Lilla Weneda/Akt III

Z Wikiźródeł, repozytorium wolnych materiałów źródłowych

[edytuj] Scena I

Sala w zamku LECHA.

LECH i SYGOŃ.

LECH

Poznałeś teraz Wenedów, Sygonie?

Wiesz, jak ciskają od oka toporem?

W uszach mi dzwoni okropne żelazo;

Ażem był jęknął trwogą zadławiony,

Gdy nad Derwida głową zobaczyłem

Drzazgi z żelaza rozsypane skrami.

Jużem się lękał, że w topora jęku

Zarąbanego starca jęk usłyszę:

Lecz nie, wyciągnął ręce i od drzewa,

Jak widmo, z włosem równo odrąbanym

Odstał: krwawymi łzami zapłakany,

Z obliczem pełnym boskiego uśmiechu...

Ach! czyn Weneda taki musi przeżyć

Nasze mogiły. — Czy wiesz co, Sygonie?

Stań mi pod drzewem, stań mi tak na celu;

Niechaj na twoich włosach zaprobuję

Oka i miecza!

SYGOŃ

Lechu, jestem łysy.

LECH

Ty łysy, prawda, to sęk! — lecz ja muszę

Niedźwiedziom wydrzeć sławę pozyskaną;

Dziś spać nie mogłem: a kiedy nad rankiem

Zamknąłem oczy, to widmo Salmona

Jawiło mi się i mówiło do mnie

Samymi tylko urągowiskami.

Słychać trąbkę rycerską.

Cóż to? czy słyszysz? słyszysz róg Salmona?

To Salmon trąbi przed zamkową bramą.

Jakże — mówiłeś mi, że Salmon zginął?

SYGOŃ

Klnę się na Boga, żem go widział trupem.

LECH

Ale to Salmon, patrz, stoi przed bramą.

SYGOŃ

Ten mi się rycerz zdaje trochę chudszy.

LECH

Stare masz oczy — nie poznajesz zbroi?

To Salmon — o! mój Salmon! — Chodź, to Salmon!

Wychodzą.

[edytuj] Scena II

Sala taż sama.

GWINONA

wchodzi.

Co słyszę? Salmon zatrąbił. — O! Boże?

Gdy ja tortury straszne wymyśliłam,

Aby się pomścić za niego — on żyje.

Także to pewna, że serce przywyka

Do konieczności, choć najokropniejszej,

I z jakiejkolwiek bądź rozpaczy nie chce

Powracać w przeszłą radość i z trupami

Powróconymi znów się zapoznawać;

Także to pewna, że osierocone

Przez zmarłych miejsca, gdy raz już są puste,

Muszą pozostać tak, dla niezmienienia

Naszych nadziei, które jak pająki

Wnet zarabiają sieć, gdzie los przeleciał,

By w niej nie widzieć pustki i rozdarcia.

Zaczęłam się mścić za niego — on wraca.

Zemsta bez celu jest i bez przyczyny —

A już jest rzeczą zaczętą. Więc znowu

Do mego serca miłości nieczystej

Wraca gorący wąż, na dawne miejsce,

I na wystygłe miejsce znów powraca.

Trzeba więc wszystko rozpocząć na nowo

I nigdy nie być pewną końca, nigdy!

LECH, ŚLAZ w zbroi, wniesiony na rękach rycerzy. SYGOŃ.

SYGOŃ

Salmon! niech żyje Salmon!

LECH

O! Gwinona!

Witajże ty go — przynieście puchary...

Kto dziś nie pije, z tym ja dojdę ładu. —

Jakżeś, Salmonie mój, uniknął śmierci?

ŚLAZ

Zaraz opowiem, tylko mnie postawcie

Na moje nogi, na me własne nogi.

Tak, jestem Salmon, Salmon bez wątpienia,

Zaczarowany Salmon, lepszy Salmon

Niż tamten Salmon nie zaczarowany:

Jestem Salmona dusza w innym ciele.

LECH

Odsłońże hełmu, niechaj cię zobaczę...

ŚLAZ

A ba! — mój także hełm zaczarowany,

Jakem się zamknął w nim, tak dotąd siedzę...

Przeklęta klatka!

LECH

Co mówisz?

ŚLAZ

Niech zginę,

Jeżeli kłamię. Nie ja w hełmie chodzę,

Ale hełm ze mną włóczy się po świecie

I będzie trzymał, aż mu się spodoba

Uwolnić moją głowę, aby jadła.

Ten hełm jeść nie chce i ust nie otwiera,

Przeklęta, diabla machina, panowie,

Na ogłodzenie człowieka.

GWINONA

Rycerze!

Zrąbcie mu głowę z karku, to nie Salmon.

ŚLAZ

Przysięgam! mości panowie, ja Salmon.

GWINONA

Salmon zabity był wczora.

ŚLAZ

Ja wczora

Byłem zabity, do śmierci zabity. —

Nie dobywajcie mieczów, mospanowie,

Bo jak mnie teraz zabijecie, to już

Gotowem nigdy nie żyć. Zabijanie

To na raz sztuka; raz mi się udało,

Drugi raz może mi się już nie uda

Chodzić po śmierci.

LECH

Cóż więc? jesteś duchem.

ŚLAZ

Schowajcie miecze, a powiem, czym jestem.

LECH

Jeśliś nie Salmon — to śmierć!

ŚLAZ

Jestem Salmon.

LECH

Więc mów jak Salmon.

ŚLAZ

Otóż to jest sztuka

Mówić jak Salmon zaczarowanemu.

LECH

Któż to na ciebie rzucił takie czary?

ŚLAZ

Kto? — Wczoraj martwy leżałem na polu;

Wtem jakaś wiedźma, co paliła trupy,

Przyszła i wzięła mnie za nogi — to nic,

Ja byłem martwy, nie mówiłem słowa —

Aż mię ta straszna olbrzymka, dlatego

Że byłem martwy, chciała rzucić w ogień;

Więc ja zacząłem krzyczeć... więc ta wiedźma

Puściła moje nogi — więc ja wstałem —

Więc ona gniewna, że ja nie umarłem,

Zaczarowała mnie; wyjęła oczy

I dała inne oczy na pamiątkę;

Oczy wydarte z kota, szare, kocie,

Przez które zaraz zobaczyłem w nocy,

Że mi już także nosa odmieniła

I bocianowi wziąwszy dziób, przypięła

Do mojej twarzy, pomiędzy oczyma;

Więc zaraz wstydząc się takiego nosa,

Spuściłem na nos przyłbicę — więc potem

Chciałem odemknąć, aż moja przyłbica

Nie chciała; i tak — szlachetni rycerze,

Jeżeli teraz chcecie się przekonać,

Jak ja okropnie jestem odmieniony

Czarami wiedźmy tej, to z łaski waszej

Przyłbicę tę mi otwórzcie.

GWINONA

otwierając hełm ŚLAZA

O, nieba!

ŚLAZ

No cóż, i jakże wy mnie znajdujecie?

GWINONA

Straszydło chude!

ŚLAZ

Co chude, to chude!

Mój pan już na mnie został anatomem.

GWINONA

O jakim panu ty mówisz?

ŚLAZ

O jakim?

O Panu Bogu.

LECH

Ale ci ta wiedźma

Mężnego serca nie zaczarowała?

ŚLAZ

Serca? — to byłaby już bez potrzeby

Czarować serce; i cóż — czy nie dosyć

Takiego nosa?

LECH

Tyś był najpiękniejszy

Z moich rycerzy; dziś brzydki straszliwie.

ŚLAZ

Tylko mi dajcie jeść, a obaczycie,

Że jak utyję, to nie będę szpetnym.

LECH

Oby ci pierwszą Bóg przywrócił postać.

Wychodzą wszyscy prócz GWINONY.

GWINONA

To jakiś oszust w Salmona zbroicy.

O! jak rycerze są ci łatwowierni!

Najmniejsze kłamstwo, a już ich oszuka;

A choć szychową nić zobaczą, nie chcą

Wyciągnąć kłębka, jedni przez lenistwo,

Drudzy widzący w tym może pożytek

Albo zabawę; i tak oszukani,

Potem przez dobroć rosnąć pozwalają

Fałszu krzewinie, wstydząc się za ludzi,

Którzy się wstydzić powinni. — O! głupi

Lud z rąk rycerskich i z głów nie myślących,

Któremu chciałabym wlać moję twardość!

Inaczej... pierwsza burza — a już po nich.

Pokażę im myśl skierowaną wiecznie

Jako sztyletu ostrze w serce wroga;

Pokażę, co to jest kobieca wola,

Jaka głuchota na postronne jęki,

Jakie wlepienie oczu w same łono

Raz przedsięwziętej rzeczy być powinno.

Jeśli niczego nie nauczę — biada!

Wychodzi.

[edytuj] Scena III

Pola przy lesie.

LILLA WENEDA, LELUM i POLELUM w łańcuchach.

LILLA WENEDA

Wolni jesteście. Niech Roza Weneda

Rozerwie wam te na rękach łańcuchy,

A ja do ojca idę niewolnika.

Za trzy dni ojca wam żywego wrócę. —

Lelum, ja byłam twoją narzeczoną,

Dziś jestem smutnej śmierci narzeczoną

I może więcej nigdy nie powrócę,

I może nigdy się nie zobaczymy.

Pamiętaj o mnie, o! pamiętaj o mnie!

Ja cię kochałam jako siostra twoja,

Ja cię kochałam jak wierna kochanka,

Dzisiaj cię kocham jak ta, co ma umrzeć.

Pamiętasz, jak my dziećmi maleńkimi,

Z obu stron ojca harfy uklęknieni,

Przez złote struny dawaliśmy sobie

Pocałowania; dziwiąc się, że każdy

Nasz pocałunek strun się kończył jękiem:

Była to dziwna losu przepowiednia!

Cóż teraz myślisz o tym harfy jęku?

LELUM

Jeżeli śmierci masz wczesnej przeczucie,

Chodź, przedśmiertelne weź pocałowanie.

LILLA WENEDA

Harfa naszego ojca jest w niewoli,

A ja nie jestem jeszcze zaślubioną,

Ust moich ci dać nie mogę płonących.

LELUM

Więc rozpuść, Lillo, twoje złote włosy,

Schowaj się za nie jako za strunami

Harfy ojcowskiej... niechaj przez warkocze

Twych koralowych ust dotknę ustami...

LILLA WENEDA

O, nie! jak prosty gołąb ja się rzucę

Na wasze łono... kochajcie mnie, bracia,

Bo mi na świecie źle, ciemno i smutno...

Lecz to zwyczajna powieść — bądźcie zdrowi.

Jeśli zapyta o mnie jakie echo,

Mówcie: umarła.

Odchodzi.

LELUM

Bracie mój — słyszałeś?

Ona ma umrzeć...

POLELUM

Całe piekło we mnie.

Nie więcej czułem, gdy topór okropny

Kręciłem w ręku przeciw ojca głowie,

Jak teraz, słysząc wasze szczebiotanie,

Dzieci niedoli. Nie martw się, za trzy dni

Wszyscy będziemy niczym.

LELUM

O! Polelum,

Ty po mnie żywy zostaniesz.

POLELUM

Po tobie?

LELUM

Dlatego ciebie tak nazwała wróżka:

Gdy Lelum skona, żyć będziesz po Lelum.

POLELUM

Ja zadam kłamstwo wróżbie — ja nie będę

Z waszymi groby żył w kraju niewoli.

Świadczę się tobą, słońce, jeśli kiedy

Ujrzysz mnie żywym na brata kurhanie:

To natęż tak twe oczy, światła Boże,

Aż mi zapalisz włos na tej bezwstydnej

Głowie, co mogła wszystko, wszystkich przeżyć.

Próżno los wróży, że będę ostatnim,

Ostatnią będzie tu jaka kobieta

Albo rzecz jaka żywa jeszcze słabsza,

Monstrum, któremu Bóg nie dał w rozpaczy

Władzy skonania — to będzie ostatnim.

Słońce zapłoni się jakby zhańbione,

Że nie ma komu świecić, tylko gadom

I tym, co umrzeć jak ludzie nie śmieli.

Chodź — wróżka powie nam, jak mamy skonać.

Wychodzą.

[edytuj] Scena IV

Sala w zamku LECHA.

GWINONA, RYCERZE, GRYF.

GWINONA

Tak być nie może, nie, tak być nie może.

Z tym starcem trzeba skończyć... przyprowadźcie

Króla Derwida i z mego pokoju

Przynieście harfę. Klnę się wam na duszę,

Że ta dziewczyna cierpi pomięszanie;

Lub pomięszanie cierpi, lub fałszywa;

A w jej białości tyle jest kolorów

Jako na szyi gołębia... harfiarka!

Dumna, że czoło mi stawi... żebraczka!

Otóż mój człowiek.

DERWID, wprowadzony przez rycerzy, staje przed królową... przy nim stawiają harfę.

Postawcie go tutaj.

Bliżej przy harfie postawcie. Człowieku!

Widzisz, że wolę mam żelazną — słuchaj:

Błysnął ci topór synowski nad głową,

Ale miał litość nad tobą i synem

I tylko trochę urąbał warkocza,

A głowę dla mnie zostawił nietkniętą...

Widzę w tym jednak czarodziejską sprawę,

Topory wasze muszą mieć na ostrzu

Synowskie oczy, harfy — córek serca:

Ta harfa twoja, dzisiaj postawiona

Przy łożu moim, o każdej godzinie

Nocnej budziła mnie jękiem boleśnym,

Choć nawet wicher nocy ją nie trącił

Ani się ciche dotknęły motyle.

Naucz mnie twego czarodziejstwa, powiedz,

Jak wy nieżywe rzeczy czarujecie?

A z córki twojej uczynię królewnę,

Synowi memu starszemu zaślubię,

Ty będziesz teściem królewica. I cóż?

DERWID

Harfa jęczała! — co mówisz, jęczała?

Przy tobie stojąc jęczała?

GWINONA

Cóż, starcze?

DERWID

Kto słyszał harfy jęk, we trzy dni skona.

GWINONA

Szalony starzec! — śmiercią mi zagraża?

DERWID

Ty, ty za trzy dni umrzesz...

GWINONA

Ha?

DERWID

Słyszałaś.

GWINONA

Nędzarzu!

DERWID

Trumno!...

GWINONA

Nieszczęsny!

DERWID

Śmiertelna!...

GWINONA

Mój niewolniku!

DERWID

Królowa trzydniowa!

GWINONA

Umarły!...

DERWID

Jak pies zachrzypłaś od krzyku.

GWINONA

Śliny mam dosyć...

Plwa na starca.

DERWID

O! bogi! o! bogi!

Dajcie mi oczy moje, będę płakał...

GWINONA

Ha! sczerwieniła ci się twarz, harfiarzu.

DERWID

Tyś mię oplwała krwią.

GWINONA

Patrzcie, rycerze,

Ten człowiek królem był!...

DERWID

Patrzcie, rycerze,

Oto gadzina ta — była kobietą!

GWINONA

Człowiek ten kiedyś miał szacunek ludzki.

DERWID

I ta kobieta miała niegdyś ojca...

GWINONA

Proś w mego ojca imię, toć przebaczę.

DERWID

W imię cię ojca potępiam, przeklinam,

I bogom daję piekielnym za trzy dni...

GWINONA

Za to, żem ciebie zabiła?

DERWID

Że dręczysz.

GWINONA

Ha! więc ty czujesz?

DERWID

Ha! więc ty się cieszysz?

GWINONA

Już nacieszyłam się, teraz zabiję.

DERWID

Ukąsisz tylko i umrę z wścieklizny.

GWINONA

Lękasz się mego zęba?

DERWID

Nie, choroby.

GWINONA

Rycerze, proszę, zlitujcie się nad nim.

To człowiek biedny... to człowiek szalony.

Harfiarzu! klęknij.

DERWID

Rzuć tu na podłogę

Twe czarne serce, pod moje kolana.

GWINONA

Nudzi mię kłótniarz ten. — Daj mu w policzek.

DERWID

Stój! splamisz ręce, ja mam twarz oplwaną.

GWINONA

Cóż to, ja sama mam bić tego króla?

Masz!

Uderza go.

DERWID

Nikczemnico, niech cię Bóg obbali.

O! serce moje. o!

Mdleje.

GWINONA

Wynieście trupa

I rzućcie wężom!

Rycerze wynoszą DERWIDA.

Gryfie, ty dopilnuj,

Niech do wężowej wieży rzucą starca.

GRYF wychodzi.

Głupie, bez serca rycerstwo patrzało,

Gdy we mnie wzbierał gniew; kiedym ja wrzała,

To stali cicho, jak uliczne chłopcy

Sykaniem szczwając psa mojego gniewu.

Milczeli wszyscy. — Gdyby tylko jeden

Na starca słowem uderzył gryzącym

I mej bezsilnej, kobiecej wściekłości

Przyszedł z pomocą: byłabym ostygła —

Lecz nie, milczeli; a jam się rzucała

W przepaść wściekłości, rozkoronowana;

Znienawidzona i nienawidząca;

Z całego serca ich nienawidząca!

LILLA WENEDA wchodzi.

LILLA WENEDA

Pani! gdzie ojca mego niosą?

GWINONA

Na śmierć.

LILLA WENEDA

Powiedz, na jaką śmierć ty go skazałaś?

GWINONA

Kazałam rzucić na pożarcie wężom.

LILLA WENEDA

Wężom!

GWINONA

Spójrzałam wczoraj w jedną wieżę,

Która przy zamku stoi zrujnowana; —

Spójrzałam: z gadzin okropne powoje —

Błyszczące, pełne ślin, pną się na ściany;

A w głębokości gniazda wężów leżą,

Błyskają oczy, wiją się ogony

I ciągły słychać świst, sykanie, gwary,

Jak w garnku wrącym — tam — w ciemność okropną,

W tę sykającą ciemność, w te wężowe

Błoto, w ten straszny ul kazałam rzucić

Twojego ojca.

LILLA WENEDA

O! Boże! o! Boże!

Mój ojciec wężom jest rzucony głodnym?

Węże nie będą mieć nad nim litości!

O! więc mi skonać!

GWINONA

I cóż, gołębico?

Żadnego teraz ratunku, wybiegu,

Tu nie pomoże topór twego brata,

Tu nie pomogą twoje łzy: — pożarty

I rozszarpany między gadzinami

Twój stary ojciec.

LILLA WENEDA

Ta harfa go zbawi.

Chwyta za harfę i wybiega.

GWINONA

Harfa? Idź z Bogiem, waryjatko smętna,

Czegoż dokażesz, harfą uzbrojona,

Przeciwko zemście wężów i kobiety?

Wychodzi.

[edytuj] Scena V

Sala taż sama.

LECH i SYGOŃ wchodzą.

LECH

Sygonie, człowiek ten nie jest Salmonem.

Przy uczcie jeden mu dał w łeb talerzem:

Ten człowiek — widząc krew cieknącą z czoła

Zawołał: "Octu!" — Gdyby to był Salmon,

Byłby zawołał: "Szabli!" Wiesz, co myślę.

Już postawiłem go na straży w bramie,

Zmieniwszy zbroją razem nań wpadniemy:

Jeżeli zamiast bronić się jak Salmon,

Będzie o życie błagał na kolanach,

Każę go jak psa powiesić i śćwiczyć.

GONIEC wchodzi.

GONIEC

Lechu! nowiny są okropne z pola.

Wenedy znów się rzucają do broni.

Lechon, najstarszy twój syn, zostawiony

Na drugiej stronie Gopła ze stu ludźmi,

Wzięty w niewolą.

LECH

Nie mówić Gwinonie!

Ona miłuje bardzo tego syna.

Każ ostrzyć miecze i naprawiać tarcze

W ostatniej walce dzidami pokłute —

To dobrze, mój Sygonie. Bój zaczęty. —

O! syn mój biedny! — Ale te psy wściekłe

Nie będą śmieli jeńca zamordować? —

Nie mówić tylko nic o tym Gwinonie;

Syna odbiję, nim się ona dowie.

GONIEC

Różne biegają straszne przepowiednie

O przyszłej walce między Wenedami;

Wszystkie te wróżby sieje czarownica

Młoda i piękna, co na łysej górze

Ma wykopany loch podobny gniazdom

Rzecznych jaskółek.

LECH

Cóż za wróżby, powiedz!

GONIEC

Mówią, że wódz ich będzie miał dwie głowy,

Dwa serca, oczów czworo płomienistych,

Lecz jeden tylko oszczep, jedną tarczę,

LECH

Na Boga! ja mu odetnę dwie głowy,

Ja mu rozrąbię tą szablą dwa serca!

Lepiej by wyszli, gdyby miał dwie tarcze

I dwa oszczepy, a mózg tylko jeden.

GONIEC

Mówią, że walka będzie oświecona

Błyskawicami.

LECH

Dobrze, będzie widno.

GONIEC

Ta czarownica z góry zapowiada,

Że po tej walce, martwych popiołami

Nakryta, za rok porodzi mściciela.

LECH

To przepowiednia nie dla mnie, nie dla mnie —

Nim ten popielnik wyrośnie ohydny,

Ja będę w grobie, a mój syn na tronie.

Ale to wszystko są na dzieci strachy:

I wódz ten z dwóma głowami, i mściciel.

Dosyć! już ciemno, dosyć już tych bredni!

Bić się będziemy i to jest najlepsza. —

Chodźmy Salmona wyprobować męstwo.

Wychodzą.

[edytuj] Scena VI

Dziedziniec w zamku LECHA.

ŚLAZ na straży przy bramie. Noc.

ŚLAZ

Trzeba salmoństwo to skończyć — dalibóg!

Salmoństwo moje bardzo niebezpieczne

I różnych rzeczy wymaga — na przykład:

Odwagi. Gdybym wiedział, że ze zbroją

Spadają na mnie takie obligacje,

Byłbym nie tykał jej... ani tych rzeczy,

Które rycerza są. — Co widzę? Chryste!

Pan mój dawniejszy prosto w bramę dąży.

Wyda się kłamstwo — po radę do głowy...

Słychać stukanie do bramy. ŚLAZ otwiera drzwi i ujrzawszy ŚWIĘTEGO GWALBERTA zatrzymuje go halabardą u wejścia.

ŚLAZ

Ktoś ty?

ŚWIĘTY GWALBERT

Domowi temu niosę pokój.

ŚLAZ

A więc nie wejdziesz, my żyjemy z wojny.

ŚWIĘTY GWALBERT

Puść mię do Lecha, puść, mężny rycerzu,

Niech cię Spiritus Sanctus. — O! pohańcze,

Mówię ci, puść mię, bo ci spadnie głowa.

Ty się wielkiemu sprzeciwiasz cudowi:

Dziś nad jeziorem, równa gołębiowi

Białością, cała powietrzem tęczowa,

Z gwiazdy sinymi, matka Chrystusowa

Pokazała się — ukląkłem, a ona:

"Idź! bo stary Derwid kona,

Córka jego, mój gołąbek,

Z bolu umiera."

Tak mówiąc w tęczy się rąbek

Owinęła postać święta,

I uniosła ją anielska sfera

Z tęczą, z gwiazdami, z tysiącem promieni.

ŚLAZ

Czemuś nie nabrał tych gwiazd do kieszeni?

Mógłbyś zapłacić teraz odźwiernemu.

ŚWIĘTY GWALBERT

Zapłacić? święci nic nie płacą.

ŚLAZ

Czemu?

ŚWIĘTY GWALBERT

Bóg daje wszystko temu, kto jest z Bogiem. —

Ale nie trzymaj mnie przed zamku progiem,

Twój upór sługę mego przypomina.

ŚLAZ

Cóż to za człowiek był?

ŚWIĘTY GWALBERT

At, łajdaczyna!

ŚLAZ

Gdzież jest?

ŚWIĘTY GWALBERT

Już teraz diabeł wziął do piekła.

ŚLAZ

Już w piekle?

ŚWIĘTY GWALBERT

W piekle.

ŚLAZ

Hum... dobra nowina.

ŚWIĘTY GWALBERT

Miałem łajdaka sługę, skradł mi wszystko

I spalił czaszkę wielkiego olbrzyma,

Z której ja sobie uczyniłem celę,

Tak że w tej czaszce, gdzie niegdyś mięszkały

Bogi Walhalli, teraz się świeciła

Czystość dziewicza w gwiaździstej koronie

I odzywała się czysta modlitwa.

ŚLAZ

To jakiś sługa niewierny?

ŚWIĘTY GWALBERT

Bies sługa!

Teraz ja myślę, że to sam Lucyfer

Podjął się u mnie służby i oszukał.

Lecz nie przełamie diabeł mocy Boga

Ani piekielne pokusy przemogą. —

Jeżeli jeszcze ten diabeł bezwstydny

Jest w ludzkiej skórze, to pod dyscypliną...

Lecz zdaje mi się, że to nie był diabeł,

Rycerzu, on był na diabła za głupi.

ŚLAZ

na stronie

Wolałbym, żeby trzymał się był o mnie

Pierwszej opinii. — Ach! Ach! myśl szczęśliwa!

Przemienię tego siwosza w Salmona.

głośno

Chodź tu, staruszku święty!

ŚWIĘTY GWALBERT

Dzięki Bogu,

Poganin zaczął już przezierać w światło.

Nazwał mię świętym — do chrztu niedaleko.

ŚLAZ

na stronie

Ja ciebie ochrzczę, dalibóg, że ochrzczę!

Usalmonuję ciebie.

głośno

Przewielebny!

Już noc, Lech teraz śpi.

ŚWIĘTY GWALBERT

Pokaż mi drogę.

Ja go obudzę.

ŚLAZ

Pomyśl! — to lew srogi,

Gotów się rzucić na ciebie i patrzeć.

ŚWIĘTY GWALBERT

Więc mi to będzie wieniec męczennika.

ŚLAZ

Staruszku, ty masz oczy bazyliszka

W świętym czerepie, mnie oczarowałeś.

Już gotów jestem zaraz zejść ze straży,

Choć za to można, jak nic, zgubić głowę.

Lecz na usługi twoje jestem gotów.

ŚWIĘTY GWALBERT

Uczyń to, uczyń, a nagroda w niebie.

ŚLAZ

Więc mi oddadzą w niebie moją głowę?

Ja wcale innej nie żądam nagrody,

Ja moją głowę bardzo kocham, cenię;

Jeśli przyrzekasz, że jak głowę stracę,

To ją odzyskam: pójdę budzić Lecha.

ŚWIĘTY GWALBERT

Przeczuwasz prawie święte pismo Boże.

Kto tutaj, mówi Chrystus, straci duszę,

A straci dla mnie, to duszę swą zyska.

ŚLAZ

Ale nic Chrystus nie mówi o głowie?

ŚWIĘTY GWALBERT

Głowa jest niczym, gdzie chodzi o duszę.

ŚLAZ

Kiedy nic Chrystus nie mówi o głowie,

To dla mnie wcale nie ma bezpieczeństwa,

Ja wolę głowę niż duszę.

ŚWIĘTY GWALBERT

Nędzniku!

Ja ci dowiodę, że światowe szczęście...

ŚLAZ

Ty mi dowodzisz. a twój Derwid ginie.

Lepiejże moję zbroję weź na siebie

I postój za mnie na straży, przy bramie,

To pójdę, Lecha obudzę i wrócę.

ŚWIĘTY GWALBERT

Rycerzu, daj mi zbroję i zbudź Lecha.

ŚLAZ

Stójże tu, stary — dzida w ręce prawej

Przeciwko wrogom, tak — hełm na łysinę.

na stronie

O, terazże mu zamknąłem przyłbicę,

Jeśli otworzy, będzie mądry.

głośno

Stój tu...

Jeśli spytają-ć : "Kto?" — odpowiedz: "Salmon".

Ja jestem Salmon — za chwilę powrócę.

Wykrada się za bramę zamku i ucieka.

ŚWIĘTY GWALBERT

w zbroi, chodząc wielkim krokiem

Więcże to, Boże, i w rycerskim stanie

Dobrzy są ludzie, dobrzy, choć poganie.

Otoż włożyłem rycerską kolczugę;

Najświętsza Panno, patrz na twego sługę.

Oto jak rycerz spod twojego znaku,

Jak nowy olbrzym Gedeon w szyszaku.

Trąbą mi teraz tylko walić mury

I piorunować grzeszniki i króle. —

Cóż to za zbrojni ludzie z latarniami?

LECH i SYGOŃ z latarniami, zbrojno.

LECH

Tu był na straży Salmon.

ŚWIĘTY GWALBERT

Jestem Salmon.

LECH

Sygonie, patrzaj na tego człowieka.

Jeśli to Salmon, to się znów odmienił.

To jakiś możny jest czarownik. — Mówisz,

Że jesteś Salmon; Salmon straci głowę,

Jeśli się wyda, że nie jesteś Salmon.

ŚWIĘTY GWALBERT

O, nieba! — jestem Salmon.

LECH

Patrz no, Sygoń,

Włos mu wygląda siwy spod szyszaka,

Króciutkie nogi w łapciach spod puklerza,

To jakiś możny diabeł; możny diabeł. —

O, czarowniku! jeżeliś ty Salmon,

Po śmierci w ciało ubrany diabelskie,

To na kawałki potnę twoje ciało,

Aż dusza twoja w ogniu gorejąca

Nie będzie miała w co się ubrać — broń się!

Napada z mieczem.

ŚWIĘTY GWALBERT

O, panie! ja nie Salmon!

LECH

Któż ty taki?

ŚWIĘTY GWALBERT

Nazywają mnie powszechnie Gwalbertem,

Świętym Gwalbertem. Otwórzcie przyłbicę;

Bo ja nie umiem tej klatki otworzyć...

LECH

To tak jak tamten... wymówka ta sama.

Nędzniku, wziąłeś na się inną postać;

Przebiegły jesteś... włos ci czarny zbielał;

Jam ciebie chudym widział przed godziną,

Teraz żołądek masz pełny i może

Płonących węgli masz pełny żołądek.

Na Boga! czarów nie będę igraszką...

Do mnie, rycerze!

Klaszcze, wchodzi kilku z rycerstwa.

Weźcie tego diabła. —

Sygoń, niech rzucą go wężom, do wieży.

ŚWIĘTY GWALBERT

Święta Maryjo! broń twojego sługi.

Żołnierstwo wynosi ŚW. GWALBERTA, który krzyczy i wyrywa się. SYGOŃ wychodzi za nimi. — Na krzyk starca wbiega GWINONA.

GWINONA

Co to jest za zgiełk? co to są za krzyki?

LECH

Kazałem wężom rzucić czarownika.

Ten Salmon, żono, to był zły duch, mocny.

GWINONA

Węże niegłodne, dziś jadły człowieka.

SYGOŃ wraca.

LECH

Sygonie! cóż to, powróciłeś blady?

SYGOŃ

Panie! powracam znad wężowej wieży.

GWINONA

I tam widziałeś poszarpane członki

Człowieka, w paszczy wężowej trzeszczące?

I tam słyszałeś gadzin smętne świsty?

I tam widziałeś jęczącą dziewczynę,

Która nad straszną wieżą nachylona,

Jak słowik, gdy się na węża zapatrzy,

Skrzydełek tylko lekkim trzepiotaniem

Okazywała strach?

SYGOŃ

Ja tam widziałem

Rzecz, która ludzkie przechodzi umysły.

Przy wieży biała księżycem dziewica

Siedzi, na harfie grająca; a przy niej

W krąg stoją węże, tak wyprostowane,

Jak morska fala wzdęta nad dziewczyną,

Ona te węże czarodziejską pieśnią

Zaczarowane trzyma i spokojne,

Ale już widać, że jej białe ręce

Mdleją na strunach; że się pieśń zakończy

Z życiem harfiarki w głodnych wężów paszczy.

GWINONA

Więc wieża, gdzie ten stary człowiek?...

SYGOŃ

Pusta.

Spoczywa w głębi i śpi Derwid stary.

Bo wszystkie węże, pieśnią wywabione,

Są słuchaczami córki.

GWINONA

Zwyciężyła!

Dobądźcie z wieży starego Derwida. —

O! głupie węże! o! przeklęte gady! —

Córce odebrać harfę i wypędzić.

Derwida zamknąć w podziemne ciemnice;

Czego nie zrobił wąż, dokażę głodem.

Czy go nakarmi córka, zobaczycie.

SYGOŃ

A z tym Salmonem co zrobić?

LECH

Zamknąć go

W jednym więzieniu z Derwidem — zamorzyć.

Oba są warci zgonu czarownicy.

Wychodzą.

CHÓR DWUNASTU HARFIARZY

O! święta ziemio polska! arko ludu!

Jak zajrzeć tylko myślą, krew się lała.

W przeszłości słychać dźwięk tej harfy cudu,

Co wężom dała łzy i serce dała.

Słuchajcież wy! gdy ognie zaczną buchać.

Jeżeli harfy jęk przyleci z dala —

Będziecież wy, jak węże stać i słuchać?

Będziecież wy, jak morska czekać fala,

Aż ścichnie pieśń i krew oziębnie znowu.

I znów się staną z was pełznące węże?

Aż rzucą was do mogilnego rowu,

Gdzie z zimnych jak wy serc się hańba lęże?

Już czas wam wstać!

Już czas wam wstać i bić, i truć oręże.

KONIEC AKTU TRZECIEGO