Maria Stuart/Akt II

Z Wikiźródeł, repozytorium wolnych materiałów źródłowych

[edytuj] Scena I

Teatr wystawia mieszkanie astrologa. Wśród sali stół zarzucony księgami — teleskopy w oknach obrócone na niebo.

ASTROLOG
sam

Nicość nauki — gorzki owoc doświadczenia!

Myśleć — zgłębiać — i potem wszystkiemu nie wierzyć,

Dręczyć się, żeby okrąg swych marzeń rozszerzyć,

Czytać w gwiazdach! — sąż one księgą przeznaczenia? . . .

Przeznaczenie!... szaleństwo walczyć z przeznaczeniem!

Ty, coś ręce zakrwawił? podnieś czoło blade!

Przeklinaj los, lecz przestań dręczyć się z sumnieniem,

Gwiazdy winne, że knułeś cudzą śmierć lub zdradę,

W kolebce byłeś takim jak dzisiaj zbrodniarzem,

Z pokarmu matki ssałeś dni strute zgryzotą!

Ty, co posiadłeś cnoty, umierasz nędzarzem,

Przestań się dręczyć — cnota twoja nie jest cnotą.

O! gdybyś w późnej chwili na śmiertelnym łożu

Uznał ten błąd — tę nicość cnoty bez zasługi.

Dręczyłeś się — i po co? Po świata bezdrożu

Szedłeś samotny nędzarz... Jestże więc świat drugi?

[edytuj] Scena II

ASTROLOG, NICK

NICK

Jak się masz, ojcze?...

ASTROLOG

Ojcze! — Skąd te pokrewieństwo?

NICK

Z głupstwa rosną nauki — a z nauk szaleństwo;

Jestem więc twoim synem, a te wszystkie księgi

Są mi rodzone siostry, bo z ciebie się rodzą.

ASTROLOG

O nędzny! nie znasz nauk i badań potęgi,

Myśli twoje okręgu ziemi nie przechodzą.

NICK

Więc mi pokaż kres dalszy — ojcze! proszę ciebie.

Patrzy przez teleskop na niebo obrócony.

Cha! cha! cha!

ASTROLOG

Cóż widziałeś?

NICK
śmiejąc się

Niebo!

ASTROLOG

A na niebie?

NICK
spokojnie

Nic...

ASTROLOG

Zasiane jest ono światy rozlicznemi.

NICK
patrzy drugim końcem teleskopu, zmniejszającym przedmioty.

Widziałem!...

ASTROLOG

Cóż widziałeś?

NICK

Ziemię!

ASTROLOG

A na ziemi?

NICK

Nic...

ASTROLOG

Mnie musiałeś widzieć?

NICK

Byłeś oddalony...

Byłeś mały jak proszek, mądry astronomie.

Nie patrz na niebo, znikniesz w tych światów ogromie,

Ale patrzaj na ziemię, patrzaj z tamtej strony,

Jak małą ci się wyda! nauki! i sława! . . .

Tym lepszy jest teleskop, im bardziej oddala.

Ale cóś błazen króla na mędrca zakrawa,

A mędrzec króla...

ASTROLOG

Błaznom rozprawiać dozwala.

Lecz z czymże tu przyszedłeś?

NICK

Pyta mąż królowy,

Jaki los czeka Rizzia?... Nie łam sobie głowy,

Przy mojej się pomocy rzecz łatwo wysłowi,

Powiadam ci, że zginie — ty powiesz królowi,

Że zginie...

ASTROLOG

Precz mi z oczu! nie żądam pomocy.

Nieś to pismo królowi, w nim jest tajemnica;

Los Rizzia w jasnych gwiazdach czytałem tej nocy,

Wszystkie pobladły, srebrne zachmurzyły lica.

Precz mi z oczu!

NICK

Lecz powiedz jeszcze, co mnie czeka?

ASTROLOG Śmierć prędka...

NICK

A po śmierci?

ASTROLOG

Nie wiem...

NICK

Do widzenia,

Równośmy mądrzy...

Odchodzi.

ASTROLOG

Podłe jestestwo człowieka,

Kiedy głupstwem okrywa głębokie marzenia.

[edytuj] Scena III

ASTROLOG, PAŹ

PAŹ

Już wyszedł trefniś — dobrze. — Na twoje wezwanie

Stawię się, mądry mistrzu.

ASTROLOG

Słuchaj, paziu młody!

Czy ty kochasz królowę?

PAŹ

Skądże to pytanie?

Czy ja kocham królowę? Jakież dam dowody?

Kocham ją jako matkę, siostrę, jak anioła.

Taki jestem szczęśliwy! Dzień cały od rana

Przepędzam przy jej stopach — nieraz na kolana

Spadnie mi róża na pół uwiędła z jej czoła;

Nieraz jej twarz ochładzam złocistym wachlarzem,

Twarz spłonioną jasnymi rumieńca szkarłaty;

Nieraz schylonej kornie przed boskim ołtarzem

Trzymam książkę modlitwy lub niosę kraj szaty.

Szczęśliwy jestem!

ASTROLOG

Paziu! nim chwila przeminie,

Masz stanąć u królowy i donieść jej skrycie,

Że człowiek milszy dla niej nad tron i nad życie

Zginie dzisiaj.

PAŹ

Co mówisz? Botwel dzisiaj zginie?

ASTROLOG
z zadziwieniem

Botwel? — Innego miałem w przestrodze na celu!

Paziu! ja nie myślałem wcale o Botwelu.

PAŹ
z rozpaczą

Więc zdradziłem ją! Boże, w jakąż przepaść wpadłem!

Nie wierz mi! Ona tego sobie nie wyznała

I mnie się nie zwierzyła, z rumieńca odgadłem...

Jam zbłądził... Nie... Botwela nigdy nie kochała.

Nie wierz mi — niech cię prośba, rozpacz moja wzruszy,

Zatrzymaj wszystko w sobie, czcij honor królowy!

Nie dziw się — całą duszą słuchałem twej mowy,

Cóż dziwnego, że słowo wyrwało się z duszy?

O nieszczęśliwy paziu! ... Z serca mi wyrwałeś

Najskrytszą tajemnicę — zapomnij! zaklinam!

Daje astrologowi brylantową sprzączkę od kapelusza.

Weź tę sprzączkę. — Zapomnij!... — Czy już zapomniałeś?

Ja nawet uraz moich prędko zapominam,

A ty byś nie zapomniał?

ASTROLOG

Chodź tu, moje dziécię.

Czy myślisz, że nauki spodlić mogą starca?

Królowa mnie łaskami obdarza obficie,

Nie zasłużyłby na nie starzec i potwarca.

Zatrzymaj te brylanty, przebaczam, żeś dawał,

Nadtoś mię lekko sądził, za mało poznawał!

Patrz na komnatę, oto są królowy dary,

Oto księgi bez ceny — mam złoto, pałace;

Kiedyś wdzięczność zachowam, z darów

się wypłacę. Patrz na te czarnym płynem nalane puchary,

W nich złoto rodzą mojej sztuki tajemnice;

Takiego kruszcu z Peru Hiszpania dostaje,

Ja przed królową większe otworzę skarbnice,

Będzie w nich czerpać, będzie zakupywać kraje.

PAŹ

Lecz któż ma zginąć?

ASTROLOG

Rizzio! Rizzio, w jego serce

Godzą mnogie sztylety — na Rizzia pogrzebie

Jutro płakać będziecie, silni są morderce,

Wiem to z ust ludzkich, w gwiazdach czytałem na niebie.

PAŹ

Ojcze! więc spieszę.

Wybiega.

[edytuj] Scena IV

ASTROLOG
sam, bierze jeden z pucharów.

Tutaj są moje nadzieje...

Nie śmiem czar tych otworzyć — ha! kiedy otworzę?

Może mi dzisiaj w oczach złoto zajaśnieje?

Patrzy w puchar.

Nie, jeszcze nie ma — dzisiaj wcześnie — jutro może?

A więc czekać do jutra. Lecz na cóż mi złoto?

Spytaj się siebie, starcze, na co? na co sława?

Pierwszeństwo wynalazku — wytrwałość jest cnotą,

Wszak równych starań roli kosztuje uprawa?

Całe życie marzyłem, miałżebym nad grobem

Odkryć nicość marzenia? bezskuteczność sztuki?

Nie przeżyłbym odkrycia — nie — dziwnym sposobem

Wiążą się słowa pazia z pismem gwiazd nauki.

Królowa! Botwel! skądże razem dwa imiona?

Ona kocha Botwela? — Dziś nad jego głową

Zbiegły się razem Marsa, Saturna znamiona,

To znaczy... Otóż Botwel, zdziwi się gwiazd mową.

[edytuj] Scena V

ASTROLOG, BOTWEL

BOTWEL
zamyślony

Czemuż wszedłem w te progi? Muszę być szalony!

Obaczyć przyszłość? zajrzeć w dno prawdy kielicha.

Przyszłości mi nie kryją nadziei zasłony,

Lecz przed śmiercią zasłana mgły tajemna, cicha,

Śmierć we mnie uśmiech budzi, zasłona odkryta

Może zgasi ten uśmiech?... I czegoż żądałem?

Tak, kto wie, co ten starzec z duszy mi wyczyta?

Może mi to odkryje, czego sam nie śmiałem

Dotąd odkryć przed sobą? przepaść mi odkryje;

Nad brzegiem się obudzę i w otchłań się rzucę.

Zgłębić przyszłość? niech tylko obecność przeżyję!

I czegoż tu przyszedłem? — Tak — wrócę się — wrócę.

Nie, już się stało, tak jest, stało się — zostanę.

Starcze, czytasz w przyszłości?

ASTROLOG

Gwiazdami pisane

Zgłębiłem tajemnice.

BOTWEL

Powiedz mi więc szczerze,

Czy wierzysz w twe wyroki?

ASTROLOG

Wierzę — jak w śmierć wierzę.

BOTWEL

Nigdy nie mylą?

ASTROLOG

Nigdy.

BOTWEL

Marność nauk świata!

Dziś rzeczywistość płonne zawiedzie rachuby.

Czy długo ja żyć będę?

ASTROLOG

Trzy lata.

BOTWEL
ze wzgardą

Trzy lata?

Kres nadto oddalany, błąd twój nadto gruby.

Trzy dni dla mnie za wiele — trzy lata? daremnie.

Widzisz mnie, astrologu, na wybladłej twarzy

Gorzki uśmiech i wzgarda — nie patrz, co jest we mnie,

Któż się we wnętrze grobu zaglądać odważy?

Nie zniszczyły mię zbrodnie, jest to sytość życia;

Gorące serce wrzało we mnie od powicia,

Teraz jestem znużony — zimny — umrzeć muszę.

Pokazuj e truciznę w kryształowym naczyniu.

Patrz — oto jest trucizna, a przeszkody — żadne;

Tylko stałość twych mądrych przepowiedzeń wzruszę?

Cóż, jeśli ją wypiję i u nóg twych padnę?

Od długich bolów krótkim uwolnię się bólem.

Umieram...

ASTROLOG
bierze go za rękę i prowadzi do stoła , gdzie leżą horoskopy.

Nie, żyć będziesz trzy lata, Botwelu.

Patrz, co pisały gwiazdy — będziesz królem...

BOTWEL

Królem?

Co mówisz? — będę królem! — Do takiego celu

Dążyć znad brzegu grobu? — miałem zasnąć w grobie.

Będę królem... Kląć ciebie? czy dziękować tobie?

Nie wiem... powiedz mi, starcze, powiedz, czy na tronie

Spokojniej jest niż w grobie? ten wszystko pochłonie.

Może późniejsze życie gorżki owoc wyda?

I po cóż? po co ścigać tak znikomą marę?

Wypiję tę truciznę... nie, rozbiję czarę

Ale po co rozbijać — może mi się przyda?...

W taką drogę iść trzeba z obfitym zapasem...

Wszak nieraz we śnie złotą koronę widziałem...

Wygrałeś, astrologu! żyć będę!...

ASTROLOG

Wygrałem.

BOTWEL

Idę do celu — nie chcę umierać przed czasem.

Prowadź mnie, astrologu, w wysokie komnaty

I pokaż mi władnące moim losem światy...

Wychodzą.

[edytuj] Scena VI

Pokój królowy, w głębi okres gotyckie.
MARIA, PAŹ

PAŹ

Zaraz przybędzie Rizzio.

MARIA

Czemuż nie przybywa?

On mi jeden pozostał z przyjaciół tak wielu

I wkrótce zginie.

PAŹ

Pani — tyś niesprawiedliwa,

Wspominając przyjaciół, wspomnij o Botwelu,

Paź nie śmie się przypomnieć, może nie ma prawa.

MARIA

Mój luby, ty dorastasz — rozdzielisz się ze mną,

Wachlarz na miecz zamienisz, powoła cię sława.

Któż mi wtenczas rozjaśni tę pustynię ciemną?

Botwel? — lecz ja Botwela nie znam. O! mój drogi!

Ty płaczesz? Paziu! paziu!

PAŹ

Dziecinne łzy ronię,

Daruj mi — ja myślałem, że w twojej obronie

Na dworze pas pozyskam i złote ostrogi.

Nigdy mię nie budziła ze snu myśl rozdziału,

Teraz pierwszy raz czuję, że nastąpić może,

Już mi pół rycerskiego odjęła zapału.

Lecz wszak Botwel rycerzem? przecięż jest na dworze

I mógłby jeszcze bliżej, bliżej być królowy.

MARIA
zamyślona, jak echo

Botwel — tak — mógłby bliżej, bliżej być królowy.

PAŹ

Był jednak blisko wczora, kiedy w dworzan kole

Towarzyszył ci, pani, na królewskie łowy;

Tajemniczy miał smutek wyryty na czole.

Potem, gdy cały orszak siadł na strojne łodzie,

Botwel stanął przy sterze, twarz jego pobladła,

Patrzał w głębinie wody, jak gdyby w tej wodzie

Widział jakie straszliwe, dręczące widziadła;

I coraz się nachylał — drzałem — nigdy w świecie

Takiej myśli w człowieka nie widziałem twarzy;

I pojąć jej nie mogę — dotąd mi się marzy

Jak sen jaki okropny.

MARIA

O! niewinne dziecię!

Ja łatwo ją pojmuję — dzika myśl szaleńca.

PAŹ

Królowo! wiatr, co sprzyjał tej wodnej podróży,

Silniej w żaglach zaszumiał i z twojego wieńca

Rozkwitłe w jasnych włosach zerwał kwiecie róży.

Kwiat padł na wodne fale i z falą upłynął,

Zbudził się Botwel — zadrzał — i na sługi skinął,

Łódź mu podano — usiadł samotny do łodzi

I ścigał kwiat zerwany — śledziłem go długo,

Aż zniknął we mgle.

MARIA
niecierpliwie

Odejdź! odejdź, wierny sługo!

Lecz daj mi wachlarz, niechaj czoło mi ochłodzi...

Tak mi gorąco — odejdź! jest to czas pacierzy.

[edytuj] Scena VII

MARIA
sama

Przenikliwe ma oczy ten paź — i nie wierzy,

Że miłość jest występkiem, w błędną wiedzie drogę.

Długo ją usypiałam, już uspić nie mogę,

Będę widzieć Botwela — oddalę ze dworu.

Czyste zwierciadło skazić może lekkie tchnienie...

Co?... Ja jestem niewinna, lękam się pozoru?

Wszak z dawna mnie obarcza czarne podejrzenie,

Myślą, że kocham Rizzia... O bojaźń dziecinna!

Któż ma prawo mnie sądzić? Ja osądzę siebie,

Ludzie są u stóp moich, nade mną Bóg w niebie.

Wczoraj tak było... Dzisiaj nie jestem niewinna!

Kocham Botwela! kocham! Bóg mnie sądzić może.

Ciężko mi w tej koronie — francuska korona

Z lekszego była kruszcu — na chwilę ją złożę...

Zdejmuje koronę.

Więc teraz z wszystkich więzów jestem uwolniona.

Ciężyłaś mi na czole, a twój połysk zgubny

Wielu, wielu przerażał i odstręczał wielu.

Teraz wolna... Nie — jeszcze cięży pierścień ślubny.

Zdejmuje pierścień.

O! teraz przybądź do mnie! przybądź tu, Botwelu!

Przybądź! nie mam korony i nie mam pierścienia.

Przybądź! już się nie lękam Boga i potwarzy.

Jak mię zachwyca urok twej posępnej twarzy

I ten uśmiech goryczy, ten mrok zamyślenia.

Precz ta myśl śmierci spiąca głęboko na czole,

Niech tę chmurę rozproszy uśmiech szczery, tkliwy;

Długo w posępnych myśli obłąkany kole,

Będziesz jeszcze piękniejszy, gdy będziesz szczęśliwy.

[edytuj] Scena VIII

MARIA, RIZZIO

RIZZIO

Wezwałaś mię, królowo?

MARIA

Bojaźnią dręczona,

Przyzwałam ciebie, Rizzio, w te skryte komnaty.

Jesteś w niebezpieczeństwie, bo rzucone kwiaty

W roli Duglasa śmierci wydały nasiona.

Posłuchaj więc cierpliwie, mój błędny rycerzu,

Już nie możesz tu zostać. Przeciw mieczom wroga

Łatwo znaleźć obronę w mieczu i w pancerzu.

Lecz grożą ci sztylety, śmierć zdradziecka, sroga.

Wierzaj ani, źle, kto wrogom ukrytym zawierza,

Musisz uniknąć ciosu, dziś rzucić te strony.

Dam ci ważne zlecenie do dworu papieża,

Okręt gotowy — żaglów rozpięte zasłony.

Bądź zdrów!

RIZZIO

Królowo moja! powtórz te rozkazy!

O! nie! nie! nie powtarzaj — nad brzegiem otchłani

Nie posłucham — choć ściągnę twój gniew, twe urazy,

Wszak śmierć cię nie urazi? nie zasmuci? Pani!

Mario! o! ja zostanę — przysięgam, zostanę!

Postanowienia żadna nie naruszy siła!

Śmierć sroższą mi wyrzekły twe usta różane,

Żeby choć głos był zadrzał, gdyś ją wymówiła...

Mario! posłuchaj...

MARIA

Rizzio, chciej mówić z królową

Rozmawiałeś z kim innym.

RIZZIO

I gdzież twa korona?

Nie widzę jej na czole — kwiatem uwieńczona

Jesteś mi równa — śmielszą przemówiłem mową.

Daruj mi! ja myślałem! — myślałem, szalony!

Że ją umyślnie zdjęłaś dla mnie...

MARIA

Źleś osądził.

Wszak wiesz, że ja się zwykłam modlić bez korony,

I teraz się modliłam.

RIZZIO

Przebacz mi, jam zbłądził.

Lecz nie kładź jej na czoło — czoło twe utrudzi

I myśl jakąś posępną przykrywa żałobą.

MARIA

Bez korony nie zwykłam przemawiać do ludzi.

Rozmawiam tylko z Bogiem — z Bogiem, albo —

ciszej, kładąc koronę

z sobą.

RIZZIO

Śmiałość mi odebrała — więc dobrze — odjadę.

Staje w gotyckim oknie i z udaną obojętnością mówi.

Dziś dzień taki pogodny — dobry do podróży,

Niebo czyste, błękitne, chmury lekkie, blade

Pokazują mi drogę, lecz nie wróżą burzy.

Obacz, proszę, królowo, jak cicho na dworze,

Kwiaty w twoim ogrodzie odświeżone kwitną,

Tam góry Szkocji barwą owiane błękitną,

Odległe jak marzenia — jak tam szumi morze!

Białą mgłą osłonione chwieją się okręty...

MARIA

Rizzio! czemu tak zbladłeś?...

RIZZIO
odwraca twarz od okna i zakrywa ją dłonią.

Tam żagiel rozpięty,

Patrzeć nie mogę...

MARIA

Rizzio! tyś jak dziecko słaby!

RIZZIO

O pani! pani! ty mi chcesz zachować życie?

A życie wszelkie dla mnie straciło powaby.

Wkrótce ten zamek w mgły się roztopi błękicie,

Będę stał na pokładzie — a morze pode mną.

Ha! kto wie, gdzie zapłynę? w tłum świata się rzucę,

Zapomnienie już szatą okrywa mnie ciemną,

Coraz! coraz ciemniejszą! wszak nigdy nie wrócę?

Już mnie boleść głęboka strawiła i zmogła.

Po cóż mam wracać? po co? łzy, westchnienia tłumić?

Jedna tu była dusza, zrozumieć mnie mogła!

I ta nie zrozumiała — nie chciała zrozumieć!...

Odjadę więc samotny — niech będzie szczęśliwa!

MARIA
wzruszona

Rizzio!

RIZZIO

Powtórz tym głosem! powtórz moje imię!

Z dźwiękiem mowy głos duszy twojej się wyrywa.

MARIA
zimno

Rizzio, chciałam cię prosić, kiedy będziesz w Rzymie,

Proś ode mnie papieża, niech zamknięty w złoto

Przyszle mi chleb ze stołu Pańskiego.

RIZZIO
z oburzeniem

Pobożna!

Gardzić, poniżać serce, zabijać jest cnotą,

Potem można się modlić? wszystko zgładzić można.

Żegnam cię...

MARIA

Wszyscy losem jesteśmy miotani!

Bądź zdrów! Maria ci wiecznie pamięci dochowa.

RIZZIO

Mamże odjechać?

MARIA

Cóż to znaczy?

RIZZIO

Przebacz, pani!

Ale twój głos był tkliwszym — smutniejszym niż słowa,

Pozwól mi dziś pozostać — jutro się oddalę.

MARIA
z ironią

Zostań! zostań! dziś możesz pozostać bez grzechu,

Dziś bal na dworze, maski napełnią te sale,

Ja sama się ubiorę jak królowa śmiechu;

Przyjdź więc — tam nowe z nami będzie pożegnanie,

Przyjmiesz je, choć ze śmiechem, z ust śmiechu królowy.

RIZZIO

Pani! żegnam na wieki!

Odchodzi.

MARIA

Raniłam go słowy,

Lęka się mego śmiechu, dłużej nie zostanie.

Jedno słowo od pewnej śmierci go wybawia,

Zawsze gorżkie lekarstwo dobre skutki sprawia.