciągną siano..

Aż dech im zaprze i krzyku, więc ustaną.

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

— Ha! — rzekę, gdyśmy o wieczornej chwili

U ognia siedli, — to już i po kramie!

To już my bierki po stole rzucili...

To już i stoim w powrotnej tej bramie. -

Wtem Kos: — To pójdziem od mili do mili!

Możeć nas jeszcze ta bieda me złamie... -

A insi: — Pójdziem! Jak do Częstochowy,

Pójdziem! — Tu oczy podniosą i głowy.

A gwiazdy gęsto po niebie rzęśniały,

Jakby te żółte kwiatuszki po łące...

Aż nagle, w rańtuch owinięta biały,

Wstanie staruszka od ognia, i drżące

Ręce rozwiedzie. — Powiały... Powiały

Wichry... — zanuci — Poniosły tysiące,

Przez wielkie morze... precz... od swego płota.

— Jakoż was najdę, ja ziemia — sierota?...

Ten jeden tysiąc — zatonął do morza...

Ten drugi tysiąc — polegnął od moru...

Ten trzeci tysiąc — zaprzepadł w bezdroża,

Ten czwarty padnął kamieniem u boru.

Na wielkiej drodze stoi męka boża... — Czekajże, ziemio — sieroto, wieczoru!...

Czekała ziemia, aż przyszły te posły,

Powiały wichry, garść prochów przyniosły!

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Stoi tak, cała, rozchwiana w swym śpiewie,.

Opadły z głowy podniesionej chusty...

Już zcichła? jeszcze sama o tem nie wie,

I bezdźwięcznemi niemo rusza usty...

Tak westchnę, wstanę, ogarnę zarzewie,

(Niemasz cię, Jaśku, coś nosił mi chrusty!)

A jakom wziął tę komendę swą mocą

Tak rzekę: — Jutro wyruszym przed nocą.

Księga IV

Inwokacja. Skroś borów. Kolonja umarłych. Pozew Piotra Bugaja. Przemowa Horodzieja. Pan Balcer o stepie powiada. Chwytanie bawoła. Uczta. Sierota z Radzynia. Ciężkości drogi. Widzenia. Pan Balcer oświadcza się przeciw widowaczom. Góry. Zwątpienie. Rozpacz Zatraty. Marychna Dudkowa, O świcie. Śmierć Horodzieja. Nowe wrażenia. Pan Balcer o przyszłości rozmyśla. Pożar trzciny. Strzał Zagajnego. Na plantacyi. Niechęć do murzynów. Pan Balcer broni Marychny. Pojedynek Zatraty z Królikiem. Bitwa. W zapamiętaniu. Krzyż. Spowiedź księdza Błahoty.

O utęsknienie! O duszny ty głodzie,

Którego cudzym nie utłumić chilebem!

Żaglu, co nosisz obłąkane łodzie,

Oceanowych dróg pienistym żlebem!

Wietrze, wiejący ku miłej zagrodzie

Na każdą chwilę, i pod każdem niebem!

O bystre skrzydło, na którem się ptaki

Ku gwiazdom noszą śródniebnemi szlaki!

Tyś to nam było gościńcem i drogą,

Którą się nasza rzuciła, gromada

W świat, niedeptany jeszcze ludzką nogą,

Gdzie nic po swemu do człeka nie gada,

Gdzie nijak, o nic, nie pytać nikogo...

Tyś to nas, jak te zórawiane stada,

W powrót poniosło pod zorzy obłękiem,

Obwołujących, się żórawim jękiem!

. . . . . . . . . . . . . . . . . .

Dotąd ja widzę ordynek nasz cały:

Młódź bystra poprzód, za nią Roch Zatrata,

Toż Kuba, Ziąba Wawrzon, dwa Koźbiały,

Pietr Bandys, Bugaj, Kacper zwan Harmata,

Dalej, w starości swej zeszłej struchlały

Horodziej, drepce, włos za nim polata

Mleczny, jako więc łabędziowe pióra,

Za Horodziejem Szczęśniak, Lis, Sekura.

I ciebie widzę, Marychno Dudkowa,

Dzieciątko swoje tuląca w chuścinie,

Drżąca, czy Bóg je weźmie, czy zachowa...

I ciebie, Dudku, i ciebie, Marcinie

Srokaczu! Twoja ogolona głowa,

Jak żywa, tak mi widna w tej godzinie...

Tuż Zagajnego widzę, widzę Struga,

I ciebie, święta staruszko z nad Buga!

Stajała nasza kupa, jak śnieg taje,

Kiedy go słońce marcowe obświeci.

Huk ludu ciągało na one wyraje,

A teraz ostał co drugi, co trzeci...

I oto znowu na ścieżaj nam staje

Droga, przez którą ptak z trudna przeleci,

Niebo i ziemia... A my między niemi,

Ani z pod nieba tego, ni z tej ziemi.

O, ktoby mi dał, iżbym tę gromadę

Mógł wymalować, ku ludzkiej pamięci!

Idą. Dech świszczy. Wychudłe i blade

Twarze. Pod węzełkami idą zgięci.

Stopy ich broczą krwią... Tu więc ja kładę

Rękę, w te ślady, w te krwawe pieczęci,

Iżby nabrała koloru tej męki,

Choć wiem, że nigdy nie zmyją już ręki.

A zaś opowiem wszystko, i wypiszę

Aż do ostatka tułackie te drogi.

Bo mi się serce na wichrach kołysze,

Jak sęp rybołów, nad morskie rozłogi.

Ode dna, wielkie glosy biją w cisze,

Narzekające, i widać tłum mnogi

Mar, z których każda wspominania żąda,

I śniadem licem skroś fali przegląda.

A ja, na mary owe patrząc z góry,

I jęku głosów tych nabrawszy w duszę,

Rozciągam skrzydła, zakrzywiam pazury,

I pierze rdzawe krwią, na piersiach puszę.

Zaś spadam, błyskiem bijąc w mar tych chmury,

Cały rozwiany w lotu zawierusze,

A ile chwycić i unieść mam mocy,

Tyle ich falom wyrywam i nocy.

Lecz one, wisząc u piór moich końca,

Ociekające deszczami srebrnemi,

Wołają! — Ty nasz zbawca! Ty obrońca!

Ty imię nasze zachowasz na ziemi,

Iż wygładzone nie będzie z pod słońca!... -

A wtem je smętność grobowa oniemi,

Bowiem przypomną, że nie wrócą żywo,

Lecz jak rozwiane echo, i słów szkliwo.

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Rzucili my się skroś borów. A było

Tego, jak morza przed nami. Te drzewa,

Te krze, to się to aże bałwaniło

W sobie, jak fala gdy falę wlewa.

Więc tego ludzką nie przebrodzić siłą,

I wyjść stąd żywo niech się nie nadziewa

Żaden, bo mu ta puszcza pierworodna.

Nie pofolguje, i musi iść do dna.

Ale że było rozruchu niemało,

Zanim to sobie naród dał przełożyć.

Bo się każdemu z przodku wydawało,

Ze tylko iść, a iść, a kroku sparzyć,

A łbem przebijać gąszcze one śmiało,

To musi bór ten na świat się otworzyć.

A nikt nie liczył — o czem iść? Choć letce,

Co miał, na plecach uwiązał w płachetce.

Wiedziałem, jako tu gdzieś bliższą drogę

Przez step, do rzeki można, pod wschód słońca.

Lecz za borami naród trzymał srogo,

Jako ze owe pożary gorąca

W leśnych nas kniejach tak łatwie nie zmogą.

Więcem już swego nie przeparł do końca,

Bo się niewiasty, dzieciątka co miały,

Też bardzo pilno przy borach ozwały.

Tak my się darli dzień, i drugi darli,

Przez bór ten. Jak przez okrutne boisko,

Gdzie społem żywi prą się i umarli,

I gdzie od trupa pod nogą jest ślizko...

Lecz my. Jak raz się w gęstwinę tę wparli,

Tak szli, nie wiedząc — daleko czy blizko,

I ślepo się w tej płatając obieźy,

Gdzie i ten pień ci wróg, co gnijąc leży.

Naprzód, a naprzód! Hej, są takie moce,

O których, człowieka że je ma, nic nie wie.

Aż gdy nim dola, jak pies zaszamoce,

W kościach mu ono zajarzy zarzewie...

Na gniazdo lecąc ptak z cicha świegoce,

I wielkie morze przemija w tym śpiewie...

Tak dusza w ludzie czyni się skrzydlata,

Gdy wie, że miłej krainy dolata,

Aż pod noc trzecią — stój! Golaźnia była

Niegwałtem wielka, a na niej szałasy

I krzyż. Pod krzyżem ziemia się czerniła

Jak kopczyk chrustów wygasłych za czasy.

Ruszym my bliżej, aż ona mogiła

Jak się nie porwie, nie wrzaśnie na lasy!

Jak nie zakrąży nad nami chmurzyskiem

Z okrutnym skrzydeł łomotem i piskiem!

Spojrzę ja, — żywe Chrystusowe rany!

A toć tu na żer padła sępów kupa!

Toć tutaj leży człek niepogrzebany,

W płótniance, w kierpcach, nasz!... Więc się do trupa

Rzucim. Baby w płacz, niby w organy,

A ówże, nakształt krzyżowego słupa

Rozkrzyżowany, śmiejący się niebu

Nagiemi kośćmi szczęk, i bez pogrzebu...

Bo śmiał się. Ten trup — śmiał się. Ta kość sucha,

Śmiała się oną śmiertelną rozpaczą,

Co z szczęk otwartych bez głosu wybucha,

I z oczodołów pustych, co nie płaczą.

Mróz poszedł po mnie... Ha, jeśli Bóg słucha

Śmiechu tej kości, nad którą tu kraczą

Sępy, to w niebie spać nijak nie może,

Chociaż gwiazdami wysiane ma łoże!

Na krzyżu napis: Polska Kolonija.

Rok osiemsetny dziewięćdziesiąt cztery.

A zaś poniżej: — Jezus i Marya! -

Kozikiem, grubo wyrżnięte litery...

Krzyż przez ramiona różaniec obwija,

A pod różańcem nacięcia siekiery!

...Raz, dwa, trzy... dziesięć... dwadzieścia... Tak głowy

Padłe tu, liczył ostatni karbowy.

Wkoło mogiłki, a po nich się czerwie

Mrowi, z szelestem suchym, naskroś piasku.

Sęp to zapadnie, to znowu się zerwie,

W potężnych szumach, i w czarnych, piór blasku.

Nie znać, co świeżo sypane, co pierwie,

Bo wszędy górki padają się, w trzasku

Spękanej ziemi, i wszędy kość biała

Sterczy, do naga obrana już z ciała.

Na kościach widne siermięgi, kapoty

Podlaskie, szyte taśmami czarnemi,

Chusty, rańtuchy niewiast, i włos złoty

Dzieciątek, z onej wygrzebany ziemi.

Więc uderzyły na mnie zimne poty,

A żadnej ślozy nie czułem za temi

Oczyma, com je wbił w one mogiły,

Twarde a zimne, jak lodu dwie bryły.

Poklękły baby: — Wieczne spoczywanie!...

Szepcą, wzdychają... A juź się ktew we mnie

Rzuciła warem... Tak krzyknę ja na nie:

— Ciszej tam!... Co tu gębę psuć daremnie!

Tutaj nie cmentarz! Tu kruki i kanie

Wyżar swój mają! Tu ziemia nikczemnie

Zdradza swe trupy przed sępów oczyma,

A spoczywania żadnego tu — niema!

Więc płacz tem cięższy buchnął. — Ot ci dola!

Ot, panowanie, bogactwa, wolności!

Ogolonego z boru szmatek pola,

I te psie budy, i nagie te kości!

— A niechże tam już!... Niech boska już wola!...

Niechże już świecim tym borom, w jasności

Tych białych czaszek, co są, jak miesiące

Zaryte w ziemi, a w niebo patrzące!...

Chcieli iść ludzie w szałasy, — nie dałem.

Kto wie, jakie tu po nich biły mory...

Wiec tylko nad tem niegrzebanem ciałem

Gorzeć my piasku usypali spory.

Zaczem leżącą siekierę porwałem,

I dawszy zacios ostatni przez kory

Krzyża, by regestr głów dopełnić Bogu,

Szedłem w gorzkości precz z onego stogu.

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

A patrz! Tak wszystkie serca się ustały

W tych łzach, jak kłosy obciążone rosą,

Kiedy się po nich przechodzi wiatr mały,

A one za nim lekuchno się niosą.

Wiec gdym wstecz ruszył, i chłopy krok dały

Za mną z nawrotem. Czuł naród, że to są

Wrota, co tutaj zatrzasły się same,

I że nam nie lża przez czarną tę bramę.