Dziady/Poema/Część III/Scena VIII

Z Wikiźródeł, repozytorium wolnych materiałów źródłowych

PAN SENATOR

W WILNIE - SALA PRZEDPOKOJOWA; NA PRAWO DRZWI DO SALI KOMISJI ŚLEDCZEJ. GDZIE PROWADZĄ WIĘŹNIÓW I WIDAĆ OGROMNE PLIKI PAPIERÓW - W GŁĘBI DRZWI DO POKOJÓW SENATORA. GDZIE SŁYCHAĆ MUZYKĘ - CZAS: PO OBIEDZIE - U OKNA SIEDZI SEKRETARZ NAD PAPIERAMI; DALEJ NIECO NA LEWO STOLIK, GDZIE GRAJA W WISKA - NOWOSILCOW PIJE KAWĘ; KOŁO NIEGO SZAMBELAN BAJKOW, PELIKAN I JEDEN DOKTOR - U DRZWI WARTA I KILKU LOKAJÓW NIERUCHOMYCH.

SENATOR
(do Szambelana)

Diable! quelle corvee! - Przecież po obiedzie.

La princesse nas z[a]wiodła i dziś nie przyjedzie.

Zresztą, en fait des dames, stare, albo głupie: -

Gadać, imaginez-wous, o sprawach przy supie!

Je jure, tych patryjotków nie mieć a ma table,

Avec leur franc parler et leur ton detestable.

Figurez-vous - ja gadam o strojach, kasynie,

A moja kompanija o ojcu, o synie: -

"On stary, on zbyt młody, Panie Senatorze,

On kozy znieść nie może, Panie Senatorze,

On prosi spowiednika, on chce widzieć żonę,

On..." - Que sais je! - piękny dyskurs w obiady proszone.

Il y a de quoi oszaleć; muszę skończyć sprawę

I uciec z tego Wilna w kochaną Warszawę.

Monseigneur mnie napisał de revenir bientót,

On się beze mnie nudzi, a ja z tą hołotą -

Je n'en puis plus -

DOKTOR
(podchodząc)

Mówiłem właśnie, Jaśnie Panie,

Że ledwie rzecz zaczęta, i sprawa w tym stanie,

W jakim jest chory, kiedy lekarz go nawiedzi

I zrobi anagnosin. Mnóstwo uczniów siedzi,

Tyle było śledzenia, żadnego dowodu;

Jeszcześmy nie trafili w samo jądro wrzodu.

Cóż odkryto? wierszyki! ce sont des maux legers,

Ce sont, można powiedzieć, accidents passagers;

Ale osnowa spisku dotąd jest tajemną,

I...

SENATOR
(z urazą)

Tajemną? - to, widzę, Panu w oczach ciemno!

I nie dziw, po obiedzie - więc, signor Dottore,

Adio, bona notte - dzięki za perorę!

Tajemną! sam śledziłem i ma być tajemną?

I vous osez, Docteur, mówić tak przede mną?

Któż kiedy widział formalniejsze śledztwa?

(pokazując papiery)

Wyznania dobrowolne, skargi i świadectwa,

Wszystko jest, i tu cały spisek świętokradzki

Stoi spisany jasno jak ukaz senacki.⁵ -

Tajemną! - za te nudy, owóż co mam w zysku.

DOKTOR

Jaśnie Panie, excusez, któż wątpi o spisku!

Właśnie mówię - że...

LOKAJ

Człowiek kupca Kanissyna

Czeka i jakiś Panu rejestr przypomina.

SENATOR

Rejestr? jaki tam rejestr? - kto?

LOKAJ

Kupiec Kanissyn,

Co mu Pan przyjść rozkazał...

SENATOR

Idźże precz, sukinsyn!

Widzisz, że ja zajęty.

DOKTOR
(do Lokajów)

A głupie bestyje!

Przychodzić - Pan Senator, widzisz, kawę pije.

SEKRETARZ
(wstając od stolika)

On powiada, że jeśli Pan zapłatę zwleka,

On zrobi proces.

SENATOR

Napisz grzecznie, niechaj czeka.

(Zamyśla się)

A propos - ten Kanissyn - trzeba mu wziąść syna

Pod śledztwo. - Oj, to ptaszek!

SEKRETARZ

To mały chłopczyna.

SENATOR

Oni to wszyscy mali, ale patrz w ich serce; -

Najlepiej ogień zgasić, dopóki w iskierce.

SEKRETARZ

Syn Kanissyna w Moskwie.

SENATOR

W Moskwie? - a, voyez-vous,

Emisaryjusz klubów. - Czas zabieżeć temu,

Wielki czas.

SEKRETARZ

On podobno u kadetów służy.

SENATOR

U kadetów? - voyez-vous, on tam wojsko burzy.

SEKRETARZ

Dzieckiem z Wilna wyjechał.

SENATOR

Oh! cet incendiaire

Ma tu korespondentów.

(do Sekretarza)

Ce n'est pas ton afjaire;

Rozumiesz! - Hej, deżurny! - We dwadzieście cztery

Godzin wysłać kibitkę i zabrać papiery.

Zresztą ojciec lękać się nas nie ma przyczyny,

Jeśli syn dobrowolnie przyzna się do winy.

DOKTOR

Właśnie jak miałem honor mówić Jaśnie Panu,

Są tam ludzie różnego i wieku, i stanu; -

To najniebezpieczniejsze jest spisku symptoma,

A wszystkim rusza pewna sprężyna kryjoma,

Którą...

SENATOR
(z urazą)

Kryjoma?

DOKTOR

Mówię, tajemnie skrywana,

Odkryta dzięki przezorności Jaśnie Pana.

(Senator odwraca się)
(do siebie)

To szatan niecierpliwy, - z tym człowiekiem bieda!

Mam tyle ważnych rzeczy; wymówić mi nie da.

PELIKAN
(do Senatora)

Co Pan Senator każe z Rollisonem robić?

SENATOR

Jakim?

PELIKAN

Co to na śledztwie musiano go obić.

SENATOR

Eh bien?

PELIKAN

On zachorował.

SENATOR

Wieleż kijów dano?

PELIKAN

Byłem przy śledztwie, ale tam nie rachowano. -

Pan Botwinko śledził go.

BAJKOW

Pan Botwinko; cha, cha -

O! nieprędko on kończy, gdy się raz rozmacha.

Ja zaręczam, że on go opatrzył nieszpetnie -

Parions, że mu wyliczył najmniej ze trzy setnie.

SENATOR
(zadziwiony)

Trois cents coups et vivant? trois cents coups, le coquin,

Trois cents coups sans mourir, - quel dos de jacobin!

Myśliłem, że w Rosyi la vertu cutanee

Surpasse tout - ten łotr ma une peau mieux tannee!

Je n'y concois rien! - ha, ha, ha, ha, mon ami!

(do grającego w wiska, który czeka na swego kompana)

Polaki nam odbiorą nasz handel skórami.

Un honnete soldat en serait mort dix fois!

Quel rebelle -

(podchodzi do stolika)

Dla Pana mam un homme de bois -

Chłopiec drewniany; dał mu sam Botwinko kije.

Trzysta kijów dziecięciu - figurez-vous? żyje!

(do Pelikana)

Nic nie wyznał?

PELIKAN

Prawie nic; - zęby tylko zaciął,

Krzyczy, że nie chce skarżyć niewinnych przyjaciół.

Ale z tych kilku słówek odkrywa się wiele -

Widać, że ci uczniowie - jego przyjaciele.

SENATOR

C'est juste: jaki upór!

DOKTOR

Właśnie powiadałem

Jaśnie Panu, że młodzież zarażają szałem,

Ucząc ich głupstw: na przykład, starożytne dzieje!

Któż nie widzi, że młodzież od tego szaleje.

SENATOR
(wesoło)

Vous n'aimez pas l'histoire, - ha, ha, un satirique

Aurair dit, że boisz się devenir historique.

DOKTOR

I owszem, uczyć dziejów, niech się młodzież dowie,

Co robili królowie, wielcy ministrowie...

SENATOR

C'est juste.

DOKTOR
(ucieszony)

Właśnie mówię, widzi Pan Dobrodziej,

Że jest sposób wykładać dzieje i dla młodzi.

Lecz po co zawsze prawić o republikanach,

Zawsze o Ateńczykach, Spartanach, Rzymianach.

PELIKAN
(do jednego ze swoich towarzyszów, pokazując Doktora)

Patrz, patrz, jak za nim łazi pochlebca przeklęty,

I wścibi się mu w łaskę - co to za wykręty!

(podchodzi do Doktora)

Ale cóż o tym mówić, czy to teraz pora;

Zważ no, czy można nudzić pana Senatora.

LOKAJ
(do Senatora)

Czy Pan rozkaże wpuścić te panie - kobiety -

Pan wie - co wysiadają tu co dzień z karety. -

Jedna ślepa, a druga -

SENATOR

Ślepa? któż to ona?

LOKAJ

Pani Rollison.

PELIKAN

Matka tego Rollisona.

LOKAJ

Co dzień tu są.

SENATOR

Odprawić było -

DOKTOR

Z Panem Bogiem!

LOKAJ

Odprawiamy, lecz siada i skwierczy pod progiem.

Kazaliśmy brać w areszt, - ze ślepą kobietą

Trudno iść, lud się skupił, żołnierza wybito.

Czy mam wpuścić?

SENATOR

E! rady sobie dać nie umiesz -

Wpuścić; tylko aż do pół schodów - czy rozumiesz?

A potem ją sprowadzić - aż w dół - o tak tęgo;

(Z gestem)

Żeby nas nie nudziła więcej swą włóczęgą.

(Drugi Lokaj wchodzi i oddaje list Bajkowowi)

No, czegoż stoisz, pódźże -

BAJKOW

Elle porte une lettre.

(oddaje list)

SENATOR

Któż by to za nią pisał?

BAJKOW

La princesse peut-etre.

SENATOR
(grzecznie)

Księżna! skąd jej to przyszło? na kark mi ją wpycha.

Avec quelle chaleur! Wpuścić ją, do licha.

(wchodzą dwie Damy i Ksiądz Piotr)

PELIKAN
(do Bajkowa)

To stara czarownica, mere de ce fripon.

SENATOR
(grzecznie)

Witam, witam, któraż z pań jest pani Rollison?

P. ROLLISON
(z płaczem)

- Ja - mój syn! Panie Dobrodzieju...

SENATOR

Proszę - chwilę,

Pani masz list, a po cóż przyszło tu Pań tyle?

DRUGA DAMA

Nas dwie.

SENATOR
(do Drugiej)

I po cóż Panią mam tu honor witać?

DRUGA

Pani Rollison trudno drogi się dopytać,

Nie widzi. -

SENATOR

Ha! nie widzi - a to wącha może?

Bo co dzień do mnie trafia.

DRUGA

Ja tu ją przywożę,

Ona sama i stara, i nie bardzo zdrowa.

P. ROLLISONOWA

Na Boga...!

SENATOR

Cicho.

(do Drugiej)

Pani któż jesteś?

DRUGA

Kmitowa.

SENATOR

Lepiej siedź w domu i miej o synach staranie.

Jest na nich podejrzenie.

KMITOWA
(bladnąc)

Jak to, jak to? Panie!

(Senator śmieje się)

P. ROLLISONOWA

Panie! litość - ja wdowa! Panie Senatorze!

Słyszałam, że zabili - czy można, mój Boże!

Moje dziecko! - Ksiądz mówi, że on jeszcze żyje;

Ale go biją, Panie! któż dzieci tak bije! -

Jego zbito - zlituj się - po katowsku zbito.

(płacze)

SENATOR

Gdzie? kogo? gadaj przecie po ludzku, kobieto.

P. ROLLISONOWA

Kogo? ach, dziecko moje! Mój Panie - ja wdowa -

Ach, wieleż to lat, póki człek dziecko wychowa!

Mój Jaś już drugich uczył; niech Pan wszystkich spyta,

Jak on uczył się dobrze. - Ja biedna kobieta!

On mnie żywił ze swego szczupłego dochodu -

Ślepa, on był mnie okiem - Panie, umrę z głodu.

SENATOR

Kto poplótł, że go bili, nie wyjdzie na sucho.

Kto mówił?

P. ROLLISONOWA

Kto mnie mówił? ja mam matki ucho.

Ja ślepa; teraz w uchu cała moja dusza,

Dusza matki. - Wiedli go wczora do ratusza;

Słyszałam -

SENATOR

Wpuszczono ją?

P. ROLLISONOWA

Wypchnęli mię z progu

I z bramy, i z dziedzińca. Siadłam tam na rogu,

Pod murem; - mury grube, - przyłożyłam ucho -

Tam siedziałam od rana. - W północ, w mieście głucho,

Słucham - w północ, tam z muru - nie, nie zwodzę siebie;

Słyszałam go, słyszałam, jak Pan Bóg na niebie;

Ja głos jego słyszałam uszami własnemi -

Cichy, jakby spod ziemi, jak ze środka ziemi. -

I mój słuch wszedł w głąb muru, daleko, głęboko;

Ach, dalej poszedł niźli najbystrzejsze oko.

Słyszałam, męczono go -

SENATOR

Jak w gorączce bredzi!

Ale tam, moja Pani, wielu innych siedzi?

P. ROLLISONOWA

Jak to? - czyż to nie był głos mojego dziecięcia?

Niema owca pozna głos swojego jagnięcia

Śród najliczniejszej trzody - ach, to był głos taki! -

Ach, dobry Panie, żebyś słyszał raz głos taki,

Ty byś już nigdy w życiu spokojnie nie zasnął!

SENATOR

Syn Pani zdrów być musi, gdy tak głośno wrzasnął.

P. ROLLISONOWA
(pada na kolana)

Jeśli masz ludzkie serce...

(Otwierają się drzwi od sali - słychać muzykę, - wbiega Panna ubrana jak na bal)

PANNA

Monsieur le Senateur -

Oh! je vous interromps, on va chanter le choeur

De "Don Juan"; et puis le concerto de Herz...

SENATOR

Herz! choeur! tu także była mowa około serc.

Vous venez a propos, vous belle comme un coeur

Moment sentimental! il pleut ici des coeurs.

(do Bajkowa)

Żeby le grand-duc Michel ten kalambur wiedział,

Ma foi, to już bym dawno w radzie państwa siedział.

(do Panny)

J'y suis - dans un moment.

P. ROLLISONOWA

Panie, nie rzucaj nas

W rozpaczy, ja nie puszczę -

(chwyta za suknię)

PANNA

Faites-lui donc grace!

SENATOR

Diable n'emporte, jeśli wiem, czego chce ta jędza.

P. ROLLISONOWA

Chcę widzieć syna.

SENATOR
(z przyciskiem)

Cesarz nie pozwala.

KS. PIOTR

Księdza!

P. ROLLISONOWA

Księdza przynajmniej poszlij, syn mój prosi księdza,

Może kona; - gdy ciebie płacz matki nie wzruszy,

Bój się Boga, dręcz ciało, ale nie gub duszy.

SENATOR

C'est drole; - kto te po mieście wszystkie plotki nosi,

Kto WaćPani powiedział, że on księdza prosi?

P. ROLLISONOWA
(pokazując Księdza Piotra)

Ten ksiądz poczciwy mówił; on tygodni tyle

Biega, błaga, lecz nie chcą wpuścić i na chwilę.

Spytaj księdza, on powie...

SENATOR
(patrząc bystro na Księdza)

To on wie? - poczciwy! -

No zgoda, zgoda, - dobrze, - Cesarz sprawiedliwy;

Cesarz księży nie wzbrania, owszem sam posyła,

Aby do moralności młodzież powróciła.

Nikt jak ja religiji nie ceni, nie lubi -

(wzdycha)

Ach, ach, brak moralności, to, to młodzież gubi.

Eh bien, żegnam więc Panie.

P. ROLLISONOWA
(do Panny)

Ach, Panienko droga!

Wstaw się ty jeszcze za mną, ach, na rany Boga!

Mój syn mały! - rok siedzi o chlebie i wodzie,

W zimnym, ciemnym więzieniu, bez odzieży, w chłodzie.

PANNA

Est-il possible?

SENATOR
(w ambarasie)

Jak to, jak to? on rok siedział?

Jak to, imaginez-vous - jam nic o tym nie wiedział!

(do Pelikana)

Słuchaj, trzeba tę sprawę najpierwej rozpatrzyć,

Jeśli to prawda, uszy komisarzom natrzyć.

(do Rollisonowej)

Soyez tranquille, przyjdź tu o siódmej godzinie.

P. KMITOWA

Nie płacz tak, pan Senator nie wie o twym synie,

Jak się dowie, obaczysz, może oswobodzi.

P. ROLLISONOWA
(uradowana)

Nie wie? - chce wiedzieć? o, niech mu Pan Bóg nagrodzi.

Ja to zawsze mówiłam ludziom: - być nie może

Tak okrutny, jak mówią, on stworzenie boże,

On człowiek, jego matka mlekiem wykarmiła -

Ludzie śmieli się; widzisz, jam prawdę mówiła.

(do Senatora)

Tyś nie wiedział! - te łotry wszystko tobie tają.

Wierz mi, Panie, tyś łotrów otoczony zgrają;

Nie ich pytaj, nas pytaj, my wszystko powiemy,

Całą prawdę -

SENATOR
(śmiejąc się)

No dobrze, o tym pomówiemy,

Dziś nie mam czasu, adieu. - Księżnej powiedz, Pani,

Że co można, to wszystko każę zrobić dla niej.

(grzecznie)

Adieu, Madame Kmit, adieu - co mogę, to zrobię.

(do Księdza Piotra)

Waść, księże, zostań, parę słów mam szepnąć tobie.

(do Panny)

J'y suis dans un moment.

(wszyscy odchodzą prócz dawnych osób)

SENATOR
(po pauzie do Lokajów)

A szelmy, łajdaki!

Łotry, stoicie przy drzwiach i porządek taki?

Skórę wam zedrę, szelmy, służby was nauczę:

(do jednego Lokaja)

Słuchaj - ty idź za babą -

(do Pelikana)

Nie, Panu poruczę.

Skoro wyjdzie od Księżnej, daj jej pozwolenie

Widzieć syna i prowadź aż tam - tam, w więzienie,

Potem osobno zamknij, - tak, na cztery klucze.

C'en est trop - a łajdaki, służby was nauczę!

(rzuca się na krzesło)

LOKAJ
(ze drżeniem)

Pan kazał wpuścić -

SENATOR
(schwytując się)

Co? co? - ty śmiesz, ty! mnie gadać?

Toś wyuczył się w Polsce panu odpowiadać.

Stój, stój, ja cię oduczę. - Wieść go do kwatery

Policmejstra - sto kijów i tygodnie cztery

Na chleb i wodę -

PELIKAN

Niech Pan Senator uważy,

Iż mimo tajemnicy i czujności straży

O biciu Rollisona niechętne osoby

Wieść roznoszą, i może wynajdą sposoby

Oczernić przed Cesarzem nasze czyste chęci,

Jeśli się temu śledztwu prędko łeb nie skręci.

DOKTOR

Właśnie ja rozmyślałem nad tym, Jaśnie Panie.

Rollison od dni wielu cierpi pomiesznie;

Chce sobie życie odjąć, do okien się rzuca,

A okna są zamknięte...

PELIKAN

On chory na płuca;

Nie należy w zamknionym powietrzu go morzyć;

Rozkażę mu więc okna natychmiast otworzyć.

Mieszka na trzecim piętrze - powietrza użyje...

SENATOR
(roztargniony)

Wpuszczać mi na kark babę, gdy ja kawę piję;

Nie dadzą chwili -

DOKTOR

Właśnie mówię, Jaśnie Panie,

Że potrzeba mieć większe o zdrowiu staranie.

Po obiedzie, mówiłem zawsze, niechaj Pan te

Sprawy odłoży na czas: - ca mine la sante.

SENATOR
(spokojnie)

Eh, mon Docteur, przed wszystkim służba i porządek.

Potem, to owszem dobrze na słaby żołądek;

To żółć porusza, a żółć fait la digestion.

Po obiedzie, ja mógłbym voir donner la question,

Kiedy tak każe służba: - en prenant son cafe,

Wiesz co, to chwila właśnie widzieć auto-da fe.

PELIKAN
(odpychając Doktora)

Jakże Pan z Rollisonem każe decydować?

Jeżeli on dziś jeszcze... umrze, to?...

SENATOR

Pochować;

I pozwalam, jeżeli zechcesz, balsamować.

A propos balsam, Bajkow! - tobie by się zdało

Trochę balsamu, bo masz takie trupie ciało,

A żenisz się. Czy wiecie, on ma narzeczoną;

(Drzwi z lewej strony odmykają się - Lokaj wchodzi - Senator pokazując drzwi)

Tę panienkę, tam patrzaj, białą i czerwoną.

Fi, pan młody, avec un teint si delabre,

Powinien byś brać ślub twój jak Tyber a Capre.

Nie pojmuję, jak oni mogli pannę zmusić

Pięknymi usteczkami słowo t a k wykrztusić.

BAJKOW

Zmusić? - Parions, że ja z nią za rok się rozwiodę

I potem co rok będę brał żoneczki młode;

Bez przymusu; dość spojrzeć na tę lub na ową:

C'est beau małej szlachciance być jenerałową.

Spytaj księdza, jeżeli zapłacze przy ślubie.

SENATOR

A propos księdza -

(do Księdza)

pódź no, mój czarny cherubie!

Patrzcie, quelle figure! on ma l'air d'un poete -

Czy ty widziałeś kiedy un regard aussi bete?

Potrzeba go ożywić. - Masz rumu kieliszek.

KS. PIOTR

Nie piję.

SENATOR

No, kapłanie, pij!

KS. PIOTR

Jestem braciszek.

SENATOR

Braciszek czy stryjaszek, skądże to Waszeci

Wiedzieć, co po więzieniach robią cudze dzieci?

Czy to Waszeć chodziłeś z wieściami do matki?

KS. PIOTR

Ja.

SENATOR
(do Sekretarza)

Zapisz to wyznanie - a oto są świadki.

(do Księdza)

A skądżeś o tym wiedział? he? ptaszek nie lada!

Spostrzegł się, że notują, i nie odpowiada.

W jakim klasztorze bractwo twe?

KS. PIOTR

U bernardynów

SENATOR

A u dominikanów pewnie masz kuzynów?

Bo u dominikanów ten Rollison siedział.

No gadajże, skąd ty wiesz, kto ci to powiedział?

Słyszysz! - ja tobie każę - nie szepc mi po cichu.

Ja w imieniu Cesarza każę; słyszysz, mnichu?

Mnichu! czy ty słyszałeś o ruskim batogu?

(do Sekretarza)

Zapisz, że milczał.

(do Księdza)

Wszak ty służysz Panu Bogu -

Znasz ty teologiją - słuchaj, teologu.

Wiesz ty, że wszelka władza od Boga pochodzi,

Gdy władza każe mówić, milczeć się nie godzi.

(Ksiądz milczy)

A czy wiesz, mnichu, że ja mógłbym cię powiesić,

I obaczym, czy przeor potrafi cię wskrzesić.

KS. PIOTR

Jeśli kto władzę cierpi, nie mów, że jej słucha;

Bóg czasem daje władzę w ręce złego ducha.

SENATOR

Jeżeli cię powieszę, a Cesarz się dowie,

Żem zrobił nieformalnie, a wiesz, co on powie?

"Ej, Senatorze, widzę, że się już ty bisisz".

A ty, mnichu, tymczasem jak wisisz, tak wisisz.

Pódź no bliżej, ostatni raz będę cię badał:

Wyznaj, kto tobie o tym biciu rozpowiadał?

He? - milczysz - już od Boga ty się nie dowiedział -

Kto mówił? - co? - Bóg? - anioł? - diabeł?

KS. PIOTR

Tyś powiedział.

SENATOR
(obruszony)

"Tyś"? - mnie mówić: tyś? - tyś, - ha, mnich!

DOKTOR

Ha, kapcanie!

Mówi się Panu: Jaśnie Oświecony Panie.

(do Pelikana)

Naucz go tam, jak mówić; ten mnich widzę z chlewa.

Daj mu tak -

(pokazuje ręką)

PELIKAN
(daje Księdzu policzek)

Widzisz, ośle, Senator się gniewa.

KSIĄDZ
(do Doktora)

Panie, odpuść mu, Panie; on nie wie, co zrobił!

Ach, bracie, tą złą radą tyś sam się już dobił.

Dziś ty staniesz przed Bogiem.

SENATOR

Co to?

BAJKOW

On błaznuje.

Daj mu jeszcze raz w papę, niech nam prorokuje.

(daje mu szczutkę)

KS. PIOTR

Bracie, i ty poszedłeś za jego przykładem!

Policzone dni twoje, pójdziesz jego śladem.

SENATOR

Hej, posłać po Botwinkę! zatrzymać tu klechę -

Ja sam będę przy śledztwie, będziem mieć uciechę.

Obaczym, czy on będzie milczał tak upornie.

Ktoś go namówił.

DOKTOR

Właśnie przedstawiam pokornie,

To jest rzecz umówiona, i te wszystkie spiski

Kieruje, jak wiem pewnie, Książę Czartoryski.

SENATOR
(schwytuje się za krzesła)

Que me dites-vous la, mon cher, o Książęciu?

Impossible -

(do siebie)

kto wie? - eh! - śledztwo lat dziesięciu,

Nim się Książę wyplącze, jeśli ja go splątam.

(do Doktora)

Skądże wiesz?

DOKTOR

Dawno, czynnie, sprawą się zaprzątam.

SENATOR

I Pan mnie nie mówiłeś?

DOKTOR

Jaśnie Pan nie słuchał;

Ja mówiłem, że ktoś to ten pożar rozdmuchał.

SENATOR

Ktoś! ktoś! ale czy Książę?

DOKTOR

Mam ślad oczewisty,

Mam doniesienia, skargi i przejęte listy.

SENATOR

Listy Księcia?

DOKTOR

Przynajmniej jest mowa o Księciu

W tych listach i o całym jego przedsięwzięciu,

I wielu profesorów - a głównym ogniskiem

Jest Lelewel. On tajnie kieruje tym spiskiem.

SENATOR
(do siebie)

Ach, gdyby jaki dowód! choćby podejrzenie,

Ślad dowodu, cień śladu, choćby cieniów cienie!

Nieraz już mi o uszy obiła się mowa:

"To Czartoryski wyniósł tak Nowosilcowa".

Obaczym teraz, kto z nas będzie mógł się chwalić,

Czy ten, co umiał wynieść, czy ten, co obalić.

(do Doktora)

Pójdź - que je vous embrasse - a! a! to rzecz inna,

Ja wraz zgadnąłem, że to sprawa nie dziecinna:

Ja wraz zgadnąłem, że to jest Książęcia sztuka.

DOKTOR
(poufale)

I Pan zgadnął? - zje diabła, kto Pana oszuka.

SENATOR
(poważnie)

Choć ja wiem o tym wszystkim, Panie Radco Stanu,

Jeśli odkryć dowody udało się Panu,

Ecoutez, daję Panu Senatorskie słowo,

Naprzód pensyję roczną powiększę połową

I tę skargę za dziesięć lat służby policzę,

Potem może starostwo, dobra kanonicze,

Order - kto wie, nasz Cesarz wspaniale opłaca,

Ja go sam będę prosił, - już to moja praca.

DOKTOR

Mnie też to kosztowało niemało zabiegów;

Ze szczupłej mojej płacy opłacałem szpiegów;

A wszystko z gorliwości o dobro Cesarza.

SENATOR
(biorąc go pod rękę)

Mon cher, idź zaraz, weźmij mego sekretarza.

Wziąć te wszystkie papiery i opieczętować;

(do Doktora)

Wieczorem będziem wszystko razem trutynować.

(do siebie)

Ja pracowałem, śledztwo prowadziłem całe,

A on z tego odkrycia miałby zysk i chwałę!

(zamyśla się)
(do Sekretarza w ucho)

Przyaresztuj Doktora razem z papierami.

(da Bajkowa, który wchodzi)

To ważna sprawa, musim zatrudnić się sami.

Doktor wymknął się z pewnym słówkiem nieumyśnie,

Zbadałem go, a śledztwo ostatek wyciśnie.

(Pelikan, widząc względy Senatora, odprowadza Doktora i kłania mu się nisko)

DOKTOR
(do siebie)

Niedawno mię odpychał - ho, ho, Pelikanie!

I ja go zepchnę, i tak, że już nie powstanie.

(do Senatora)

Zaraz wracam.

SENATOR
(niedbale)

O ósmej ja wyjeżdżam z miasta.

DOKTOR
(patrząc na zegarek)

Co to? na mym zegarku godzina dwunasta?

SENATOR

już piąta.

DOKTOR

Co, już piąta? - ledwie oczom wierzę.

Mój indeks na dwunastej, na samym numerze

Stanął i na dwunastej sam indeksu nosek;

Żeby choć o sekundę ruszył, choć o włosek!

KS. PIOTR

Bracie, i twój już zegar stanął i nie ruszy

Do drugiego południa. - Bracie, myśl o duszy.

DOKTOR

Czego ty chcesz?

PELIKAN

Proroctwo tobie jakieś burczy.

Patrz jak mu oczy błyszczą, istny wzrok jaszczurczy!

KS. PIOTR

Bracie, Pan Bóg różnymi znakami ostrzega.

PELIKAN

Ten braciszek coś bardzo wygląda na szpiega -

(Otwierają się drzwi z lewej strony, wchodzi mnóstwo dam wystrojonych, urzędników, gości. - za nimi muzyka)

P. GUBERNATOROWA

Czy można?

P. SOWIETNIKOWA

C'est indigne!

P. JENERAŁOWA

Ah! mon cher Senateur,

Czekamy, posyłamy

P. SOWIETNIKOWA

Vraiment, c'est un malheur

WSZYSTKIE
(razem)

Wreszcie przyszłyśmy szukać.

SENATOR

Cóż to? - jaka gala!

DAMA

I tu możemy tańczyć, dość obszerna sala.

(stają i szykują się do tańca)

SENATOR

Pardon, mille pardons, j'etais tres occupe!

Que vois - je, un menuet? parfaitement groupe!

Cela m'a rappele les jours de ma jeunesse!

KSIĘŻNA

Ce n'est qu'une surprise.

SENATOR

Est-ce vous, ma deesse!

Que j'aime cette danse, une surprise? ah! dieux!

KSIĘŻNA

Vous danserez j'espere.

SENATOR

Certes, et de mon mieux.

(Muzyka gra menueta z "Don Juana" - z lewej strony stoją czynownicy, czyli urzędnicy i urzędniczki - z prawej kilku z młodzieży, kilku młodych oficerów rosyjskich, kilku starych ubranych po polsku i kilka młodych dam. - Na środku menuet. Senator tańczy z narzeczoną Bajkowa; Bajkow z Księżną)

BAL
SCENA ŚPIEWANA

Z PRAWEJ STRONY

DAMA

Patrz, patrz starego, jak się wije,

Jak sapie, oby skręcił szyję.

(do Senatora)

Jak ślicznie, lekko tańczysz Pan!

(na stronę)

Il crevera dans 1'instant.

MŁODY CZŁOWIEK

Patrz, jak on łasi się i liże,

Wczora mordował, tańczy dziś;

Patrz, patrz, jak on oczyma strzyże,

Skacze jak w klatce ryś.

DAMA

Wczora mordował i katował,

I tyle krwi niewinnej wylał;

Patrz, dzisiaj on pazury schował

I będzie się przymilał.

Z LEWEJ STRONY

KOLLESKI REGESTRATOR⁶
(do Sowietnika)

Tańczy Senator czy widzicie,

Ej, Sowietniku, pójdźmy w tan.

SOWIETNIK

Uważaj, czy to przyzwoicie,

Byś ze mną tańczył Pan.

REGESTRATOR

Ale tu znajdziem kilka dam.

SOWIETNIK

Ale nie o to idzie rzecz;

Ja sobie wolę tańczyć sam

Niż z tobą - pódźże precz.

REGESTRATOR

Skądże to?

SOWIETNIK

Jestem Sowietnikiem.

REGESTRATOR

Ja jestem oficerski syn.

SOWIETNIK

Mój Panie, ja nie tańczę z nikim,

Kto ma tak niski czyn.

(do Pułkownika)

Pódź, Pułkowniku, pódźże w taniec,

Widzisz, że tańczy sam Senator.

PUŁKOWNIK

Jaki tam gadał oszarpaniec?

(pokazując Regestratora)

SOWIETNIK

Kolleski Regestrator!

PUŁKOWNIK

Ta szuja, istne jakubiny!

DAMA
(do Senatora)

Jak ślicznie, lekko tańczysz Pan.

SOWIETNIK
(z gniewem)

Jak tu pomieszały się czyny!

DAMA

I1 crevera dans l'instant.

LEWA STRONA, CHÓREM.

DAMY

Ah! quelle beaute, quelle grace!

MĘŻCZYŹNI

Jaka to świetność, przepych jaki!

PRAWA STRONA, CHÓREM

MĘŻCZYŹNI

Ach, łotry, szelmy, ach, łajdaki!

Żeby ich piorun trzasł.

SENATOR
(tańcząc, do Gubernatorowej)

Chcę zrobić znajomość Starosty,

On piękną żonę, córkę ma;

Ale zazdrośny -

GUBERNATOR
(biegnąc za Senatorem)

To człek prosty;

Niech Pan to na nas zda.

(podchodzi do Starosty)

A żona Pańska?

STAROSTA

W domu siedzi.

GUBERNATOR

A córki?

STAROSTA

Jedną tylko mam.

GUBERNATOROWA

I córka balu nie odwiedzi?

STAROSTA

Nie!

GUBERNATOROWA

Pan tu sam?

STAROSTA

Ja sam.

GUBERNATOR

I żona nie zna Senatora?

STAROSTA

Dla siebie tylko żonę mam.

GUBERNATOROWA

Chciałam wziąć córkę Pańską wczora.

STAROSTA

Usłużność Pani znam.

GUBERNATOR

Tu w menuecie para zbywa,

Senator potrzebuje dam.

STAROSTA

Moja córka w parach nie bywa,

Jej parę znajdę sam.

GUBERNATOROWA

Mówiono, że tańczy i grywa,

Senator chciał zaprosić sam.

STAROSTA

Widzę, że pan Senator wzywa

Naraz po kilka dam.

LEWA STRONA, CHÓREM

Jaka muzyka, jaki śpiew,

Jak pięknie meblowany dom.

PRAWA STRONA, CHÓREM

Te szelmy z rana piją krew,

A po obiedzie rom.

SOWIETNIK
(pokazując Senatora)

Drze ich, to prawda, lecz zaprasza,

Takiemu dać się drzeć nie żal.

STAROSTA

Po turmach siedzi młodzież nasza,

Nam każą iść na bal. ⁷

OFICER ROSYJSKI
(do Bestużewa)

Nie dziw, że nas tu przeklinają,

Wszak to już mija wiek,

Jak z Moskwy w Polskę nasyłają

Samych łajdaków stek.

STUDENT
(do Oficera)

Patrz, jak się Bajkow, Bajkow rucha,

Co to za mina, co za ruch!

Skacze jak po śmieciach ropucha,

Patrz, patrz, jak nadął brzuch.

Wyszczerzył zęby, nazbyt łyknął,

Patrz, jak otwiera gębę on,

Słuchaj, ach, słuchaj, Bajkow ryknął.

(Bajkow nuci)
(do Bajkowa)

Mon General, quelle chanson!

BAJKOW
(śpiewa pieśń Beranżera)

Quel honneur, quel bonheur!

Ah! monsieur le senateur!

Je suis votre humble serviteur etc. etc.

STUDENT

General, ce sont vos paroles?

BAJKOW

Oui.

STUDENT

Je vous en fais compliment.

JEDEN Z OFICERÓW
(śmiejąc się)

Ces couplets sont vraiment fon dróles,

Quel ton satirigue et plaisant!

MŁODY CZŁOWIEK

Pour votre muse sans rivale

Je vous ferais academicien.

BAJKOW
(w ucho, - pokazując Księżnę)

Senator dziś będzie rogal.

SENATOR
(w ucho, - pokazując narzeczoną Bajkowa)

Va, va, je te coifferai bien.

PANNA
(tańcząc, do Matki)

Nazbyt ohydni, nazbyt starzy.

MATKA
(z prawej strony)

Jeśli ci zbrzydnął, to go rzuć.

SOWIETNIKOWA
(z prawej strony)

Jak mojej córeczce do twarzy.

STAROSTA

Jak od nich rumem czuć.

SOWIETNIKOWA DRUGA
(do córki stojącej obok)

Tylko, Zosieńku, podnieś wzrok.

Może Senator cię obaczy.

STAROSTA

Jeżeli o mnie się zahaczy,

Dam rękojeścią

(biorąc za karabelę)

- w bok.

LEWA STRONA, CHÓREM

Ach, jaka świetność, przepych jaki!

Ah, quelle beaute, quelle grace!

PRAWA STRONA

Ach, szelmy, łotry, ach, łajdaki!

Żeby ich piorun trzasł.

Z PRAWEJ STRONY MIĘDZY MŁODZIEŻĄ

JUSTYN POL
(do Bestużewa, pokazując na Senatora)

Chcę mu scyzoryk mój w brzuch wsadzić

Lub zamalować w pysk.

BESTUŻEW

Cóż stąd, jednego łotra zgładzić

Lub obić, co za zysk?

Oni wyszukają przyczyny,

By uniwersytety znieść,

Krzyknąć, że ucznie jakubiny,

I waszą młodzież zjeść.

JUSTYN POL

Lecz on zapłaci za męczarnie,

Za tyle krwi i łez.

BESTUŻEW

Cesarz ma u nas liczne psiarnie,

Cóż, że ten zdechnie pies.

POL

Nóż świerzbi w ręku, pozwól ubić.

BESTUŻEW

Ostrzegam jeszcze raz!

POL

Pozwól przynajmniej go wyczubić.

BESTUŻEW

A zgubić wszystkich was.

POL

Ach, szelmy, łotry, ach, zbrodniarze!

BESTUŻEW

Muszę ciebie wywieść za próg.

POL

Czyż go to za nas nikt nie skarze?

Nikt się nie pomści?

(odchodzą ku drzwiom)

KS. PIOTR

- Bóg!

(nagle muzyka się zmienia i gra arią Komandora)

TAŃCZĄCY

Co to jest? - co to?

GOŚCIE

Jaka muzyka ponura!

JEDEN
(patrząc w okno)

Jak ciemno, patrz no, jaka zebrała się chmura.

(zamyka okno - słychać z dala grzmot)

SENATOR

Cóż to? Czemu nie grają?

DYREKTOR MUZYKI

Zmylili się.

SENATOR

Pałki!

DYREKTOR

Bo to miano grać różne z opery kawałki,

Oni nie zrozumieli, i stąd zamieszanie.

SENATOR

No, no, no - arrangez donc - no, panowie - panie.

(słychać krzyk wielki za drzwiami)

PANI ROLLISON
(za drzwiami, okropnym głosem)

Puszczaj mię! puszczaj...

SEKRETARZ

Ślepa!

LOKAJ
(strwożony)

Widzi - patrz, jak sadzi

Po schodach, zatrzymajcie!

DRUDZY LOKAJE

Kto jej co poradzi!

PANI ROLLISON

Ja go znajdę tu, tego pijaka, tyrana!

LOKAJ
(chce zatrzymać - ona obala jednego z nich)

A! patrz, jak obaliła - a! a! opętana.

(uciekają)

PANI ROLLISON

Gdzie ty! - znajdę cię, mózgi na bruku rozbiję -

Jak mój syn! Ha, tyranie! syn mój, syn nie żyje!

Wyrzucili go oknem - czy ty masz sumnienie?

Syna mego tam z góry, na bruk, na kamienie.

Ha, ty pijaku stary, zbryzgany krwią tylu

Niewiniątek, pódź! - gdzie ty, gdzie ty, krokodylu?

Ja ciebie tu rozedrę, jak mój Jaś, na sztuki. -

Syn! wyrzucili z okna, z klasztoru, na bruki.

Me dziecię, mój jedynak! mój ojciec-żywiciel -

A ten żyje, i Pan Bóg jest, i jest Zbawiciel!

KS. PIOTR

Nie bluźń, kobieto; syn twój zraniony, lecz żyje.

PANI ROLLISON

Żyje? syn żyje? - czyje to są słowa, czyje?

Czy to prawda, mój księże? - Ja zaraz pobiegłam -

"Spadł" krzyczą, - biegę - wzięli - i zwłok nie

dostrzegłam:

Zwłok mego jedynaka. - Ja biedna sierota!

Zwłok syna nie widziałam. Widzisz - ta ślepota!

Lecz krew na bruku czułam - przez Boga żywego

Tu czuję - krew tę samą, tu krew syna mego,

Tu jest ktoś krwią zbryzgany - tu, tu jest kat jego!

(Idzie prosto do Senatora - Senator umyka się - Pani Rollison pada zemdlona na ziemię - Ks. Piotr podchodzi do niej ze Starostą - słychać uderzenie piorunu)

WSZYSCY
(zlęknieni)

Słowo stało się ciałem! - To tu!

INNI

Tu! tu!

KS. PIOTR

Nie tu.

JEDEN
(patrząc w okno)

Jak blisko - w sam róg domu uniwersytetu.

SENATOR
(podchodzi do okna)

Okna Doktora!

KTOŚ Z WIDZÓW

Słyszysz w domu krzyk kobiety?

KTOŚ NA ULICY
(śmiejąc się)

Cha - cha - cha - diabli wzięli.

(Pelikan wbiega zmieszany)

SENATOR

Nasz Doktor?

PELIKAN

Zabity

Od pioruna. Fenomen ten godzien rozbiorów:

Około domu stało dziesięć konduktorów.

A piorun go w ostatnim pokoju wytropił,

Nic nie zepsuł i tylko ruble srebrne stopił,

Srebro leżało w biurku, tuż u głów Doktora,

I zapewne służyło dziś za konduktora.

STAROSTA

Ruble rosyjskie, widzę, bardzo niebezpieczne.

SENATOR
(do Dam)

Panie zmieszały taniec - jak Panie niegrzeczne.

(widząc, że ratują Panią Rollison)

Wynieście ją, wynieście - pomóc tej kobiecie.

Wynieście ją.

KS. PIOTR

Do syna?

SENATOR

Wynieście, gdzie chcecie.

KS. PIOTR

Syn jej jeszcze nie umarł, on jeszcze oddycha,

Pozwól mnie iść do niego.

SENATOR

Idź, gdzie chcesz, do licha!

(do siebie)

Doktor zabity, ach! ach! c'est inconcevable!

Ten ksiądz mu przepowiedział - ach! ach! ach! c'est diable!

(da kompanii)

No i cóż w tym strasznego? - wiosną idą chmury,

Z chmury piorun wypada: - taki bieg natury.

SOWIETNIKOWA
(do męża)

Już gadajcie, co chcecie, a strach zawsze strachem.

Ja nie chcę dłużej z wami być pod jednym dachem;

Mówiłam: mężu, nie leź do tych spraw dziecinnych -

Pókiś knutował Żydów, chociaż i niewinnych,

Milczałam - ale dzieci; - a widzisz Doktora?

SOWIETNIK

Głupia jesteś.

SOWIETNIKOWA

Do domu wracam, jestem chora.

(Słychać znowu grzmot - wszyscy uciekają; naprzód lewa, potem prawa strona. - Zostają Senator, Pelikan, Ks. Piotr)

SENATOR
(patrząc za uciekającymi)

Przeklęty Doktor! żyjąc nudził mię do mdłości,

A jak zdechł, patrzaj, jeszcze rozpędza mi gości.

(do Pelikana)

Voyez, jak ten ksiądz patrzy - voyez, quel oeil hagard;

To jest dziwny przypadek, un singulier hasard.

Powiedz no, mój księżuniu, czy znasz jakie czary,

Skąd przewidziałeś piorun? - może boskie kary?

(Ksiądz milczy)

Prawdę mówiąc, ten Doktor troszeczkę przewinił

Prawdę mówiąc, ten Doktor nad powinność czynił.

On aurait fort a dire - kto wie, są przestrogi -

Mój Boże, czemu prostej nie trzymać się drogi!

No i cóż, księże? - milczy!... milczy i zwiesił nos.

Ale go puszczę wolno: - on dirait bien des choses!...

(zamyśla się)

PELIKAN

Cha! cha! cha! jeśli śledztwo jest niebezpieczeństwem,

Toć by nas przecie piorun zaszczycił pierwszeństwem.

KS. PIOTR

Opowiem wam dwie dawne, ale pełne treści...

SENATOR
(ciekawy)

O piorunie? - Doktorze? - mów!

KS. PIOTR

- dwie przypowieści

Onego czasu w upał przyszli ludzie różni

Zasnąć pod cieniem muru; byli to podróżni.

Między nimi był zbójca; a gdy inni spali,

Anioł Pański zbudził go: "Wstań, bo mur się wali.

On zbójca był ze wszystkich innych najzłośliwszy:

Wstał, a mur inne pobił. On ręce złożywszy

Bogu dziękował, że mu ocalono zdrowie.

A Pański anioł stanął przed nim i tak powie:

"Ty najwięcej zgrzeszyłeś! kary nie wyminiesz,

Lecz ostatni najgłośniej, najhaniebniej zginiesz".

A druga powieść taka. - Za czasu dawnego,

Pewny wódz rzymski pobił króla potężnego;

I kazał na śmierć zabić wszystkie niewolniki,

Wszystkie rotmistrze pułków i wszystkie setniki.

Ale króla samego przy życiu zostawił,

Tudzież starosty, tudzież pułkowniki zbawił. -

I mówili do siebie głupi więźnie owi:

"Będziem żyć, podziękujmy za życie wodzowi".

Aż jeden żołnierz rzymski, co im posługował,

Rzekł im: "Zaprawdę wódz was przy życiu zachował;

Bo was przykuje przy swym tryumfalnym wozie

I będzie oprowadzał po całym obozie,

do miasta powiedzie; bo wy z tych jesteście,

Których wodzą po Rzymie, onym sławnym mieście,

Aby lud rzymski krzyknął: Patrzcie, co wódz zrobił,

On takie króle, takie pułkowniki pobił.

Potem, gdy was w łańcuchach złotych oprowadzi,

Odda was w ręce kata, a kat was osadzi

Na głębokie, podziemne i ciemne wygnanie,

Kędy będzie płacz wieczny i zębów zgrzytanie".

Tak mówił żołnierz rzymski; - do żołnierza tego

Król gromiąc rzekł: "Twe słowa są słowa głupiego,

Czyś ty kiedy na ucztach z twoim wodzem siedział,

Ażebyś jego rady, jego myśli wiedział?"

Zgromiwszy, pił i śmiał się z swymi współwięźniami,

Ze swymi hetmanami i pułkownikami.

SENATOR
(znudzony)

Il bat la campagne... Księże, gdzie chcesz, ruszaj sobie.

Jeśli cię jeszcze złowię, tak skórę oskrobię,

Że cię potem nie pozna twa matka rodzona

I będziesz mi wyglądał jak syn Rollisona.

(Senator odchodzi do swoich pokojów z Pelikanem. Ks. Piotr idzie ku drzwiom i spotyka Konrada, który prowadzony na śledztwo od dwóch żołnierzy, ujrzawszy Księdza wstrzymuje się i patrzy nań długo)

KONRAD

Dziwna rzecz, nie widziałem nigdy tej postaci,

A znam go, jak jednego z mych rodzonych braci.

Czy to we śnie! - tak, we śnie, teraz przypomniałem,

Taż sama twarz, te oczy, we śnie go widziałem.

On to, zdało się, że mię wyrywał z otchłani.

(do Księdza)

Mój księże, choć jesteśmy mato sobie znani,

przynajmniej ksiądz mnie nie znasz: przyjmij dziękczynienie

Za łaskę, którą tylko zna moje sumnienie.

Drodzy są i widziani we śnie przyjaciele,

Gdy prawdziwych na jawie widzim tak niewiele.

Weź, proszę, ten pierścionek, przedaj; daj połowę

Ubogim, drogą na mszę za dusze czyscowe;

Wiem, co cierpią, jeżeli czyściec jest niewolą;

Mnie, kto wie, czy już kiedy słuchać mszy pozwolą.

KS. PIOTR

Pozwolą - Za pierścionek ja ci dam przestrogę.

Ty pojedziesz w daleką, nieznajomą drogę;

Będziesz w wielkich, bogatych i rozumnych tłumie,

Szukaj męża, co więcej niźli oni umie;

Poznasz, bo cię powita pierwszy w Imię Boże.

Słuchaj, co powie...

KONRAD
(wpatrując się)

Cóż to? tyżeś?... czy być może?

Stój na chwilę.. dla Boga...

KS. PIOTR

Bywaj zdrów! nie mogę.

KONRAD

Jedno słowo...

ŻOŁNIERZ

Nie wolno! każdy w swoję drogę. —