Międzymorze/Przypisy
Z Wikiźródeł, repozytorium wolnych materiałów źródłowych
Dla uniknięcia niejasności oraz posądzeń o tworzenie neologizmów, co może się nasunąć wskutek wprowadzenia pewnych nowych nazw i określeń, podaję tutaj miejsce narodzin każdego z tych przybłędów do literackiego, wielkomiejskiego języka.
Bakort - lewy bok łodzi. (Bolesław Ślaski, Słownik morsko-rybołówczy, Poznań 1922r.).
Bańtka - mała flądra, Pfeuronectes ffessus. (Ks. Hieronim Gołębiowski, Obrazki rybackie, Pelplin 1910r.).
Bat - łódź rybacka o jednym maszcie. (Ślaski, Słownik mor.-ryboł.).
Bełk - kotlina na dnie morza, formy leja. (Ślaski, Słownik).
Bełt - cieśnina morska. (Samuel Bogumił Linde, Słownik języka polskiego, Lwów 1854r.).
Bodór - ość rybacka na węgorze. (Ślaski, Materiały i przyczynki do dziejów... Pucka, Warszawa 1916r.).
Boja - syrena pływająca, Heulboje, gwiździel. (Ślaski, Słownik).
Brodnik - niewód pomniejszy do ciągnienia po dnie morza. (Ślaski, Słownik).
Bujowisko - morze sfalowane. (Ślaski, Słownik).
Burta - bok statku (Ślaski, Słownik).
Bryza - franc. fa brise, lekki a stały wiatr na morzu. (Ślaski, Słownik).
Bystrz - prąd morski, nurt. (Ślaski, Słownik).
Charszcz, czyli wydmuszyca - roślina do utrwalania piasków nad morzem. (Gołębiowski, Obrazki rybackie).
Cerkwa, kaszubskie cerkvja - kościół. (Stefan Ramułt, Słownik języka pomorskiego, Kraków 1893r.).
Checze - mieszkania. (Ramułt, Słownik).
Darga - węda na szczupaki. (Ślaski, Słownik).
Denega - wzburzone morze. (Wos Budzysz. Nowotne spiewe, Poznań 1910r.).
Dorsz, czyli pomuchla. Gadus morrhua - ryba poławiająca się jedynie w głębokich warstwach wschodniego Bałtyku. (Prof. dr Antoni Jakubski, Rys biologii polskiego morza, Lwów-Warszawa 1923r.).
Drygawica, czyli słęp - sieć na Wiśle używana. (Śląski, Rybołówstwo i rybołówcy na Wiśle, Warszawa 1917r.).
Dulka - kołek żelazny w burcie statku do opierania wiosła. (Śląski, Słownik).
Duna - wydma piasku, zaspa, morska góra. (Ślaski, Słownik).
Głada - cicha morska toń. (Śląski, Słownik).
Gładysa - stornia gładka, bez kolców, Rhombus laevis. Ślaski, Słownik).
Gruntownik - niewód po dnie chodzący. (Ślaski, Słownik).
Gwiździel, czyli boja - płynąca syrena. (Ślaski, Słownik).
Hak - ławica piaskowa w morzu. (Ślaski, Słownik).
Helmąt, czyli hamulec - rękojeść, trzon steru. (Ślaski, Słownik).
Kidzena, czyli webło - trawa morska, Zostera marina. (Gołębiowski, Obrazki).
Kiełpie - łabędzie. (Ślaski, Słownik).
Kipiel - wielka fala na morzu, niem. Brandung. (Ślaski, Słownik).
Klin, kliver, foca, franc. le foc - żagiel trójkątny na przodzie statku. (Ślaski, Słownik).
Korczak - naczynie do wylewania wody. (Linde, Słownik).
Krążel czy krężel - walec drewniany w przęślicy. (Słownik warszawski Karłowicza).
Kręcicha - wielki niewód wyciągany za pomocą kołowrotów. (Gołębiowski, Obrazki).
Kwacza - statek rybacki o jednym lub dwu masztach, niem. Quase. (Ślaski, Słownik).
Maszopstwo - spółka rybaków łowiąca na własny rachunek. (Ramułt, Słownik).
Mierzeja - wąski, pas lądu odgradzający zatokę od morza. (Prof. Melchior Neumay'er, Dzieje ziemi, Warszawa 1912r.).
Mikołajek ametystowy - Eryngium maritimun, niem. Stranddiestel. (Dr January Kołodziejczyk, Krajobrazy roślinne nad Wisłą, Warszawa).
Nadburcie, czyli dolban - górna listwa nad burtą. (Ślaski, Słownik).
Nieobaczkiem albo z nieobaczka - niespodzianie, chyłkiem. (Linde, Słownik).
Nietota, czyli skrzyp, widłak - ślad przedpotopowego wielkokrzewu. (Słownik warszawski Karłowicza).
Paczyna - wiosło duże (Słownik warszawski Karłowicza).
Paliszcze - grobla z palów w dno morza bitych, franc. estacade. (Kazimierz Mokłowski w Historii budownictwa drzewnego paliszczami nazywa budowle nawodne). Ponieważ nie posiadamy nazwy na oznaczenie pojęcia estacade, digue, molo - użyłem wyrazu paliszcze.
Pałasz - skrzydło drewniane w formie deski, umocowane z boku łodzi dla nadania jej większej ostojności na wodzie. (Ślaski, Słownik).
Pawłoka - bardzo cienka tkanina. "Zewlekli Jezusa i oblekli w pawłokę". "Pawłoką jasną twarz zarzucił". "Włosy głowy twojej, jako pawłoka królewska". (Linde, Słownik).
Płaskoć - franc. la plage, nadbrzeże. Wyraz zasłyszany przez Antoniego Sygietyńskiego z ust rybaków nadwiślańskich i używany przezeń na oznaczenie "plaży".
Pławaczka - łódź. "O białoskrzydła, morska pławaczko, wychowanico Idy wysokiej, łodzi bukowa..." (Jan Kochanowski, Odprawa posłów greckich. Chorus).
Pochodnica - gwiazda zaranna. "...pochodnica świtu, ta Polaków obronna stella matutina". (Juliusz Słowacki, Zawisza Czarny).
Podplusk czy dokład wody, albo szelinga - fala zalewająca strąd i wracająca do morza. (Ślaski, Słownik).
Pióro albo ciągło - dolna część wiosła, w wodzie zanurzona. "Pióra zowią się końce płaskie u pojazdów". (Linde, Słownik).
Plichta - przód łodzi z budką dla składania rzeczy. (Linde, Słownik. Ślaski, Słownik).
Płastuga - flądra, gatunek należący do rodziny płastugowatych, czyli bokopływów, Pleuronectidae. (Prof. dr Antoni Jakubski, Zarys biologii polskiego morza).
Pojazda - wiosło nieokute. "Przy burtach obu rozsadził pojazdy". (Klonowicz. Linde, Słownik. Ślaski, Słownik).
Prysk - silne bicie bałwanów, wielka fala na morzu. (Ślaski, Słownik).
Przelewa - silnie wzdymająca się i opadająca fala. (Słownik). "Gdy bok już czółna zanurza się w przelewie, drugi wał dźwignie i nie dał zaciekać". (Linde, Słownik).
Przewał - wielki napływ fali. (Linde, Słownik).
Potycz albo socha - drążek z rozszczepem u góry, wbijany na lądzie do zawieszania sieci. (Ślaski, Słownik. Linde, Słownik).
Remy - wiosła nieokute. (Ślaski, Słownik).
Rewa - ławica piaskowa ciągnąca się w morzu, podwodzie. (Ślaski, Słownik).
Rudel albo rudło - "Rudel jest w tyle statku i wychodzi za budę, którym sternik według potrzeby kieruje". (Linde, Słownik).
Rufa - tylna część okrętu. (Linde, Słownik).
Sady - ciemnosiwy. "Wołków go sadych ciągnęła para". (Słownik warszawski Karłowicza).
Siodłaty - szarawy. "Gęsi szarawe, siodłate i pstre nie są tak użyteczne jak białe". (Linde, Słownik).
Snadzizna - mielizna, płycizna w morzu, mianowicie przy brzegu. "Z powodu snadzizny Małego Morza..." (Słownik warszawski Karłowicza).
Spych - urwisty, obsypujący się brzeg, wiszar, franc. la falaise. (Ślaski, Słownik).
Stornia - flądra wyrosła. (Ślaski, Słownik).
Strąd - brzeg morski, zwłaszcza płaski, nadmorze. (Ślaski, Słownik).
Stroisz - długa laska, trzon u bodora. (Ślaski, Słownik).
Strona - wąska smuga wody tuż przy brzegu Wielkiego Morza, pomiędzy progiem a suchą rewą. (Ślaski, Słownik).
Sustawy albo stawy - "Lekarz nam kazał w sustawy uderzyć". (Juliusz Słowacki, Ojciec zadżumionych).
Szkuta - statek wodny. (Linde, Słownik).
Szor - bardzo głęboka woda na morzu, w znacznym oddaleniu od brzegów, odznaczająca się ciemną barwą, wart morski. (Ślaski, Słownik). "Woda prze szorem, woda płynie bystro". (Słownik warszawski Karłowicza).
Sztymbork - prawy bok statku. (Ślaski, Słownik).
Szut - lina do przytrzymywania dolnego, zewnętrznego rogu żagla w pewnym kierunku do wiatru. (Ślaski, Słownik).
Szyper - starszy rybak, przełożony nad maszoporią. (Gołębiowski, Obrazki).
Takiel - olinowanie i użaglenie statku. (A. Kleczkowski, Rejestr budowy galeony, Kraków 1915r.).
Takla - węda na łososie. (Ślaski, Słownik).
Topżagiel, czyli wrona - mały żagiolek u szczytu masztu ponad wielkim żaglem. (Ślaski, Słownik).
Tram - belka główna. "Ciężki tram na zranione ramiona Jezusowe". "Las tramami zarosły". (Linde, Słownik).
Uchwat, czyli gryf - rękojeść, górna część pojazdy, wiosła. (Ślaski, Słownik).
Wart - Główny prąd rzeki. "Nurt krzywy i gościniec główny, gdzie ma iść szkuta i dubas warowny, wartem nazywa rotman". (Klonowicz, Flis).
Wata - gęsia siatka rybacka na dwu drążkach. (Słownik warszawski Karłowicza).
Webło, czyli morszczyna - trawa morska. (Słownik warszawski Karłowicza. Prof. dr Jakubski, Rys biologii polskiego morza).
Wełna - bałwan morski, fala, wał wodny. "Bóg wzburza morze, a szumią głośno wełny jego". (Linde, Słownik).
Wiestka - baśń, opowieść. "...jest na Wschodzie wiestka, że się w róży kocha słowik". (Juliusz Słowacki, Zawisza Czarny).
Więcierz albo żak - sieć na węgorze. (Ślaski, Słownik).
Wik - Putziger Wieck, Małe Morze. (Ślaski, Słownik).
Wojo - ster u łodzi. (Ślaski, Słownik).
Wywłoka - miejsce na strądzie przeznaczone dla wyciąganych z morza łodzi. (Ślaski, Słownik).
Wydmuszyca, czyli wydmuchrzyca - charszcz, Elymus arcuarius, niem. Strandhafer. (Słownik warszawski Karłowicza. Ślaski, Słownik).
Zielenica - przestrzeń wód morskich w niewielkiej odległości od strądu, odznaczająca się piękną zieloną barwą. Głębokość wody w takich miejscach wynosi kilka metrów. (Ślaski, Słownik).
Zasiąkle - jeziorko wody stojącej po wylewie, na zewnątrz koryta Wisły. (Ślaski, Rybołówstwo I rybołówcy na Wiśle).
Zdziar - wybrzeże, drobnym kamieniem usiane. (Ślaski, Rybołówstwo i rybołówcy na Wiśle).
