Boska Komedia/Piekło - Pieśń I
Z Wikiźródeł, repozytorium wolnych materiałów źródłowych
.jpg)
Pieśń pierwsza jest alegorycznym wprowadzeniem do poematu. Zbłądziwszy w ciemnym lesie, Dante dociera do podnóża świetlanej góry, na którą bronią mu wstępu trzy dzikie zwierzęta: Pantera, Lew i Wilczyca. Zrozpaczonemu poecie ukazuje się Wergili i proponuje wspólną wędrówkę przez piekło i czyściec, zaznaczając, że po raju oprowadzi Dantego bardziej godna osoba.
1 W życia wędrówce, na połowie czasu[1],
- Straciwszy z oczu szlak niemylnej drogi,
- W głębi ciemnego znalazłem się lasu[2].
4 Jak ciężko słowem opisać ten srogi
- Bór, owe stromych puszcz pustynne dzicze,
- Co mię dziś jeszcze nabawiają trwogi.
7 Gorzko — śmierć chyba większe zna gorycze[3];
- Lecz dla korzyści, dobytych z przeprawy,
- Opowiem lasu rzeczy tajemnicze.
10 Nie wiem, jak w one zaszedłem dzierżawy,
- Bo mną owładła senność[4] jakaś duża
- W chwili, gdy drogi zaniechałem prawej.
13 Gdym jednak przybył do góry podnóża,
- Którą zaparty owy wądół kona,
- Stąd się, jak rzekłem, taki strach wynurza,
16 Podniósłszy głowę, widzę, a ramiona
- Góry już swymi promieniami stroi
- Gwiazda[5] wodząca tuziemskie plemiona.
19 Więc się z widoku tego uspokoi
- Przestrach, w jeziorze serca rozkiełzany
- Przez noc bolesnej bezotuchy mojej.
22 A jak człek z morza na ląd ratowany
- Z piersią dyszącą staje i z daleka
- Oczyma jeszcze bada groźne piany,
25 Tak, było, duch mój, podczas gdy ucieka,
- Pogląda za się na przebytą drogę,
- Co nie przepuści żywego człowieka.
28 Więc gdy mdłe ciało odpoczynkiem wzmogę,
- Znów po bezludnych progach stopy nużę,
- Wciąż niżej mając wyprężoną nogę[6].
31 Wtem tam, gdzie ścieżka strzelała ku górze,
- Znienagła mi się zjawiła u stoku
- Zwinna Pantera[7] o plamistej skórze.
34 Ta z mej osoby nie spuszczała wzroku
- I tak męczyła w moim wstępowaniu,
- Że kilka razy chciałem wracać kroku.
37 Była to właśnie chwila na zaraniu:
- Wschodziło słońce z onym gwiazd orszakiem,
- Co z nim świeciły, gdy w pierwozadrganiu
40 Świata Pramiłość wiecznym pchnęła szlakiem
- Przepiękne twory; więc ta pora świeża
- I wiosny bliskość były dla mnie znakiem[8],
43 Że przecież ujdę pstrokatego zwierza;
- Ale tuż trwogę poczułem niemałą,
- Gdy Lew[9] przede mną wyrósł u pobrzeża.
46 Głowę podnosił i jak mi się zdało,
- Szedł prosto na mnie, taki wściekły z głodu,
- Że przerażone powietrze truchlało.
49 Potem Wilczyca[10], nabrzmiała od płodu
- Żądz wszelkich, mimo że chuda i sucha,
- Sprawczyni nieszczęść mnogiego narodu,
52 Swoim widokiem zgnębiła mi ducha
- I w takie wreszcie strąciła rozpacze,
- Że dojścia szczytu sczezła mi otucha.
55 A jak z wygranej ucieszeni gracze,
- Kiedy przeciwny zasię wiatr powieje,
- Bledną i wszystka myśl się w nich rozpłacze,
58 Tak ja od zwierza porywczości mdleję
- I, odpychany, cofam się ze skały
- W stronę przepaści, gdzie słońce niemieje[11].
61 Już moje stopy w dół się obsuwały,
- Gdy przed oczyma kształt się zjawił mglisty,
- Jakby milczeniem długim spowietrzały[12].
64 Gdym go obaczył w puszczy opoczystej:
- „Pożal się, proszę — wołam do zjawienia —
- Cień-li czy człowiek jesteś rzeczywisty!"
67 „Nie człowiek, jednak z ludzkiego plemienia;
- Ojców Lombardów miałem — rzekła mara —
- Z mantowańskiego oboje nasienia.
70 Urodziłem się za Jula Cezara[13],
- A za Augusta[14] cnego żyłem w Rzymie,
- Gdy panowała bogów kłamnych wiara.
73 Poetą byłem i w epicznym rymie
- Uszłego z dumnej Ilionu ruiny
- Anchizowegom syna głosił imię[15].
76 A ty, przecz wracasz w nieszczęsne doliny?
- Czemu nie śpieszysz na górę, rodzice
- Wesela, gniazdo radosnej nowiny?"
79 „Więc Wergilego oglądam? Krynicę,
- Skąd płynie słowa strumień tak obficie?" —
- Odezwałem się, zasromawszy lice.
82 „O ty, poetów światło i zaszczycie!
- Niech mię zalecą miłość i uwaga,
- Com z nią na myśli twojej szedł wykrycie.
85 Ty jesteś Mistrz mój, ty moja Powaga:
- Przez cię jedynie styl mój nabył piętna
- Sztuki, skąd dzisiaj moja cześć się wzmaga[16].
88 Płoszy mię bestia, przejściu memu wstrętna:
- Dopomóż, mędrcze sławny! Oto ginę
- Z trwogi i żywiej dygocą mi tętna".
91 „Ścieżki potrzeba obrać tobie inę —
- Rzekł, widząc oczu moich zapłakanie —
- Jeżeli przebrnąć życzysz tę gęstwinę.
94 Bo owa bestia, co mię wołasz na nię,
- Nikomu drogą swoją przejść nie daje:
- Póty przeszkadza, aż w nim dech ustanie.
97 A tak złośliwe chowa obyczaje,
- Że zachłannością jej chciwość się mnoży
- I tym głodniejsza, im się bardziej naje.
100 Rozliczny jest zwierz, z którym cudzołoży
- I dotąd będzie, aż nadejdzie żwawy
- Chart[17], co ją na śmierć w boleściach umorzy.
103 W glebie ni kruszcu nie poszuka strawy,
- Jedno w rozumie, mocy i miłości;
- Ojczyzna jego: pośród Feltr dzierżawy.
106 Nędznej Italii on wybawi włości,
- Dla których Turnus, Kamila dziewica,
- Euryjal, Nizus położyli kości[18].
109 Odeń ścigana z grodu w gród Wilczyca
- Na powrót w piekieł dostanie się władze,
- Skąd ją przysłała zawiść zazdrośnica.
112A ja tak dbale o twym dobru radzę,
- Żeć przewodnikiem będę; skroś tej góry
- Przez wiekuiste miejsca przeprowadzę,
115 Kędy usłyszysz rozpaczliwe chóry,
- Przyjrzysz się duchów przebolesnej rzeszy,
- Co z wszystkiej piersi woła o skon wtóry.
118 Potem tych ujrzysz, których płomień cieszy,
- Rozradowując nadzieją niepłoną,
- Że się ich wniebowstąpienie przyśpieszy.
121 A gdy zajść zechcesz aż tą jasną stroną,
- Godniejszej zdam cię, niźli moja, pieczy[19]
- Na dalszą drogę, gdzie iść mi wzbroniono.
124 Bo owy Władca i Król wszystkich rzeczy[20],
- Za me prawdziwej wiary nieuznanie,
- Wstępu do miasta swojego mi przeczy[21].
127 Wszędy rząd jego, lecz tam królowanie;
- Tam ma stolicę, tam wysokie trony;
- Szczęsny, w wyborze kto mu się ostanie".
130 „Poeto — rzekę, takim zachęcony
- Słowem — przez Boga nie znanego tobie,
- Bym z tej i gorszej doli był zbawiony,
133 Tam, gdzie powiadasz, wiedźże mię w tej dobie;
- Niechaj obaczę te Piotrowe progi
- I tych, co mówisz, że jęczą w żałobie".
136 Ruszył — ja za nim w trop dźwignąłem nogi.
[edytuj] Przypisy
- ↑ Wskazówka chronologiczna dotycząca wizji zaświatów, przedstawionej jako wędrówka Dantego-pielgrzyma po piekle, czyśćcu i raju. Dante miał jej
doświadczyć w wieku 35 lat, uważanym przez niego w Biesiadzie (IV, 23, 6-10), zgodnie z tradycją antyczną i biblijną (Ps. 89,10, Izaj. 38,10), za punkt centralny życia ludzkiego. Odbywa się ona w Wielkim Tygodniu roku 1300 (rozpoczyna się w Wielki Piątek 25 marca lub 8 kwietnia: na tę szczegółową datę wskazuje w. 112-114 pieśni XXI Piekła), ogłoszonego przez papieża Bonifacego VIII za pierwszy w historii Kościoła Rok Jubileuszowy. Wędrówka ma charakter symboliczny: doświadczenie osobiste Dantego-pielgrzyma nabiera charakteru uniwersalnego, gdyż uosabia on też całą ludzkość, która poprzez poznanie istoty zła (w piekle), oczyszczenie się ze skłonności do grzechu (w czyśćcu) i wzniesienie się na kolejne poziomy doskonałości duchowej (w raju)
osiąga szczęście wieczne. Pieśń I jest wstępem do całego poematu i ma charakter wybitnie alegoryczny. Peryfrazy są typową cechą stylu Dantego. - ↑ Las jest symbolem zagubienia moralnego i intelektualnego (zob. Biesiada IV, 24, 12), którego Dante doświadczył po śmierci Beatrycze (1290 r.) przez około 10 lat; ówczesna ludzkość znalazła się w nim wskutek nasilenia się m.in. konfliktu o władzę pomiędzy dwoma filarami ówczesnego świata, Cesarstwem i Kościołem.
- ↑ Przebywanie w lesie napawającym trwogą jest równoznaczne ze stanem bliskim śmierci duchowej, jakiej podlegają dusze potępionych; las byłby więc również alegorią piekła. Nie tylko przestrzeń jako taka, ale jej poszczególne elementy są w poemacie nacechowane etycznie. Wyrażanie niezwykle bogatych treści w minimum słów jest typowe dla geniuszu poetyckiego Dantego.
- ↑ Sen jest w Biblii (Izaj. 29, 10; Jer. 51, 39; św. Paweł, List Rzym. 13, 11) utożsamiany najczęściej z grzechem.
- ↑ Gwiazda - Słońce, którego promienie, okrywające górę, symbolizują Łaskę Bożą czuwającą nad duszami w czyśćcu, którego alegorią jest góra. Słońce w kulturze średniowiecznej często symbolizuje Boga, a tu byłoby też alegorią raju, trzeciego z królestw.
- ↑ Na początku procesu odnowy duchowej wola jest zbyt słaba, by się przeciwstawić namiętnościom i złym skłonnościom. Ich alegoriami są kolejno pojawiające zwierzęta, uniemożliwiające dalszą drogę ku szczytowi góry (czyli ku Bogu).
- ↑ Pantera symbolizuje zmysłowość (luxuńa), a według innej interpretacji brak umiaru (intemperantia). W średniowieczu różnica pomiędzy alegorią i symbolem jest bardzo płynna.
- ↑ Wierzono w średniowieczu, że świat został stworzony i sfery niebieskie wprawione w ruch porą wiosenną; ważnym postulatem teologicznym, obecnym w całym poemacie Dantego jest to, że świat powstał dzięki miłości Boga i jest przez nią kierowany.
- ↑ Lew jest symbolem pychy (superbia) lub przemocy (violentia).
- ↑ Wilczyca, najgroźniejsze ze zwierząt, symbolizuje nienasyconą chciwość (cupiditas), uznaną przez św. Tomasza z Akwinu (do którego poglądów Dante wielokrotnie się odwołuje w Boskiej Komedii) za źródło wszelkiego zła. Według innej interpretacji oznaczałaby wszelkie oszustwo (fraus), wynikające z nienasyconej żądzy. Trzy zwierzęta, zgodnie z drugim swoim znaczeniem byłyby prefiguracją trzech kategorii grzechów w piekle, tj. wynikających z braku umiaru w tym, co z natury jest dobre, z przemocy oraz - najcięższe - z wypaczenia roli rozumu, który jest największym darem danym człowiekowi.
- ↑ Synestezja (oryg.: dove'l sol tace) podkreślająca ciemność lasu.
- ↑ Dantemu ukazuje się duch Wergiliusza (70-19), jednego z najwybitniejszych poetów rzymskich, który będzie jego przewodnikiem po piekle i czyśćcu. Nie tracąc znaczenia historycznego, jest on alegorią rozumu, który ulega przytłumieniu, gdy człowiek znajduje się w stanie grzechu. Wergiliusz w średniowieczu był ceniony jako twórca poezji reprezentującej nie tylko wysokie wartości artystyczne, ale i moralne: bohater jego poematu epickiego, Eneidy, Trojańczyk Eneasz, jest wzorem cnót rzymskich, wśród których poczytne miejsce zajmuje pobożność (pietas). Uchodził też za proroka ze względu na czwartą Eklogę, w której dopatrywano się zapowiedzi narodzin Chrystusa.
- ↑ Gaiusz Juliusz Cezar (100-44) - wybitny rzymski wódz, mąż stanu i pisarz, którego polityka doprowadziła do osłabienia ustroju republikańskiego i przygotowała grunt dla jedynowładztwa.
- ↑ Oktawian August (6 przed Chr.-14 po Chr.) - pierwszy cesarz rzymski, za którego rządów nastąpił wspaniały rozkwit państwa w każdej dziedzinie życia.
- ↑ Wergiliusz nawiązuje do Eneidy, ukazującej dzieje po upadku Ilionu (Troi) Trojańczyka Eneasza, syna Anchizesa i bogini Wenus, protoplasty Rzymian. Tworzy tam legendę Rzymu, gloryfikując jego misję dziejową. Koncepcję tę rozwinie Dante w duchu chrześcijańskim, uważając państwo rzymskie za idealny wzór dla średniowiecznej monarchii uniwersalnej; jej obraz nakreślił w traktacie łacińskim De Monarchia (O monarchii), którego echa pobrzmiewają w tym poemacie. Eneida, a w szczególności jej szósta księga, opisująca zejście Eneasza do podziemia pod przewodnictwem Sybilli, była jednym z najważniejszych (obok Biblii) źródeł inspiracji dla twórcy Boskiej Komedii.
- ↑ W poemacie Dantego są obecne bardzo liczne echa literackie (motywy, cytaty, parafrazy) i językowo-stylistyczne Eneidy, które w nowym kontekście posiadają inne nacechowanie znaczeniowe.
- ↑ Chart (w oryg.: Yeltro) - żadna z wykładni alegorycznych proroctwa Wergiliusza wypowiedzianego w duchu biblijnym nie jest zadowalająca. Pod postacią Charta, który pokona Wilczycę, doszukiwano się aluzji do konkretnych postaci historycznych, m.in. Cesarza Henryka VII (z którym Dante wiązał wielkie nadzieje), Benedykta XI, papieża w latach 1303-1304, Cangrande delia Scala, władcy Werony, człowieka o szerokich horyzontach, u którego Dante przebywał jakiś czas podczas wygnania i któremu zadedykował Raj. W określeniu jego pochodzenia (w. 105: „ojczyzna jego będzie pomiędzy feltro i feltro) doszukiwano się aluzji do kogoś z niskiego stanu lub do jakiegoś przedstawiciela żebraczego zakonu franciszkanów, ponieważ wyraz feltro oznacza liche sukno. Te i inne wyjaśnienia historyczne zubażają sens proroctwa, którego istotą jest to, że przyszły reformator duchowy Italii pokona zło reprezentowane przez Wilczycę, będąc sam ucieleśnieniem dobra wyrażającego się poprzez mądrość, miłość i cnotę (sapienzci, amore, virtute).
- ↑ Turnus był królem plemienia Rutulów i głównym przeciwnikiem Eneasza; K a m i l l a była wojowniczką sprzymierzoną z Turnusem, stojącą na czele plemienia Wolsków. Euryj al, N i z u s - towarzysze Eneasza. Wszyscy oddali życie w walkach o Lacjum, które z wyroków Przeznaczenia miało ostatecznie przypaść Trojańczykom. Dante celowo wymienia bohaterów jednej i drugiej strony, chcąc podkreślić, że poświęcenie ich wszystkich było konieczne dla powstania późniejszego Cesarstwa Rzymskiego.
- ↑ Wergiliusz ma na myśli Beatrycze, do której miłość - przeżywająca nieustanną ewolucję duchową - towarzyszyła Dantemu przez całe życie. Będzie ona jego przewodniczką po raju, zachowując, obok dosłownego, również sens alegoryczny: Teologii lub Prawdy Objawionej. Według chrześcijańskiej koncepcji Dantego sam Rozum (Wergiliusz) nie wystarcza do poznania Boga.
- ↑ Władca i Król wszystkich rzeczy - peryfraza oznaczająca Boga, którego imię (podobnie jak Chrystusa czy Matki Boskiej) w Piekle nigdy nie jest wypowiedziane wprost.
- ↑ Wergiliusz nie tyle ze względu na nieuznanie, ile z powodu nieznajomości prawd ewangelicznych, ma zamknięty dostęp do raju.
