Do Bronisława Z.

 Maleńkich dwoje dzieci pod ubogiej chaty progami
 Zabawiało się wzajem złamkami rozbitej szyby,
 Szyby, której rozłam stanowił epokę na wsi,
 Gdzie rzadki chadza szklarz, a grad pamiętnym bywa,
 Potratowane zostawując łany i gałęzie drzew...
 Mędrzec patrzył na dzieci i radość ich z tęcz rzucanych szkłem
 I oto narodziła się soczewka, a myśl zawróciła teleskopem
 W słońc miliardy i w światów szlak przez Drogę Mleczną!
 
 Tak -- ze Świętego Kaźmierza murów po-zastołecznej krasy --
 Pytam Cię: nie, "czy weneckie znasz zapusty?",
 Lecz -- czy Przełożonej Zakonu Sióstr święto-imienne
 Znasz, o! Rodaku, pośród mnogich hucznego Paryża ciekawości?
 Michelet stary, którego młodzieńcze czarne oczy
 Przy jak śnieg białej grzywie włosa stoją mi jeszcze w pamięci,
 Mówił mi był: że "sztuki przyszłość polega na tym,
 By wyrazić dobroć..." -- piękność bowiem i świętość
 Częstotliwiej zachwycał niejeden dostojny mistrz.
 
 Wallenroda Autor w Rzymie (pomnę to, jak dziś),
 Gdy o sztuce raz ze mną mówił (-- mistrz w teoriach skąpy,
 Przenoszący nad one tworstwo nieśmiertelnego geniuszu),
 Rzekł: "Nie patrzy dziś sztukmistrz albo wejrzenia k'temu nie ma,
 By uważył postać i lica córki zakonnej,
 Gdy przyjąwszy Sakrament od ołtarza stopni odchodzi --
 Źródliska są tam!..." --Dziadów Autor, pomnę, jak to mówił ze mną.
 
 "Co piszę?" -- mnie pytałeś -- oto list ten piszę do Ciebie --
 Zaś nie powiedz, iż drobną szlę Ci dań -- tylko poezję!
 Tę, która bez złota uboga jest -- lecz złoto bez niej,
 Powiadam Ci, zaprawdę, jest nędzą-nędz...
 Zniknie i przepełźnie obfitość rozmaita,
 Skarby i siły przewieją -- ogóły całe zadrżą,
 Z rzeczy świata tego zostaną tylko dwie,
 Dwie tylko: poezja i dobroć... i więcej nic...
 Umiejętność nawet bez dwóch onych zblednieje w papier,
 Tak niebłahą są dwójcą te siostry dwie!...
 
 Ty myśliłbyś, że z Paryża teraz do Ciebie piszę
 Tą przepłynionego Sekwaną, która co noc
 Samobójstwo lub zbrodnię falami swymi
 W płachty chłodne otula przy drżącym blasku gazu.
 
 Patrz -- oto tam i owdzie mało okaźne mury;
 Wnijdź -- ma się pod wieczór, mniemałbyś może,
 Iż na Malcie w zakonu gdzieś rycerskiego ostatku
 Zatułałeś się... tu, tam -- uchylone Ci drzwi okażą
 Rdzawę na murze szablę albo groźny i smętny profil:
 O mało nie stuletni owdzie mąż w konfederatce, jak cień
 Nie dołamanej chorągwi przy narodowym pogrzebie,
 Przeszedł mimo i zagasł w długim jak nicość korytarzu -- --
 Czujesz dzieje, jak idą, niby stary na wieży zé gar,
 Nie pytający się o miasto, któremu z chmur bije godziny.
 Wiek tu który? który rok? niedola która?
 Tacyt stary mógłby z mężami tymi rozmawiać,
 Nauczając się, jak nauczać niefortunnych rzeczy morału.
 
 Patrz! -- oto i gdzieniegdzie, tam i sam,
 Ożałobione, blisko od dwóch tysięcy lat,
 Kochanki Tego, który był umarł na Golgocie,
 Przechadzają, dla Jego wspomnień dobrze czyniąc.
 Nagłowia ich białe w powietrzu drżą za krokiem
 Prowadzonym oblubieństwem obowiązku.
 
 Dziś, że święto imienne głównej w zakonie matrony,
 Kilkadziesiąt panienek w tyleż zakwita uśmiechów.
 Ruch niezwykły dostrzegasz -- kury nawet i kogut
 Oglądają się w słońcu skąpo błyszczącym na murze;
 Nieleniwo pies kroczy z ciężkiego spuszczon łańcucha.
 Świat coś czuje. -- Opodal jest wielkie miasto Paryż,
 Za bogactwy goniące we dwa miliony śmiertelnych,
 Tu -- dialog -- a rzekłbyś, że z czasu Tyrso da Molina.
 Już poczyna się wieczór -- panna przebrana z wąsami,
 Kreślonymi widocznie niemęską ręką, ta znowu
 Jak Żyd, z brodą, niezgrabność kłamie umiejętnym krokiem,
 Aniołowie w intrygę dramy bez ogródek wchodzą,
 Jak u siebie, Cheruby, i widać, że im wygodnie
 Ze skrzydłami z papieru, które chowają się potem
 Na rok przyszły w Komodę... jakkolwiek panienki rosną
 I ze skrzydeł, mniemałbym, wyrasta osoba słuszna.
 Krakowiaki z dziewkami wielkości tej, co dwa razy
 Ten papieru arkusz, taniec poczynają hoży,
 Czapkami się kłoniąc i giest mając Ojczysty
 Nie znajomej im ziemi... (tak, pomnę, że się bawiłem,
 Z wolą matki, przedzgonną, obok złożonej chorobą...!)
 
 Alić finał nadchodzi -- morał i próżniące się szybko kosze,
 Z których wylatują pomarańcze, a te rozchwycone są rękami,
 Które, objąć nie mogąc całej owocu okrągłości,
 Powiększają onegoż wielkość, wytworność i cenę.
 
 Szczęście, widzisz, mój drogi!... jest -- i Ojczyzna -- i Ludzkość,
 Z pomarańcz bierz dowód... ażali Newtonowe jabłko
 Prawd nie pouczyło znamienitych?... jest i potęga istna sztuki
 -- Żywej wtedy, gdy bliskie umie idealnym znamienować.
 Pobłażliwym to niechaj czyni Cię i dla heksametru:
 "Exsul eram, requiesque mihi, non fama!!..."