Lilla Weneda/Akt IV

Z Wikiźródeł, repozytorium wolnych materiałów źródłowych

[edytuj] Scena I

Sala w zamku LECHA.

LECH, GWINONA, GRYF. Wchodzi LILLA WENEDA.

LILLA WENEDA

W nie zawiązanej przychodzę koszuli,

Nie niosę chleba, nie mam nic przy sobie,

Lecz wy mnie puśćcie do ojca mojego,

Który od dwóch dni jest morzony głodem.

Ja go zobaczyć chcę tylko przed śmiercią,

Jam go nie mogła zbawić — więc pożegnam.

Dlatego głowę ubrałam w lilije,

W te wodne kwiaty, które u nas kładną

Dziewicom zmarłym na ostygłe czoła.

O! pani! spuść ty ze swojej srogości!

Ja biedna zimne węże rozczuliłam,

I tak się do mnie gady przywiązały,

Że za mną cały kłębek biegł i syczał

Jak pies wyjący smutnie z przywiązania.

I cóż ja winna, że węże wolały

Słuchać mej pieśni niż mojego płaczu?

A żem ja węże zimne rozczuliła,

Dlaczegoż w tobie powiększyłam srogość?

Czy ty zazdrościsz mi, pani, zwycięstwa,

Które mi ojca mego wybawiło?

O! jeśli tak jest, to weź go za ojca,

A ja go będę na śmierć skazywała,

A ty go będziesz bronić — i zwyciężysz,

Bo ten zwycięża tu zawsze, kto broni. —

Lecz nie, ja teraz jestem zwyciężoną,

Mój ojciec pewnie już od głodu skonał;

A ja chcę tylko widzieć jego ciało,

W czoło chcę tylko pocałować zimne;

Powiedzieć jego głuchemu trupowi,

Że go nie mogłam zbawić — lecz kochałam.

O! patrz: koszula moja nie związana,

Nie niosę chleba ani żadnej strawy —

Może się boisz, że jak drzwi otworzę,

To wleci ze mną jaka muszka złota

I ten ją starzec zje? — O, pani moja!

Bóg muchy strzeże od śmierci — ta muszka

Będzie mieć jaką córkę, co ją zbawi.

Ja tylko jedna, ja nie mam nikogo

I nikt się o mnie biedną nie upomni.

O! proszę ja was, każcie wy mnie wpuścić

Do mego ojca głodnego.

LECH

Gwinona,

Na Boga, te łzy miecz mi rozhartują.

GWINONA

I ty jej wierzysz? — to są łzy zmyślone,

Ona dwa razy tak płakała głośno,

Za te trzy płacze ona się trzy razy

Odśmieje ze mnie, jeśli ojca zbawi.

LECH

I cóż ci ludzki śmiech, Gwinono, szkodzi?

GWINONA

Lechu, śmiech ludzki jest zabójczą bronią,

Więcej on strącił koron z głów posępnych,

Niż ci się zdaje: o! śmiech to gadzina,

Która się w sercu wyśmianego kryje

I tam go kąsa, kąsa, do krwi kąsa,

Aż wreszcie siły w człowieku omdleją

I powie sobie: Jestem zwyciężony.

Śmiech nas pozbawia zaufania w sobie

I rodzi niemoc; ja znam takich ludzi,

Z których się żaden żywy śmiać nie waży;

Ci ludzie mają królestwo nad tymi,

Którzy są śmiechu ludzkiego poddani.

LILLA WENEDA

Królowo! Czegoż ty się teraz boisz?

Czy tu są tacy, co wyśmieją litość?

Widziałam w twoim sypialnym pokoju

Okno, którego nigdy nie zamykasz,

Bo w nim jaskółka uwinęła gniazdo;

Więc ty masz litość; a czy się kto śmieje,

Że ty masz litość nad jaskółką? — Pani,

Więc ja znalazłam w twoim sercu litość!

Trzebaż być jeszcze, jeszcze nieszczęśliwszą,

Ażebyś ty się, pani, zlitowała?

Więc każ mi wydrzeć te spłakane oczy,

A potem zlituj się nade mną ślepą

I każ mnie wpuścić do ojca ślepego.

O! proszę! proszę! każ mi wydrzeć oczy.

GWINONA

Smutny to żebrak, co grosz wydrze nudą.

LILLA WENEDA

O! będę nudzić, nudzić, aż zezwolisz.

GWINONA

Gryfie, każ wpuścić ją do tej ciemnicy,

Gdzie siedzi ojciec jej, morzony głodem.

LILLA WENEDA i GRYF wychodzą.

Lechu! na twoją to zrobiłam prośbę.

Cóż mi tak smutny stoisz i ponury?

LECH

Gwinono, syn nasz w niewoli.

GWINONA

W niewoli?

Mój syn w niewoli? mój Lechon w niewoli?

Nie — ty mię straszysz. — Nie wiesz sam, co mówisz.

On mi się dzisiaj śnił. — O! Boże! Boże!

Na syna mego zgubę pracowałam.

Syn u Wenedów! Lechon u Wenedów!

Lechon — on nie ma takiej córki!

LECH

Żono,

Ja go odbiję.

GWINONA

Trupa ty odbijesz!

O! Lechu, na koń! na koń! na koń, Lechu!

Wszyscy rycerze! zbierz wszystkich rycerzy!

Jeśli wrócicie żywi bez Lechona,

Ja się zabiję — będę plwała w oczy!

Ja się zabiję... Cóż, wy tchórze? na koń!

Wybiega.

LECH

Niech się wykrzyczy, krzyk nic nie pomoże.

Dziś za mego Lechona stu trupem położę.

Wychodzi.

[edytuj] Scena II

Błonie.

ŚLAZ wchodzi.

ŚLAZ

Moja nieboszczka matula mówiła,

Że kłamstwem wyjdę na pana — to kłamstwo,

Co mi matula mówiła o kłamstwie —

Ergo: jeżeli więc mówiła kłamstwo,

Powinna była zrobić tym fortunę —

Umarła goła jak Lazarus — a ja

Ledwom się kłamstwem nie usalmonował

Na wieki wieków; to szczęście, że jakoś

Mojego pana zrobiwszy Salmonem

(Niechaj mu światło wiekuiste świeci),

Uciekłem z zamku i dobrze się stało;

Gwalbertus, mój pan, został męczennikiem

I pod imieniem świętego Salmona

Króluje w niebie, więc dobrze się stało —

Lecz to jest kwestia... quomodo uniknąć

Głodu na puszczy i zrobić fortunę?

Już próbowałem chrześcijańskiej paszy,

Już próbowałem rycerskiego chleba

I zawsze chudy jak słomka... więc ergo,

Pan Ślaz niech rusza do dziczy — rzecz prosta!

Pan Ślaz niech rusza prosto do Wenedów —

W jakim kolorze? — w kolorze Wenedów —

Jako szpieg? — a fuj — nie szpieg, lecz nowiniarz,

Zemsty nowiniarz, blekotnik nowiniarz;

Człowiek ognistej mowy, krwawych zębów

I czerwonego języka — więc ergo,

Gdy zapytają: "Czy widziałeś Lecha?" —

Widziałem. — "A co robi?" — Gdym go widział,

To jadł Weneda z solą. — "A Gwinona?" —

Gwinona we krwi się dziatek kąpała. —

"A cóż się stało z naszym starym królem?" —

A ja pokażę tak, język wywalę

I zamknę oczy: Wasz król est finitus.

"A jego córka?" — A ja łzy jak z wiadra

Popuszczę na to i nic nie odpowiem

Albo odpowiem jakie nowe kłamstwo,

Takie żałośne kłamstwo, że uwierzą

I jeść mi dadzą — za to, żem się spłakał.

Wychodzi.

[edytuj] Scena III

Sala w zamku Lecha.

LECH, GWINONA, RYCERZE.

LECH

Na Boga! bądźże cierpliwą! na Boga!

Mój oddział jeszcze z podjazdu nie wrócił.

GWINONA

Ty gadasz! a tam mój syn roztargany?

O! straszna! głupia jest cierpliwość twoja!

Jak nienawidzę w ludziach cierpliwości!

Często im wcale czekać nie potrzeba,

Ale dlatego, że ktoś prosi: "Śpiesz się":

To oni różne wynajdują zwłoki,

Aby pokazać wyższość i rozwagę

I nad palącym się sercem panować.

Lechu! czy wiesz ty, ile chwil potrzeba,

Aby zabito bezbronnego jeńca?

Dziwna cierpliwość! okropna cierpliwość!

O, Lechu! jeśli mój syn biedny zginie,

To w dzień i w nocy będę ci krzyczała:

Tyś syna twego zabił cierpliwością!

Ja wtenczas będę w wyrzutach cierpliwą,

Cierpliwie będę ci kąsała serce,

We mnie ty zbrzydzisz cierpliwość — o, kacie!

O! kacie twego nieszczęsnego syna!...

Ach, Boże! daj co gryźć mojemu sercu,

Bo ja bym teraz serce męża gryzła.

Ja wiem, co powiem: Lechu! — jesteś tchórzem!

LECH

Tchórzem nie jestem.

GWINONA

Więc ojcem nie jesteś!

Czymże ty jesteś? — kawałkiem żelaza?

LECH

O! tego nadto! — nadto! — Ty dotychczas

Byłaś w domostwie samowładną panią.

Jam ci ulegał, bojący się wrzasku;

Ty napełniałaś mój dom okrucieństwem.

Na Boga! już mi to się wreszcie nudzi.

Rycerzy moich garsteczka maleńka,

Podjazdem i te siły rozerwane;

A ci Wenedzi z dwunastu się krain

Zeszli i całe okrywają pole.

Tam są olbrzymie Scyty, co krew piją

W człowieczych czaszkach, wyznawce Odyna;

Tam. są Lehoni, co na hełmach noszą

Rogi żywemu wyrwane turowi;

Tam jest Mazonów lekkie pokolenie,

Co głowy jako szczygły ubierają

W czerwoną krasę i pomiędzy hełmy

Migocące się niosą pióra pawie;

Nad tymi tłumy dwunastu harfiarzy;

Nad harfiarzami straszna prorokini,

Na samym szczycie ludzkiej piramidy

Błyskawicami gadająca — a ja

Z rycerzy garstką mam wstąpić w mrowisko?

Ja, co te ludy chcę wyciąć do szczętu?

Nie czekać, aż mi w noc błyskawicową

Z nieba lejące pomogą pioruny?

Szalona jesteś — szalona, kobieto!

GWINONA

O! widzę, że już ciebie nie przełamię!

Widzę już! widzę mego syna trupem!

LECH

Syn twój powróci, syn powróci, nie płacz!

GWINONA

O! jużem ja go teraz opłakała.

O! rozpacz! rozpacz!... o! rozpacz! on skonał.

LILLA WENEDA wchodzi bez wianka liliowego na głowie.

LILLA WENEDA

Królowo! ojca mego nakarmiłam.

Mój ojciec do mnie należy, królowo!

Widzisz, powracam bez kwiatów, bez wieńca,

W lilijach było mego ojca życie;

Ja życie ojca przyniosłam na głowie,

Jego zbawieniem ukoronowana.

Nie wierzysz? spytaj każdego Weneda;

Lilije wodne nas od głodu bronią,

Ilekroć zboże roku nie dotrzyma.

Ty nie wiedziałaś, że ten wieniec biały

Zdziecinniałemu będzie piersią matki,

Że on go będzie ssał, śmiał się i płakał

Podnosząc puste powieki do nieba,

Bogu dziękował za córkę i kwiaty.

O! teraz ojciec mój! — jam go zbawiła.

Lechu, słyszałeś, jaki był warunek?

Nie pozwól, królu, żonie łamać wiary.

GWINONA

Patrz! patrz! patrz! ona ojca wybawiła

I tu mię przyszła zagłuszyć radością;

A kiedy ona mówiła o ojcu,

To ja nieszczęsna myślałam o synie;

A kiedy ona lała łzy rozpaczy,

To ja nieszczęsna krwią płakałam w sercu. —

Weź ojca swego! weź! — ja potrzebuję

Nauczyć teraz was wszystkich litości.

Ja bym głaskała ręką wasze tury,

Prosząc o łaskę ich nad moim synem;

Ja bym szczepiła wasze kwaśne grusze

Miodem litości — a sosen szumowi

Dałabym matki głos, jęki i prośbę.

O, każcie tutaj starca przyprowadzić,

Ja go odeszlę ojcem memu dziecku.

Rycerzy kilku wychodzi.

LILLA WENEDA

Pani! ty dobra jesteś, o! ty dobra.

Już ja nie powiem, żem ojca zbawiła,

Ale że ty mi dałaś mego ojca.

Obaczysz! jak to serce drży z radości

Temu, kto biednym ludziom dopomoże.

DERWID wchodzi i RYCERZE.

Ojcze, wracamy do nas — ta królowa

Dała mi ciebie. Ojcze, chodź na słońce —

Bądźcie mi zdrowi, królu i królowo —

Chodź, ojcze! — Bądźcie zdrowi! bądźcie zdrowi!

DERWID

Córko! a moja harfa?

LILLA WENEDA

O! królowo!

Widzisz, mój ojciec cały drży z radości.

Aleś ty pewnie, pani, zapomniała,

Że ci nie może dziękować oczyma,

Więc ja za niego leję łzy — i jeszcze

Za ojca mego muszę być natrętną:

Ja ciebie proszę, wróć mu harfę złotą,

Którą mój ojciec miał od swego ojca;

O! wróć mu, pani, tę harfę! o, wróć mu!

GWINONA

Przynieście harfę, którą ja kazałam

W cedrowej skrzyni uśpić rozpłakaną.

LILLA WENEDA

Ojcze, ty harfę mieć będziesz.

DERWID

Oddała?...

GWINONA

na stronie do LECHA

Widziałeś, Lechu, gdy wspomniał o harfie,

To z jego powiek wybiegły czerwone

Dwie łzy, ogromne łzy — czy uważałeś?

To były straszne łzy...

LECH

I cóż, kobieto?

GWINONA

Co? — nie rozumiesz?... Córka albo harfa

Zostanie tutaj zakładnicą — widzisz,

Ten człowiek musi wybrać między dwoma,

A ja w zakładzie wezmę rzecz wybraną:

Rozumiesz? Gdyby nie te łzy czerwone,

Anibym kiedy była pomyślała,

Że tu jest wybór.

LECH

Już widzę, już widzę.

GWINONA

Milcz.

do DERWIDA

O, Derwidzie! czy Wenedzi macie

Nienasycone serca? — przed godziną

Wiercony srogim głodem aż do kości,

Byłbyś poprzestał na kawałku chleba...

Lecz teraz, w miarę łask, żądania rosną,

Dałam ci wolność, tyś harfy zażądał —

A otrzymawszy wszystko, będziesz mścił się...

DERWID

Każ odprowadzić mnie więc do więzienia;

Trupi się nie mszczą.

GWINONA

O! twardy człowieku,

Nigdyż twe serce przede mną nie zadrży?

DERWID

Wyjm je i zobacz.

GWINONA

Ja ci daję wolność...

DERWID

I chcesz tu z króla uczynić żebraka?

Już mię z postaci masz prawie żebrakiem,

Jeszcze chcesz serca mego żebraniny?

Na moje ciało ty liczysz zgrzybiałe?

Na me kolana ty rachujesz drżące,

Że mnie przed tobą powalą? — Nie, jędzo!

Nie! nie! nie! — Córko, daj mi rękę. — Jędzo!

Przed tobą skonam stojąc i zastygnę,

Wtenczas twe dziecko mnie paluszkiem trąci

I padnę — padnę: — ale pókim żywy,

To jestem równy tobie — król i człowiek.

GWINONA

do wnoszących harfę

Postawcie przy nim bliżej harfę złotą,

Niechaj się na niej oprze ręką drugą.

Stawia harfę przy DERWIDZIE. Starzec jedną rękę na harfie, drugą kładzie na głowie córki.

Widzisz, ta harfa równa córce wzrostem,

A gdyś w niewoli był, obie zarówno

Płakały — obie jak córki — o! teraz

Wybierz pomiędzy płaczkami, Derwidzie,

I niech wybrana idzie z tobą w lasy,

A druga córka twoja odrzucona

Ze mną zostanie — i będzie zakładem.

DERWID

Córko! co ona mówi?

LILLA WENEDA

Ojcze drogi!

Ta pani harfę ci oddaje złotą.

DERWID

Tę harfę?

LILLA WENEDA

Ojcze, harfę.

DERWID

Już oddała?

To chodźmy, córko.

LILLA WENEDA

do GWINONY

Pani, ja powrócę

I będę twoją niewolnicą. — Ojcze!

Chodźmy już.

GWINONA

Harfę porzucasz, Derwidzie?...

LILLA WENEDA

Nie mów tak głośno — jam cię zrozumiała.

Okropną jesteś — zlituj się nade mną.

Jeśli mię żywą chcesz mieć, to nie żądaj

Mieć porzuconą przez własnego ojca.

Serce mi pęknie i będziesz tu miała

Trupa, nie córkę; o! bo w moim sercu

Jest tyle złotych strun, jak na tej harfie,

Lecz wszystkie pękną od razu z boleści,

Jednym wyrazem ojcowskim stargane —

I nad nim także litość miej, i nad nim!

Proszę cię, sroga, miej i nad nim litość!

GWINONA

Będzieszli zawsze jak mała ptaszyna

Skrzydełkiem w oczy bić błyszczące węża?

Jeślim wyrzekła — to chcę. Kto mi wzbroni

Spróbować serca ojcowskiego? i tu

Usprawiedliwić siebie, żem je gryzła?

Wytłumacz ojcu sama, czego pragnę.

LILLA WENEDA

O, nielitośna! — Ojcze, ta królowa

Oddaje tobie tylko jedno dziecię.

Ty wybierz sobie dziecko, które śpiewa,

A zostaw dziecko, które tylko płacze —

Ja wiem, że ty mnie kochasz, ojcze drogi,

Lecz nie wybieraj mnie, bo nieszczęśliwy,

Jeżeli zechcesz o nieszczęściu śpiewać,

To znajdziesz we mnie tylko echo płaczu,

A w harfie echo nieśmiertelne. Ojcze,

Wybierz, co kochasz, a to, co odrzucisz,

Kochaj...

DERWID

Niebiosa! — córko, gdzie ty jesteś?...

Ja kocham moją córkę. — O, gołąbku!

Chodź i ślepego prowadź... Córko — prowadź

I wyjdźmy prędzej stąd. — Córko, a harfa?

LILLA WENEDA

O! harfa skarzy się, żeś ją opuścił.

Trąca o struny.

DERWID

Harfa się skarzy na mnie?

LILLA WENEDA

Ojcze, jęczy.

DERWID

Jęczy! — Gdzie moja harfa? — czy to mara,

Czy to duch mojej harfy rozpłakanej

Stoi przede mną w promieniach? i skrzydła

Roztworzył, jakby z płaczącymi jęki

Już odlatywał da nieba. — Ha! —

LILLA znów porusza struny.

I znów.

Słyszycie? harfa jęknęła — słyszycie?

O! dajcie, niech ją obejmę w ramiona!

Dajcie! to córka królów rozpłakana.

Chwyta harfę, obejmuje i ucieka z nią.

Gdzie drzwi? — rycerze, gońcie mnie z mieczami!

O! ja tej harfy nie dam! — Harfy nie dam!

Pada piersią na harfie.

LILLA WENEDA

Widzicie! ręce pokrwawił na strunach.

Wstań, dobry ojcze. — O! patrzcie! o! patrzcie!

Usta położył na strunach, całuje,

A te niedobre struny i niewdzięczne

Usta mu krwawią. — O, struny! o, struny!

Wy nie jesteście córkami. — Królowo,

Widzisz, mój ojciec wybrał; lecz jeżeli

Myślisz ty, pani, że ja teraz płaczę

Dlatego, że mnie ojciec mój porzucił:

O! bądź przeklęta za tę myśl! — To radość

Wyrywa z oczu moich łzy; to radość.

Niechaj nikt ojca mojego nie sądzi.

Dzisiaj karmiony starzec lilijami

Mnie tak całował w usta i we włosy

I do mnie tak się przytulał rozpacznie,

Jak się do harfy odzyskanej tuli.

A że ja płaczę, to tylko dlatego,

Że przypominam ojca pocałunki

W ciemnym więzieniu... i łzy moje głupie

Pytają same serca, czemu płacze.

GWINONA

Odedrzyć starca od harfy!

LILLA WENEDA

podnosząc ojca

Widzicie,

On już łagodny jak baranek.

GWINONA

Starcze!

Syn mój najstarszy, Lechon, syn mój drogi,

Jest niewolnikiem twoim — a ta harfa

W zakładzie, moją będzie niewolnicą,

Aż mi żywego wrócisz syna.

DERWID

Harfa?

Ja stąd bez harfy nie wyjdę.

LILLA WENEDA

O, pani!

Więc jeszcze raz się rzucę na kolana

I będę ciebie prosiła ze łzami:

Oddaj mu harfę... a mnie weź. Czy myślisz,

Że twego syna, jeśli jeszcze żywy,

Ten starzec nie da za córkę? O! pozwól!

Niech tylko mego ojca odprowadzę,

On ślepy — tylko odprowadzę ojca,

A sama wrócę; a że ja powrócę,

To niech ci harfa ta będzie zakładem.

Ale przysięgnij, że za niewolnicę

Królewnę harfę wypuścisz z niewoli:

A gdy przysięgniesz, to ja pewnie wrócę.

Bo cóż mi teraz życie! cóż mi życie!

O! ty wiesz sama, że ja pewnie wrócę.

GWINONA

Jakiż mi zakład z córki niekochanej?

LECH

Na Boga! dosyć, Gwinona! już dosyć!

Ta córka warta dziesięciu Lechonów.

Przysięgam, jeśli z Lechonem powróci,

To weźmie harfę, Lechona i moje

Błogosławieństwo; jeśli wróci sama —

To i tak za nią, przysięgam na bogi!

Oddasz kawałek płaczącego drewna.

GWINONA

Słyszysz? jak mówi mój mąż, tak się stanie.

LILLA WENEDA

Dzięki wam! dzięki! — Ojcze, dziś wieczorem

Harfę ci twoją postawię do grania.

Ty wiesz, ja dotąd nigdy nie skłamałam.

A teraz — o królowie: do widzenia.

Przyjdzie po harfę Lilla niewolnica. —

Chodź, dobry ojcze.

DERWID

A harfa?

LILLA WENEDA

Ta idzie

Za nami, ojcze.

do LECHA

Szlachetny rycerzu,

W twoim więzieniu został smętny starzec,

Także niewinny.

Odchodzi z ojcem.

LECH

Ha... to ten czarownik. —

Sygonie, każ go wypuścić na wolność.

W ludziach anielstwa tyle, że nie można

Traktować jak psów — wypuścić go z wieży,

A teraz chodźmy stroić się do walki.

Wychodzi.

GWINONA

Połóżcie harfę w skrzyni cedrowej — ta harfa

Dla mnie jest teraz Lechonem. — Nie kładźcie

W tej trumnie z drzewa harfy... bo pomyślę,

Że syn mój drogi Lechon w trumnie leży;

A jeśli stanie się jakie nieszczęście

Z moim kochanym dzieckiem, to przypomnę

Tę harfę w trumnie i będę myślała,

Że sama syna położyłam w trumnie.

Natura może stąd wziąść pochop i te

Wtrumnienie harfy strasznie naśladować

Rzeczywistością. — Wynieście ją za mną. —

Okropny zachód słońca i te mury

Zdają się krwawe od promieni. — Gryfie,

Dziś w nocy będzie burza — chmury warczą.

Wy się będziecie dziś bić ostatecznie.

Wychodzą.

[edytuj] Scena IV

Grota wróżki, oświecona czerwonym blaskiem.

ROZA WENEDA stoi przy otworze groty i do zachodzącego słońca śpiewa runiczną inwokacją.

DWUNASTU HARFIARZY.

ROZA WENEDA

Do krwi, złote słońce! do krwi, słońce!

Ty, ostatnie słońce, we krwi gaśnij!

Tu na walkę, wrony! kruki! orły!

Tu na walkę, psy wyjące smutnie!

Tu na walkę, chmury z piorunami!

Tu, szumiące wichry! — słońce, gaśnij!

Kruki! orły! wichry i pioruny,

Dajcie hasło! chmury, dajcie hasło!

Słychać daleki grom.

HARFIARZ

Grom usłyszał i odzywa się głucho.

ROZA WENEDA

Do mnie! do mnie! do mnie! tu pioruny!

Tu nad głową moją jak wieniec.

Niech ja mściwa z was mam włos, pioruny!

Kiedy wyjdę z groty w krew rozlaną,

Gdy za ojca mego stanę tronem,

Słuchająca jęków i czerwona

W krwi wyziewach, w koronie z błyskawic.

HARFIARZ

Cóż ci mówią wróżby? cóż wyrzekły?

ROZA WENEDA

Człek na człeka jak pies pójdzie wściekły.

Grom czerwony się gryźć będzie z błękitnym.

Krew poniesie z sobą tron Derwida

I król będzie płynął z harfą, z tronem

Jako kawał kry.

HARFIARZ

O! biada! biada!

ROZA WENEDA

Okropniejszą rzecz widziałam blada.

Krew podmyła tron i wzięła z sobą.

Król na tronie włosy rwał i rzucał,

A pioruny je paliły w powietrzu. —

Lecz nie mówcie nic jutrzejszym trupom.

HARFIARZ

Cóż wyrzekły wróżby? powiedz, straszna!

ROZA WENEDA

Wczoraj kości warzyłam na polu,

Mózg gotował się w czaszkach człowieczych

I wilgotna kość jęczała na ogniu.

Słuchająca wrzasku tych umarłych;

Pomazałam krwią zamknięte oczy —

I nagle!

Widmo straszne wyszło z ognia do mnie

I zawiodło mnie na walkę duchów.

Słuchajcie!

Wódz dwie głowy miał: wtem jedna głowa

Oczy nagle jako trup zawarła,

Spadła na nią iskra piorunowa;

I ta głowa smętna, już umarła,

Jęła smutnie mówić z drugą żywą,

Aż skry zjadły jak smolne łuczywo

Rozpłakaną tułowu koronę.

I spojrzałam w drugą walki stronę,

Odwróciwszy się jak od gasnącej główni

Od półmartwej osoby.

I tam stali ludzie w szyku, równi,

Równi, zimni, biali jako groby,

Miecz je walił, gdy piorun był niemy,

Czasem walił piorun i miecz razem.

Wtem ktoś cicho wykrzyknął: "Giniemy!"

I tysięcy sześć — nie tkniętych żelazem —

Sześć tysięcy bez ducha upadło,

Jakby je kto struł. — Nadeszłam z nożem —

Otworzyłam jeden tułów trupowy

I znalazłam, że w nim serce zbladło

I tak trzęsło się jak liść olchowy:

Więc plunęłam temu sercu w usta

I rozcięłam drugą pierś dla ptaków;

Lecz znalazłam w niej kłębek robaków

Zamiast serca. — I pierś trzecią rozdarłam,

I spojrzałam w nią — lecz była pusta!

I nie było w niej serca! — Jak chusta

Zbladłam we śnie i we śnie umarłam

Widząc, że w niej serca nie było!

HARFIARZE

Cóż to znaczy?

ROZA WENEDA

Nad naszą mogiłą

Wzejdzie słońce, lecz nie mówcie ludowi!

DWUNASTU WODZÓW wchodzi do groty. Wszyscy różnie ubrani. Jedni na hełmach turze, drudzy jelenie mają rogi, u innych tylko pióro pawie lub czaple. Pancerze z siatki lub z łuski. Miecze olbrzymie w rękach.

ROZA WENEDA

Oto wodze są. — Cóż, piorunowi?

Wiele ludu?

WÓDZ

Dwanaście tysięcy.

ROZA WENEDA

Pijcie z czaszek tych i bladej śmierci

Urągajcie się pijąc; niech wyje.

WÓDZ

Cóż ci mówiły wróżby?

ROZA WENEDA

Jeśli podczas walki

Ojciec mój z harfą złotą na kamiennym tronie

Zagra pieśń, ową straszną pieśń, od trzech pokoleń

Nie słyszaną: to przy nas zwycięstwo.

WÓDZ

Twój ojciec

I harfa jego złota w niewoli.

ROZA WENEDA

Bez wiary! —

Ojciec mój na tronie czarnym stoi,

Za swą harfą jak za słońcem czerwonym.

Każdy harfy ton, jak rycerz w zbroi

Na rumaku wybiega szalonym;

Jako rycerz duch głos każdy leci

I obbala z rumakami rycerzy.

Ile strun, tyle wężów wybieży

Z harfy ojca i oczyma zaświeci,

I skrzydłami ognistymi okręci

Wojsko Lecha.

WÓDZ

Gdzież wódz jest dwugłowy?

ROZA WENEDA

Nie wierzycie mi, ludzie przeklęci?

Rzućcie czary te w krąg Derwidowy.

W kręgu trupich głów, wodza postawię.

WÓDZ

Nie uwierzym, aż ujrzym oczyma.

ROZA WENEDA

Ty, co nosisz złote piórko pawie,

Migocące od pierwszych błyskawic,

Odwal kamień, ten kamień olbrzyma. —

Cóż? nie możesz? — Więc dwanaście prawic

Niech ten kamień odwali — choć ruszy.

WODZE

Nie możemy.

ROZA WENEDA

Więc rękami go duszy

Ja podniosę — i niech idzie do piekła.

WODZE

Cudy! słowo zaklęte wyrzekła

I ten kamień wstał.

ROZA WENEDA wchodzi, odwaliwszy kamień, do podziemnego lochu i wyprowadza LELUM i POLELUM, przykutych za ręce łańcuchem do siebie.

ROZA WENEDA

I wódz się zjawił.

Patrzcie! łańcuch, co ręce pokrwawił,

Z dwóch uczynił jednego człowieka. —

Chodź tu między czaszki, wodzu blady,

Bo już piorun niespokojny szczeka. —

Włożę wam zbroję.

Kładzie na czoła braciom dwa hełmy i złączonych razem uzbraja jak jednego rycerza. — Tarcza olbrzymia, na ręku LELUM zawieszona, obu, braci zakrywa. POLELUM w prawą rękę, wolną od łańcucha, miecz bierze — ROZA WENEDA zawieszając tarczę mówi do LELUM.

Ty będziesz bronił swego brata tarczą.

do POLELUM

Ty go zakryjesz miecza błyskawicą. —

Biada, kto swego nie dopełni! biada!

Jesteście jednym rycerzem, mścicielem;

A gdy nie będzie was, to jęk żałośny

Przeleci wieki i zwiąże imiona.

Jęk jeden będzie po dwu zgonach waszych;

Po waszych sercach roztrzaskanych w piersi

Jedna zostanie żałość w tej ojczyźnie,

Nie rozróżniona, jako w sercu matki. —

Krwi! krwi ofiarnej!

POLELUM

Weź z mojego łona.

ROZA WENEDA

Tu krwi potrzeba obcej, z niewolnika.

Wchodzi do lochu i wyprowadza na scenę LECHONA.

To syn królewski. Patrzcie, jaki blady.

LECHON

Zlitujcie wy się, ludzie, mej młodości!

Ta grota pełna przerażeń i wasze

Twarze są blade i przygotowane

Do zemsty. Wiem ja, że wy macie prawo

Mścić się nade mną i odebrać życie:

Lecz gdyby tutaj była moja matka,

Królowa dumna i sroga kobieta,

Ona by was tu przekonała łzami,

Że ja potrzebny jestem na tym świecie

Jak słońce, księżyc — jej i wam potrzebny,

Że wam śmierć moja na nic się nie przyda,

A życie moje jeszcze może zdać się. —

Nie zabijajcie mnie, nie zabijajcie!

Król wasz u mego ojca niewolnikiem,

Za syna swego ojciec odda króla;

Za mój włos każdy da wam ziemi włokę —

A patrzcie, jakie ja mam gęste włosy,

Matka je moja nieraz całowała.

Czy tu nikt nie ma matki?... A więc jeszcze

W sierotach większa być powinna litość.

ROZA WENEDA

Krwi tej nie wezmę — za podła. Idź jęczyć!

Wpycha Lechona do lochu.

Czerwieńszą znajdę krew w sercu gołębia.

ŚLAZ wchodzi, prowadzony przez dwóch WENEDYJSKICH RYCERZY.

Cóż to za człowiek?

ŚLAZ

Ja tu dobrowolnie

Przychodzę, proszę wierzyć — dobrowolnie.

ROZA WENEDA

Lechitą jesteś?

ŚLAZ

O! gdyby nie respekt

Dla was, rycerze, i dla tej mocarki,

Wziąłbym pytanie za obelgę. Mówcie,

Że ja pies — dobrze; mówcie, że ja sowa —

Dobrze; mówcie, że bocian — doskonale! —

Lecz mówić, że ja Lechita! — mnie? — w oczy! —

Gdybym nie mienił to być uchybieniem,

Plunąłbym w oczy temu, kto zapytał,

Czy ja Lechita. — Cóż to? czy mi z oczu

Patrzy gburostwo, pijaństwo, obżarstwo,

Siedem śmiertelnych grzechów, gust do wrzasku,

Do ukwaszonych ogórków, do herbów;

Zwyczaj przysięgać in verba magistri;

Owczarstwo — czy to wszystko mam na twarzy?

Jeśli tak, wodą mię zlejcie gorącą,

Niechaj oblezie ze mnie pierwsza skóra.

ROZA WENEDA

Milcz!

do wenedyjskich rycerzy

Gdzie pojmaliście tego człowieka?

RYCERZ

Dążył od strony Lechitów; i wiele

Okropnych rzeczy w drodze opowiadał.

On widział króla naszego Derwida

Zamęczonego, siostrę twą zabitą.

ROZA WENEDA

do Ślaza

Piekielny, kłamiesz!

ŚLAZ

Klnę się na te czaszki!

Ja sam wrę zemstą, ja sam zemstą płonę...

Dajcie mi w ręce cokolwiek, miecz, rożen,

Pierwszą broń dajcie, a ja mścić się będę...

ślochając

Ten król szanowny! ten starzec sędziwy!

Ta niebotyczna królewna! — miecz dajcie!

Jeśli potrzeba wodza — będę wodzem;

Jeśli człowieka tylko trzeba — jestem;

Jeśli tygrysa — adsum; jeśli księdza —

Do usług; jeśli Ganimeda — zgoda.

ROZA WENEDA

Mówisz o zemście? — tu zemsta pod ziemią.

Bierze nóż i wchodzi do lochu, gdzie LECHON zamknięty.

POLELUM

Lelum, noc bliska.

LELUM

Umarła — słyszałeś.

Cicho, mój bracie, zda mi się, że duch jej

Tu, na łańcuchu, stoi między nami

I lekką śmierci dłoń na głowy kładnie.

Czy ty nie czujesz umarłej dotknięcia?

Ona tak pójdzie z nami w bój okropny

I serca nasze przejrzawszy do głębi,

Pogardzi, jeśli serca zadrżą strachem.

O, Lillo! tobie ślubuję dziś duszę!

Ducha ty weźmiesz ulatującego.

O, śmierci! śmierci! krwawej śmierci, Boże!

Jakże to łatwo być odważnym w boju!

Nieszczęśliwego Bóg nie zrobi tchórzem.

Gdzie są harfiarze? niech idą za nami

Z harfy złotymi! — nie trzeba harfiarzy!

Umarli lepiej widzą i śpiewają

Tę pieśń o sercach strzaskanych boleścią,

O ściętych mieczach i zgasłych nadziejach.

Oni jedynie wiedzą, ile warte

Życie człowieka, ile ulatuje

Ludzkiego szczęścia w czerwonych płomieniach,

Które trzaskają ciało bohatera.

Już o umarłych tylko dbam i Boga,

O nic na ziemi.

ROZA WENEDA wychodzi z lochu z dymiącym się nożem.

ROZA WENEDA

Patrzcie! nóż czerwony,

W sercu Lechona był... patrzcie, czerwony;

Pomażę sobie brwi tą krwią — zobaczę

Dusze umarłych... i wy zobaczycie...

Tam w szczerwienionej ciemności powinni

Zjawić się krwawi, król harfiarz z dziewczyną —

Lecz kto przemówi do umarłych, skona...

Wchodzi DERWID i LILLA WENEDA.

Widzicie! o! widzicie, idą trupy!

Ja wywołałam je spod ziemi — przyszli.

LILLA WENEDA

Przyprowadziłam wam ojca z niewoli.

Oto wasz ojciec.

DERWID

Cóż to? nie poznali?

Posadź mię, córko moja, na kamieniu —

Cóż? — nie poznali!

ROZA WENEDA

Bez harfy przyszedłeś.

DERWID

Niebiosa!

zrywając się

O! ja przyszedłem bez oczów!

Wydarte moje oczy płakać będą,

Jak się dowiedzą o tym. — O ! gadzino,

Czy ty się z harfy mojej urodziłaś,

Że ty mię witasz tak? — Lilla, daj rękę.

Prowadź mnie dalej.

LILLA WENEDA

Gdzie, ojcze?

DERWID

Do wężów,

Które ty pieśnią tak ułaskawiłaś,

Że mi nie będą gryzły serca.

LILLA WENEDA

Ojcze!

DERWID

Gadzina córka — gdy mi darto oczy,

Myślałem, że ta córka wydrze oczy

I włoży w moją czaszkę swoje oczy:

A teraz widzę, że mi wydrze serce

I włoży w swoje piersi puste. — Harfo!

Ty jesteś harfą bez strun! czarownico!

Tak witać ojca? Kiedym tu przychodził,

Skakały na mnie psy wyjąc z radości;

A ty jako kruk, widząc te czerwone

Oczy, zaglądasz w nie i głodnym dziobem

Wyjadasz mi łzy czerwone, ostatnie.

O! Bogdaj pierwszy z tych piorunów złotych

Pomścił się za mnie!...

ROZA WENEDA

O! Bogdaj mię piorun!...

Bo ty bez harfy przyszedłeś, o królu!

I dziś upadniesz na stos — bez królestwa.

LILLA WENEDA

Nie, on zwycięży dziś bez młodszej córki.

Ale przez córkę młodszą dziś zwycięży...

Widzisz, płaczący usiadł na kamieniu

I duma jako stary bocian ślepy.

Bądź ty mu córką! — Niech kto pójdzie za mną

I złotą harfę przyniesie...

ROZA WENEDA

Co mówisz?

Harfę odzyskasz?... jak?

LILLA WENEDA

Za harfę złotą

Sama się oddam Lechom... i zostanę...

ROZA WENEDA

Więc idź... bo harfa zwycięży...

LILLA WENEDA

O, siostro!

Jeśli chcesz harfy — i mnie pragniesz widzieć

Żywą... Lechona mi daj, niewolnika:

Za mnie królowa wydać obiecała

Harfę — a moje życie da za syna.

ROZA WENEDA

Więc zginęliśmy, bo Lechon zabity.

Do Ślaza

Kłamco ohydny! rzucić go ze skały.

LILLA WENEDA

Nie plamcie wy krwią tej godziny smętnej

I mej śmiertelnej koszuli — ten człowiek

Niech idzie ze mną po harfę.

ROZA WENEDA

Co mówisz?

Ty nie odważysz się wrócić do Lecha.

LILLA WENEDA

O! siostro moja, jam się obeznała

Ze śmiercią; wierzaj, ja wam harfę przyszlę.

Mówisz, że harfa ta wam da zwycięstwo? —

O! zwyciężajcie i bądźcie szczęśliwi! —

Klęka przed ojcem.

Ojcze! błogosław mi — może nie wrócę —

Ale ci lutnię twoją przyszlę złotą;

A jeśli jaka struna z najmaleńszych

Zajęczy, kiedy zagrasz pieśń tryumfu,

Pomyśl, że struna ci ta przypomina

Najmłodsze dziecko, i uderz ją ręką,

Niechaj nie płacze.

Wstaje i do Ślaza mówi.

Chodź ze mną, człowieku.

Chodź! chodź! pójdziemy po harfę.

Wychodzi ze Ślazem.

ROZA WENEDA

Zwycięstwo!!!

Ten starzec usnął córki swojej płaczem

Ukołysany — patrzcie! Cóż jest ojciec!!!

Nieście spiącego na tron Derwidowy!

Zwycięstwo! Sto serc ludzkich — za zwycięstwo!

Wychodzą.

CHÓR DWUNASTU HARFIARZY

O! ileż trzeba ofiar! ile jęku!

Nim zemsty straszna noc jak piorun błyśnie!

Oto zwycięstwa moc w gołąbki ręku,

Tu wodza rąk dwie bratnich łańcuch ciśnie;

Tu król, co jękiem harf zwyciężyć mniema

I głośniej grać — niż mrący ludzie jęczą;

Tu wróżka z krwią na rzęsach stoi niema

I słucha, jak na mieczach miecze brzęczą;

I widzi strasznych czynów ludzkich końce,

Przeczuwa Boży sąd. — A gdy noc głucha,

To z wiary mrących ludziom robi słońce;

Woła piorunów, patrzy, jak biją — i słucha.

KONIEC AKTU CZWARTEGO