Kupiec wenecki/Akt III

Z Wikiźródeł, repozytorium wolnych materiałów źródłowych

Scena pierwsza - Scena druga - Scena trzecia - Scena czwarta - Scena piąta

[edytuj] Scena pierwsza

Jedna z ulic Wenecyi.

SOLANIO i SALARINO.

SOLANIO

Cóż tam słychać na Rialto?

SALARINO

Wciąż jeszcze krąży ta pogłoska, że okręt Antonia z kosztownym ładunkiem zatonął w owej cieśninie. Goodwins podobno nazywa się to miejsce; ma to być ława piasczysta, bardzo niebezpieczna, w której kości niejednego krzepkiego okrętu leżą pogrzebione, jeżeli jejmość pani Fama jest prawdomówną babą.

SOLANIO.

Radbym, żeby była babą plotkarką, jak każda z tych, co żują imbier i wmawiają w sąsiadów, że opłakują śmierć trzeciego męża. Niemniej dlatego jest prawdą, usuwając na bok wszelką rozwlekłośći nie tamując toku rozmowy niepotrzebnymi frazesami, że Antonio, nasz poczciwy, nasz nieoszacowany Antonio, gdzież znajdę epitet prawdziwie godny iść w parze z jego nazwiskiem!...

SALARINO

Dociągnijże do końca.

SOLANIO

Co takiego? A! koniec końców niema kwestyi, że stracił okręt.

SALARINO

Bogdajby się na tem skończyły jego straty.

SOLANIO

Śpieszę się powiedzieć: amen, zanim mi szatan do tego przetnie drogę; bo oto się tu zbliża w żydowskiej postaci.

Wchodzi SZAJLOK.

Cóż tam, Szajloku? Jakież nowiny między kupcami?

SZAJLOK

Wyście wiedzieli; nikt lepiej niż wy nie wiedział o ucieczce mojej córki.

SALARINO

Niezawodnie. Ja z mojej strony wiedziałem przynajmniej o krawcu, co jej uszył skrzydła do tej ucieczki.

SOLANIO

A Szajlok ze swojej strony wiedział, że jego ptak miał już pierze; w takim zaś razie wszystkie mają ten obyczaj, że wylatują z gniazda.

SZAJLOK

Potępienie ją za to czeka.

SALARINO

Zapewne, jeżeli ją szatan sądzić będzie.

SZAJLOK

Taka niesforność własnej mojej krwi i ciała!

SOLANIO

Wstydź się, stary, w tym wieku mieć krew i ciało niesforne.

SZAJLOK

Moją krwią i ciałem jest moja córka.

SALARINO

Między twojem a jej ciałem większa jest różnica, niż między hebanem a kością słoniową; między jej krwią a twoją, większa, niż między deserowem winem a lurą. Ale powiedziano nam, czy słyszałeś, że Antonio na morzu poniósł stratę? Prawda to, czy bajka?

SZAJLOK.

W tem ci nowy sęk dla mnie. To bankrut, utracyusz; nie śmie się teraz ani pokazać na Rialto; to golec: on, co bywało tak strojnie przychodził na rynek. Niechże się ogląda na swój oblig! Zwykł był nazywać mię lichwiarzem; niech się ogląda na swój oblig! Zwykł był pożyczać przez miłość chrześcijańską, niech się ogląda na swój oblig!

SALARINO.

Nie zechcesz mu przecież rznąć ciała, jeżeli nie zapłaci w terminie; na cóżby ci się zdało?

SZAJLOK.

Na przynętę dla ryb. Jeżeli zresztą nie nasyci nikogo, nasyci przynajmniej moją zemstę. On mię lżył, wydarł mi na jakie pół miliona spodziewanych korzyści; naigrawał się z mojej straty; bluźnił memu narodowi; krzyżował moje zarobki; odwodził ode mnie przyjaciół, a nieprzyjaciół na mnie podszczuwał. I za cóż to wszystko? za to, że jestem żydem. Czyliż to żyd nie ma rąk, członków, organów, zmysłów, uczuć, namiętności? Nie żywiż się tymi samymi pokarmami, nie możeż być zraniony takiem samem narzędziem, nie ulegaż takim samym chorobom, nie leczyż się takimi środkami, nie czujeż tak samo zimna w zimie, a ciepła w lecie, jak chrześcijanin? Nie płynież z nas krew, jak nas zakłujecie? Nieśmiejemyż się, jak nas załaskoczecie? Nie umieramyż, jak nas otrujecie? A jak nas skrzywdzicie, nie mamyż się mścić za to? Jeżeliśmy we wszystkiem innem do was podobni, to i w tem chcemy was dorównać. Jeżeli żyd skrzywdzi chrześcijanina, w czemże się objawi jego pokora? W zemście. Jeżeli chrześcijanin skrzywdzi żyda, w czemże się ma objawić jego potulność na wzór chrześcijański? Ny, także w zemście. Uczycie nas złości, ny, to ja ją zastosuję w praktyce; i źleby być musiało, gdyby uczeń nie przeszedł swych nauczycieli.

Wchodzi służący.

SŁUŻĄCY

Mój pan, Antonio, życzy sobie widzieć się z panami: jest teraz w domu.

SALARINO

Właśnieśmy mieli iść do niego.

Wchodzi TUBAL.

SOLANIO

Oto nadchodzi drugi z pokolenia: gdyby trzeci miał się jeszcze przymieszać, toby szatan musiał zostać żydem.

Wychodzą ze służącym SALARINO i SOLANIO.

SZAJLOK

Tubal! Co przywozisz z Genui? Znalazłeś moją córkę?

TUBAL

W wielu miejscach słyszałem o niej, ale jej nigdzie znaleść nie mogłem.

SZAJLOK

Aj waj mir! aj waj mir! Przepadł mój dyament, dałem za niego dwa tysiące dukatów w Frankfurcie. Przekleństwo teraz dopiero spadło na Izraela, nigdy go dotychczas nie czułem. Dwa tysiące dukatów w tym kamieniu! i tyle innych drogich, kosztownych klejnotów! Wolałbym, żeby moja córka leżała trupem u nóg moich, ażeby miała w uszach te klejnoty. Wolałbym, żeby leżała na marach u nóg moich, a w trumnie miała owe dukaty. Żadnej wieści o nich! Aj waj mir! i nie wiem jeszcze, ile wydam za szukanie. Aj waj! Koszt na koszt! Złodziej wziął już tyle i tyle znowu na śledzenie złodzieja! I znikąd zadośćuczynienia! i znikąd zemsty! Nigdzie biedy, tylko na moim karku; nigdzie westchnienia, tylko z mojej piersi; nigdzie łez, tylko w moich oczach!

TUBAL

Mają biedę i inni. Słyszałem w Genui, że Antonio...

SZAJLOK

Co? co? co? Biedę? jaką biedę?

TUBAL

Stracił galerę, która płynęła z Trypolis.

SZAJLOK

Bogu dzięki! Bogu dzięki! Czy to prawda? Czy to prawdą?

TUBAL.

Mówiłem z paru majtkami, którzy ocaleli z rozbicia.

SZAJLOK.

Dziękuję ci, giter Tubal! Dobra wiadomość! Dobra wiadomość! Gdzie? w Genui?

TUBAL.

Wasza córka wydała w Genui, jak słyszę, jednego wieczora ośmdziesiąt dukatów.

SZAJLOK.

Tubal! Wpychasz we mnie sztylet. Nigdy już mego złota nie zobaczę! Ośmdziesiąt dukatów na jeden raz! Ośmdziesiąt dukatów!

TUBAL.

Kilku wierzycieli Antonia przybyło ze mną razem do Wenecyi; zapewniali, że musi ferfal zrobić.

SZAJLOK.

Bardzo się cieszę z tego; będę go dręczyć, będę go torturować; bardzo się cieszę.

TUBAL.

Jeden z nich pokazywał mi pierścień, który mu wasza córka dała za małpę.

SZAJLOK.

Żeby ją donder! Tubal, torturujesz mnie: to był mój turkus; dostałem go od Lei, kiedy byłem jeszcze chłopcem; nie byłbym go oddał za cały las małp.

TUBAL.

Ale Antonio jest niezawodnie kaput.

SZAJLOK.

Tak, to prawda, to prawda. Idź, mój Tubal, najmij mnie woźnego; zamów go naprzód na dwa tygodnie. Muszę mieć jego serce, jeżeli sfaluje termin; bo jak go raz nie będzie w Wenecyi, to będę mógł prowadzić mój handel, jak zechcę. Idź, idź, mój Tubal; znajdziesz mnie podle synagogi; idź, giter Tubal, podle synagogi.

Wychodzą

[edytuj] Scena druga

Belmont. Sala w pałacu Porcyi.

BASSANIO, PORCYA, GRACYANO, NERYSSA i służba. Skrzynki wystawione na widok.

PORCYA

Wstrzymaj się jeszcze, signore, zaczekaj

Dzień lub dwa, zanim dokonasz wyboru,

Bo gdybyś błędnie wybrał, pozbawioną

Byłabym twojej obecności; bądź więc

Cierpliwy, proszę. Coś mi skrycie mówi,

(Lecz to nie miłość,) że rozstać się z panem

Z trudnościąby mi przyszło, a sam przyznasz,

Że nienawiści głos bywa odmienny.

Abyś mię jednak pan lepiej zrozumiał,

(Choć to kobiecie myśleć tylko wolno,

Ale nie mówić,) chętniebym cię miesiąc

Albo dwa w moim zatrzymała domu,

Zanimbyś odbył tę grę hazardowną.

Mogłabym pewne podać ci skazówki

Co do trafności wyboru, lecz wtedy

Złamaćbym moją musiała przysięgę,

A tego nigdy nie uczynię. Tak więc

Możesz mię chybić; jeślibyś zaś chybił,

Zaiste dałbyś mi powód do grzechu,

Boby mi przyszło żałować, żem była

Wierną przysiędze. O, te oczy wasze

Opanowały mię i rozdwoiły:

Jedna połowa moja już jest waszą;

Druga połowa waszą, to jest moją,

Chciałam powiedzieć; lecz jeżeli moją,

To waszą także, więc i całość wasza.

Zawistna dolo! żeby kłaść przegrodę

Między własnością a właścicielami!

I waszą jestem i nie waszą. Jeśli

Na tem się skończy, co jest, niechaj za to

Fortuna będzie, nie ja potępioną!

Za długo mówię, ale to jedynie,

Aby czas przewlec, rozciągnąć, przedłużyć,

A z nim wasz wybór.

BASSANIO

Pozwól mi wybierać,

Bo tak, jak jestem, żyję na katowni.

PORCYA

Bassanio na katowni? Jakaż wina

Obciąża waszą miłość?

BASSANIO

Żadna inna,

Jak tylko sroga wina niepewności,

Która mi wątpić każe, czy w miłości

Będę szczęśliwy. Taki sam stosunek

Zachodzi między śniegiem a płomieniem,

Jak między winą a moją miłością.

PORCYA

Muszę się jednak obawiać, signore,

Czy rzeczywiście nie mówisz z katowni,

Skąd ludzie tylko w przymusowy sposób

Zwykli są czynić zeznania.

BASSANIO

O, Porcyo!

Przyrzecz mi życie, a prawdę ci wyznam.

PORCYA

Żyj więc i wyznaj!

BASSANIO

Kochaj więc! w tem właśnie

Mieści się żywa treść mego wyznania.

O, błoga męko, gdy tortorujący

Sam zbawić zdolną poddaje odpowiedź!

Zobaczmy jednak, co mi los przeznaczył

W tych tajemniczych skrzynkach. Pozwól, pani.

PORCYA

Przystąp więc. W jednej z nich ukrytą jestem

Jeśli mię szczerze kochasz, to mię znajdziesz.

Nerysso, ustąp w głąb z resztą obecnych.

Niech wyborowi jego towarzyszą

Dźwięki muzyki, by jego zgon dla mnie,

Jeżeli chybi, był jak zgon łabędzia,

Co wśród melodyi gaśnie. Dla większego

Uzupełnienia tego podobieństwa

Oczy me będą mu strumieniem, mokrem,

Śmiertelnem łożem, jeżeli zaś trafi,

Czemże muzyka będzie w takim razie?

Wtedy muzyka będzie jak ów odgłos

Trąb, gdy przed nowo-ukoronowanym

Monarchą wierny lud chyli kolana;

Jak owe słodkie dźwięki, które z pierwszym

Brzaskiem dnia płyną w ucho oblubieńca

I do ołtarza go wiodą. Już idzie,

Z równą odwagą, lecz z większą miłością

Niż kiedyś Alcyd, gdy szedł znieść ów haracz,

Jaki morskiemu potworowi Troja

Niosła w dziewicach. Ja tu stoję z przodu,

Niby ofiara; a te tam opodal,

To są dardańskie niewiasty patrzące

Z trwogą na skutek jego przedsięwzięcia.

Idź, Herkulesie! Życie me zależy

Od twego: więcej ja czuję obawy,

Niż ty sam, wobec tej groźnej wyprawy.

Muzyka daje się słyszeć. BASSANIO tymczasem zastanawia się nad napisami, będącymi na skrzynkach.

ŚPIEW:

PIERWSZY GŁOS.

Powiedz, gdzie się skłonność rodzi,

W głowie-li, czy w sercu młodzi,

Jaki życia bieg przechodzi?

DRUGI GŁOS.

W oczach rodzi się, karmiona

Paszą wzroku, żyje ona

W swej kolebce i w niej kona.

Ogłośmy jej zgon:

Dyn! dyn! dyn! brzmi dzwon.

CHÓR.

Dyn! dyn! dyn! brzmi dzwon.

BASSANIO

Tak, choć sam sobie często pozór kłamie,

Świat zawsze daje się uwodzić blichtrom.

W sądach naprzykład: jakaż święta sprawa,

Pokryta gładkim pokostem wymowy,

Tem się wydaje, czem jest? W rzeczach świętych

Jestże błąd jaki, któryby pod sankcyą

Powagi, zręcznym poparty sofizmem,

Nie przyozdobił się w godziwą postać?

Niema występku tak nagiego, iżby

Nie miał po wierzchu jakichsi cech cnoty.

Ilużto tchórzów, z sercem równie miękkiem

Jak schody z piasku, nosi groźne brody

Na podobieństwo Alcyda lub Marsa,

Choć w żyłach mają miasto krwi serwatkę

I tą powłoką męstwa straszą nieraz?

Przypatrzcie się piękności, a ujrzycie,

Że jest najczęściej kupioną na wagę.

I tu się jawi cudowność natury;

Bo im blask większy na zewnątrz, tem większa

Czczość bywa w gruncie: takimi są owe

Złote, falisto-trefione kędziory,

Na wiatr puszczone i skaczące z wdziękiem

Obrachowanym na efekt; częstokroć

W nich poznajemy własność innej głowy,

Która na teraz spoczywa w grobowcu.

Tak więc ozdoba jest kwiecistym brzegiem

Niebezpiecznego morza, piękną tkanką,

Zasłaniającą twarz murzynki; słowem,

Jest niby prawdą, łowiącą na wędę

Najmędrszych nawet. Nie chcę przeto ciebie,

Zwodnicze złoto, ty strawo Midasa!

Ni ciebie, blady służalcze, co biegasz

Z ręki do ręki; ale ciebie, ciebie,

Skromny ołowiu, który grozisz raczej,

Niż jakąkolwiek obiecujesz korzyść.

Twoja prostota wymowniej mię nęci:

Ciebie wybieram, niech cię los uświęci!

PORCYA

Jak się w powietrze ulatniają moje

Błędne obawy, wrzące niepokoje,

Złowieszcze troski i chwiejące względy!

Miłości, poskrom radosne zapędy!

Folguj, zmniejsz nadmiar swojego zachwytu!

Abym u tego szczęśliwości szczytu

Nie utraciła zmysłów.

'BASSANIO' otwierając ołowianą skrzynkę

Cóż tu znajdę? —

Ha! obraz pięknej Porcyi! Jakiż półbóg

Zdołał do tego stopnia naśladować

Żywy arcywzór? Sąż te oczy w ruchu?

Czy też, przylgnąwszy do oprawy moich,

Zdają się w ruchu ? Te na wpół otwarte,

Różane wargi dzieli nektar tchnienia:

Tak słodki tylko może istnieć przedział

Między tak śliczną parą. Tu, w tych włosach

Malarz jak pająk, osnuł sieć na serca.

Ale jej oczy! jak mógł patrzeć na nie,

Chcąc je nakreślić? Nim jedno nakreślił,

Obadwa swoje powinien był stracić

I nie dokończyć dzieła. Ależ patrzcie!

O ile prawda moich słów uwłacza

Temu cieniowi, za słabo go wielbiąc,

O tyle także ten cień ustępuje

Przed rzeczywistą prawdą. Oto karta,

W której treść mego szczęścia jest zawarta.

Czyta.

Ty, coś się trzymał prawej szali,

Gardząc tem, co lśni okazalej,

Roztropność twą fortuna chwali;

Bądź kontent i nie szukaj dalej.

Serce-li twe się k'temu skłania,

Czego ci posiąść los nie wzbrania,

Zbliż się do lubej bez wahania,

Upomnieć się pocałowania.

Słodki nakazie! — Luba, pozwól zatem.

Całuje ją.

Umocowany tym prawnym mandatem

Stojąc przed tobą, sam z sobą spór wiodę,

Jak ktoś, co z drugim walcząc o nagrodę,

I słysząc poklask w zgromadzonym tłumie,

Oszołomiony topi się w zadumie,

I pyta siebie: dla mnież te poklaski?

Tak i ja, jeszcze niepewny twej łaski,

Nie śmiem radością mego szczęścia mierzyć!

O, stwierdź je, poświadcz, pozwól mi w nie wierzyć!

PORCYA

Signor Bassanio, pisz mię, jak mię widzisz.

Dla siebie samej nie byłabym pewnie

W żądaniach moich zbyt wymagającą,

Pragnąc o wiele być lepszą, niż jestem;

Ale dla ciebie radabym w trójnasób

Dwadzieścia razy spotęgować siebie,

Być tysiąc razy piękniejszą, niż jestem,

Dziesięć tysięcy razy tak bogatą.

Dlatego tylko, żeby większej ceny

Nabrać w twych oczach, radabym pod względem

Przymiotów, wdzięków, mienia i znaczenia

Stać wyżej ceny. Ale cała suma

Wartości mojej wynosi zaledwie

Małe coś: jestem, ogółowo biorąc,

Kobietą bez nauki, bez oglądy,

Bez doświadczenia, w tem tylko szczęśliwą,

Żem nie za stara jeszcze do nauki;

Szczęśliwszą nadto, że z natury nie mam

Usposobienia tępego do nauk;

A najszczęśliwszą, że słaby mój umysł

Poddaję teraz pod władzę twojego,

Byś nim kierował, jako mój małżonek,

Przewodnik i pan. Ja i wszystko moje

Należy odtąd do ciebie i twoich.

Przed chwilą jeszcze byłam właścicielką

Tego pałacu, panią moich ludzi,

Królową siebie samej: w tej zaś chwili

Dom mój, i słudzy moi, i ja sama

Jestem własnością twoją. Przyjm nas, panie,

Wraz z tym pierścieniem: jeżeli go zgubisz,

Darujesz komu, lub w jakibądź sposób

Z nim się rozłączysz, będzie to wskazówką,

Że miłość twa ostygła i powodem

Dla mnie do skargi na twoją niewiarę.

BASSANIO

Pani, odjęłaś mi mowę; krew tylko

Z tętn mego serca przemawia do ciebie:

Takie jest w moich władzach zamieszanie,

Jakie po pięknie powiedzianej mowie

Ukochanego monarchy panuje

W kole radośnie gwarzących słuchaczy;

Kędy głos każdy krzyżując się z drugim,

Zlewa się w jeden chaos uniesienia,

Wyrażonego lub niemego. Ale

Jeśli ten pierścień kiedybądź uczyni

Rozdział z tym palcem, to wtedy i życie

Uczyni rozdział z tą piersią; o, wtedy

Powiedz stanowczo: Bassanio nie żyje.

NERYSSA

Wybaczcie państwo, teraz kolej na nas,

Cośmy tu stali i byli świadkami

Spełnienia naszych życzeń, na nas kolej

Zabrać głos teraz i wykrzyknąć: wiwat!

Wiwat pan młody! wiwat panna młoda!

GRACYANO

Signor Bassanio i ty, cna signoro!

Życzę wam wszelkich pociech, jakich sobie

Życzyć możecie; nie przypuszczam bowiem,

Abyście sobie mogli tego życzyć,

Iżbym takowych ja był pozbawiony.

Skoro zaś macie uroczyście święcić

Zakład wzajemnej wiary, toż pozwólcie

I mnie współcześnie zostać oblubieńcem.

BASSANIO

I owszem, tylko sobie znajdź wprzód żonę.

GRACYANO.

Jużem ją sobie znalazł, z waszej łaski.

Wzrok mój w chyżości równa się waszemu:

Signor ujrzałeś panie, a ja pannę;

Zakochałeś się i ja zakochałem.

Bo powolnością nie grzeszę, podobnie jak mój łaskawy pan. Los twój, signore,

Zależał od tych tajemniczych skrzynek,

I mój też, jak się w skutku okazało.

Czyniąc tu bowiem moje oświadczenia

Tak, żem aż spotniał, i zaprzysięgając,

Moje afekta tak, że mi od zaklęć

Aż podniebienie wyschło, otrzymałem

Od tej piękności w końcu przyrzeczenie,

Jeżeli się na przyrzeczeniach kończy,

Że mi swe serce odda, skoro tylko

Szczęście uczyni cię, signore, panem

Ręki jej pani.

PORCYA.

Prawdaż to, Nerysso ?

NERYSSA.

Tak, pani, jedli pani to potwierdzisz.

BASSANIO.

Myśliszże o tem na seryo, Gracyano?

GRACYANO.

Jak najseryożniej.

BASSANIO.

Związek wasz uświetni

Nasze wesele.

'GRACYANO' do Neryssy.

Założym się z nimi

O tysiąc dusiów, komu się urodzi

Pierwszy sukcesor.

NERYSSA

I położym stawkę?

GRACYANO.

Nie, raczej z sobą to uczynim. Ale

Któżto się zbliża? Lorenc z swą poganką.

Ho! i mój stary przyjaciel Soleryo.

Wchodzą: LORENCO, JESSYKA i SOLERYO.

BASSANIO.

Lorenc, Soleryo, witam was, o ile

Wolno mi witać was gośćmi w tym domu,

W którym tak jeszcze młode mam znaczenie.

Pozwól mi, droga Porcyo, gośćmi nazwać

Moich przyjaciół i współziomków.

PORCYA.

Z serca

Mienię ich temże nazwiskiem i witam.

LORENCO.

Dzięki ci, pani. Co do mnie, signore,

Nie zamierzałem przyjść cię tu odwiedzić,

Ale Soleryo, którego przypadkiem

W drodze spotkałem, zawezwał mię w sposób,

Żadnej odmowy nie przypuszczający,

Abym mu tutaj towarzyszył.

SOLERYO.

Tak jest,

I uczyniłem to nie bez powodu.

Signor Antonio pozdrawia cię, panie.

Tym listem.

Oddaje list Bassaniowi.

BASSANIO.

Zanim go rozpieczętuję,

Powiedz, jak się ma ten zacny przyjaciel?

SOLERYO.

Nie jest on chory, prócz chyba na duszy;

Ani zdrów, chyba na duszy. W tym liście

Znajdziesz, signore, stan jego skreślony.

GRACYANO

Nerysso, bądź uprzejmą dla tych panów;

Podejm ich wdzięcznie. Daj rękę, Soleryo!

Cóż tam w Wenecyi słychać? Jak się miewa

Poczciwy nasz Antonio, ten król kupców?

Wiem, jak go nasza pomyślność ucieszy:

Myśmy Jazony, co zdobyli runo.

SOLERYO

Bogdaj to runo, które on utracił!

PORCYA

Musi ten papier kryć coś bardzo złego,

Kiedy tak spędził barwę z lic Bassania.

Zapewne umarł ktoś mu drogi; cóżby

Bowiem innego mogło tak dalece

Zmienić człowieka silnego na duchu?

Coraz to gorzej. Wybacz mi, Bassanio,

Jam twa połowa i mnie więc dotyczy

Połowa tego, co ten list zawiera.

BASSANIO.

O, Porcyo! nigdy jeszcze mniej przyjazna

Wieść nie splamiła papieru. Najmilsza!

Gdym po raz pierwszy oświadczył ci miłość,

Wręcz ci wyznałem, że całem mem mieniem

Jest krew szlachetna, co w mych żyłach płynie.

Wtedy mówiłem prawdę, ale teraz

Dowiesz się, pani, jak chełpliwy byłem

Ceniąc majątek mój z niczem na równi.

Zamiast powiedzieć, że nic nie posiadam,

Właściwie trzeba mi było powiedzieć,

Że mam mniej jeszcze niż nic, bom zaciągnął

Dług u drogiego przyjaciela; ten zaś,

Aby mi pomódz, zadłużył się swemu

Najzawziętszemu nieprzyjacielowi.

List ten, o pani, jest, wyobraź sobie,

Jakoby ciałem mego przyjaciela,

A każdy wyraz w nim, jakoby raną,

Którą ucieka życie. Czy być może?

Soleryo, prawdaż to? Wszystkie widoki,

Takie miał, spełzły? nic nie dopisało?

Żadenże okręt z Trypolis, Meksyku,

Anglii, Lisbony, Barberyi i Indyi,

Nieszczęśliwego nie uniknął starcia

Z rozbójniczemi skały?

SOLERYO.

Ani jeden.

A potem, choćby miał sumę potrzebną

Do spłaty żyda, tenby jej zapewne

Teraz nie przyjął. Nie widziałem jeszcze

Stworzenia, ludzką noszącego postać,

Któreby było tak chciwie zażarte

Na zgubę ludzką. Dzień i noc się wiesza

Przy uszach doży, prawi o zgwałceniu

Publicznych swobód, jeśli mu odmówią

Sprawiedliwości. Ze dwudziestu kupców,

Sam Doża nawet i najznakomitsi

Senatorowi starali się jego

Upór przełamać, ale nadaremnie:

Wciąż się domaga zadośćuczynienia

Z mocy obligu i praw mu służących.

JESSYKA.

Gdym jeszcze była u niego, słyszałam,

Jak się klął przed Tubalem i przed Chusern,

Współwyznawcami swoimi, że woli

Ciało Antonia, niż dwadzieścia razy

Wziętą tę sumę, jaką ma u niego;

I pewna jestem, że jeżeli prawo,

Władza i siła nie przeszkodzą temu,

Z biednym Antoniem źle się skończy.

PORCYA

Wasz-li

Blizki przyjaciel w takim jest kłopocie?

BASSANIO.

Najdroższy mój przyjaciel, najpoczciwszy,

Niespracowany w uczynności człowiek,

W którym się rzymska starożytna cnota

Przebija bardziej, niż w kimbądź we Włoszech.

PORCYA

Jakąż on sumę winien jest żydowi?

BASSANIO

Trzy tysiące dukatów i to za mnie.

PORCYA

Nie więcej? Wypłać mu te trzy tysiące

I podrzej oblig: podwój mu tę sumę,

I podwojoną zwiększ w trójnasób jeszcze,

Nimby tak zacny, szlachetny przyjaciel

Miał z twej przyczyny choćby włos utracić.

Pójdź teraz ze mną, luby, do kościoła,

Nazwij mię żoną, poczem nie zwlekając

Jednej godziny, pośpiesz do Wenecyi

Wydobyć z toni swego przyjaciela:

Bo nigdy serce twe z niespokojnością

Nie będzie biło obok mego. Dam ci

Potrzebną ilość złota na spłacenie

Tego małego długu w dwadzieściakroć;

A gdy go spłacisz, zabierz z sobą tego

Zacnego męża i przywieź tu do nas.

My we dwie będziem tu przez ten czas żyły

W stanie dziewiczym i wdowim. Pójdź, luby,

Bo pierwej muszą połączyć nas śluby.

Bądź wesół; otwórz gościom nasze progi,

Drogoś mi przyszedł, będziesz mi więc drogi;

Ale przeczytaj mi, proszę, to pismo.

BASSANIO czyta.

Kochany Bassanio, wszystkie moje okręty zatonęły, moi wierzyciele zaczynają się srożyć, byt mój ze szczętem zrujnowany; obligu wystawionego żydowi termin ekspirował, a ponieważ spłacając go, niepodobna, abym żył, przeto wszelkie długi pomiędzy tobą a mną zostaną umorzone. Obym cię tylko mógł widzieć przed śmiercią! Zrób jednak, jak ci wypadnie: jeżeli cię serce nie skłoni do przybycia, nie sądź się do tego zniewolony tym listem.

PORCYA

O, luby, porzuć wszystko i wyjeżdżaj!

BASSANIO

Gdy ty mię naglisz, cóż mię wstrzymać może?

Lecz zanim nazad skieruję me kroki,

Żadne, bądź pewna, nie znęci mię łoże,

Żadna fatyga nie skusi do zwłoki.

Wychodzą.

[edytuj] Scena trzecia

Jedna z ulic Wenecyi.

Wchodzą SZAJLOK, ANTONIO, SOLANIO i dozorca więzienia.

SZAJLOK

Dozorco, pilnuj go; nie pleć o względach,

Ten głupiec darmo borgował; powtarzam,

Pilnuj go.

ANTONIO

Słuchaj mię, dobry Szajloku.

SZAJLOK

Muszę mieć oblig zrealizowany;

Próżne gadanie: przysiągłem, że będę

Przy tem obstawał. Psem mię nazywałeś,

Nim miałeś powód do tego: ny, dobrze,

Kiedym pies, strzeżże się mych zębów. Dola

Jest sprawiedliwy. Dziwię się, dozorco,

Ślamazarności twojej: po co było

Wyjść z nim na miasto?

ANTONIO

Posłuchaj mię, proszę.

SZAJLOK

Nie chcę cię słuchać, chcę mieć to, co stoi

W twoim obligu; zatem nie psuj gęby.

Nie myślcie, żebym był takim ciemięgą,

Co spuszcza głowę, rozczula się, wzdycha,

I chrześcijańskim jękom słuch podaje.

Precz! drwię z stów: chcę mieć to, co jest w obligu.

Wychodzi.

SOLANIO

To pies bez serca, jakiego egzemplarz

Pomiędzy ludźmi jeszcze się nie zdarzył.

ANTONIO

Niech sobie idzie; nie będę go więcej

Bezowocnemi nachodził prośbami.

On na me życie dybie i wiem za co:

Nierazem z jego pazurów wydobył

Dłużników, co się przedemną żalili:

Stąd jego do mnie nienawiść.

SOLANIO

Zapewne

Doża nie uzna ważności obligu.

ANTONIO

Doża nic może wstrzymać biegu prawa,

Bo naruszenie w czembądź pełnych swobód,

Jakie w Wenecyi służą cudzoziemcom,

Osławiłoby sprawiedliwość państwa;

Na cudzoziemcach zaś wszelkich narodów

Polega handel i byt tego miasta.

Idźmy więc! niema już sposobu na to.

Smutki i straty tak mię wycieńczyły,

Że nie wiem, czy mi na jutro funt mięsa

Dla wierzyciela mego pozostanie.

Idźmy, dozorco. Dałby Bóg przynajmniej,

Żeby Bassanio był przy tem, jak będę

Płacił za niego; mniejsza mi o resztę.

Wychodzi.

[edytuj] Scena czwarta

Belmont. Pokój w pałacu Porcyi.

PORCYA, NERYSSA, LORENCO, JESSYKA i BALTAZAR.

LORENCO

Pani, jakkolwiek jesteś tu obecną

Przecież nie waham się wyznać, że jesteś

Wzorem prawdziwie anielskiej dobroci;

Dowodem tego jest, że tak spokojnie

Znosisz małżonka oddalenie. Gdybyś

Wiedziała jednak, dla kogo je znosisz,

Jak poczciwego ratujesz człowieka,

Wtedy zaiste byłabyś dumniejszą

Ze swego dzieła, niż zwyczajna dobroć

Może ci na to pozwalać.

PORCYA

Nie było

Mi jeszcze nigdy żal dobrych uczynków,

A tem mniej teraz: bo współtowarzysze,

Co wszystkie chwile przepędzają razem,

Co spletli dusze w jeden węzeł bratni,

Muszą koniecznie także równe sobie

Rysy i umysł i cnoty posiadać.

Wnoszę stąd, że ten Antonio, tak drogi

Memu mężowi, musi być niechybnie

Pod każdym względem do niego podobny.

Jeśli zaś tak jest, jakże małoważnem

Jest to, com z mojej strony uczyniła,

Aby ten obraz duszy mej uchronić

Od piekielnego okrucieństwa. Ale

Ta gadanina trąci samochwalstwem:

Zatem dość tego, mówmy o czem innem.

Mości Lorenco, powierzam ci zarząd

Mojego domu, oraz gospodarstwo

Pod nieobecność mojego małżonka.

Co do mnie skrycie ślubowałam niebu,

Że w kontemplacyi i modłach żyć będę

Odosobniona, li tylko z Neryssą,

Do dnia powrotu obu naszych mężów.

O parę mil stąd znajduje się klasztor,

Tam się udamy. Proszę was uprzejmie,

Nie odmawiajcie mi podjąć się tego,

Czego życzliwość moja i zbieg zdarzeń

W tej chwili od was żąda.

LORENCO

Chętnie, pani,

Będęć posłuszny we wszystkiem, co każesz.

PORCYA

Już moi ludzie wiedzą o mej woli,

I będą was tu z Jessyką uważać

Jako zastępców moich i Bassania.

Bądźcież mi zdrowi, nim znów się zobaczym.

LORENCO

Swobodne myśli i godziny błogie

Niech ci, o pani, towarzyszą!

JESSYKA

Życzęć,

Łaskawa pani, wszelkich pociech serca.

PORCYA

Z podziękowaniem zwracam wam życzenie

Tegoż samego. Bądź zdrowa, Jessyko.

Wychodzą LORENCO i JESSYKA.

No, Baltazarze, zawszem do tej pory

Znajdowała cię wiernym i poczciwym,

Niechże cię takim znajdę i tym razem.

Weź ten list i co tylko sit ci stanie,

Spiesz z nim do Padwy; oddasz go do własnych

Rąk mego wuja, doktora Belaryo.

A odebrawszy od niego papiery

I suknie, które mi przez ciebie prześle,

Najpierwszym statkiem, jaki się nastręczy,

Odpłyniesz z nimi do Wenecyi. Nie trać

Czasu na słowach, idź: ja wprzód tam będę.

BALTAZAR

Spieszę, o pani, z całą skwapliwością.

Wychodzi.

PORCYA

Mam pewien projekt, Nerysso, o którym

Nic jeszcze nie wiesz; ujrzym naszych mężów

Prędzej, niż myślą.

NERYSSA

I oni nas takie?

PORCYA

Ujrzą nas, ale ujrzą w takim stroju,

Że nam przypiszą posiadanie tego,

Na czem nam zbywa. Założę się z tobą,

O co chcesz, że gdy obie się przebierzem

Za młodych ludzi, ja wydam się większym

Zuchem od ciebie; nosić będę szpadę

Z bardziej rycerską gracyą i przemawiać

W alt wpadającym, dyszkantowym głosem,

Jak chłopiec, kiedy przechodzi w wyrostka;

Z dwóch drobnych kroczków robić będę jeden,

Prawdziwie męski; jak młody junaka

Rozprawiać będę o bójkach i burdach,

I zgrabnie kłamać, jak to o mą miłość

Dystyngowane starały się damy,

A gdym takowej im odmówił, jak się

Martwiły srodze, schły i umierały:

Nie mogłem przecie starczyć wszystkim. Poczem

Żałować będę i prawić, że jednak

Nie powinienem był tak ich zabijać;

I tym podobnych niewinnych kłamstw sypać

Będę bez liku, tak, że słuchający

Przysięgną, żem już od roku z klas wyszedł.

Mam ich już cały repertuar w głowie.

NERYSSA.

Mamyż postacie męskie na się przyjąć?

PORCYA.

Co za pytanie! Fe, tak się wyrażasz,

Jak gdybyś miała być tłumaczem prawa.

Pójdź bliżej, cały plan mój ci opowiem,

Siedząc w powozie, który czeka na nas

Przed bramą parku. Nie traćmy więc chwil,

Bo mamy odbyć dziś dwadzieścia mil.

Wychodzą.

[edytuj] Scena piąta

Tamże, Ogród.

LANCELOT i JESSYKA.

LANCELOT

Tak, zaprawdę; bo to, widzicie pani Jessyko, grzechy ojców mają być karane na dzieciach; dlatego wierzajcie mi, że się o was frasuję. Zawszem był prostoduszny z wami, pani Jessyko; to też i teraz oświadczam wam bez przegródki moją agitacyą z waszego powodu. Dlatego nie traćcie serca, bo po prawdzie, widzi mi się, żeście skazanąna potępienie. Jedna tylko zostaje wam otucha, choć po prawdzie jestto rodzaj niegodziwej otuchy.

JESSYKA.

Jakaż to otucha?

LANCELOT.

Możecie poniekąd tuszyć sobie, że nie wasz ojciec dał wam życie; że nie jesteście córką tego żyda.

JESSYKA.

Byłby to w istocie rodzaj niegodziwej otuchy; w takim razie byłabym karaną za grzechy mojej matki.

LANCELOT.

Zaprawdęć tak: boję się dlatego, czy nie będziecie potępioną zarówno z powodu ojca, jak i matki. Uniknąwszy deszczu, to jest waszego, ojca, trafiam pod rynnę, to jest waszą matkę. Niema rady, skądkolwiek wziąć, czeka was zguba.

JESSYKA.

Będę zbawiona z łaski mego męża; przez niego zostałam chrześcijanką.

LANCELOT.

Zaprawdę, nie można mu tego mieć za dobre. Było nas chrześcijan dość i wprzódy, akurat tyle, coby wyżyć jedni przy drugich. To mnożenie chrześcijan podniesie cenę wieprzowiny. Jak wszyscy zaczniemy jeść świńskie mięso, to wkrótce człowiek za swoje pieniądze ani kawałka szperki do rynki nie dostanie.

Wchodzi LORENCO.

JESSYKA.

Mój mąż nadchodzi: zaraz mu powtórzęto, coś mówił, Lancelocie.

LORENCO.

Wzbudzisz we mnie zazdrość, Lancelocie, jak się tak będziesz słaniał po kątach z moją żoną,

JESSYKA.

Nie masz się czego obawiać, mój Lorenco. Lancelot zerwał ze mną. Powiedział mi wręcz,że niebo jest dla mnie zamknięte, bo jestem córką żydowską, i utrzymuje o tobie, że nie jesteś dobrym członkiem społeczeństwa, bo nawracając żydów do chrześcijaństwa, podnosisz przez to cenę mięsa świńskiego.

LORENCO.

Potrafię się z tego przed społeczeństwem lepiej usprawiedliwić, niż ty z twoich sprawek z murzynką.

LANCELOT.

Ze w braku białej rzodkwi pożywiam się i czarną, tegoć mi za grzech poczytać nie można; nie jestci to zakazany owoc. Dobra zresztą i murzynka, kiedy nic sparciała.

LORENCO.

Jak też to lada półgłówek ma gotową odpowiedź. Wkrótce przyjdzie do tego, że prawdziwy dowcip będzie się najlepiej objawiał przez milczenie, a szermowanie gębą zalecać będzie tylko papugi. Idź waść i powiedz, żeby przygotowano do obiadu.

LANCELOT

Już się to stało, panie: brzuchy są już przygotowane.

LORENCO

Patrzcie, co za koncepcista! Powiedzie tedy, żeby przygotowano obiad,

LANCELOT

I to się już stało; idzie tylko o zastawienie.

LORENCO

To go zastaw.

LANCELOT

Ja zaś? Nie, panie: wolałbym suknię zastawić, niż obiad.

LORENCO

Znowu dwuznacznik! Chceszże od razu wydać cały zasób swego dowcipu? Jam prostomówny człowiek, bierz więc wprost moje wyrazy. Idź do swoich kolegów, kaź im nakryć do stołu i przynieść jadło, zaraz przyjdziemy na obiad.

LANCELOT

Stół, panie, będzie nakryty, jadło przyniesione, co się zaś tyczy waszego przyjścia na obiad, to jest dependentem waszych wól i humorów.

Wychodzi.

LORENCO

Święty rozsądku, co tu słów daremnych!

Ten cymbał wraził sobie w pamięć całą

Armię konceptów. Znamci niejednego

Półgłówka, wyżej niż ten stojącego,

Co się nastrzępia jak on i poświęca

Rzecz grze wyrazów. Cóż myślisz, Jessyko?

Jak ci się żona Bassania podoba?

JESSYKA

Bardziej, niż mogę wyrazić. Bassanio

Powinien bardzo przykładne wieść życie,

Gdy go los taką małżonką obdarzył,

W której znajduje raj już tu na ziemi;

Jeśliby tego raju nie oceniał,

Nie wartby dostać się do niebieskiego.

Gdyby dwóch niebian zapragnęło sobie

Do pary dobrać dwie równe ziemianki,

I Porcya była stawioną na jednej

Z dwóch szal, do drugiej wypadłoby dodać

Coś więcej jeszcze dla zrównoważenia,

Bo ten ubogi, ułomny świat nie ma

Drugiej podobnej.

LORENCO

Jaką on w niej żonę,

Takiego męża ty posiadasz we mnie.

JESSYKA.

O to byś mnie się też powinien spytać.

LORENCO

Zapewne, tylko wprzód idźmy na obiad.

JESSYKA

Wolę cię chwalić, gdym przy apetycie.

LORENCO

Proszę cię, schowaj to na pogadankę

W czasie obiadu; co bądź wtedy powiesz,

Z czem innem prędzej strawić to potrafię.

JESSYKA

Zobaczysz, jakie ci sypnę pochwały.

Wychodzą.