Lilla Weneda/Akt I

Z Wikiźródeł, repozytorium wolnych materiałów źródłowych

[edytuj] Scena I

Pole nad Gopłem.

LECH, GWINONA, SYGOŃ, GRYF wchodzą zbrojni.

LECH

Zapalić ognie na pobojowisku

I tu mi wzięte przyprowadzić jeńce.

Wchodzą DERWID z harfą złotą w ręku, LELUM i POLELUM w łańcuchach.

SYGOŃ

Z ręki mu złotej harfy nie wydarto.

Jest to Wenedów król z dwoma synami.

LECH

do DERWIDA

Cóż myślisz, starcze, o ludach zachodnich?

Wczora ty byłeś panem tej krainy,

Dzisiaj do ciebie nie należy głowa,

Która rządziła wczoraj tymi ludy.

Szaty na sobie teraz porozdzieraj,

Okup się, starcze, łzy brylantowymi,

Bo ci czekanem łeb roztrzaskam siwy. —

do LELUM i POLELUM

Cóż to szczekacie jak psy łańcuchami?

Cóż to, niedźwiedzie, uczcie się pokory!

Gdzie mój kat? — Ten mi człowiek plunął w oczy.

Że ja maleńki, to on mną pogardza,

A wiem, że mego miecza nie udźwignie. —

Gwinono, patrzaj, jaki to lud rosły.

Ja komar i krew z niego wycedziłem,

I wycisnąłem w ręku jak cytrynę.

Jak się Czech dowie, to nie będzie wierzył.

Poszlę mu tego starca w podarunku

I tych dwu młodych poszlę królewiców,

Niechaj porobi z nich obudwu psiarzy.

GWINONA

Ja chcę usłyszeć ich glos. Każ, niech mówią.

LECH

Psy — łatwiej zmusić ich, aby jęczeli.

GWINONA

Ta harfa musi być zaczarowana.

LECH

Na Boga! prawdę mówisz, moja lwico,

Ta harfa musi być zaczarowana —

Stary! czy w harfie twojej siedzi diabeł,

Że tak o nią dbasz?... Na Boga! to mruki!

My tu przed nimi jak na nitce wróble,

A oni patrzą z góry jak na frygi.

Gryfie, odprowadź ich do Rzymskiej wieży,

Jak się wygłodzą, to głos odzyskają.

DERWID, LELUM, POLELUM wychodzą pod strażą.

To głuchoniemy jakiś lud, Gwinono,

I głuchoniemy król. — Na koń! hej, na koń!

Ufundujemy na trupach królestwo.

Wychodzą wszyscy.

[edytuj] Scena II

Cela pustelnika, podobna kształtem do wnętrza czaszki olbrzymiej.

W głębi obraz N. Panny na dnie złotym.

ŚWIĘTY GWALBERT i ŚLAZ.

ŚWIĘTY GWALBERT

Splamiłeś moje oczy, mości Ślazie;

Wlazłem za twoją poradą na sosnę —

Splamiłeś moje oczy krwi widokiem.

To sprawa diabla; przybyłem nawracać,

A jacyś ludzie przybyli wycinać:

Wycięli prędzej, niż ja nawróciłem;

Za to się trzeba aż do krwi biczować

Mnie, jako panu, tobie, jako słudze,

A obu jako sługom Pana Boga.

ŚLAZ

Et fit voluntas tua.

ŚWIĘTY GWALBERT

Tak, tak, Ślazie,

Et fit voluntas Tego, co na niebie.

A jednak szkoda, że ten lud wycięto,

Bo lud był dobry, choć niechrześcijański.

ŚLAZ

Domine, wszyscy więc poszli do piekła?

ŚWIĘTY GWALBERT

Ziemia przed krzyżem krwią czerwoną ściekła,

Z tej krwi wybuchnie płomień w kształcie krzyża.

Śmierć kruszy ciała, lecz wieczność przybliża.

Narody będą wkrótce okupione;

Widziałeś, Ślazie, komety czerwone

Z długimi chwosty — co tu wróżą zmianę,

Komety, co jak wiedźmy rozczochrane

Goniły za mną aż do Jeruzalem,

Grożąc mi chłostą, krzyżem albo palem.

Cóż mi zrobiły?! — Kiedy będzie trzeba,

Te straszne gwiazdy palcem zetrę z nieba.

Bóg swemu słudze za wiek długi trudów

Przerażających da godzinę cudów.

Cóż mi ten mocarz, co tu krwawi lasy?

Nowy faraon, wejdę z nim w zapasy,

Złamię i różdżkę ognistą otrupię;

A potem jedną łzą gorącą kupię

Żywot dla niego wieczny i zbawienie.

ŚLAZ

Domine, z czego, proszę, są promienie,

Które ty nosisz na głowie?

ŚWIĘTY GWALBERT

Są ze mnie,

Z mojej wewnętrznej wiedzy, i z anioła,

Co w ciele moim pali się tajemnie.

ŚLAZ

Myślałem, że te płomieniste koła

Są z włosów?

ŚWIĘTY GWALBERT

Ergo nie byłyby z duszy?

ŚLAZ

Domine, a kot kiedy się napuszy,

To mu tak iskry z włosów wylatują.

ŚWIĘTY GWALBERT

Są ludzie głupi jak ty, co się trują

Porównywaniem dwóch natur w stworzeniu.

ŚLAZ

Domine, wiara jest w moim wątpieniu.

ŚWIĘTY GWALBERT

Wątpienie z diabła jest.

ŚLAZ

Więc mię on szuka.

ŚWIĘTY GWALBERT

Obacz no, Ślazie, ktoś do chaty stuka.

ŚLAZ otwiera. Wchodzi LILLA WENEDA.

LILLA WENEDA

W imię Maryi.

ŚWIĘTY GWALBERT

Patrzcie, to królewna,

To neofitka moja. — Cóż tak rzewna?

Cóż tak spłakana? Córko, czemuś drżąca?

LILLA WENEDA

Przyszłam do ciebie, mój ojcze, płacząca,

Mój ojciec, bracia moi są w niewoli,

Chcę ich ratować, lecz mi serce boli,

A nie podaje żadnej mądrej rady.

Świat cały teraz dla mnie smutny, blady,

Za łez strumieniem nie widać mi słońca.

Ty mój poradnik jedyny, obrońca.

Nieszczęśliwego ojca mam w niewoli,

Braci w kajdanach.

ŚWIĘTY GWALBERT

Cóż ja ci poradzę?

LILLA WENEDA

Już w ostatecznej się widzę niedoli.

Powiedz, o! powiedz, czy ten Lech ma władzę

Ojca mojego zabić?

ŚWIĘTY GWALBERT

To człek srogi.

LILLA WENEDA

Powiedzże, czym są twoje wielkie bogi,

Jeśli nie mogą mi dopomóc biednej?

ŚWIĘTY GWALBERT

Bluźnisz, dzieweczko Bóg w osobie jednej.

LILLA WENEDA

O! ja wiem! ja wiem! ty mnie uczył długo,

Nie zapomniałam wcale twej nauki;

Lecz teraz naucz, jak ocalić ojca.

ŚWIĘTY GWALBERT

Gotowaś jest ślub czystości uczynić?

LILLA WENEDA

Mój ojcze, jeśli tym ojca wybawię,

Ja będę czystą jak marcowe śniegi,

Jak po moczarach białe konwalije

Albo te kwiatki, co ze śniegu wstają

I brudnej ziemi nie widzą, i giną.

Dosyć mi będzie, że mi starzec siwy

Pobłogosławi i obleje łzami.

ŚWIĘTY GWALBERT

Zrób więc intencją przed obrazem Matki

Boga, na krzyżu — ukrzyżowanego.

Zrób jej ofiarę z dziewiczego serca.

LILLA WENEDA

Jakże mam mówić? — O! niebios Królowo!

Oddaj mi ojca, a ja Ci dam siebie

Jako białego gołębia bez plamki,

I nic nie będę więcej pożądała,

I nic mię nigdy na świecie nie splami.

ŚWIĘTY GWALBERT

Teraz, dzieweczko, ona będzie z nami. —

Ślaz, daj mi kostur. — Gdzież obozem leży

Ten Lech?

LILLA WENEDA

On, ojcze, mieszka w Rzymskiej wieży,

ŚWIĘTY GWALBERT

Na stare nogi droga niedaleka.

ŚWIĘTY GWALBERT i LILLA WENEDA wychodzą.

ŚLAZ

sam

Diabeł mi każe służyć u człowieka,

Co mnie suchymi korzonkami głodzi.

Wychudłem jak szczep... Człowiek się raz rodzi —

Pamiętaj o tym dobrze, mości Ślazie,

Żeś się urodził — i raz więc umiera —

Pamiętaj dobrze na to, mości Ślazie,

Że raz umiera i że się raz rodzi.

Ergo — ponieważ się już urodziłeś,

Więcże korzystaj z tego, mości Ślazie.

Ergo więc, nogi za pas i w świat jasny! —

A zrób intencją z czystości. — A na co? —

Czy masz w niewoli ojca, panie Ślazie?

A jak się w tobie zakocha królewna,

A ty w czystości jak w błocie po uszy! —

Chciałbym coś znaleźć niepotrzebniejszego

I z tego zrobić votum Panu Bogu,

Aby mi trochę sprzyjał na początek. —

Na przykład — zróbmy votum z przywiązania

Do mego pana — ot i lżej na sercu...

A teraz niech tę celę biorą diabli,

Już niepotrzebna mi — niechaj się pali!

Podkłada ogień pod ściany... i z zapalającej się celi wychodzi.

[edytuj] Scena III

Sala w Rzymskiej wieży.

LECH i GWINONA wchodzą.

LECH

Cóż robić z tymi ludźmi żelaznymi?

Ulec mi nie chcą. — Cóż robić, Gwinono?

GWINONA

Rada jest moja, zbyć się ich na zawsze.

LECH

Co? — pozabijać?

GWINONA

Znów się wzdrygasz, mężu,

I w czynach boisz się ostateczności.

Dwa razy przez tę naturę kobiecą

Straciłeś kraje już podbite prawie;

Rycerzy ledwo ci zostaje garstka:

Ty zawsze ufasz w szczęście i fortunę,

I w tę gorącość krwi, co ciebie rzuca

W niebezpieczeństwa; a nie myślisz o tym,

Że mamy dzieci, które pójdą z torbą

I miecz ojcowski przedadzą za szeląg,

Jeśli ich w życiu nie postanowiemy

Na dobrze, stale zbudowanym tronie.

LECH

To wszystko prawda.

GWINONA

Patrz na brata Czecha;

Jemu się także ty oszukać dałeś;

Toteż postąpił z tobą jak z dzieciną,

Sam zabrał kraje we dwóch pokonane,

A ciebie wysłał aż w północne lody.

Cóż, moja frygo z rozpalonej stali,

Kto cię pokręci, choć dłoń sobie sparzy,

Kontent, bo ty się kręcisz za to długo.

LECH

Widzę to czasem, że mnie oszukują.

GWINONA

Kto z boku patrzy, ten to widzi zawsze.

LECH

Cóż ty ze starym zamyślasz Derwidem?

GWINONA

Co? — Zdaj to na mnie, sam idź do sokołów;

Ty dobry w boju i na polowaniu:

Ale gdy trzeba robić to, co nudzi,

To się ty wzdrygasz. — Ty masz lwią naturę.

Albo spać... albo krew pić lubisz ciepłą.

LECH

Ja to do siebie znam.

GWINONA

Cóż, mój tygrysie!

Dajże na moją już odpowiedzialność

Tych jeńców — jeśli zrobię źle, wyłajesz.

LECH

daje znak, że zezwala, i wychodzi.

Gryf... przyprowadzić mi tutaj Derwida.

DERWID

wchodzi jako więzień z harfą w ręku. — GRYF.

Jeszcze mu z ręki harfy nie wydarto!

Wy się boicie wszyscy tego starca.

Przystępuje do DERWIDA i chce mu harfę wyrwać. — DERWID podnosi harfę, jakby ją chciał uderzyć.

DERWID

Precz!

GWINONA

O! widzicie! on mię chciał uderzyć.

Nie zabijajcie go — ja z nim pomówię.

Człowieku! chcesz ty mnie nauczyć czarów?

Słyszałam, że ty masz w tej harfie ducha,

Który zgaduje przyszłość; czy to prawda?

DERWID

Mam w harfie ducha, co zgaduje przyszłość.

GWINONA

Każ mu wystąpić, niechaj go zobaczę.

DERWID

Póki ja żyję, ten duch w harfie będzie.

GWINONA

A jak ty umrzesz?

DERWID

Do nieba uleci.

GWINONA

Ja mogę ciebie dziś pozbawić życia.

Ja tego ducha widzieć chcę. Rycerze,

Przynieście jemu pić, niech się ożywi.

do DERWIDA

Ty mi wywołasz z harfy tego ducha,

Inaczej — klnę się na Hekate i trzy

Starki, co w piekle krwawymi nożami

Nić przecinają ludzkiego żywota,

Że zginiesz.

DERWID

Nigdy! o! nigdy, piekielna!

Ty nie usłyszysz pieśni niewolnika,

Nigdy ta ręka od łańcuchów sina

Strun się nie dotknie! Nigdy moje oczy

Łez nie wyleją, póki te łzy moje

Mogą posłużyć wam na wywołanie

Z ust okrwawionych serdecznego śmiechu.

O! nie — nigdy wy z króla niewolnika

Nie uczynicie służalca harfiarza.

Ta pieśń, co do krwi pędziła rycerze,

I w miecze kładła dusze nieśmiertelne,

I wścieklizną swą ducha ojczystego

Dawała mieczom ząb, co gryzł wam kości

I truł wam rany: nie zabrzmi w niewoli.

Możecie wy tę harfę wziąć i rzucić

W ogień i ogrzać przy niej ręce wasze,

I wasze trupie twarze rozczerwienić,

Możecie spalić ją, ale nie zgwałcić.

O! sprobuj — połóż twe palce na strunach,

Czy wywołają z nich co więcej niż dźwięk

Śmieszący ludzi? — I ty myślisz, że ja,

Gdy na mym sercu położysz twe szpony,

Poddam się palcom targającym żyły

I z mego jęku zrobię pieśń? — O! jędzo!

Ty myślisz, że ja, gdy dziś jeszcze z góry

Widziałem lud mój — co jak jeden człowiek —

O, nie! jak jeden trup leżał na polu,

Myślisz — że takim okropnym widokiem

Rozhartowany będę i pokorny?

Sprobuj, czy ze mnie co więcej wyciśniesz

Nad krew — co będzie przeciw tobie świadczyć

Przed mymi ludy. — Nie, ja nie mam ludu! —

Lecz po narodach już wymordowanych

Jeszcze zostaje jakaś moc, przed którą

Ty musisz bladnąć i ciągle twe lica

Strupiałe nową krwią farbować musisz:

Weźże krew moję do twej gotowalni,

Czarna kobieto, i co dnia jagody

Czerwień krwią moją, aby cię mąż kochał

I nie zobaczył, że masz krew zieloną.

GWINONA

Skończyłeś, starcze?

DERWID

Nie jeszcze! nie jeszcze!

Ja czuję w sercu jakąś moc zabójczą,

Która mym słowom da moc zabijania

I ciebie mi tu da za niewolnicę,

I z twego trupa mnie pokonanemu

Tron nowy zrobi. Stój tu! ja ci łono

Osuszę, piersi napełnię popiołem,

W żywot nasypię gadzin. — O! gdybyś ty

Była kobietą — gorzej niż to wszystko,

Bobym ci oczy twe napełnił łzami,

Opowiadając ci moje nieszczęście —

Ale ty jesteś nie z tych, które płaczą.

Ciebie zabijać trzeba przekleństwami;

I piekło całe zakląć przeciw tobie,

Ażeby piekło całe było w tobie.

GWINONA

Ten starzec śmierci chce. Wydrzeć mu oczy!

DERWID

Czekaj, niech jeszcze raz spójrzę na ciebie

Tymi oczyma, co będą wydarte.

GWINONA

Precz z nim!

DERWID

Przez oczy moje wyłupione

Niechaj na ciebie patrzy Bóg!

Żołnierze wyprowadzają DERWIDA.

GWINONA

To dziwne,

Te oczy siwe ze srebrnymi rzęsy

Serce mi do krwi ugryzły. — Mój Gryfie,

Zawołaj mi tu Kraka i Arfona,

Niech się z tą złotą harfą przyjdą bawić.

A najmłodszemu Gwinonkowi zanieść

Oczy wydarte, niech z nimi poigra.

Wchodzi ŚWIĘTY GWALBERT — LILLA WENEDA

ŚWIĘTY GWALBERT

Czy tu znajome jest Chrystusa imię?

GWINONA

Cóż to za człowiek? czemu tu wpuszczony?

ŚWIĘTY GWALBERT

Straż twoja, cudem pokonana, drzymie.

GWINONA

Ty jak Hekate masz księżyc czerwony

Na siwych włosach. — Co to jest za człowiek?

ŚWIĘTY GWALBERT

Ja ciemne chmury zdzieram z ludzkich powiek

I światło niosę dla duszy słoneczne,

Ja ludziom biednym daję życie wieczne.

Ktokolwiek jesteś, schyl przede mną głowę.

GWINONA

Jakiś czarownik.

LILLA WENEDA

do ŚW. GWALBERTA

O! panie, mów za mną.

ŚWIĘTY GWALBERT

Przyszedłem tutaj w imię Boga mego

O pognębionych ludzi się upomnieć.

Oto jest córka króla tej krainy,

Która ma braci i ojca w niewoli

I przyszła prosić za nimi.

LILLA WENEDA

O, pani!

Ja przyszłam prosić za ojcem i braćmi.

Nie patrz ty na mnie srogo — ja pokorna.

Ja przyszłam twoje nogi rosić łzami,

Ja będę za to twoją sługą; będę

Płótno twe bielić, twoje krowy doić,

Twe szpaki takich nauczę wyrazów,

Że w dzień i w nocy będą dziękowały

Za moich braci, za mojego ojca.

Ja z moich oczu ci zrobię źwierciadła,

W których się będziesz ty widziała piękną,

Wesołą, dobrą i pełną litości;

I sama siebie widząc, będziesz kochać;

A ja cię więcej jeszcze będę kochać,

Niż się ty możesz kochać sama siebie.

GWINONA

Za późno przyszłaś.

LILLA WENEDA

O! nie mów! o! nie mów!

Ja tu leciałam jak gołąb do dzieci.

I gdyby nie ten stary człowiek, pani,

Już bym tu była dawno zawieszona

na szyi mego ojca. — Gdzie mój ojciec?

DERWID wchodzi z wyłupionymi oczyma i podnosi ręce nad LILIĄ WENEDĄ.

DERWID

Puśćcie mnie! krwią chcę ją widzieć i mózgiem.

Ona tu musi być. Tu, tu ją widzę —

O! bądź przeklęta!

LILLA WENEDA

Ojcze! to ja, ojcze.

DERWID

Co? — To głos mojej córki, o! niebiosa!

Ja córki mojej nie widzę!

LILLA WENEDA

Mój ojcze,

Tobie wydarto oczy! — Czy zupełnie?

Czy ty zupełnie mnie nie widzisz, ojcze?

Poczekaj, krew ci obetrę włosami

I nigdy moich włosów nie obmyję;

Lecz je rozpuszczę do ziemi czerwone

I w tej koszuli okropnej uklęknę

Skarżyć się Bogu. Ojcze nieszczęśliwy!

O! srodzy ludzie! o! ludzie okrutni!

Pani! ty jesteś niewinna? co — prawda?

Tego nie mogła uczynić kobieta?

Ty sama teraz cierpisz! — o! na Boga!

Dajże mi teraz, pani, tego starca!

Wszakże ty widzisz, że on nie ma oczu,

Tylko te biedne moje dwie źrenice,

Które łez pełne. O, dajże mi teraz

Mego ślepego ojca!

DERWID

Mój słowiku!

Cicho bądź! jędzy tej nie ruszaj.

do GWINONY

A ty,

Wściekła kobieto! jeśli cię ten widok

Ślepego starca i córki, co widzi

Czerwone ojca swego oślepienie,

Dręczy? jeśli cię dręczy ta męczarnia? —

A musi dręczyć — bo cóż ty zdobyłaś

Tym okrucieństwem prócz kilku perełek,

Co z oczu mojej córki upadają,

I kilku tych łez okropnych, co ciekną

Z mej próżnej czaszki? — Więc jeśli cię dręczy

Ta niemoc twoja, ta bezsilność twoja —

Sprobuj, czy moja cię śmierć nie uleczy

I tygrysiego serca nie nakarmi.

GWINONA

Pamiętaj, że ja mam cię zabić władzę.

LILLA WENEDA

Okrutna pani! nie, ty nie masz władzy!

O, nie! ty nie masz w sobie takiej władzy;

Ja ci powiadam z głębi rozdartego

Serca, że nie masz nad nim władzy żadnej.

Wymyśl trzy razy śmierć najokropniejszą —

I trzy razy wszystko wymyślisz na próżno.

do ŚW. GWALBERTA

Nieprawdaż, starcze, że matka Chrystusa

Będzie mnie bronić razem z aniołami

I da zwycięstwo nad tą dumną, krwawą?

Trzy razy będę ojca zbawicielką,

A ty się spłonisz, żeś taka bezsilna

Przeciw rozpaczy mojej ostatecznej.

GWINONA

Dziwne wyzwanie! słyszeliście wszyscy:

Ta mnie dziewczyna wyzywa. — Już miałam

Oddać ci ojca, bo ten łachman stary

Stał mi się wcale niepotrzebny: teraz

O niego będą toczyć się turnieje.

Gryfie, weź starca, za włos jego siwy

Uwieś na drzewie, niech słońce go pali

I dziobią kruki; dla większej męczarni

Niech końcem stopy ziemi się dotyka.

LILLA WENEDA

Gdzie król? ja pójdę do króla ze skargą.

GWINONA

Idź.

ŚWIĘTY GWALBERT

Klątwa Boga na tym krwawym domie.

Wychodzą.

CHÓR DWUNASTU HARFIARZY

Oczy wydarto staremu królowi,

Pęka się córki bursztynowe serce,

A w naszą starą kość strach idzie mrowi,

Lecz nie lejemy łez, bo ci morderce

Gotowi ludom rzec: Zwycięstwo nasze!

Zwątpił o sobie lud! Harfiarze płaczą!

Niech spojrzy w piersi wróg, niech patrzy w czasze,

Czasze nalane krwią, serca rozpaczą,

Z ust się wydziera krzyk o zemstę Boga,

Czekamy wszyscy drząc na piorun z chmur —

A kiedy milczy niebo — śpiewa chór. —

A kiedy śpiewa chór — drży serce wroga!

KONIEC AKTU PIERWSZEGO